Климатска криза

мини|300x300пкс|Лого на Избраниот комитет на Претставничкиот дом на САД за климатска криза (формација овластена на 9 јануари 2019 година).  Оригиналниот комитет за климата во Претставничкиот дом (формиран во 2007 година), наречен Избран комитет за енергетска независност и глобално затоплување,  бил укинат кога републиканците ја вратиле контролата врз Домот во 2011 година.

**Климатска криза** — термин кој го опишува глобалното затоплување и климатските промени и нивните влијанија.

Терминот се користи за да се опише заканата од глобалното затоплување на планетата и да се поттикне агресивно ублажување на климатските промени.     На пример, во списанието *[[Бионаука|BioScience]]*, воедна статија од јануари 2020 година, поддржана од преку 11.000 научници ширум светот, било напишано дека „*климатската криза е пристигната*“ и дека „*неопходно е огромно зголемување на обемот во напорите да се зачува нашата [[биосфера]] за да се избегне нераскажаното страдање поради на климатската криза*“.

Терминот го применуваат оние кои „*веруваат дека ја евоцира тежината на заканите со кои се соочува планетата од континуираните емисии на стакленички гасови и може да помогне да се поттикне видот на политичка волја што долго време недостасува во застапувањето за климата*“. Тие веруваат дека, исто како што „*глобалното затоплување*“ извлекло повеќе емоционален ангажман и поддршка за акција отколку „*климатските промени*“, нарекувајќи ги климатските промени криза може да има уште посилно влијание.

Една студија покажала дека терминот навистина предизвикува силна емоционална реакција во пренесување на чувството на итност, но некои предупредуваат дека самиот овој одговор може да биде контрапродуктивен, и може да предизвика ефект на реакција поради перцепциите на алармант претерување.

## Научна основа
Додека моќниот јазик долго време се користел во застапувањето, политиката и медиумите, до крајот на 2010-тите, научната заедница традиционално останала поограничена во својот јазик.  Сепак, во изјавата од ноември 2019 година објавена во јануари 2020 година на научното списание *[[Бионаука|BioScience]],* група од над 11.000 научници тврделе дека е соодветно да се опише глобалното затоплување како *климатска вонредна состојба* или *климатска криза*.  Научниците изјавиле дека е потребно „*огромно зголемување на обемот на напорите*“ за зачувување на биосферата, но забележале „*длабоко вознемирувачки знаци*“ вклучувајќи постојан пораст на популацијата на добиток, производство на месо, губење на покривката на дрвјата, потрошувачка на фосилни горива, воздушен транспорт и CO2 емисии — истовремено со нагорните трендови на влијанијата врз климата, како што се зголемувањето на температурите, глобалното топење на мразот и екстремните временски услови.

Исто така, во ноември 2019 година, една статија објавена во *Nature* заклучила дека само доказите од климатските превртувачки точки сугерираат дека „*ние сме во планетарна вонредна состојба*“, дефинирајќи ја *вонредната состојба* како производ на *ризик* и *итност,* при што и двата фактори се оценуваат како „акутни“.  Статијата на *Nature* се повикува на неодамнешните специјални извештаи на IPCC (2018, 2019 година) кои сугерираат дека поединечните точки на превртување може да се надминат со само 1-2&nbsp;°C на глобалното просечно затоплување (тековното затоплување е ~ 1&nbsp;°C), со глобална каскада од превртувачки точки можна со поголемо затоплување.

## Дефиниции
Во контекст на климатските промени, Пјер Мукејбир, професор на Универзитетот за технологија во Сиднеј, вели дека терминот *криза* е „*клучна или одлучувачка точка или ситуација што може да доведе до пресвртна точка* “, која вклучува „*околност без преседан*“.  Дефиницијата на речникот наведува дека „кризата“ во овој контекст значи „*пресвртница или состојба на нестабилност или опасност*“ и имплицира дека „*треба да се преземе акција сега или во спротивно последиците ќе бидат катастрофални*“. Друга дефиниција го разликува терминот од *глобалното затоплување* и *климатските промени* и ја дефинира *климатската криза* како „*различните негативни ефекти што неублажените климатски промени ги предизвикуваат или се закануваат да ги предизвикаат на нашата планета, особено кога овие ефекти имаат директно влијание врз човештвото*“.

## Употреба на терминот

### Историска употреба
Поранешниот американски потпретседател Ал Гор користил кризна терминологија од 1980-тите, при што терминот бил формализиран од Коалицијата за климатски кризи (формирана во 2004 година).

Извештајот од 1990 година од *Американскиот универзитет за меѓународно право* вклучува избрани материјали кои постојано го користат терминот „*криза*“.  Вклучен во тој извештај, „*Договорот од Каиро: кон усогласен одговор од ширум светот на климатската криза*“ (21 декември 1989 година) наведува дека „*Сите нации... ќе мора да соработуваат во размери без преседан.* *Тие ќе мора да преземат тешки обврски без одлагање за да се справат со оваа криза*.“

### Неодамнешна употреба
десно|мини| Новоизбраниот американски претставник Александрија Окасио-Кортес и американскиот сенатор Берни Сандерс во декември 2018 година, „Решавање на нашата климатска криза, Национално градско собрание“
Кон крајот на 2010-тите, фразата се појавила „*како клучен дел од лексиконот на климатскиот јастреб*“, усвоен од Зелен Њу Дил, *Гардијан*, Грета Тунберг и политичките кандидати на Демократската партија на САД, како што е Камала Харис. Во исто време, тој влегол во попопуларна употреба „*по низа страшни научни предупредувања и оживеана енергија во светот на застапувањето*“.

Кон крајот на 2018 година, Претставничкиот дом на Соединетите држави го формирал Избраниот Комитет за климатска криза во Претставничкиот дом, термин што еден новинар го напишал во *Атлантик* е „*потсетник за тоа колку енергетската политика се промени во последната деценија*“.  Оригиналниот комитет за климата во Претставничкиот дом (формиран во 2007 година) бил наречен Избран комитет за енергетска независност и глобално затоплување, и бил укинат кога републиканците ја вратиле контролата врз Домот во 2011 година.

*Public Citizen* објавил дека во 2018 година, помалку од 10% од написите во топ-50 американски весници ги користеле термините „*криза*“ или „*вонредна состојба*“. Во 2019 година, кампањата „*Наречете го тоа климатска криза*“ која ги повика големите медиумски организации да го усвојат терминот, навела дека во 2018 година, само 3,5% од вестите на националните телевизиски сегменти ги навеле климатските промени како криза или вонредна состојба,  (50 од 1400),  иако *Public Citizen* пријавил тројно од тој број споменувања, 150, само во првите четири месеци од 2019 година

2019 година се чинело дека е точка на менување за лингвистиката на климата, во корелација со понагласен јазик што го користел во обраќањето на генералниот секретар на ОН на Самитот за климатски активности; петиција до новинските организации да го променат својот јазик преку проектот за климатска реалност на Ал Гор, Гринпис и Движењето Изгрејсонце; протести пред зградата на *Њујорк Тајмс* за да се присили промената; и промена во мај 2019 година во стилскиот водич на *Гардијан*.

По употребата на „климатска криза“ од септември 2018 година од страна на генералниот секретар на ОН, Антонио Гутереш,  на 17 мај 2019 година*[[Гардијан|, Гардијан]]* официјално го ажурирал својот стилски водич за да ги фаворизира „*климатски вонредни состојби, криза или дефект*“ и „*глобално загревање*“.   Главниот уредник Кетрин Винер објаснил: „*Сакаме да се погрижиме да бидеме научно прецизни, а истовремено јасно да комуницираме со читателите за ова многу важно прашање.* *Фразата „климатски промени“, на пример, звучи прилично пасивно и нежно кога она за што зборуваат научниците е катастрофа за човештвото*.“ *Гардијан* станал водечки партнер во *Covering Climate Now*, иницијатива на новинските организации основана во 2019 година од *Columbia Journalism Review* и *The Nation* за да се одговори на потребата за посилно покривање на климата.  

Во јуни 2019 година, шпанската новинска агенција EFE ја објавила својата претпочитана фраза *криза climática* (климатска криза), при што новинарката на *Грист* Кејт Јодер забележала дека „*овие термини се појавуваат насекаде*“, додавајќи дека „*климатската криза*“ „*има свој момент*“. Во ноември 2019 година, „*Хиндустан тајмс“* исто така го усвоил терминот бидејќи „*климатските промени не правилно ја одразуваат огромната егзистенцијална закана*“.  Слично на тоа, варшавскиот, полски весник *[[Gazeta Wyborcza]]* го користи терминот „климатска криза“ наместо „климатски промени“, а главниот уредник на неговиот дел *Газета* ги опишал климатските промени како една од најважните теми.

Спротивно на тоа, во јуни 2019 година, канадската радиодифузна корпорација го ажурирала својот јазичен водич за да гласи „*Климатската криза и климатската вонредна состојба се во ред во некои случаи како синоними за „климатски промени“. Но, тие не се секогаш најдобриот избор... На пример, „климатската криза“ може да носи мирис на застапување во одредено политичко покривање*.“  Ажурирањето го поттикнало професорот по новинарство Шон Холман да изјавил дека „*новинарите се растргнати од две конкурентни вредности во моментов“ - да ја кажат вистината и да изгледаат непристрасно - но дека со кажувањето на вистината новинарите изгледаат пристрасни кон „големи делови од општеството*.“

Во јуни 2019 година, 70 активисти за климата биле уапсени затоа што демонстрирале пред канцелариите на *[[Њујорк Тајмс]],* барајќи од весникот да ги усвои фразите „*климатска вонредна состојба*“ или „*климатска криза*“, а демонстрациите биле дел од јавниот притисок што го поколебал Градскиот совет да го направи Њујорк најголемиот град кој формално усвоил декларација за климатска вонредна состојба.

Во мај 2019 година, проектот за климатска реалност на Ал Гор (2011-) промовирал отворена петиција во која бара од новинските организации да користат „климатска криза“ наместо „климатски промени“ или „глобално затоплување“,  велејќи дека „*време е да се напуштат двата термина во културата*“. Слично на тоа, Сиера Клубот, Движењето Изгрејсонце, Гринпис и други еколошки и прогресивни организации се приклучиле во писмото на јавниот граѓанин од 6 јуни 2019 година до новинските организации,  во кое ги повикуваат да ги наречат климатските промени и човечката неактивност „*што е тоа – криза – и да ја покриеме како една*“.

Во ноември 2019 година, Оксфордските речници вклучиле „*климатска криза*“ на својата кратка листа за зборот на годината 2019 година, ознаката дизајнирана да ги препознае термините што „*го одразуваат етосот, расположението или преокупациите на годината што изминува*“ и кои треба да имаат „*траен потенцијал како термин од културно значење*“.

Во 2021 година, финскиот весник *Хелсингин Саномат* создал бесплатен променлив фонт наречен „*Климатска криза*“ со осум различни тежини кои се во корелација со падот на морскиот мраз на Арктикот, визуелизирајќи како топењето на мразот се менувало во текот на децениите. Уметничкиот директор на весникот истакнал дека фонтот истовремено ја евоцира естетиката на екологијата и инхерентно претставува графика за визуелизација на податоците.

Во ажурирањето на Светските научници за предупредување до човештвото од 2021 година,  научниците известиле дека се акумулираат докази за приближување или вкрстени точки на превртување на критичните елементи на Земјиниот систем, дека јурисдикциите од 1990 година формално признале климатска вонредна состојба, таа често и потребни се достапни ажурирања за климатската криза или климатската вонредна состојба, дека „ зеленото закрепнување“ на КОВИД-19 е недоволно и дека се потребни промени во системот од основната причина над политиката.

## Алтернативна терминологија
десно|мини|400x400пкс| Податоците за трендовите на Google покажуваат дека, по објавувањето на филмот на Ал Гор во 2006 година, ''An Inconvenient Truth ,''  пребарувањата за „климатска криза“ се зголемиле, со оживување што започнало кон крајот на 2018 година.
мини|Пример за употреба на термините ''климатска криза'' и ''климатска вонредна'' состојба заедно
Истражувањата покажале дека она што се нарекува феномен, или како тој е врамен, „*има огромно влијание врз тоа како публиката го сфаќа тој феномен*“  и „*може да има длабоко влијание врз реакцијата на публиката*“.  Ефектите од климатските промени понекогаш се опишуваат со термини слични на *климатската криза*, како што се:

* „климатска катастрофа“ (се користи во врска со документарецот на Дејвид Атенборо од 2019 година  и сезоната на австралиски шумски пожари 2019–2020)
* „ *Закани* кои влијаат на земјата“ (Светски фонд за дивиот свет, 2012-) 
* „климатски дефект“ (климатолог Питер Калмус, 2018) 
* „климатски хаос“ (наслов на статијата *„Њујорк Тајмс* “, 2019 година; Демократски кандидати во САД, 2019 година; и маркетинг тим на *Ad Age*, 2019 година) 
* „климатска пропаст“ (Демократски кандидати на САД, 2019 година) 
* „глобално загревање“ ( Ричард А. Бетс, Met Office UK, 2018) 
* „климатски итен случај“ ( предупредувачко писмо од 11.000 научници во *BioScience*, и во *The Guardian*, и двете 2019 година),
* „еколошки дефект“, „еколошка криза“ и „еколошка вонредна состојба“ (сите наведени од климатската активистка Грета Тунберг, 2019 година) 
* „глобално топење“, „Изгорена земја“, „Големиот колапс“ и „Земјишно разбивање“ (маркетиншки тим на *Ad Age*, 2019 година) 
* „климатска катастрофа“ и „климатска апокалипса“ ( *The Guardian*, 2019)

Покрај „климатската криза“, различни други термини се истражувани за нивните ефекти врз публиката, вклучувајќи „глобално затоплување“, „климатски промени“ и „климатско нарушување“,  како и „уништување на животната средина“, „времето дестабилизација“, и „еколошки колапс“.

## Делотворност
Во септември 2019 година, новинарката на Блумберг, Ема Викерс, изјавила дека терминологијата за кризата - иако проблемот е буквално еден од семантиката - можеби „*покажува резултати*“, цитирајќи ја анкетата од 2019 година на *Вашингтон пост* и Фондацијата Кајзер Семејство, која вели дека 38% одвозраснитер жители на САД ги нарекле климатските промени „криза“, додека исто толку ги нарекле „*голем проблем, но не и криза*“.  Пет години претходно, оваа бројка била само 23%.

Спротивно на тоа, употребата на кризна терминологија во различни необврзувачки декларации за итни случаи за климата не била делотворна (од септември 2019 година) за да ги натера владите „*да започнат акција*“.

### Загриженост за кризна терминологија
Некои коментатори напишале дека „*врамувањето за итни случаи*“ може да има неколку недостатоци.  Поточно, ваквото врамување може имплицитно да даде приоритет на климатските промени во однос на другите важни општествени прашања, со што ќе ја охрабри конкуренцијата меѓу активистите наместо соработката и да го остави настрана несогласувањето во самото движење за климатски промени. Тоа може да сугерира потреба од решенија од страна на владата, која обезбедува помалку сигурна долгорочна посветеност отколку народната мобилизација, и која може да се смета дека е „*наметната на неволното население*“. Конечно, тоа може да биде контрапродуктивно со предизвикување неверување (отсуство на непосредни драматични ефекти), обезмоќување (соочени со проблем кој изгледа огромно) и повлекување - наместо да обезбедува практична акција на долг рок.

На слична линија, австралискиот истражувач за климатска комуникација Дејвид Холмс го коментирал феноменот на „*кризен замор*“, во кој итноста да се одговори на заканите ја губи својата привлечност со текот на времето. Холмс изјави дека има „*ограничен семантички буџет*“ за таквиот јазик, предупредувајќи дека може да ја изгуби публиката ако помине време без значајни политики кои се однесуваат на итната состојба.

Други напишале дека, дали „*апелите за страв генерираат одржлив и конструктивен ангажман*“ е јасно многу сложено прашање, но дека одговорот е „*обично не*“, при што психолозите забележуваат дека човечките одговори на опасност (борба, бегство или замрзнување) може да биде неприлагодлива. Согласувајќи се дека стравот е „*парализирачка емоција*“, Сандер ван дер Линден, директор на лабораторијата за донесување одлуки за социјални одлуки во Кембриџ, ја фаворизира „*климатската криза*“ во однос на другите термини затоа што пренесува чувство на итност и оптимизам, а не чувство на пропаст. бидејќи „*луѓето знаат дека кризите можат да се избегнат и дека можат да се решат*“.

Климатскиот научник Кетрин Хејхо предупредил на почетокот на 2019 година дека рамката на кризи е „*ефикасна само за оние кои веќе се загрижени за климатските промени, но самозадоволни во однос на решенијата*“. Таа додала дека „*сè уште не е делотворно*“ за оние кои ги перцепираат климатските активисти и дека „*тоа дополнително ќе ги зајакне нивните однапред замислени - и неточни - поими*“.

Во јуни 2019 година, канадската радиодифузна корпорација го ажурирала својот јазичен водич за да прочита дека терминот *климатска криза* „*може да носи мирис на застапување во одредено политичко покривање*“.

Двајца германски новинари соодветно предупредиле дека „кризата“ може погрешно да се сфати дека сугерира дека климатските промени се „*инхерентно епизодни*“ - кризите „*или се решаваат или поминуваат*“ - или како привремена состојба пред враќање во нормала што всушност не е можно.

### Психолошки и невронаучни студии
Студија од 2013 година (N=224, главно бруцоши) ги испитала одговорите на учесниците откако тие прочитале различни симулирани напишани написи.  Студијата заклучила дека „ *климатската криза најверојатно ќе создаде повратни ефекти на неверување и намалени перцепции за загриженост, најверојатно поради перцепциите за претерување*“, и предложила други термини („климатско нарушување“ и „глобално затоплување“).

Невронаучно истражување од почетокот на 2019 година (N=120, подеднакво поделено меѓу републиканците, демократите и независните) од страна на рекламна консултантска агенција вклучила мерења на електроенцефалографија (ЕЕГ) и галвански одговор на кожата (ГСР).  Студијата, која ги мери одговорите на термините „климатска криза“, „уништување на животната средина“, „колапс на животната средина“, „временска дестабилизација“, „глобално затоплување“ и „климатски промени“, покажала дека демократите имале 60% поголема емоционална реакција на „ климатска криза“ отколку на „климатски промени“, при што соодветниот одговор кај републиканците тројно се зголемил.  Се вели дека „Климатската криза“ „*добро се претстави во однос на одговорите низ политичкиот спектар и предизвика најголем емотивен одговор меѓу независните*“. Студијата заклучила дека терминот „климатска криза“ предизвикува посилни емоционални одговори од „неутрални“ и „истрошени“ термини како „глобално затоплување“ и „климатски промени“, со што се поттикнува чувството на итност - иако не толку силен одговор за предизвикуваат когнитивна дисонанца која би ги натерала луѓето да генерираат контрааргументи. Сепак, извршниот директор на компанијата што ја спроведува студијата, генерално забележал дека висцералниот интензитет може да има контраефект, прецизирајќи дека друг термин со уште посилен одговор, „*уништување на животната средина“,* „веројатно се гледа како алармантен, можеби дури и имплицирајќи вина, што може да доведе до контрааргументи и потиснување“.

## Наводи

* 
*  Vol. 58 (3).

## Надворешни врски
* Covering Climate Now (CCNow), соработка меѓу новинските организации „за производство на повеќе информирани и итни климатски приказни“ ( архива )
* „Климатска криза“, dictionary.com ( архива )

Категорија:Врски за Wayback од предлошката „Семарх“
Категорија:Политика за климатски промени