Голема сипка

**Големата сипка** () е врапчевидна птица од семејството на сипките *Paridae*. Таа е широко распространета низ Европа, Среден Исток, централна и северна Азија во секакви шумички. Генерално е постојан жител, освен во многу студените зими кога се сели во потопли краишта.

Таа е карактеристична птица, со црна глава и врат, бели образи, маслинести горни делови од телото и жолти долни делови. Претежно се храни со инсекти, но зиме јаде речиси сè. Гнезди во дупки од дрвја, но добро е прилагодена во градските средини и прифаќа куќички за птици. Ја има низ градините и парковите, и секаде низ Македонија.

## Таксономија
Големата сипка, оригинално по своето сегашно научно име била опишана од Linnaeus во неговата *Systema Naturae* од 18 век. Името потекнува од латинското *parus* - сипка и *maior* - голема.

Порано се сметаше дека големата сипка е распространета од Велика Британија до Јапонија и на југ до островите на Индонезија, со своите 36 подвида поделени во 4 групи. Групата *major* имаше 13 подвида низ Европа, умерена Азија и северна Африка, групата *minor* со 9 подвида и опсег во југоисточна Русија и Јапонија, групата *cinereus* со 11 подвида со распространетост од Иран низ јужна Азија до Индонезија. Трите подвида на групата *bokharensis* често се сметаа за посебен вид *Parus bokharensis*, туркестанска сипка. Оваа поделба е отфрлена по испитувањето на секвенците од митохондриска ДНК кои докажаа дека четирите групи се различни и дека хибридизационите зони меѓу групите се резултат на секундарен контакт по периодот на изолација.

Студија објавена 2005 година потврди дека групата *major* е различна од групите *cinereus* и *minor* и дека заедно со *P.m. bokharensis* се одвоила од овие две пред 1.5 милиони години. Поделбата меѓу *bokharensis* и *major* групите, пак, настанала пред околу половина милион години.

Во родот *Parus* порано се наоѓаа поголемиот дел од видовите сипки во семејството Paridae, но морфолошките и генетските истражувања доведоа до разделување на тој голем род во 1998 година. Големата сипка остана во родот *Parus*, кој сè уште е најголемиот во семејството, но може да се подели повторно.

### Подвидови
Моментално се издвојуваат 14 подвида на големата сипка:

**P. m. newtoni*, (Pražák, 1894) распространет во Велика Британија;
**P. m. major*, (Linnaeus, 1758), во цела Европа, Мала Азија, северен и источен Казахстан, јужен Сибир и северна Монголија;
**P. m. excelsus*, (Buvry, 1857) во северозападна Африка;
**P. m. corsus*, (Kleinschmidt, 1903) во Португалија, јужна Шпанија, и Корзика;
**P. m. mallorcae*, (von Jordans, 1913) во Балеарски Острови;
**P. m. ecki*, (von Jordans, 1970) во Сардинија;
**P. m. niethammeri*, (von Jordans, 1970) на Крит;
**P. m. aphrodite*, (Madarász, 1901), јужна Италија, јужна Грција, Кипар и другите егејски острови; 
**P. m. terrasanctae* (Hartert, 1910) во Либан, Израел, Јордан и Сирија;
**P. m. karelini*, (Zarudny, 1910) во југоисточен Азербејџан и северозападен Иран;
**P. m. blandfordi* (Pražák, 1894) северен и југозападен Иран;
**P. m. bokharensis* (Lichtenstein, 1823) во јужен Казахстан, Узбекистан, Туркменистан, до Иран и Авганистан. Порано, заедно со следните два подвида се сметаше за посебен вид; 
**P. m. turkestanicus* (Zarudny & Loudon, 1905) од источен Казахстан до крајна северозападна Кина и западна Монголија;  
**P. m. ferghanensis* (Buturlin, 1912) во Таџикистан и Киргистан.

## Опис

Оваа птица е голема во однос на другите сипки, со должина од 12.5 до 14 см и има карактеристичен изглед по кој лесно се препознава. Номинираната раса *P. major major* има синкавоцрна круна, црн врат, грло, лигавче и глава и бели образи. Градите се светло лимон жолти и има црна линија што оди од под брадата до задникот. Има бледа бела точка на тилот која преминува во зеленикавожолта на горниот дел од тилот. Остатокот од тилот и грбот се зелени со нијанса на маслинесто. Горните пердуви на крилјата се зелени, а останатио дел од крилјата е синкавосив, со една бела линија. Опашката е синосива со бели краеви. Женките се слични, но кај нив боите се поизбледени, лигавчето е неинтензивна црна боја, како и линијата која се протега по стомакот која е и потенка, а понекогаш и прекината. Младите птици се како женките, освен што имаат побледи маслинавокафеави врат и тил, сивкави задници и сивкави опашки на кои не се дефинирани белите краеви.

Силно жолтата боја на градите на мажјаците се покажа дека е поврзана со посилната сперма и тоа е еден од начините да ѝ ја покажат на женката својата репродуктивна способност.

### Огласување

Големата сипка има над 40 видови повици и песни. Повиците се генерално исти меѓу половите, но мажјакот е погласен, а женката поретко се огласува. Како повици за контакт често се користат меките единечни *пит*, *спик* или *чит*. Гласното *тинк* го користат мажјаците за тревога при навлегување во нивната територија. Еден од највообичаените е повикот *тичр-тичр* кој се користи за означување сопственост на територијата.
 
Порано, старите го сметале остриот повик на сипката за претскажувач на дожд.

## Распространетост и живеалиште

Големата сипка има широка распространетост во речиси цела Евроазија. Ја има во цела Европа, освен Исланд и северна Скандинавија, вклучувајќи ги и бројните средоземни острови. Во северна Африка, ја има во Мароко, Алжир и Тунис. Потоа е распространета низ Среден Исток, делови од Средна Азија, од северен Иран и Авганистан до Монголија, како и преку северна Азија од Урал до реката Амур.

Големата сипка има широк спектар живеалишта. Најчесто тоа се отворените листопадни шуми, мешаните шуми и рабовите на шумите. Во густите шуми, вклучувајќи ги и иглолисните, тие се наоѓаат на чистинките. Во северниот дел на Сибир се наслува во тајгите. Во северна Африка го претпочита дабовите шуми, кедарот, па дури и палмовите шуми, а на исток од распространетоста, во Монголија и Кина ги фаворизира речните врби и брезовите шуми. Речните врби и тополите се живеалишта во Туркистан во Средна Азија, како и ниските грмушки, а на повисоките надморски височини ги зазема живеалиштата кои се движат од густи листопадни и зимзелени шуми до отворени подрачја со расфрлани дрвја.

Овие птици, воопштено не се преселници. Паровите, обично ќе останат во близина или на нивната територија преку целата година, дури и во северните делови на нивниот опсег. Младите птици ќе се распрскаат од територијата на нивните родители, но обично не одат далеку. Популации од над илјада птици може да се преселат во услови на пресиромашни или студени зими од северна Европа во балтичките земји, Холандија, Велика Британија, па дури и на јужниот дел на Балканот.

## Поведение
### Исхрана

Големата сипка се храни претежно со инсекти и пајаци кои ги наоѓа на лисјата од дрвјата. Од безрбетниците јаде лебарки, скакулци и штурци, бубачки, мравки, муви, пчели и оси, полжави и др. За време на сезоната на парење претпочита малечките да ги храни со гасеници кои се богати со белковини. Студија објавена во 2007 година покажала дека големита сипка помогнала да се намалат оштетувањета од гасеници во овоштарниците со јаболка за дури 50%. Наесен и зиме, кога инсектите не се достапни, сипката се храни со бобинки и семиња. Семињата и овошките се од листопадните дрвја, а тука се вклучени и семиња од даб и леска. Јадат и од хранлики, а во студените зими може да изедат сончоглед 44% од нивната тежина. Тие често пребаруваат храна по земја, а зиме се приклучуваат во мешани јата во потрага по храна.

Поголемите парчиња храна, сипката ги фаќа меѓу своите нозе и со клунот ги приспособува за јадење. На пример, еден лешник ќе го отвори за околу 12 минути, а кога ги храни младите, им ги трга главите на поголемите инсекти за да бидат полесни за јадење.

Големите сипки ја комбинираат сестраноста во исхраната со интелигенцијата и учењето со увид, а не ги решаваат проблемите со обиди и грешки. Во Англија, тие научиле да ги пробиваат капачињата од фолија на шишињата млеко пред домашните прагови, за да дојдат до кајмакот. Ова, за првпат е забаележано 1921 година, а потоа нагло се проширило следните две декади. 

### Размножување

Големите сипки се моногамни птици со строго определена територија за размножување. Овие територии се воспоставуваат на крајот од јануари, а започнуваат да се бранат на почетокот од пролетта. Обично се зазема истата територија од претходната година. Женката може да отиде на нова територија ако гнездото претходната било нападнато. Иако, социјално сипките се моногамни, често се случува мажјаците да имаат екстра копулација.

Гнездото го прават во дупка од дрво и понекогаш во пукнатини од карпи, но и со задоволство прифаќаат куќички за птици. Внатрешноста на гнездото е изградено од женката, која постила мека трева, мов, волна, коса и пердувчиња. Несе многу јајца, и до 18, но најчесто 5-12. Второтo легло е дупло помало. Јајцата се бели со црвени точки и ги инкубира само женката, но за тоа време мажјакот ја храни. Таа е постојано на гнездото и с’ска ако ја вознемируваат. Инкубацијата трае 12-15 дена.

Малечките се испилуваат без перје и слепи. Кога ќе почнат да се оперјуваат, невообичаено, тие веднаш се шарени, слични на своите родители. На тилот имаат јасно изразена жолта дамка која го привлекува вниманието на родителите со својот ултравиолетов отсјај. Можеби е ова вака за полесно да ги забележат во потемни услови или да се привлече вниманието на родителите. Оваа дамка станува бела по првото митарење, на двомесечна возраст.

Обата родитела ги хранат младенчињата. Овој период трае 16-22 дена, а малечките стануваат независни 8 дена по оперјувањето. Хранењето може да продолжи уште најмногу 25 дена, а дури 50 кај второто легло. Младенчињата во второто легло имаат послаб имунитет и телесна состојба, па затоа и стапката на морталитет е поголема.

## Односи со луѓето

Големата сипка е популарна градинарска птица со своите акробатски претстави додека се храни со ореви и семиња. Нејзината подготвеност да се насели во куќичка за птици ја направи вреден субјект за истражување на поведението, но особено за големината на леглата.

## Наводи

## Надворешни врски

*
* RSPB page
* Song sample
* BBC fact file
* Возраст и пол (PDF; 2.5 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 
* Great Tit videos, photos & sounds  on the Internet Bird Collection

Категорија:Сипки
Категорија:Птици на Македонија
Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј