Глаголи во старословенскиот јазик

Глаголот е една од најспецифичните црти на старословенскиот јазик. Слично како при промената на именските зборови, и глаголите изобилуваат со форми. Некои од категориите и формите што ги пројавува глаголот се исклучиво словенски, други пак индоевропски. Според информацијата којашто ја носи, глаголот ги има следниве *категории*:
* **Број:** еднина, двоина, множина;
* **Време:**
:: Прости времиња: сегашно (презент), минато определено несвршено (имперфект) и минато определено свршено (аорист)
:: Сложени времиња: минато неопределено (перфект), предминато (плусквамперфект) и идно определено (футур егзактен);
* **Вид (аспект):** глаголите се поделени на *свршени* (перфективни) и *несвршени* (имперфективни);
* **Лице:** постојат три лица во сите три броја со (најчесто) строго различни завршетоци;
* **Начин:** исказен (индикатив), заповеден (императив), условен (кондиционал);

Покрај наведените категории, постојат и следниве *именски форми на глаголот*:
* **[[инфинитив]]**, **[[супин]]** и **[[глаголска именка]]**;
* **[[Партицип]]и**, вкупно пет: партицип на презентот активен, партицип на презентот пасивен, партицип на претеритот активен прв, партицип на претеритот активен втор, партицип на претериото пасивен;

## Поделба на глаголите
Старословенските глаголи имаат две основи: **презентска основа** (или основа на сегашното време) и **инфинитивно-аористна основа** (основа на инфинитивот). Според формите на овие две основи е извршена и поделба на глаголите во *пет [[Конјугација|конјугации]]* (групи):

* **Првата конјугација** ја сочинуваат глаголи чија инфинитивна основа завршува на согласка или на непостојано **-а-** кое при личната промена се губи, а тематска согласка на презентската основа е **-е-**:
:: **нес-ти, нес-е-ши** = донесе
:: **реш-ти, реч-е-ши** (št)! Слично и: **просити-прош** (š).

Во оваа конјугација спаѓаат и глаголите чија инфинитивна основа завршува на **-а-** пред кое стои мека согласка. Историски, завршетокот **-а-** се развил од ***' кој по извршената палатализација се повлекол кон '''а''': '''леж-а-ти, леж-и-ши''' (<*''leg-ĕ-ti''), ''бж-а-ти, бж-и-ши'' (<*'bĕg-ĕ-ti'').

* '''Петтата конјугација''' ја сочинуваат пет атематски глаголи (без основна самогласка): '''всти''' (=знае), '''ıасти''' или '''сти''' (=јаде), '''имти''' (има, зема, фаќа), '''бъıти''' (=сум, е) и '''дати''' (=даде).
*



== Прости глаголски форми ==

=== Сегашно време (презент) ===
Сегашното време, логично, се гради од презентската основа со додавање на следниве наставки:



Глаголите од првата, втората и третата, како и глаголите '''бъıти''' и '''имти''' од петтата конјуација ја добиваат наставката -'''тъ''' за 3. лице множина; глаголите од четвртата конјугација, како и останатите три глагола од петтата конјугација, ја добиваат наставката -'''тъ'''. Исто така, глаголите од петтата конјугација имаат наставка -'''мь''' и -'''си''' за 1. и 2. лице еднина соодветно, како и -'''ста''' и -'''сте''' (наместо -'''та''' и -'''те''') за 2. и 3. лице двоина соодветно, правило од кое отстапува само глаголот '''имти'''.

Парадигмата на глаголите '''мошти''' (I к.), '''с***'кн***'ти''' (II к.), '''знати''' (III к.), '''водити''' (IV к.) и '''им***'ти** (V к.) е следнава:



Презентот има две главни значења:
* Формите на сегашното време од несвршените глаголи означуваат дејствија едновремени со моментот на зборување;
* Формите на сегашното време од свршените глаголи означуваат идни дејствија, т.е. презентот од свршените глаголи има улога на идно време - футур. На пример:

...и рече се **сътвор**, **разор** житьниц мо и больш **съзижд** и **събер** т вьсıа жита моıа и вьсе добро мо, то **рек** дши мои ıако дше имаши мъного добро лежште на лта мънога...

(...и рече еве, вака **ќе сторам**, **ќе** ги **урнам** моите амбари и **ќе соѕидам** поголеми и **ќе** го **зберам** тука сето жито мое и добра мои, та **ќе** ѝ **речам** на душава моја: душо имаш многу добра приготвени за многу години... Лука 12:16)

=== Минато определено несвршено време (имперфект) ===
Формите на минатото определено несвршено време се градат од инфинитивната основа со помош на вметоците -- или -**ıа**- (=ја!) и наставките:



* Глаголите чија инфинитивна основа завршува на -**а**- или --, директно ги добиваат наставките (**глаголаахъ**, **глаголааше** итн.)
* Кај глаголите чија инфинитивна основа завршува на согласка се вметнува --. Ова важи и за глаголите од втората конјугација за кои се смета дека основата им завршува на -**н**-! Доколку основата завршува на **к**, **г** или **х** заради јатот се врши палатализација при што тој се повлекува кон **а**; така глаголот **пешти** (<*''pek-ti'')  има форми: **печаахъ** (<*''pek-ě-axŭ''), **печааше** (<*''pek-ě-aše'') итн.
* Кај глаголите од четвртата конјугација (чија инфинитивна основа заврштува на **и**) се вметнува -**ıа**- при што редовно се јавува палатализација на последната согласка (или согласничка група!) од основата; така глаголот **носити** има форми: **ношаахъ** (<*''nos-ja-axŭ''), **ношааше** (<*''nos-ja-aše'') итн., додека глаголот **любити** има форми: **люблıаахъ** (<*''ljub-ja-axŭ''), **люблıааше** (<*''ljub-ja-axŭ'') итн.

Парадигмите на глаголите **пл***'ти''' (=плива, I к.), '''мин***'ти** (=мина, II к.), **глаголати** (=зборува, говори, III к.), **просити** (=бара, IV к.) и **бъıти** (=сум, V к.) е следнава:



Помошниот глагол **бъıти** може да има скусени форми: бхъ, б, б, бхов, бшета, бшете, бхомъ, бшете, бх.

Имперфектот означува минати дејствија кои не се фиксни во еден минат момент, туку трајни: најбитна информација која ја носи имперфектот е дека дејствието ''траело определен период во минатото'', дека се одвивало во некоја дадена ''временска рамка''. За ваква цел тој се гради од несвршените глаголи. Свршените, пак, глаголи градат имперфект за да означат дејствие кое ''повеќепати завршувало во минатото'', т.е. посочуваат повторливо, но завршено дејствие.

=== Минато определено свршено време (аорист) ===
Во старословенскиот јазик се разликуваат три типа на аорист:
* **прост** (јак или асигматски)
* **сигматски постар** (или сигматски прв)
* **сигматски понов** (или сигматски втор)

Аористот, општо, означува минато, завршено дејствие чие траење во минатото не е прецизирано: најбитната информација на ова време е дека дејствието завршило во некој минат момент. Го градат и свршени и несвршени глаголи, што не е случај со македонскиот; ова е затоа што историски аористот е пред сѐ глаголски начин, а не глаголско време.

==== Асигматски аорист ====
Асигматскиот аорист бил во фаза на напуштање во времето на св. Кирил, па затоа се среќава кај мал број глаголи; тоа се глаголите од првата и втората конјугација чија инфинитивна основа завршува на согласка (**ити**, **решти**, **мошти**, **пасти**, **плести**; **двигн***'ти''', '''мин***'ти**, **исъхн***'ти''', '''тон***'ти** и сл.).

**Напомена**: во втората конјугација како за основа се зема делот од инфинитивот без карактеристичниот вметок -**н**-. На добиената основа се додаваат следниве наставки:



**Напомена**: доколку основата завршува на **к**, **г** или **х**, редовно се врши палатализација!

Парадигмата на глаголите **решти** (<*rek-ti) и **двигн***'ти''' е следнава:



==== Сигматски аорист прв ====
Сигматскиот аорист прв се гради, како што посочува и самото име, со помош на формансот * -'''s'''- и личните наставки. Наставките се:



Но, само ограничен број на глаголи градат аорист со помош на овие наставки. Тоа е поради една фонетска промена карактеристична за старословенскиот, неформално наречена ''ruki - закон''; имено според овој закон ако пред -*'''s'''- стои некоја од слогласките: *'''r''', *'''u''', *'''k''' или *'''i''', тогаш има премин *''s'' > *''x'' (т.е. ''с'' > ''х''), па така се јавуваат форми: '''молихъ''', '''ч***'хъ**, **бъıхъ** (< *''bū-s-''), **р***'хъ''' (< *''rek-s-'') итн. Подоцна, сите глаголи развиле вакви форми по аналогија, па повеќето глаголи градат сигматски аорист прв со следниве наставки:



При формирањето на аористот кај едносложните глаголи се јавува превој на кореновата самогласка ([[превој (лингвистика)|превој]]), во случајов негово вдолжување, и тоа: '''о''' > '''а''', '''е''' > ***', **ь** > **и** и **ъ** > **ъı**. Глаголите кои имаат ваков превој, ја испуштаат последната согласка од основата пред да ги добијат личните наставки.

Сигматски аорист прв со форми на -**с**- имаат следниве глаголи: **ти** - **съ** (зема, фаќа), **нач****ти** - **нач****съ** (почне), **нести** - **н****съ** (донесе), **вести** - **в****съ** (доведе), **чисти** - **чисъ** (прочита), **бости** - **басъ** (избоде), **ıасти** - **ıасъ** (изеде) итн.

Парадигмите на: **бости** (=боде,  *nes-ŭ > несъ
: *zna-ṷŭs > *zna-ṷŭ > знавъ

Но G. ед.:
: *nes-ŭs-ja > *nes-ŭš-a > несъша
: * zna-ṷŭs-ja > *zna-ṷŭš-a - знавъша

И при градењето на формите на овој партицип треба да се напоменат неколку специфични случаи:

* Глаголите од IV конјугација чија инфинитивна основа завршува на -и-, добиваат наставка **-ь**, **-въ**. Така **молити** има форми **моль** и **моливъ** за номинатив еднина, т.е. **мольша** и **моливъша** за генитив.
* Глаголите **ходити** и **ити** (=оди, иде, доаѓа) кои се во принцип синоними, имаат форма на овој партицип со превој на кореновата самогласка кон послаб степен. Истото важи и за сложените глаголи кои произлегуваат од нив:
: ходити / ити: шьдъ, шьдъша
: походити: пошьдъ

(спореди македонски: **доаѓа-дошол**, **поаѓа-пошол**, дијал.: **иде-ишол**)

Партиципот има форми за сите три рода, сите седум падежи во сите три броја. Парадигмата на **нести**, **знати** и **молити** е следнава:

Овој партицип има и определена промена:
: несъıи, несъшаго итн. за машки,
: несъшиia, несъш итн. за женски и
: несъше, несъшаго итн. за среден род.

Се јавува доста често во јазикот, и има улога речиси идентична на партиципот на презент активен, со таа разлика што дејствието коешто го означува овој партицип се случило, се случувало или започнало да се случува пред дејствието на главниот глагол во реченицата.

* Може да биде прилошка определба (глаголски прилог) за минато време, при што се преведува со зависна временска реченица:

:...Ииссъ же **слъıшавъ** отъвшта м глагол...
:...Исус, **откако** / **откога** / **штом** го **ислуша**, му одговори велејќи...

* Може да биде атрибут, ситуација во која се преведува описно, а најчесто стои во својата определена форма и се совпаѓа во род, број и падеж со именскиот збор на кој се однесува:

:...**вьси** бо **приемъшеи** ножь ножемь погъıбнтъ...
:...зашто **сите (оние) коишто посегнале** по нож со нож ќе загинат...

#### Партицип на претеритот активен втор
Овој партицип се нарекува уште и **л-партицип** зашто се гради од инфинитивната основа со додавање на наставките **-лъ**, **-ла** и **-ло** за машки, женски и среден род соодветно. Има форми само за номинатив во сите три броја кои имаат завршетоци според О/А-промената. Се среќава исклучиво при градењето на сложените глаголски времиња. Еве неколку примери (**вести, двигнти, знати, хвалити, ıасти**):

**Напомена:** токму при градењето на овој партицип се отцртуваат некои од основните особини на јазикот. Особено воочливи се две работи:
: * Асимилацијата на групите ***tl** и ***dl** кон ***l**;
: * Превој на кореновата самогласка кон послаб степен кај едносложните глаголи од првата конјугација.

Така на пример имаме **велъ, вела, вело** (j**: **молнъ, воженъ, ношенъ, рожденъ, враштенъ**;

* Наставките **-нъ, -на, -но** ги добиваат глаголите чија основа завршува на **-а-** или **--**: **знанъ, глаголанъ, виднъ**.
* Наставките **-тъ, -та, -то** ги добиваат:
: глаголите чија основа е еднаква на коренот и завршува на самогласка: **битъ, витъ, пролитъ, кръıтъ**.
: глаголите чија основа на носовка (, ), носна согласка (м, н) или **-р-**: **клтъ, начтъ, тьртъ**.

При градењето на овие форми кај некои глаголи се јавува превој на кореновата самогласка: **съкръıти - съкръвенъ, трти - тьртъ** и сл.

Се користи како атрибут и при градењето на пасивните конструкции во јазикот. Во современиот македонски му одговара пасивната глаголска придавка.

==== Глаголска именка ====
Глаголската именка во старословенскиот јазик ја има истата синтаксичка и семантичка функција како и глаголската именка во македонскиот современ јазик. Се гради од формата на партиципот на претеритот пасивен со додавање на наставката **-и**. Така имаме форми: **знани** (=знаење), **бити** (битие), **разъпти** (распетие).

Се менува како именка од среден род од ЈО-промената. Во подоцнежните фази на јазикот, наставката **-и** се редуцирала во **-ь**, од каде и всушност потекнува наставката **-ње** во современиот македонски јазик.

== Сложени глаголски форми ==

=== Минато неопределено несвршено и свршено време (перфект) ===
Перфектот е сложена глаголска форма која се гради од формите на помошниот глагол **бъıти, смь** за сегашно време и партиципот на претерит активен втор од соодветниот глагол. Во зависност од главниот глагол, може да означува свршено или несвршено дејствие. Воедно, формата на партиципот се совпаѓа со подметот во род и број. По значење „плива“ помеѓу аористот и имперфектот бидејќи може да означува и свршени и несвршени дејствија, но и прогресивни дејствија кои завршиле во минатото. Парадигмите на **нести** и **носити** (кои воедно се пар свршен-несвршен) се следниве:



Напомена: наведените форми се за машки род. Значењето (во случајов) е исто како во македонскиот јазик: **неслъ смь = сум донел; носилъ смь = сум носел** итн.

Старословенскиот перфект не нужно се преведува со македонски перфект, зашто во македонскиот за перфектот се врзува категоријата **незасведоченост** на дејствието, што не е случај во старословенскиот. Често се употребува за да се чини разлика меѓу второто и третото лице еднина на аористот (кои се формално еднакви). Затоа и често се среќава во второ лице еднина.

=== Предминато време (плусквамперфект) ===
Плусквамперфектот се гради од формите на помошниот глагол сум за минато време (било кое минато, освен самиот плусквамперфект) и партиципот на претерит активен втор од соодветниот глагол. Општо, означува дејствија кои се случиле (започнале да се случуваат или пак завршиле),а му претходат на некое друго дејствие во минатото. Формите на помошниот глагол при градбата на плусквамперфектот најчесто се од имперфектот (бахъ, баше, баше итн.) или аористот (бъıхъ, бъı, бъı итн.). Од друга страна често се среќаваат и форми од имперфективниот аорист (бхъ, б, б итн.), па дури и од перфектот (бъıлъ смь, бъıлъ си итн.), особено во доцните фази на постоење на јазикот. Парадигмата на **молити''' е следнава:

Одговара на македонскиот плусквамперфект, со кој најчесто и може да се преведе. Различната конструкција на старословенскиот, повлекува различно преведување на македонскиот плусквамперфект.

Така:
: молилъ бахъ = бев молел
: молилъ  бъıхъ = бев замолил
: но, молилъ бхъ = бев замолувал
: молилъ бъıлъ смь = бев молел = сум молел (т.е. мак. перфект)

### Идно определено време(футур егзактен)

## Поврзано

:Старословенски јазик
:Именски форми во старословенскиот јазик
:Фонетика на старословенскиот јазик

Категорија:Старословенска граматика