Архитектура на Босна и Херцеговина

**Архитектурата на [[Босна и Херцеговина]]** е значително под влијание на четири главни периоди, кога политичките и општествените промени го определиле создавањето на различни културни и архитектонски навики во регионот.

## Средновековен период
[мини| Камбанаријата Свети Лука во [Јајце (град)|Јајце]]
Средновековниот период во Босна траел до инвазијата на Отоманската Империја. Тогашната општествена организација на Босна се развила во систем познат како *[[Задруга]]*. Во Задруга, заедницата била организирана така што неколку семејства со заеднички интереси живееле тесно заедно во кластери за домување. Лидерите на заедницата биле избрани според нивната возраст и високите етички стандарди. Системот Задруга бил првенствено перцепиран како рурална аграрна заедница, која многу била зависна од природните ресурси. Како што растела заедницата, сегменти од семејства колективно се преселиле во друга област формирајќи нов кластер или село. Постојаните врски помеѓу овие поврзани кластери ја стимулирале и трговијата и економијата. Поединечни семејства живееле заедно во куќи познати како динарски куќи. Тоа биле едноставни структури изградени од природни материјали (обично дрво и плетени прачки). Внатрешниот простор бил организиран околу огништето во централна просторија со посебни приватни конаци за мажи и жени.

Иако воените тврдини во Босна и Херцеговина доаѓаат од времето на римското владеење, повеќето од нив биле изградени помеѓу 12 и 15 век. Структурите биле изградени од грубо исечен камен на ридови со поглед на река, патека или град. Денес има околу 300, но повеќето од нив се во урнатини. Најубави и најсочувани се во: Сараево , Сребреник, Благај, Јајце, Травник, Тешањ, Почитељ, Добој, Врандук, Бобовац, Столац, Маглај, Градачац, Љубушки, Сокол, Босанска Крупа, Велика Кладуша, Вишеград и Зворник. Судот во Краљева Сутјеска бил дури и богато врежан во готски стил. Пример за средновековна готска и романескна кула е кулата Свети Лука лоцирана во Јајце, создадена во 15 век.
**Средновековна архитектура**

## Османлиски период
[мини| [Стар мост (Мостар)|Стари Мост во Мостар]]
Кон крајот на 15 век, Отоманската Империја го освоила Балканот. Тие се фокусирале на потребата да се развијат урбаните области и градови, носејќи ја империјалната исламска архитектура во регионот, измешана со локалните обичаи. Од ова дошле основната форма и организација на урбаните средини, кои се карактеристични и денес. Душан Грабријан, архитектонски теоретичар, ја дефинирал примарната организација на типичните босански градови. Забележал дека градовите имаат пет автентични компоненти дефинирани со збир на „непишани закони“: околните ридови ја дефинираат формата на градот, главниот пат е 'рбетот, „Чаршија“ е срцето, вегетацијата се белите дробови, реката е духот. Јурај Нејдхард, друг теоретичар, вака опишал типичен босански град во една од неговите книги:

Кој е шармот на Ориентот кој започнува во Сараево и на кој западњаците не можат да одолеат? Овде нема планирани акции кои би произлегле од рационално размислување, се е работа на импровизација, резултат на ад хок идеи и привремени потреби. Овде не можете да најдете јасна оска и апсолутна симетрија. Овде не можете ни да најдете градежни системи што се градат правилно. Сè овде ја покажува потребата да им се допадне на луѓето. Композицијата, на Запад, мислена и изградена по логика и план, овде станува агломерација на делови, секој пат резултат на различни потреби и секој пат различно импровизирана; но секогаш во однос на сетилата.

Фактот дека луѓето ја користеле реката како главен елемент на урбаниот живот довел до изградба на Стар Мост во 1566 година во Мостар во Херцеговина. Во времето кога бил изграден, тој бил најдолгиот каменен мост со единечен распон во светот. Сепак, неговото значење имало прилично подлабока моќ. Ја симболизирало врската меѓу источната и западната цивилизација. Покрај урбанистичкото планирање, архитектурата на Босна се појавила со малку појасен архитектонски речник. Архитектурата сепак била организирана околу збир на непишани архитектонски закони вклучувајќи: човечки размери, непречени погледи, геометрија, отворени и флексибилни простори, едноставен мебел, просторни врски со природата и употреба на локални материјали и традиционални градежни техники. Понатаму, дизајнерската филозофија ја фаворизирала хетерогеноста на материјалите. Односно, секој материјал имал одредена внатрешна функција што му била дадена од општествената перцепција на луѓето вклучени во архитектонскиот процес. Јурај Нејдхарт ја опишал оваа перцепција на следниов начин:

Поентата е дека Босанецот има свој стил. Својата керамика, простор, град, според себе си ги прави во човечки размери, тој не е мистик, туку реалист и од тоа е изворот на сета оваа реалистична архитектура, која е во исто време удобна, скромна и демократска. Сите покриви и врати на овие куќи се речиси исти, би можеле да ги наречеме домови за секого, сите [куќи] во човечки размери, сите речиси израснати од земјата, целата декорација донесена од нивната градба и структура - архитектура изградена од природното и локалното.

Оттука, темелите биле изградени од камен, приземјето од глина, неизгорена тула и дрвени врски, првиот кат од дрвена рамка и покривот речиси секогаш од дрво. Организациски, типична босанска резиденција од 17 век се состоела од пет главни елементи: ограда која што гледала и ја дефинирала улицата и јасно ја разликувала приватната од јавната, двор обично изграден од камчиња или рамен камен за полесно одржување, фонтана на отворено (*Шадрван*) за хигиенски цели, пониско ниво каде што се собирало приватно семејство *и диванхан,* полуприватен/приватен простор на повисоко ниво кој се користи за релаксација и уживање.

**Отоманска архитектура**

## Австро-унгарски период
[мини| Вијеќница, изградена во мавритански стил на преродба од Карел Парик, [Александар Витек и Ќирил Ивековиќ (1891–1896 г.)]]
Во 1878 година, Босна и Херцеговина потпаднала под австроунгарска власт која за 40 години имала огромно влијание врз идното урбанистичко планирање и архитектура. Некои од промените кои биле воведени од австриското влијание опфаќале и воведување на нови прописи за градење како потребните градежни дозволи, барањата за безбедност на животот и заштита од пожари, регулирана дебелина на ѕидовите и височини на зградите. Некои промени во урбанистичкото планирање вклучувале класификација на типови на улици и последователни градежни прописи, барање за хармоничен дизајн со непосредната околина и усогласеност со целокупниот регулациски план. Имало промени и во општата дизајнерска филозофија. Стилски, Босна требала да се асимилира во европскиот мејнстрим (оттука и употребата на историските архитектонски стилови), освен за појавата на ориенталистичкиот стил (исто така псевдо-мавритански стил). Целта била да се промовира босанскиот национален идентитет, притоа избегнувајќи го неговото поврзување или со Отоманската Империја или со растечкото пан-словенско движење преку создавање на „исламска архитектура на европската фантазија“.

Новите архитектонски јазици додале разновидност на веќе сложениот урбан состав во босанските градови. Многу промени предизвикале одредени други последици во Босна. На пример, безбедноста во зградите била подобрена, но локалните градежни изведувачи и архитекти станале застарени поради новите прописи и методи на градба. Ова предизвикало имиграција на квалификувана работна сила од Централна Европа што дополнително го удвоила и диверзифицирала населението на Босна и Херцеговина, што повторно ја стимулирале економијата.

На крајот, градовите почнале да го менуваат својот карактер. Поголемиот дел од проектите за време на австриското влијание се занимавале со дизајни на административни згради. Поштата во Сараево, на пример, следи различни формални карактеристики на дизајнот, како што се јасност на формата, симетријата и пропорцијата, додека внатрешноста ја следи истата доктрина. Националната и универзитетска библиотека на Босна и Херцеговина во Сараево е пример за ориенталистички архитектонски јазик кој користи мавританско-мамелук декорација и зашилени сводови додека сепак вклучува и други формални елементи во дизајнот.

### Историчарски стилови
Во текот на неговото владеење, австроунгарските власти пробале да наметнат и изградат архитектура на европски стилови во Босна и Херцеговина и така да го покажат значењето на нивната мисија во окупираната земја. На почетокот, нуделе историски стилови кои ги опфаќале најрепрезентативните градби од втората половина на 19 век во Виена. Во Босна, многу се градело во странски стилови на градење, првенствено историзам, а премалку биле ценети, почитувани и користени народни босански методи на градење.
**Неокласична архитектура**

**Романска преродба, неовизантиска и готска преродба на архитектурата**

### Архитектура на мавританската преродба
Соочена со мултинационалната структура на населението во Босна и Херцеговина, владата сфатила дека е неопходно да се има политичко слух при изборот на еден од историските стилови. За градежништво во области каде преовладувало бошњачкото население, архитектите го користеле мавританскиот стил на преродба.

Овој стил ја црпел својата инспирација од мавританската и мудејарската архитектура на Шпанија, како и од мамлучката архитектура на Египет и Сирија, како примерот на Гимназијата Мостар. Ова вклучувало примена на украси и други „мавритански“ дизајнерски стратегии од кои ниту една немала многу врска со претходните архитектонски насоки на автохтоната босанска архитектура.
**Мавританска преродбена архитектура**

### Стил на Арт Нову и Сецесија
**Виенска сецесиска архитектура**

### Босански стил во архитектурата
Босанскиот стил може да се спореди со скандинавскиот национален романтизам. Босанскиот стил го застапувала помлада генерација на архитекти, како чешкиот архитект Јосип Поспишил, словенечкиот архитект Рудолф Тенис и австрискиот архитект Ернст Лихтблау, кои студирале на Уметничката академија во Виена со Карл фон Хасенауер и Ото Вагнер. Меѓутоа, стилот бил именуван по постариот архитект во Сараево, Јосип Ванчаш, за кого работеле многу од помладите архитекти.

Архитектите од босанскиот стил сакале да ги вратат народните архитектонски елементи на Босна и Херцеговина, наспроти увезените скрипти и од историчарскиот и од мавританскиот преродбенски стил. Босанскиот стил може „најдобро да се разбере како во традицијата на национал-романтизмот“, иако неговите дизајнери не биле од нацијата што сакале да ја претставуваат. Сепак, архитектите од босански стил исто така се повикувале на историски, а не на современи извори, и главно на исламската компонента на народната босанска архитектура, што резултирало со „замена на еден историски колаж со друг“ (Гунцбургер-Макас и Дамљановиќ-Конли).
Податотека:Sarajevo_-Zgrada_Zemaljskog_vakufa.jpg|алт=Building of the Land Waqf| Изградба на копнениот вакуф
Податотека:Sarajevo,_Stari_Grad_Hotel_(Gazi_Hotel).jpg|алт=Hotel Stari Grad in Sarajevo, by Josip Vancaš (1909)| Хотел Стари Град во Сараево, од Јосип Ванчаш (1909 година)
Податотека:Sarajevo_Fire_Brigade_barracks_1912.jpg|алт=Sarajevo Fire Brigade barracks, by Josip Pospišil (1912)| Касарната на Сараевската противпожарна бригада, од Јосип Поспишил (1912 година)
Податотека:Salomova_palata.jpg|алт=Salom Palace (Titova 34) by Josip Pospišil| Салом Палас (Титова 34) од Јосип Поспишил
Податотека:Palata_Musafija.jpg|алт=Musafija Palace by Josip Pospišil| Палатата Мусафија од Јосип Поспишил
Податотека:Sebilj_in_Sarajevo_(8269348990).jpg|алт=Sebilj in Baščaršija, Sarajevo| Себиљ во Башчаршија, Сараево


## Ројалистички југословенски период
мини|Зграда на пензиски фонд, Мухамед и Реуф Кадиќ, 1941–1943 година
Босна и Херцеговина се приклучила на Кралството на Србите, Хрватите и Словенците во 1918 година, чија архитектура била сè повеќе диктирана од сè поконцентрираната национална власт која сакала да воспостави обединет државен идентитет.

Босна и Херцеговина останала на маргината на меѓувоениот архитектонски модернизам во Југославија. Душан Смиљаниќ и Хелен Балдасар, кои предавале во средното техничко училиште во Сараево од 1924 година, биле меѓу првите кои донеле модернистички идеи во Сараево во 1920-тите. Подоцна, Д. Смиљаниќ за брзо станал општински архитект, а до 1939 година имал и сопствено архитектонско биро. Хелен Балдасар дизајнирал згради кои се први изградени згради со модерна архитектура во Сараево: бањите Бембаша, зградата на Друштвото на Црвениот крст и зградата Братинска-Рашидагиќ.

Неколку станбени единици биле изградени во 1933–1941 година во Црни Врх од различни архитекти од целата земја. Имотот Црни Врх е изграден на рид со поглед на урбанизираниот центар, свртен кон југ и меѓу зеленилото. Имотот бил заштитен од 2012 година, и покрај различниот статус на конзервација.

Откако студирале во Прага, браќата Мухамед и Реуф Кадиќ биле активни во Сараево во тие години. Базиран на достигнувањата на кубизмот и неопластицизмот, се труделе да создадат слободна и чиста геометриска архитектонска форма. Во нивната работа преовладувале идеите за здрав функционализам, застапувајќи ја синтезата на содржината и формата, најмногу во културата на домувањето. Главното дело на Реуф Кадиќ, Куќата Копчиќ од 1939 година, ги реинтерпретирало традиционалните елементи (двор, фасадни еркери, настрешници, шилест покрив) во согласност со новите модерни концепции. Исто така, ја дизајнирале станбената зграда *Мектеб* на аголот на Ферхадија и Ќемалуша. Во 1940 година била отворена нивната зграда на пензиски фонд, демонстрирајќи „намалени форми на геометриски „чисти“ површини и волумени“.

Во границите наметнати поради социо-економските услови, институцијата Вакаф станала моќен инвеститор и поради овие архитекти, зградите на Вакаф често се утилитарни и конструктивистички по концепт:

* Палата Вакаф Хаџи Идриз (Д. Смиљаниќ)
* Објектот Вакаф Јакуб паша (Д. Смиљаниќ)
* Станбено-деловна зграда на Вакаф Чокаџи Сулејман (Мухамед и Реуф Кадиќ)
* Станбено-деловната зграда на Вакаф Ховаџ Кемалудин во улицата Ферхадија, на местото на поранешен *мектеб* (Мухамед и Реуф Кадиќ)
* Зградата на пензискиот фонд е изградена во 1943 година (Мухамед и Реуф Кадиќ)

Јурај Нејдхард дошол во Босна и Херцеговина во 1937 година од студиото на Ле Корбизје и заедно со теоретичарот на архитектурата Душан Грабријан работеле на синтезата на универзалното и локалното. Неговите најзабележителни достигнувања биле зградата на Филозофскиот факултет (1955–1959 година), Институтот за физика и хемија (1959–1964) и урбанистичкото планирање за Центарот Мариндвор.

*Други дела:*

* Куќата Дамиќ на улица Радиќева бр. 10 во Сараево е изградена според проект од 1926 година на Хелен Балдасар и Душан Смиљаниќ.
* Зградата на Народната банка на Босна и Херцеговина е изградена во 1932 година по проект на белградскиот архитект Милан Злоковиќ.
* Спортскиот центар ФИС во Сараево е изграден според првонаградениот концептуален дизајн од 1936 година од загрепските архитекти Хинк Бауер и Маријан Хаберле.
* Облакодер на Железничката штедна задруга во Сараево, изграден во 1938 година, дизајниран од Исидор Рајс.
* Зграда за социјално осигурување во Мостар (архитект Драго Иблер, член на прогресивната загрепска група „Земља“, основана во 1929 година)
* Домот на Палатата на Дефтердер-паша во Бања Лука (Стјепан Планиќ, член на групата „Земља“)
* Градска штедилница во Сараево (Мате Бајлон, образован во Виена, изградил бројни училишта и станбени згради)
* Зграда на сараевската берза, (Мате Бајлон)

Податотека:Sarajevo_Tram-Stop_Banka_2011-10-28_(2).jpg|алт=Central Bank of Bosnia and Herzegovina, by Milan Zloković, 1929| Централна банка на Босна и Херцеговина, од Милан Злоковиќ, 1929 година
Податотека:Sarajevo,_Red_Cross.jpg|алт=Red Cross building, by Helen Baldasar, 1928| Зграда на Црвениот крст, од Хелен Балдасар, 1928 година
Податотека:Sarajevo_-_Radićeva_10.jpg|алт=Damić House at 10 Radićeva, 1926| Куќа на Дамиќ на Радиќева бр. 10, 1926 г.
Податотека:Sarajevo_-_FIS_1.jpg|алт=Sarajevo - sportski centar FIS, 1936| Сараево - спортски центар ФИС, 1936 година
Податотека:Hotel_hecco_deluxe_(3826498302).jpg|алт=JAT skyscraper, Muhamed and Reuf Kadić, 1947| Облакодер ЈАТ, Мухамед и Реуф Кадиќ, 1947 година


## Социјалистички југословенски период
На крајот на Втората светска војна, Босна и Херцеговина станала република во Социјалистичка Федеративна Република Југославија. Веднаш по Втората светска војна, краткото поврзување на Југославија со Источниот блок вовел краток период на социјалистички реализам.

Ова ненадејно завршило со расколот Тито-Сталин во 1948 година. Во следните години, модернистичката архитектура го симболизирала отцепувањето на нацијата од СССР (поим што подоцна се намалил со растечката прифатливост на модернизмот во Источниот блок).

Со политиките за децентрализација и либерализација од 1950-тите, архитектурата се повеќе се расцепувала по етнички линии. Архитектите повеќе се фокусирале на градежништво поврзано со архитектонското наследство на нивните индивидуални социјалистички републики во форма на критички регионализам. Забележителен пример за оваа промена е значајната публикација на Јурај Нејхард и Душан Грабријан од 1957 година *Архитектура на Босна и патот кон модерноста* кој пробувал да го разбере модернизмот низ призмата на османлиското наследство на Босна. Растечката разлика на индивидуалните етнички архитектонски идентитети во рамките на Југославија се влошувала со децентрализацијата на поранешната централизирана историска зачувувачка власт во 1972 година, давајќи им на поединечните региони дополнителна можност критички да ги анализираат сопствените културни наративи.

Во доцните 1950-ти и раните 1960-ти брутализмот почнал да собира следбеници во Југославија, особено кај помладите архитекти.

Југословенското отцепување од советскиот социјалистички реализам во комбинација со напорите за одбележување на Втората светска војна, кои заедно довеле до создавање на огромно количество апстрактни скулптурни воени споменици.

Политичките струи во Југославија ја фаворизирале индустријализацијата која барала акцент на развојот на јавните станови со цел да им служи на миграцијата на населението од руралните во урбаните области. Со цел да се надминат културните конфликти, антиисторицизмот со модерен архитектонски речник станал преовладувачка дизајнерска стратегија за повеќето архитектонски проекти. Понатаму, хомогеноста на материјалите ја заменила традиционалната хетерогеност и бетонот станал материјал на избор за градба. Сепак, таквите практики предизвикале неколку проблеми. Индустријализацијата предизвикала загадување на градовите, но уште поважно предизвикала бегство од руралните области што подоцна предизвикало неусогласеност во производството, што ја оштетило економијата. Имало недоволна инфраструктура, електрична енергија, вода и централно греење за да се одржи развојот на новите јавни станови поради лошото планирање, додека станбените облакодери несоодветно се мешале со постоечкиот архитектонски контекст. Лошите методи на градба и недостигот на квалитет поради недостигот на ресурси предизвикале нездрави животни средини. Сите овие прашања довеле до намалување на културниот идентитет на Босна и Херцеговина, истовремено исцрпувајќи ги нејзините природни и човечки ресурси.

Од друга страна, имало неколку архитектонски проекти кои пробале да ги решат прашањата за културната различност. Станбената куќа „Дино“ во Сараево изградена во 1987 година од Амир Вук и Мирко Мариќ била еден од тие обиди. Се мисли на дуплекс станбена куќа каде едната го следи ориенталниот архитектонски речник, додека другата има прилично западноевропска филозофија на фасадната организација додека делат заеднички влез. Друг пример е хотелот Холидеј Ин изграден во 1983 година и кулите близначки „Унис“ изградени во Сараево во 1986 година и дизајнирани од Иван Штраус. Меѓу жителите на градот, кулите близначки најчесто се нарекуваат *Момо* (српско име) и *Узеир* (бошњачко име). Не постои консензус меѓу жителите на градот која кула го носела српското или босанското име. Оваа двосмисленост на имињата го истакнува културното единство како негов примарен архитектонски квалитет.
**Модернистичка архитектура**

**Критична регионална архитектура**
## Уништување за време на војната и повоена реконструкција
Во текот на војната во Босна од 1992 до 1995 година, биле уништени над 2000 цивилни и верски објекти од историска вредност. Меѓу нив биле џамијата Џамија Ферхад Паша во Бања Лука (изградена во 1578 година) и Стари Мост во Мостар (изградена во 1566 година), и двете уништени во 1993 година. Тие повторно биле изградени со цел да бидат слични на оригиналните техники и стилови.

По Босанската војна, во Сараево имало градежен бум. Тој е меѓу градовите со најмногу градба во Југоисточна Европа. Кулите близначки Унис, дизајнирани од архитектот Иван Штраус, биле речиси целосно уништени во војната, но биле целосно реновирани. Во станбената област Храсно, босанската компанија Босмал го изградила „Босмал Сити Центар“, една од највисоките кули близначки на Балканот со висина од 120 метри.

Новите сопственици на хотелот Холидеј Ин во Сараево, исто така дизајниран од архитектот Иван Штраус, објавиле дека ќе започнат со изградба на нова кула од 22 ката. Таканаречената „интелигентна“ кула се претпоставува дека чини околу 50 милиони евра.

Кулите близначки Унис биле целосно реновирани. На местото на некогашните Кули Ослобоѓење, кулите Аваз денес се изградени како ново седиште за Аваз, популарната босанска компанија за весници. Сместена е во Марин Двор, деловната област на Сараево, која неодамна била целосно реновирана со плановите за Унитик 3 и Гранд Медија центар. Новата кула почнала да се гради во 2006 година, а била завршена во 2008 година. Аваз Твист Тауер го држи рекордот како највисока кула на Балканот. Составена е од извртена стаклена фасада и е висок 142 метри со антена од 30 метри која достигнува вкупна висина од 172 метри.

Повеќето од олимписките објекти биле уништени, но реконструкцијата сè уште не е извршена.

Зградата на босанскиот парламент (од архитектот Јурај Нејхарт) е во реконструкција, а Музејот на Босна и Херцеговина во територијата на Марин Двор во Сараево е комплетно реновиран.

Во сараевското предградие Илиџа, биле почнати многу градежни проекти кои можат да се сметаат за големи дури и според стандардите на ЕУ. Примерите опфаќаат проект за изградба на жичарница за поврзување со блиските планини Игман и Бјелашница; спортски комплекс со базени вреден околу 30 милиони евра; и „Градините на Риверина“ - град во град, кој што има вредност од повеќе од 1 милијарда евра во период од десет години.

Неодамна, една делница од идниот европски автопатски коридор 5C била изградена и отворена за сообраќај во близина на Сараево. Наскоро Федералната влада ќе започне со изградба на нова 40 км долга автопатска делница од Сараево до Зеница. Изградбата на целата 330 км од 5C била планирана да се започне во пролетта 2006 година, а во вредност од приближно 3 милијарди евра.

Бјелашница и Олимписките планини Игман се треба да се приватизираат и реконструираат.
### Доктрина за реконструкција и зачувување
Културното зачувување е во тек во Босна и Херцеговина, тоа може да се види со најновата реконструкција на Стари Мост во Мостар и многу други објекти од културно и историско значење кои биле оштетени или уништени во неодамнешната војна. Многу други проекти, за жал, сè уште се придушени од политички спорови и недостиг на средства, особено заради корупцијата.

Доктрината што генерално се следи во зачувувањето била сумирана од Итало Енгл

*

## Наводи

## Надворешни врски

* „Принципи и методолошка постапка за реконсолидација на Ферхат-пашината џамија во Бања Лука“ - Архитектонско училиште - Центар за дизајн и истражување, Сараево
* Сараево градежништво и архитектура

Категорија:Архитектура во Босна и Херцеговина
Категорија:Статии со извори на српскохрватски (sh)