Азовски поход

**Азовските кампањи** од 1695 и 1696 година — руски воени кампањи против Отоманското Царство кои претставуваат продолжение на војната што ја започнала владата на регентот Софија Алексеевна со Отоманското Царство и Кримското Ханство. Походот бил преземен од Петар I на почетокот на неговото владеење и завршил со заземање на турската Азовска тврдина. Оваа кампања може да се смета за првото значајно достигнување на младиот крал и една од првите поголеми победи на Русите на Османлиите.

## Прва кампања од 1695 година

Во 1693 година, османлискиот гарнизон на тврдината изнесувал 3.656, од кои 2.272 биле јаничари.

По соборувањето на владата на принцезата Софија, воените операции против Турците и Татарите биле прекинати. Руските трупи ги одразувале само нападите на Татарите. Во 1694 година, било одлучено да се обноват активните непријателства и да не се удира врз Кримските Татари, како во кампањите на Василиј Голицин, и на турската тврдина Азов. Била променета и маршрутата: не низ пустинските степи, туку по регионите на Волга и Дон.

Во пролетта 1695 година, на Дон биле изградени транспортни бродови: плугови, морски чамци и сплавови за испорака на војници, муниција, артилерија и храна за преселба во Азов.

Во пролетта 1695 година, војската во 3 групи под команда на П. Гордон (9500 луѓе со 43 топови и 10 минофрлачи) , А. М. Головин (7000 луѓе) и Ф. Ле Форт (13.000 луѓе - со последните два: 44 пиштали, 104 минофрлачи) била пренесена на југ. За време на кампањата, Петар ги комбинирал должностите на првиот стрелец и вистинскиот лидер на целата кампања. На Днепар против трупите на кримските Татари, со војската на војводата Б. П. Шереметев се наоѓале и Козаците.

На крајот на јуни, главните сили го опседнале Азов (тврдина на устието на Дон). Гордон стоел наспроти јужната страна, Лефор лево, Головин, со чиј одред се наоѓал и царот, десно. На 2 јули трупите под команда на Гордон започнале со опсада. На 5 јули корпусот на Головин и Лефор им се придружил. На 14 и 16 јули Русите успеале да ги окупираат кулите - две камени кули на двата брега на Дон, над Азов, со железни синџири испружени меѓу нив, блокирајќи ги речните пловни објекти да влезат во морето. Ова всушност претставувал највисокиот успех на кампањата. Во тврдината бил сместен турски гарнизон од 7.000 војници под команда на Хасан Арслан-бег. На 5 август пешадиските полкови на Лефор, поддржани од 2.500 Козаци, го направиле првиот обид да упаднат во тврдината, кој бил неуспешен. На руска страна, загубите во убиени и ранети изнесувале 1.500 луѓе. На 25 септември се случил вториот напад на тврдината. Ф. М. Апраксин со полковите Преображенски и Семјоновски и 1000 Донски Козаци успеале да заземат дел од утврдувањата и да пробијат во градот, но тука влијаела недоследноста во руската армија. Турците успеале да се прегрупираат, а Апраксин, не поддржан од други единици, бил принуден да се повлече. На 2 октомври опсадата била укината. 3000 стрелци биле оставени во заробените одбранбени кули наречени „Новосергиевски град“.

### Кампањата на Казикермен Б. П. Шереметев
Бојарот и гувернер Б.П. Шереметев, на чело  со посебен корпус (25 илјади луѓе), со поддршка на Козаците на Иван Мазепа (околу 35 илјади), до 30 јули успеале да освојат четири тврдини Кази-кермен, Мустрит-кермен, Аслан-кермен и Муберек-кермен на островот Таван.

Корпусот на Борис Петрович Шереметев се состоел од три војводски полкови (неговиот и двајца негови другари, благородникот на Думата Семјон Протасиевич Непљуев и Илја Дмитриев-Мамонов). Коњаницата на „новиот систем“ ја командувал генерал-полковник А. А. Цеј , војнички полкови - генерал-полковник Иван (Јаган) Андреевич Гулитс. Основата на корпусот бил Белгородскиот полк, засилен со Смоленскиот полк. Официјално, првиот поход завршил на 1 октомври.

## Втора кампања од 1696 година
Земајќи ги предвид грешките од првата кампања, Петар I одлучил да започне со изградба на флота во есента 1695 година за нова кампања; галија со 32 весли била донесена во Москва од Холандија како модел. Командата на трупите била исто така реорганизирана: копнените сили воведени со војводата и бојар А. Шејну поделени на три дела („генерации“): П.И. Гордон, А.М. Голвин и К.А. Ригимон. Севкупно, копнената војска се состоела од 75.000 луѓе, вклучувајќи ги полковите Преображенски и Семјоновски, Козаците и Калмиците од Дон. За новата кампања, поморскиот полк бил организиран и под раководство на Ф. Лефор од 28 чети (околу 4100 луѓе) кои сочинувале тимови на морски бродови: еден брод („галеас“), 4 заштитни ѕидови и 23 галии . Бил издаден највисокиот декрет, според кој кметовите кои се приклучиле на војската добивале слобода. Копнената војска се удвоила во споредба со првиот поход.

Собирните точки за единиците на собраната армија биле доделени две локации:

# Градовите Валујки и Тамбов (тогаш Танбов), од каде што војниците требало да тргнат на 20 март (*во натамошниот текст според стариот стил*), 1696 година, за да пристигнат во Черкаск (сега село Старочеркаскаја кај Азов) од почетокот на мај;
# Воронеж, каде што се собрале главните сили од Москва. Овие трупи требало да следат на изградени бродови долж Дон од Воронеж до Черкаск, така што во средината на мај, поврзувајќи се со Донските Козаци и трупите што следат од Валуек и Тамбов, го блокирале Азов од копно и од реката.

Главните пешачки сили од Москва тргнале на 15 март 1696 година низ селото Вихино. На 19 март, трупите ја преминале реката Ока кај селото Гори, на 24 март стигнале до тврдината Епифан. До 25 март, трупите на Шеин стигнале до реката Дон во близина на селото Кољукановка и таму ја преминале реката. На 26 март стигнале до градот Данков, а на 27 март влегле во градот Лебедијан. Конечно, на 31 март, московските трупи пристигнале во Воронеж, каде што требало да се качат на бродови и да отпловат до Черкаск .

Чамците за војниците (галии и пожарникарски бродови), произведени во Москва, пристигнале демонтирани во Воронеж на суво во текот на март. Првата галија лансирана во водата била наречена Принципиум. Пјотр Алексеев станал капетан на него (т. е. самиот Петар I), а командата била чета на поморскиот режим од војниците на полкот Преображенски. Исто така, многу помошни бродови биле изградени во близина на Воронеж. На 22 април, болјарот и гувернерот Шеин им наредиле на трупите да одат по реките Воронеж и Дон до Черкаск. На 23 април, одредот на П.И.Гордон  бил првиот што отпловил кон Азов. Во просек, секој ешалон со војници кои се движел по реката на бродови до Черкаск бил на пат околу три недели. Авангардата на капетанот Петар Алексеев ја поминал патеката за 11 дена - царот пристигнал во Черкаск на четири галии на 15 мај (само еден ден подоцна по одредот на Гордон) .

Во меѓувреме, Турците, несвесни за нивната непосредна близина со Козаците кои веќе пристигнале на устието на Дон со нивните лесни чамци, вечерта на 20 мај испратиле оружје, ткаенина, намирници, пари (под превезот на јаничарите). Штом овие бродови се приближиле до устието на Дон на 21 мај, Козаците, растерувајќи ги стражарите, заробиле 10 товарни бродови и ги запалиле повеќето од нив.

Војводата А. Шејн пристигнал со главните сили во Черкаск на 19 мај и се приклучил со полковите на неговиот одред донесени од генералот Ригиман, кој пристигнал порано од Валујки, и со 5.000-тиот корпус на коњаници и пешаци Козаци на Атаман Фрол Минаев. На 23 мај, поморскиот одред на Ф. Ја. Лефор пристигнал во Черкаск . На 23 мај, на генералот Ригиман и на Донските Козаци и Калмици им било наредено да заминат кон Азов по суво и да се приклучат на кампот руски трупи кои веќе биле таму  во изминатата 1695 година. Во меѓувреме, Гордон со 3 полкови тргнал кон изградба на утврдување на остров во близина на главниот канал на Дон - на устието на Каланча. Галиската флотила, засилена со галиите донесени од вицеадмиралот Лима и 4 пожарникарски бродови „де-Розиер“, со помош на две утврдувања сместени на двата брега на реката, целосно ја блокирале комуникацијата на опколениот гарнизон на Азовската тврдина со море и ја лишил од можноста да добие помош покрај реката од турската флота. На 27 мај, Петар I со 22 галии долж каналите на Дон за прв пат влегол во Азовското Море, во чест на тоа бил даден поздрав од галија преку пушките .На 28 мај, генералот Ригиман со својот одред, откако ги избркал Турците назад во тврдината, поставил камп во близина на Азов. На 2 јуни, синот на генералот Гордон, Јаков Гордон, пристигнал во Азов, со 4 војнички полкови; На 6 јуни, војводата принцот П. Г. Лвов пристигнал со воени лица од московскиот ранг.

Конечно, во недела, на 7 јуни, голем полк на блискиот бојар Шејн пристигнал во близина на Азов. Истиот ден започнала опсадата на тврдината Азов по наредба на гувернерот Шејн:Руските трупи биле сместени јужно од тврдината Азов, поделени низ рововите во неколку посебни кампови. Во средниот логор бил Шејн, со одредот на Головин, кој се состоел од полковите Преображенски и Семјоновски. На десната страна на Шејн стоел Гордон со неговите полкови; бил организиран опсаден артилериски парк помеѓу средниот и десниот логор. Генералот Ригиман се приклучил на средниот табор на левото крило; зад него, со малите руски полкови, се свртел хетманот Черкаски, черниговскиот полковник Лизогуб, лево му се придружиле Донските Козаци. Севкупно, опсадната војска се состоела од околу 40.000 пешадија, вклучувајќи 14.000 Козаци и 16.000 коњаници, вклучувајќи 6.000 Козаци .

Негрижата на Турците, кои ги оставиле непроменети минатогодишните руски утврдувања, им овозможило на руските војници за кратко време да се доближат до утврдувањата. Гордон ја водел опсадата на десното крило и, како човек кој го разбира инженерството повеќе од другите, можел да им го даде на рововите и батериите посакуваниот развој за успешен напад. Од самиот почеток, работата во рововите се вршел на сите три правци на напад со таков успех што четвртиот ден од опсадата четите се приближиле до тврдината за истрел од пушка.

На 10 јуни имало обид од страна на бранителите да ја спречат опсадата - татарската коњаница се обидела да го нападне рускиот логор, но нападот завршил со целосен неуспех: кралската коњаница ги гонела Татарите до реката Кагалник и заробила многу затвореници. На 14 јуни турската флота се приближила до устието на Дон од морето со цел да слета десантна сила за напад на логорот на опсадувачите, но не се осмелила да нападне. Царот, кој постојано престојувал во галијата Принципиум, често доаѓал кај опсадувачите за да ја прегледа работата на опсадата, оделе по рововите и исто така разговарал со генералите. На 22 јуни, пониските чинови ја изнеле идејата за изградба на подвижен бедем за да биде побезбедно приближувањето до градскиот бедем на тврдината. Предлогот бил прифатен на состанокот, а од вечерта на 23 јуни, спроти левата страна на нападнатиот фронт, 1000 луѓе почнале да излеваат земјен бедем. На 24 јуни имало втор голем обид да се спречи опсадата - татарската коњаница и кубанските Нагаи ги нападнале главните сили на руската војска на болјарот Шејн, но биле отфрлени и тие започнале да бегаат од царската коњаница .

На 29 јуни било испратено писмо до непријателот со предлог за доброволно предавање. На овој предлог Турците одговориле со топовски истрели. После тоа, изградбата на бедемот продолжила со забрзано темпо. Јавецот бил исполнет со купишта фрлена земја, а набргу бедемот на опсадувачите се приближил до турскиот земјен ѕид  што ја опкружувал главната камена тврдина. На 15 јули, околу 1.500 Донски Козаци и дел од Запорошките Козаци произволно провалиле во турскиот земјен бедем и се населиле во два бастиони на надворешниот ѕид на бедемот. На 17 јули се водела многучасовна сериозна битка за бастионите, но Турците од окното биле протерани назад во камената тврдина .

После тоа, опколените, откако изгубиле секаква надеж дека ќе добијат надворешна помош, а увиделе губење на дел од надворешниот бедем, на 18 јули напладне, решиле да влезат во мировни преговори за предавање под условите што претходно ги предложиле. Под овие услови, гарнизонот и жителите на тврдината добиле слобода, а Русите биле должни да ги превезат со своите бродови до устието на Кагалник. Исто така, турскиот бег се согласил со барањето за екстрадиција на предавникот Холанѓанец Јаков Јансен (кој претходно пребегнал кај Турците при првиот поход на Азов и преминал во ислам). Следниот ден, 19 јули, преостанатиот гарнизон (околу 3700 луѓе) ја напуштил тврдината, која била окупирана од руските трупи. Турците кои ја добиле слободата со своите семејства и имот биле испратени покрај реката на 30 плугови и 2 галии под команда на капетанот на поморскиот режим, мајорот на полкот Преображенски А. Веиде. На 20 јули, соседната мала тврдина Љутик, која се наоѓа на устието на најсеверната гранка на Дон, се предала Во Азов и Љутик биле заробени 136 топови од различен калибар (вклучувајќи 4 минофрлачи).
мини|240x240пкс| Заземањето на тврдината Азов во 1696 година. Гравура од Монталегре, крајот на 17 век.
[мини|240x240пкс|Медал за заземањето на Азов во 1696 година, издаден на почетокот на 18 век. Гравирање од 19 век https://odnarodyna.org/sites/default/files/2020/tp19072007.jpg]
Веќе до 23 јули, Петар одобрил план за нови утврдувања во тврдината, која до тоа време била тешко оштетена како резултат на артилериско гранатирање. Азов немал погодно пристаниште за основање на морнарицата. За таа цел, на 27 јули 1696 година било избрано поуспешно место на Тагани, каде што бил основан Таганрог две години подоцна .

Победата на руските сили кај Азов го воодушевил рускиот народ: тоа бил првиот триумф над Турците, кои неодамна го уништиле Чигирин. Повеќе од три недели, руските трупи останале во близина на Азов, што царот го препознал како неопходно за да стане руски град, претворајќи ги џамиите во православни цркви. Од 31 јули, трупите почнале постепено да се враќаат на своите распоредувања. На 15 август, Петар I заминал од Азов за да ги прегледа фабриките за железо во Тула; На 16 август, други трупи тргнале во кампања по копно, вклучувајќи го и полкот Семјоновски. Бидејќи било одлучено да се организира свечен состанок на трупите во Москва, требало време да се подготви за состанокот. Во Москва, за да се пречека победничката војска на влезот од Замосковоречие до Камениот мост, биле изградени големи триумфални порти, над чиј фронтон се издигнал двоглав орел под три круни меѓу транспаренти, знаменитости, протазани, копја и халберди. Педиментот се потпирал на две колосални фигури - Херкул и Марс, под Херкул и Марс стоеле пирамиди испреплетени со зелени гранки со натписи во чест на победниците. Просторот помеѓу пирамидите и оградата на мостот бил окупиран од две слики на платното: првата ја прикажувала битката на море, втората битката со Татарите и нападот на Азов. Војниците кои се враќале од Азов најпрво се собрале со своите команданти во селото Коломенское. На 28 септември, Петар I се вратил од фабриките во Тула, како и болјарот и голем гувернер Шејн, Ф. Лефорт, П. Гордон. На 30 септември, руските трупи свечено влегле во Москва преку Земљаној Город. Во Кремљ, војниците поминале покрај Судот на суверенот, а потоа излегле низ различни порти. Царот пеш, заедно со полкот Преображенски, тргнал кон селото Преображенское; Таму биле однесени и транспарентите заробени од Турците и предавникот Јакоб Јансен (Јакушка), кој подоцна бил погубен .

Војводата Шејн за неговите услуги во вториот поход на Азов станал првиот руски генералисимус, во исто време добивајќи феуд, скапоцен пехар и специјално искован златен медал од 13 червонети. За заземањето на Азов, сите други учесници биле наградени во согласност со нивните чинови. Генералите Гордон и Головин биле наградени со златен медал од 6 червонети, пехар, златен кафтан со самур и по 100 јарди .

## Вредност на кампањите
мини|240x240пкс| „Азовската флота кај Азов“ во 1686 г. Гравура од А. Шконебек, 1700 г.
лево|мини|351x351пкс| Предавање на тврдината Азов. <small>Минијатура од ракопис од 1. половина на 18 век „Историја на Петар I“, оп.</small> <small>П.</small> <small>Крекшина.</small> <small>Собрание А.</small> <small>Барјатински.</small> <small>Минијатурата вклучува сцена на екстрадиција од страна на Турците на Јашка (Јакоб Јансен), холандски отпадник</small>
Азовската кампања на дело ја покажала важноста на артилерија и морнарица за војување. Тоа е забележлив пример за успешна интеракција на флотата и копнените сили за време на опсадата на морска тврдина, која особено се истакнува на позадината на неуспесите на Британците во Квебек (1691) и Сент Пјер (1693).

Подготовката на кампањите јасно ги покажало организационите и стратешките способности на Петар. За прв пат се појавиле такви важни квалитети како неговата способност да извлекува заклучоци од неуспеси и да собере сила за втор удар.

И покрај успехот, на крајот на кампањата, нецелосноста на постигнатите резултати станала очигледна: без заземање на Крим, или барем Керч, пристапот до Црното Море сè уште би бил невозможен. За да се одржи Азов, неопходно било да се зајакне флотата. Било неопходно да се продолжи со изградбата на флотата и да се обезбеди земјата со специјалисти способни да градат модерни морски бродови. На 20 октомври 1696 година, Бојарската Дума прогласила „Морските бродови да бидат...“. Овој датум може да се смета за роденден на руската редовна морнарица. Одобрена е обемна програма за бродоградба - 52 (подоцна 77) бродови; биле воведени нови давачки за нивно финансирање.

На 22 ноември бил објавен декрет за испраќање благородници да студираат во странство.

Војната со Турција сè уште не е била завршена, и затоа, за подобро да се разбере рамнотежата на силите, да се најдат сојузници во војната против Турција и да се потврди веќе постоечкиот сојуз - Светата лига, конечно, да ја зајакне позицијата на Русија, била организирана т.н. „Голема амбасада“.

Војната со Турција завршила со Цариградскиот договор (1700).

## Литература

* Дневникот *на Гордон П.* 1690-1695 / Ед. М.Р. Риженков. М.: Наука, 2014. - 624 стр. - ( Споменици на историската мисла ). — .
* Дневникот *на Гордон П.* 1696-1698 / Ед. М.Р. Риженков. М.: Наука, 2018. - 326 стр. - ( Споменици на историската мисла ). -  .
* *Маноиленко Ју.* *Е.* Руската артилерија во Азовските походи на Петар I и опсадата на Азов во 1736 година. // Списание за воена историја . - 2011. - бр. 11. - С. 56-61.
* *Павленко Н.И.* Петар Велики. - М. Мисла, 1990 година
* *Павлов А.* *Н.* Писмо на Петар I до патријархот Адријан за заземањето на Азов // Билтен за црковна историја . 2006. Бр.2, стр. 240-242.
* *Тарле Е.* *ВО.* Руската флота и надворешната политика на Петар I. - СПб. : Фирма „БРАСК“, Морска историска збирка, 1994 г.

## Наводи

Категорија:Судири во 1696 година
Категорија:Судири во 1695 година
Категорија:Битки во Големата турска војна
Категорија:Руско-турски војни
Категорија:Азовско Море