Судски спор за климатски промени

[мини| Во 2019 година, [Врховниот суд на Холандија потврдил дека владата мора да ги намали емисиите на јаглерод диоксид, бидејќи климатските промени го загрозуваат здравјето на луѓето.]]
**Судски спор за климатските промени**, исто така познат како **климатски спорови**, е ново тело на еколошки закон што користи правна практика и преседан за понатамошни напори за ублажување на климатските промени од јавните институции, како што се владите и компаниите. Во услови на бавна политика на климатски промени што го одложува ублажувањето на климатските промени, активистите и адвокатите ги зголемиле напорите да ги користат националните и меѓународните судски системи за да ги унапредат напорите. Климатските спорови вообичаено се вклучуваат во еден од петте типови правни барања: Уставно право (фокусирано на прекршување на уставните права од страна на државата), управно право (предизвикување на основаноста на донесување административни одлуки), приватно право (предизвикување на корпорации или други организации за небрежност, вознемиреност, итн., измама или заштита на потрошувачите (предизвикување на компаниите за погрешно прикажување информации за влијанијата врз климата), човекови права (тврдејќи дека неуспехот да се дејствува на климатските промени не ги штити човековите права).

Од раните 2000-ти, правните рамки за борба против климатските промени се повеќе се достапни преку законодавството, а сè поголем број судски случаи развиле меѓународно тело на право кое ги поврзува климатските активности со правните предизвици, поврзани со уставното право, управното право, приватното право, закон за заштита на потрошувачите или човекови права. Многу од успешните случаи и пристапи се фокусирале на унапредување на потребите на климатската правда и младинското движење за климата.

Случаите за климатски спорови од висок профил вклучуваат *Ургенда против Холандија* во 2019 година и *Јулијана против* *Соединетите Американски Држави (во 2015 година)*. Корпорациите за јаглен, нафта и гас во сопственост на инвеститори би можеле да бидат правно и морално одговорни за кршење на човековите права поврзани со климата, иако политичките одлуки би можеле да ги спречат да се вклучат во такви прекршувања. Судските спорови често се водат преку колективно здружување на напори и ресурси, како што е преку организации како Гринпис, како Гринпис Полска која тужела претпријатие за јаглен  и Гринпис Германија која тужела производител на автомобили.

Постои растечки тренд на успешно добиени случаи на активисти пред глобалните судови.  Извештајот на ОН за судски спорови за 2017 година идентификувал 884 случаи во 24 земји, вклучувајќи 654 случаи во САД и 230 случаи во сите други земји заедно. Од 1 јули 2020 година, бројот на случаи е речиси двојно зголемен на најмалку 1.550 случаи за климатски промени поднесени во 38 земји (39 вклучувајќи ги и судовите на Европската унија), со приближно 1.200 случаи поднесени во САД и над 350 поднесени во сите други земји заедно.

## Видови на дејствување
Климатските судски спорови обично се вклучуваат во еден од петте видови правни барања:

* **[[Уставно право]]** - фокусирано на прекршување на уставните права од страна на државата.
* **[[Управно право|Административно право]]** - оспорување на основаноста на административното одлучување во рамките на постојните закони кои се во тек, како на пример при доделување дозволи за проекти со високи емисии.
* **[[Граѓанско право|Приватно право]]** - предизвикување на корпорации или други организации за небрежност, непријатност, престап, јавна доверба и неоправдано збогатување.
* **[[Заштита на потрошувачите|Измама или заштита на потрошувачите]]** - вообичаено ги предизвикува компаниите за погрешно прикажување на информации за влијанијата врз климата.
* **[[Човекови права]]** - тврдењето дека неуспехот да се дејствува на климатските промени или да се заштитат поврзаните природни ресурси, како што се атмосферата или прашумите, не ги штити човековите права 

## Според видот на дејството

### Помеѓу владите и компаниите
Во Соединетите Американски Држави, Пријателите на Земјата, Гринпис заедно со градовите Болдер, Арката и Оукланд победиле против Извозно-импортската банка на САД и Корпорацијата за приватни инвестиции во странство ( државни претпријатија на владата на САД), кои биле обвинети за финансирање проекти со фосилни горива штетни за стабилна клима, што е прекршување на Законот за национална политика за животна средина (случајот поднесен во 2002 година и решен во 2009 година).

Во 2016 година, владино тело на Филипините (Комисијата за човекови права) започнало официјална истрага во врска со климатските промени против 47 од најголемите светски производители на јаглерод.   Открила дека во 2019 година компаниите за фосилни горива имаат законска обврска да дејствуваат против климатските промени и може да бидат одговорни за штетите.

Во 2017 година, Саул Лучано Лиуја ја тужел РВЕ за да го заштити неговиот роден град Уарас од надојденото ледничко езеро кое постои ризик од излевање.

Во 2017 година, Сан Франциско, Оукленд и другите крајбрежни заедници во Калифорнија тужеле повеќе компании за фосилни горива за зголемување на нивото на морето.

Во 2018 година, градот Њујорк објавил дека ќе носи пет фирми за фосилни горива (BP, ExxonMobil, Chevron, ConocoPhillips и Shell) пред федералниот суд поради нивниот придонес во климатските промени (од кои градот веќе страда).

Во 2020 година, Чарлстон, Јужна Каролина, следел слична стратегија.

### Законодавство против активисти

## По земја

### Австралија
Заклучно со февруари 2020 година, Австралија била втора по број на нерешени случаи во светот, со речиси 200 случаи.

### Франција

### Германија
Во 2021 година, врховниот уставен суд на Германија одлучил дека владините мерки за заштита на климата се недоволни за заштита на идните генерации и дека владата има рок до крајот на 2022 година да го подобри својот Закон за заштита на климата.

### Република Ирска
Во јули 2020 година, „Пријатели на ирската средина“ го добиле историскиот случај против ирската влада поради тоа што не презела доволно дејствија за справување со климатската и еколошката криза. Врховниот суд на Ирска пресудил дека Националниот план за ублажување на ирската влада од 2017 година е несоодветен, прецизирајќи дека не дава доволно детали за тоа како ќе ги намали емисиите на стакленички гасови.

### Холандија
мини|Научна статија за климатски спорови во Холандија, особено случајот Ургенда
Холандија се обврзала да ги намали своите емисии на јаглерод диоксид од нивоата од 1990 година за 49% до 2030 година со различни средни цели. Сепак, холандската Агенција за оцена на животната средина утврдила дека земјата ќе ги пропушти своите цели за 2020 година 

Во 2012 година, холандскиот адвокат Роџер Кокс дал идеја за судска интервенција за да се присили акција против климатските промени. Во 2013 година, Фондацијата Ургенда, со 900 ко-тужители, поднела тужба против Владата на Холандија „*за непреземање доволно мерки за намалување на емисиите на стакленички гасови кои предизвикуваат опасни климатски промени*“.

Во 2015 година, Окружниот суд во Хаг пресудил дека владата на Холандија мора да стори повеќе за да ги намали емисиите на стакленички гасови за да ги заштити своите граѓани од климатските промени (климатски случај Ургенда). Случајот бил опишан како „*пресуда за преседан*“  и како „*прва тужба за климатска одговорност во светот*“.

Според Џејмс Торнтон, главен извршен директор на *Клиент Земја*, „*Највпечатливо е што во суштина се заснова на воспоставената наука и древниот принцип на должноста на владата за грижа.* *Тоа размислување е применливо во секој правен систем и секако ќе го користат судовите во други земји*.“   Во 2018 година, апелациониот суд во Хаг ја потврдил пресудата за создавање преседан, која ја принудува холандската влада да ги засили своите напори за ограничување на емисиите на стакленички гасови во Холандија.

Во декември 2019 година, Врховниот суд на Холандија ја потврдил пресудата по жалба. Така, потврдувајќи дека владата мора да ги намали емисиите на јаглерод диоксид за 25% од нивоата од 1990 година до крајот на 2020 година, врз основа на тоа дека климатските промени претставуваат ризик за здравјето на луѓето.

Во *Одбрана на животната средина против Ројал Дач Шел*, одлучено во мај 2021 година, окружниот суд на Хаг му наредил на *Ројал Дач Шел* да ги намали своите глобални емисии на јаглерод за 45% до крајот на 2030 година во споредба со нивоата од 2019 година, и ја потврдил одговорноста на компанијата за опфат на 3 емисии, на пр. емисии од добавувачи и клиенти на нејзините производи.

### Белгија
Во јуни 2021 година, по 6 години долга правна битка, Првостепениот суд пресудил дека климатските цели на владата на Белгија се премногу ниски и затоа „*го прекршиле правото на живот (член 2) и правото на почитување на приватни и семеен живот (член 8)*“ од Европската конвенција за човекови права.

### Обедине Кралство
Во декември 2020 година, тројца британски државјани, Марина Трикс, Адетола Онамаде, Џери Амоквандо и добротворната организација за климатски спорови, План Б, објавиле дека преземаат правни мерки против владата на Обединетото Кралство поради тоа што не презела доволно дејствија за справување со климатската и еколошката криза. Тужителите најавиле дека ќе докажат дека тековното финансирање на фосилните горива од страна на владата и во Обединетото Кралство и во други земји претставува кршење на нивните права на живот и на семеен живот, како и кршење на Парискиот договор и Законот за климатски промени на ОК од 2008 година.

### САД
мини|349x349пкс| Ксихтезцати Мартинес бил тужител во ''Јулијана против'' ''Соединетите Американски Држави'' и во ''Мартинес против'' ''Комисијата за зачувување на нафта и гас во Колорадо''
Од февруари 2020 година, САД имале најмногу нерешени случаи со над 1000 во судскиот систем. Примерите вклучуваат *Конектикат против Ексон Мобил Корпорација* и *Масачусетс против.Агенција за заштита на животната средина*. Во Соединетите Американски Држави, судските спорови за климатските промени се однесуваат на постоечките главни закони за да го поднесат своето барање, а повеќето од нив се фокусираат на приватното и административното право. Најпопуларните главни закони што треба да се користат се NEPA (Национален закон за заштита на животната средина), со 322 случаи поднесени под негова јурисдикција, Законот за чист воздух, со 215 случаи поднесени под негова јурисдикција, Законот за загрозени видови, со 163 случаи поднесени под негова јурисдикција.

#### Дејства со користење на Законот за загрозени видови
Во случајот Законот за загрозени видови (ESA), *[[:en:Tennessee Valley Authority v. Hill|Tennessee]]Valley Authority v.* *Хил ,* Врховниот суд изјавил дека ЕСА им наложува на федералните агенции да осигураат дека нивните постапки не ги загрозуваат видовите што се наведени како загрозени во ЕСА. Бидејќи климатските промени се голема закана за загрозените видови, климатските активисти можеле да ја користат ЕСА за да целат на оние кои ги забрзуваат климатските промени. Случаите за судски спорови за климатските промени кои користат ЕСА првенствено се фокусираат на членовите 7 и 9 од статуата. Членот 7 вели дека сите дејствија што ги спроведуваат федералните агенции мора да нема веројатност да го загрозат континуираното постоење или да резултираат со уништување на загрозени видови. Членот 9 се фокусира не само на федералните агенции, туку на сите, забранувајќи одземање на загрозени видови од која било страна, било да е тоа федерална, државна или приватна. Докажувајќи дека активностите преземени од оние кои придонесуваат за климатските промени ги загрозуваат животните наведени во ЕСА, активистите за климата можат да ја користат ЕСА за да престанат со активностите кои придонесуваат за климатските промени.

Првиот чекор за активистите за климатски промени е да се уверат дека видовите загрозени од климатските промени се наведени во ЕСА од страна на Службата за риби и диви животни (FWS). Честопати само ова може да биде долг процес. Во декември 2005 година, Центарот за биолошка разновидност се здружил со уште две американски невладини организации (Гринпис и Советот за одбрана на природните ресурси) да поднесат петиција Арктичката бела мечка да биде ставена на листата на ESA. FWS под администрацијата на Буш го продолжила процесот со години, пропуштајќи многу клучни рокови и наведувајќи ги видовите како „*загрозени*. Соочувајќи се со масовен јавен притисок и научен консензус, FWS официјално го навел видот како загрозен во мај 2008 година.

#### Акции со користење на Националниот закон за заштита на животната средина
Националниот закон за заштита на животната средина, или НЕПА, признава дека активностите преземени од американската влада може да имаат значително влијание врз животната средина и бара сите федерални агенции да ги земат предвид овие еколошки импликации кога прават „*големи федерални акции*“. Ова може да се направи или преку проценка на животната средина (ЕА) или потемелна изјава за влијанието врз животната средина (ЕИС), колку темелна анализата треба да биде зависи од природата на предложената акција. НЕПА не бара климатските промени или стакленички гасови да се спомнуваат во сите EA и EIS, но многу активисти за климатски промени ќе тужат според НЕПА тврдејќи дека влијанијата поврзани со климатските промени се доволно релевантни што треба да бидат вклучени.

#### Дејства со користење на Законот за чист воздух
Законот за чист воздух, ги регулира загадувачите на воздухот и од стационарни и од мобилни извори. Законот бил донесен во 1970-тите пред да има широко распространето знаење за стакленички гасови но во 2007 година Врховниот суд одлучил дека ЕПА мора да ги регулира стакленичките гасови под законот поради познатиот Случај *Масачусетс против* *ЕПА*. Како резултат на ова, активистите за климатски промени можат да го користат законот како средство за борба против емисиите на стакленички гасови со цел да се борат против забрзувањето на климатските промени.

Во 2009 година, државата Калифорнија имала можност да го користи законот за да создаде посилни стандарди за емисија на возила од националниот стандард, што брзо довело до тоа администрацијата на Обама да ги усвои овие построги стандарди за емисија на национално ниво. Овие стандарди биле наречени стандарди за корпоративна просечна ефикасност на горивото (CAFE) и вклучувале регулативи за стакленички гасови.

#### ''Масачусетс против ЕПА''
Еден од првите значајни судски случаи за климатски промени бил *Масачусетс против* *Агенција за заштита на животната средина* во 2007 година. Тужбата била покрената од неколку американски држави против Агенцијата за заштита на животната средина (EPA) откако ЕПА одбила да ги регулира емисиите на јаглерод диоксид и други стакленички гасови како дел од нивната должност според Законот за чист воздух (ЗЧВ) во 2003 година. ЕПА тврдела дека нивните овластувања според Законот за чист воздух треба да ги регулираат „*загадувачите на воздухот*“, за кои тие тврделе дека јаглерод диоксидот и другите стакленички гасови не спаѓаат, па затоа не може да ги применуваат прописите. Државите, како Масачусетс, тврделе дека овие емисии може да доведат до штети поврзани со климатските промени на нивните држави, како на пример преку зголемувањето на нивото на океаните, и на тој начин овие емисии треба да се сметаат за штетни според ЗЧВ и во рамките на способноста на ЕПА да ги регулира. Додека EPA првично победила во Апелациониот суд, Врховниот суд, со одлука 5-4, се согласил со државите дека јаглерод диоксидот и другите стакленички гасови се покажале како штетни, и побарал од ЕПА да ги регулира.

#### ''Јулијана против САД''
Во 2015 година, голем број американски млади, застапувани од Our Children's Trust, поднеле тужба против владата на САД во 2015 година, тврдејќи дека нивните идни животи ќе бидат оштетени поради неактивноста на владата кон ублажување на климатските промени. Додека слични тужби биле поднесени и отфрлени од судовите поради бројни причини, случајот *Јулијана против* *Соединетите Американски Држави* добил привлечност кога окружниот судија Ен Ајкен пресудил дека случајот има заслуга да продолжи и дека „*климатскиот систем способен да одржува човечки живот*“ е основно право според Уставот на САД. Владата на Соединетите Американски Држави оттогаш се обидела да го отфрли случајот преку различни оспорувања на наодите на Ајкен, но тој и понатаму се чека на судски постапки.

### Европски суд за човекови права
Во септември 2019 година, група од шест деца и млади возрасни од Португалија поднеле тужба до Европскиот суд за човекови права. Поддржани од британската невладина организација Глобална правна акциона мрежа (GLAN), тие тврделе дека е потребна поостра климатска акција за да се заштити нивната идна физичка и ментална благосостојба. Судот побарал од 33 европски влади да објаснат до февруари 2021 година дали нивниот неуспех да се справат со глобалното затоплување го прекршува членот 3 од Европската конвенција за човекови права.

### Останати
По значајната пресуда на Холандија во 2015 година, групи во други земји го испробале истиот судски пристап.  На пример, групите отишле на суд со цел да ги заштитат луѓето од климатските промени во Бразил, Белгија, Индија, Нов Зеланд, Норвешка, Јужна Африка, Швајцарија  и Соединетите Американски Држави.

Во Пакистан во 2015 година, Вишиот суд во Лахоре пресудил во случајот *Асгар Легари против* *Федерацијата на Пакистан* дека владата ја прекршила Националната политика за климатски промени од 2012 година и Рамката за спроведување на политиката за климатски промени (2014-2030) со тоа што не ги исполнила целите поставени со политиките. Како одговор, било потребно да се формира Комисија за климатски промени со цел да му помогне на Пакистан да ги исполни своите климатски цели.

Во 2018 година, десет семејства од европските земји, Кенија и Фиџи поднеле тужба против Европската унија за заканите врз нивните домови предизвикани од емисиите на стаклена градина во ЕУ.

Група деца во Колумбија ја тужеле владата за заштита на прашумите во Амазон од уништување на шумите поради придонесот на уништувањето на шумите за климатските промени. Во 2018 година, Врховниот суд пресудил дека колумбиската прашума е „*ентитет предмет на права*“ кој бара заштита и реставрација.

Во 2020 година, административен судски случај во Франција, барал од администрацијата на Макрон да ги преиспита нивните политики за справување со климатските промени за да се увери дека тие се доволно значајни за да ги исполнат обврските од Парискиот договор.

## Наводи

## Надворешни врски
* UCS Science Hub for Climate Litigation, еден агрегација на ресурси релевантни за судски спорови

Категорија:Еколошко право
Категорија:Климатска правда