Новогодишна елка

мини|Новогодишната елка на плоштадот во Скопје, 2023 година
алт=Christmas tree decorated with lights, stars and glass balls. Wrapped presents are under tree|мини| Новогодишна елка украсена со светилки, ѕвезди и стаклени топки
**Новогодишна елка** или **божиќна елка** — украсено дрво, обично зимзелен четинар, како смрека, бор или ела, или вештачко дрво со сличен изглед, поврзано со прославата на Нова година и Божиќ.

Обичајот започнал во Централна Европа и балтичките земји, особено во Естонија, Германија и Ливонија (денес Латвија), каде протестантските христијани поставувале украсени дрвја во своите домови. Дрвото традиционално било украсено со „рози направени од обоена хартија, јаболка, наполитанки, и кондиторски прозводи. Моравските христијани почнале да ги осветлуваат елките со свеќи, кои денес се заменети со новгодишни сијалички по доаѓањето на електрификацијата. Денес, постои широк спектар на традиционални и модерни украси, како што се венци, украсни ленти, бонбони и друго. На врвот на дрвото се става ангел или ѕвезда за да го претставува ангелот Гаврил или Витлеемската ѕвезда, од раѓањето на Христос. Јадливите производи како колач од ѓумбир, чоколадо и други слатки и бонбони, се исто така популарни како новогодишни украси, врзани или закачени на гранките на дрвото со панделки. Божиќната елка историски се смета за обичај на лутеранските цркви, а дури во 1982 година Католичката црква ја поставила ватиканската новогодишна елка.

Во западната христијанска традиција, новогодишните елки се поставуваат во различни временски периоди, на пример, на првиот ден од декември или дури на Бадник.

## Историја
[мини| [Мартин Лутер е прикажан со семејството и пријателите пред новогодишна елка на Бадник|лево]]
### Потекло на денешниот изглед на новогодишната елка
мини|Игдрасил, во нордиската космологија, е огромно и централно свето дрво.
Денешните новогодишни елки потекнуваат од Средна Европа и балтичките земји, особено Естонија, Германија и Ливонија (денес Латвија) од периодот на ренесансата и раната модерна Европа. Неговото потекло од 16 век понекогаш се поврзува со протестантскиот христијански реформатор Мартин Лутер, за кој се вели дека прв поставил запалени свеќи на зимзелено дрво. Новогодишната елка првпат била забележана дека ја користат германските лутерани во 16 век, во записи кои укажуваат дека елката била поставена во катедралата во Стразбур во 1539 година, под водство на протестантскиот реформатор Мартин Буцер. Моравските христијани исто така ставале запалени свеќи на елка. Најраната позната сигурна датирана слика на новогодишна елка е на скулптура во приватен дом во Туркхајм, Алзас (тогаш дел од Светото Римско Царство на германската нација, денес Франција), со датум од 1576 година.

### Можни претходници
[мини|Слика од [Виго Јохансен (1891)|лево]]
Современите новогодишни елки се поврзани со „рајското дрво“ на средновековните мистериозни претстави што биле прикажувани на 24 декември, именденот на Адам и Ева во различни земји. Во таквите претстави, дрво украсено со јаболка (што претставува плод од дрвото на спознанието на доброто и злото, а со тоа и на првобитниот грев) и тркалезни бели наполитанки (за да ја претставуваат Евхаристијата и откупувањето) се користеле како амбиент за претставата. Како божиќни јасли, рајското дрво подоцна било поставувано во домовите. Јаболката биле заменети со тркалезни предмети, на пример со сјајни црвени топчиња.

Кон крајот на средниот век, се појавува раниот претходник на новогодишната елка, од 15 век во манастирот Цистерцијан Алкобака во Португалија. „Забелешка за тоа како да ја ставите божиќната гранка: На Бадник ќе барате голема гранка од зелен ловор, и многу црвени портокали, кои ќе ги ставиш на гранките од ловорот, и во секој портокал ќе ставиш свеќа и ќе ја закачиш гранката со јаже на столбот, кој ќе биде покрај свеќата на високиот жртвеник“.
Други извори ја поврзуваат симболиката на првите документирани новогодишни елки во Германија околу 1600 година и дрвјата од претхристијанските традиции, иако ова тврдење е оспорено. Според *[[Енциклопедија Британика]]*, „употреба на зимзелени дрвја и венци за симболизирање на вечниот живот, бил обичај на старите Египќани, Кинези и Евреи. Обожувањето на дрвјата било вообичаено меѓу паганските Европјани, што останало дури и по нивното преобраќање во христијанство. Во Скандинавија имало обичаи да се украсат куќата и шталата со зимзелени гранки на нова година за да се исплаши ѓаволот, како и да се постави дрво за птиците за време на Божиќ“.[мини| Ран пример на јавна новогодишна елка за децата на невработени родители во [Прага (Чешка), 1931 година]]Вообичаено се верува дека старите Римјани ги украсувале своите куќи со зимзелени дрвја за да ја прослават Сатурналија, иако за тоа нема историски записи. Во песна од Катул, тој раскажува за боговите кои го украсуваат домот на Пелеј со дрвја, вклучувајќи ловор и чемпрес. Подоцна Либаниј, Тертулијан и Златоуст зборуваат за употребата на зимзелени дрвја за украсување на христијанските куќи.

Викинзите и Саксонците ги обожувале дрвјата. Приказната за Свети Бонифациј и сечењето на Донаровиот даб ги илустрира паганските практики во 8 век меѓу Германците. Подоцнежната народна верзија на приказната додава детали дека зимзелено дрво пораснало на местото на исечениот даб, раскажувајќи дека неговата триаголна форма го потсетува човештвото на Светото Тројство.

#### Јавни новогодишни елки
Од почетокот на 20 век, станало вообичаено во многу градови и стоковни куќи да се поставуваат јавни новогодишни елки на отворено, како што е Големата елка на Мејси во Атланта (од 1948 година), Божиќната елка во Центарот Рокфелер во Њујорк, и големата елка на плоштадот Викторија во Аделаида.

Националната новогодишна елка на Соединетите Американски Држави се поставува секоја година од 1923 година на јужниот тревник на Белата куќа, со што станала голем празничен настан во Белата куќа. Претседателот Џими Картер ја вклучил само ѕвездата од врвот на дрвото во 1979 година во чест на Американците кои биле држени како заложници во Иран. Истото било случај и во 1980 година, освен што дрвото било целосно осветлено 417 секунди, по една секунда за секој ден кога заложниците биле во заробеништво.

Во поголемиот дел од 1970-тите и 1980-тите години, најголемата украсена новогодишна елка во светот се поставувала секоја година на имотот на таблоидот *Нејшнал Енквајар* во Лантана, Флорида. Оваа традиција прераснала во еден од најспектакуларните и најславните настани во историјата на јужна Флорида, но била прекината по смртта на основачот на весникот во доцните 1980-ти години.

##### Галерија

Податотека:Christmas Tree in Skopje.jpg|мини|Новогодишната елка на плоштадот во Скопје, 2023 година
Податотека:Christmas_tree_in_Piazza_del_Duomo_to_Milan_in_2019.jpg|алт=Wire frame Christmas tree in Piazza del Duomo, Milan, Italy|Eлка од жица во Пјаца дел Дуомо,Милано, Италија
Податотека:Vatican_Christmas_Tree.jpg|алт=Christmas tree in Vatican City.|Божиќна елка воВатикан.
Податотека:Piazza_Portanova_Natale_2008.jpg|алт=Christmas tree in Salerno old town, Italy.|Божиќна елка во стариот дел на градот Салерно, Италија.
Податотека:Trafalgar_Square_Christmas_tree9.jpg|алт=Trafalgar Square Christmas tree, London, United Kingdom.| Божиќна елка Трафалгар Сквер, Лондон, Обединето Кралство.
Податотека:New_Year_Tree_on_the_Minin_and_Pozharsky_Square_04.jpg|алт=Christmas tree on Minin and Pozharsky Square. Nizhny Novgorod, Russia|Божиќна елка на Минин и плоштадот Пожарски Нижни Новгород,Русија
Податотека:Christmas_Tree_at_Rockefeller_Center_IV.jpg|алт=Rockefeller Center Christmas Tree, New York City, New York, US| Божиќна елка во центарот Рокфелер, Њујорк, САД
Податотека:Christmas_tree_and_Metropolitan_Cathedral_at_Mexico's_City_zócalo.jpg|алт=Christmas tree and Metropolitan Cathedral at Mexico City's zócalo.|Божиќна елка и митрополитска катедрала во Град Мексико.
Податотека:LEDs_on_a_big_Christmas_Tree_4572.jpg|алт=Christmas tree front of the Turku Cathedral in Turku, Finland.|Божиќна елка пред катедралата Турку воТурку,Финска.
Податотека:Weihnachtsbaum_Römerberg.jpg|алт=Christmas tree on the Römerberg in Frankfurt, Germany.|Божиќна елка на Ремерберг воФранкфурт, Германија.
Податотека:Christmas_Lisbon_2005_b.JPG|алт=Lisbon, Portugal, 75 metres (246 feet) Christmas tree.| Лисабон, Португалија, елка од 75 метри.
Податотека:2010_Boston_Halifax_Christmas_tree_on_Boston_Common_USA_5273771973.jpg|алт=Official Christmas Tree of Boston Massachusetts, US.| Официјална новогодишна елка на Бостон Масачусетс, САД.
Податотека:Plaza_de_San_Juan_de_la_Cruz_(Madrid)_07.jpg|алт=An illuminated Christmas tree in Madrid.|Осветлена елка во Мадрид.
Податотека:Choinka_plac_Zamkowy_2011.jpg|алт=Christmas tree in Warsaw, Poland.|Божиќна елка воВаршава, Полска
Податотека:Stockholm_-_NK.jpg|алт=Christmas tree in Stockholm at the NK department store|Божиќна елка воСтокхолм во стоковна куќа 
Податотека:HK_TST_night_Harbour_City_front_entrance_indoor_stairs_interior_Xmas_trees_Nov-2013.JPG|алт=Christmas trees in Ocean Terminal, Harbour City, Hong Kong|Божиќни елки во Океан терминал, Харбор Сити, Хонгконг
Податотека:Christmas_tree_in_Lugano_(2018).jpg|алт=Christmas tree in Lugano, Switzerland.|Божиќна елка во Лугано, Швајцарија.
Податотека:Vilnius_Christmas_Tree.jpg|алт=Christmas tree in Vilnius old town, Lithuania.|Божиќна елка во стариот дел на градот Вилнус,Литванија.
Податотека:Christmas_tree,_Bethlehem.jpg|алт=Christmas tree in Bethlehem, Palestine, behind it Church of the Nativity.|Божиќна елка во Витлеем, Палестина, зад неа Базиликата на Исусовото раѓање.
Податотека:Christmas_tree_city_lights.jpg|алт=Christmas tree, Plaza, Las Cruces, New Mexico, US|Божиќна елка, Плаза, Лас Крус, Ново Мексико, САД


## Обичаи и традиции
мини|Додавање украси на дрвото
### Поставување и симнување

И китењето и раскитувањето на новогодишната елка се поврзани со конкретни датуми. Во многу области, станало вообичаено да се постави елката во недела неколку седмици пред Божиќ (околу 1 декември). Меѓутоа, традиционално, новогодишните елки биле украсувани пред вечерта на Бадник (24 декември, според новиот црковен календар). Вообичаено е христијаните да ја раскитат елката на Водици (Дванаесетта ноќ). Според традицијата, оние кои нема да се сетат да ги отстранат божиќните украси пред Водици, мора да ги остават недопрени до Сретение Господово, а непридржувањето кон овој обичај се смета за несреќа.

### Украси
Божиќните украси се украси обично направени од стакло, метал, дрво или керамика, кои се користат за украсување на новогодишната елка и просторот. Првите украсени дрвја биле украсени со јаболка, бели бонбони и колачи во форми на ѕвезди, срца и цвеќиња. Стаклените украси првпат биле направени во Лауша, Германија, а исто така и венци од стаклени мониста и лимени фигури кои можеле да се закачат на дрвјата. Популарноста на овие украси го поттикнало производството на стаклени фигури направени од високо квалификувани занаетчии со глинени калапи.

Во доцните 1800-ти години, домашните бели новогодишни елки биле направени со обвиткување на ленти од памучна ткаенина околу безлисни гранки создавајќи изглед на дрво натоварено со снег.


Податотека:Christmas tree bauble.jpg|Златна стаклена топка
Податотека:A baseball-shaped snowman decoration.jpg|Снешко
Податотека:Christmas baubles 08 - 01.JPG|Украс во форма на јајце
Податотека:Christmas baubles 08 - 12.JPG|Украс во форма на елка
Податотека:2006 Blue Room Christmas tree - closeup of ornamentation.jpg|Имитација на снег
Податотека:Christmas tree decorations, Brisbane, 2020, 02.jpg|Украси
Податотека:Crochet Xmas ornaments.jpg|Украси 
Податотека:Bombki ze wstazek.jpg|Полски украси
Податотека:Nostalgischer Weihnachtsbaumschmuck Pappmaché Weihnachtsmann (cropped).jpg|Украс од хартија
Податотека:Weihnachten 2020 Christbaumschmuck 10.jpg|Украси
Податотека:Weihnachten 2020 Christbaumschmuck 28.jpg|Керамички украс во форма на ѕвоно
Податотека:Weihnachten 2020 Christbaumschmuck 22.jpg|Украси
Податотека:Glass icicle ornaments - clear and blue.jpg|Украси
Податотека:String of tinsel on Christmas tree.jpg|Украси
Податотека:Stringing lights on Christmas tree.jpg|Лента со светилки


## Симболика и толкувања
[мини| Дрвја на продажба на божиќниот пазар во [Виена, слика од Карл Венцел Зајичек (1908)]]
Кога ја украсуваат новогодишната елка, многу поединци ставаат ѕвезда на врвот на дрвото што ја симболизира Витлеемската ѕвезда. Станало популарно луѓето да користат и ангел на врвот на елката за да ги симболизираат ангелите споменати при Христовото Рождество. Дополнително, во контекст на христијанската прослава на Божиќ, зимзелената елка го симболизира вечниот живот, а свеќите или светлата на дрвото го претставуваат Христос како светлина на светот.

Секоја година во Америка се произведуваат од 33 до 36 милиони новогодишни елки, а во Европа од 50 до 60 милиони. Во 1998 година, имало околу 15.000 одгледувачи во Америка, а се проценува дека истата година Американците потрошиле 1,5 милијарди долари на новогодишни елки. Во Европа, 75 милиони дрвја во вредност од 2,4 милијарди евра се трошат годишно.

## Поврзано
* Бадник
* Бадниково гранче
* Божиќ
* Нова година
* Новогодишна ноќ
* Дедо Мраз

## Белешки

## Наводи

## Надворешни врски

Категорија:Нова година
Категорија:Божик
Категорија:Дрва