Глобална трговија со отпад

**Глобалната трговија со отпад** — меѓународна трговија со отпад меѓу земјите за понатамошна обработка, отстранување или рециклирање. Токсичниот или опасниот отпад често се увезува од земјите во развој од развиените земји.

Извештајот на Светската банка „*Каков отпад: Глобален преглед на управувањето со цврстиот отпад*“ го опишува количеството на цврст отпад произведено во дадена земја. Поточно, земјите кои произведуваат повеќе цврст отпад се економски поразвиени и поиндустријализирани.  Извештајот објаснува дека „*Општо земено, колку е поголем економскиот развој и стапката на урбанизација, толку е поголема количината на произведен цврст отпад*.“ Затоа, земјите на Глобалниот Север, кои се економски поразвиени и урбанизирани, произведуваат повеќе цврст отпад од земјите на Глобалниот Југ.

Тековните меѓународни трговски текови на отпад следат модел на отпад што се произведува на Глобалниот Север и се извезува и се отстранува на Глобалниот Југ. Повеќе фактори влијаат врз тоа кои земји произведуваат отпад и во кој обем, вклучувајќи ја географската местоположба, степенот на индустријализација и нивото на интеграција во глобалната економија.

Бројни научници и истражувачи го поврзале наглото зголемување на трговијата со отпад и негативните влијанија од трговијата со отпад со преваленцата на неолибералната економска политика.  Со големата економска преобразба кон неолиберална економска политика во 1980-тите, преминот кон политика на „слободен пазар“ го олеснило наглото зголемување на глобалната трговија со отпад. Хенри Жиру, претседател на Катедрата за културни студии на Универзитетот Мекмастер, ја дава својата дефиниција за неолиберална економска политика: „*Неолиберализмот ... ги отстранува економијата и пазарите од дискурсот на општествените обврски и општествените трошоци. ...Како политика и политички проект, неолиберализмот е поврзан со приватизацијата на јавните услуги, распродажбата на државните функции, дерегулацијата на финансиите и трудот, елиминацијата на социјалната држава и синдикатите, либерализацијата на трговијата со стоки и капиталните инвестиции, како и пазаризацијата и комодификацијата на општеството*." 

Со оглед на оваа економска платформа на приватизација, неолиберализмот се заснова на проширување на договорите за слободна трговија и воспоставување отворени граници кон меѓународните трговски пазари. Либерализацијата на трговијата, неолиберална економска политика во која трговијата е целосно дерегулирана, без оставање тарифи, квоти или други ограничувања на меѓународната трговија, е дизајнирана да ги унапреди економиите на земјите во развој и да ги интегрира во глобалната економија. Критичарите тврдат дека иако либерализацијата на трговијата на слободниот пазар е дизајнирана да ѝ овозможи на секоја земја можност да постигне економски успех, последиците од овие политики биле катастрофални за земјите од Глобалниот Југ, во суштина осакатувајќи ги нивните економии во ропство на Глобалниот Север. Дури и за поддржувачи како што е Меѓународниот монетарен фонд, „*напредокот на интеграцијата беше нееднаков во последните децении*

Поточно, земјите во развој се цел на политиките за либерализација на трговијата за увоз на отпад како средство за економска експанзија. Водечката неолиберална економска политика тврди дека начинот да се интегрира во глобалната економија е преку учество во либерализацијата на трговијата и размената на меѓународните трговски пазари. Нивното тврдење е дека помалите земји, со помалку инфраструктура, помалку богатство и помала производствена способност, треба да го апсорбираат опасниот отпад како начин за зголемување на профитот и стимулирање на нивните економии.

## Актуелна дебата

### Аргументи во поддршка
Денешните поддржувачи на глобалната трговија со отпад тврдат дека увозот на отпад е економска трансакција од која може да имаат корист земјите кои малку нудат на глобалната економија; земјите кои немаат производствен капацитет за производство на висококвалитетни производи можат да увезуваат отпад за да ја стимулираат својата економија.

Лоренс Самерс, поранешен претседател на Универзитетот Харвард и главен економист на Светската банка, издал доверлив меморандум во 1991 година во кој се заложил за глобална трговија со отпад. Во меморандумот се наведува:

Сметам дека економската логика зад фрлањето товар отровен отпад во земјата со најниски плати е беспрекорна и треба да се соочиме со тоа... Отсекогаш сум сметал дека земјите во Африка се многу недоволно загадени; нивниот квалитет на воздух е веројатно многу неефикасно низок во споредба со Лос Анџелес... Само меѓу вас и мене, не треба ли Светската банка да охрабрува поголема миграција на валканите индустрии во најмалку развиените земји

Овој став, кој главно е мотивиран од економијата, а особено од финансискиот профит, го покажува главниот аргумент за глобалната трговија со отпад. Институтот Като објавил статија во која ја поддржува глобалната трговија со отпад, сугерирајќи дека „*постојат малку докази дека опасниот отпад, кој често е хроничен канцероген, придонесува за стапката на смртност во земјите во развој*“. Образложувајќи ја оваа точка, статијата смета дека „*луѓето во земјите во развој рационално би прифатиле зголемена изложеност на опасни загадувачи во замена за можности за зголемување на нивната продуктивност - а со тоа и на нивните приходи*“.

Генерално, аргументот за глобалната трговија со отпад во голема мера се темели на перцепцијата дека земјите во развој треба да го унапредат својот економски развој. Поддржувачите сугерираат дека со вклучување во глобалната трговија со отпад, земјите во развој од Глобалниот Југ ќе ги прошират своите економии и ќе го зголемат профитот.

### Критики
Критичарите на глобалната трговија со отпад тврдат дека недостатокот на регулатива и неуспешните политики им дозволиле на земјите во развој да станат токсични депонии за опасен отпад. Постојано зголемените количини на опасен отпад што се испорачуваат во земјите во развој го зголемуваат непропорционалниот ризик со кој се соочуваат луѓето во овие земји. Критичарите на ефектите од глобалната трговија со отпад нагласуваат огромната количина на опасен отпад со кој луѓето во посиромашните земји мора да се справат. Тие го истакнуваат фактот дека поголемиот дел од опасниот отпад во светот го произведуваат западните земји (САД и Европа), но луѓето кои страдаат од негативни здравствени ефекти од овој отпад се од посиромашни земји кои не го произведуваат отпадот.

Питер Њуел, професор по развојни студии, тврди дека „*нееднаквоста во животната средина ги зајакнува, а во исто време ги одразува и другите форми на хиерархија и експлоатација по линии на класа, раса и пол*“. " Тврдејќи дека штетните ефекти од трговијата со опасен отпад ги погодуваат повеќе оние во неповолна положба отколку другите, критичарите на глобалната трговија со отпад сугерираат дека импликациите од фрлањето опасен отпад имаат значајни последици за луѓето со различна боја на кожа, жените и луѓето со ниски приходи, особено.

Критикувајќи ја глобалната трговија со отпад за репродукција на нееднаквост на глобално ниво, многу активисти, организатори и екологисти од регионите погодени од Глобалниот Југ го искажале своето разочарување од политиките за глобална трговија со отпад. Ево Моралес, поранешен претседател на Боливија, се залага против сегашниот економски систем кој ја наметнува експлоатацијата на неговата земја и народ. Тој тврди:

Ако сакаме да ја спасиме планетата Земја, да спасиме живот и човештво, имаме должност да ставиме крај на капиталистичкиот систем. Доколку не ставиме крај на капиталистичкиот систем, невозможно е да се замисли дека ќе има еднаквост и правда на оваа планета Земја. Затоа верувам дека е важно да се стави крај на експлоатацијата на човечките суштества и на грабежот на природните ресурси, да се стави крај на деструктивните војни за пазари и суровини, на грабежот на енергија, особено фосилни горива, на прекумерната потрошувачка на стоки и на акумулацијата на отпад. Капиталистичкиот систем ни дозволува само да натрупуваме отпад.

Жан Франсоа Куадио, африкански родум кој живее во близина на отровна депонија во Брегот на Слоновата Коска, го објаснува своето искуство со ефектите од токсичните супстанции што се присутни низ неговата заедница. Со оглед на тоа што големите западни корпорации го фрлаат својот токсичен отпад во Брегот на Слоновата Коска, Куоадио изгубил две деца од последиците на токсичниот отпад. Тој ја опишал загубата на неговата втора ќерка Ама Грејс и како лекарите „*рекле дека таа страдала од акутна гликемија предизвикана од токсичниот отпад*“.Покрај критичарите од Глобалниот Југ, истражувачите и научниците на Запад почнаа да ја критикуваат нееднаквата распределба на негативните ефекти што ги предизвикуваат овие фрлања на опасен отпад. Дорчета Тејлор, професорка на Универзитетот во Мичиген, тврди како жените од различни раси во Соединетите Американски Држави се непропорционално погодени од овие политики:

„Жените со различна боја на кожа беа на чело на борбата за привлекување внимание кон проблемите што ги уништуваат малцинските заедници - прашања како што се отстранувањето на опасен отпад; изложеноста на токсини; ... Нивните заедници, некои од најдеградираните средини ... се складишта на отпадните производи од капиталистичкото производство и прекумерната потрошувачка. Како резултат на тоа, тие беа на чело на борбата за еколошка правда; тие се основачи на еколошки групи, активисти од локално ниво, истражувачи, организатори на конференции, лидери на работилници, лобисти и организатори на кампањи и заедници.“

Т.В. Рид, професор по англиски и американски студии на Државниот универзитет во Вашингтон, тврди дека корелацијата помеѓу историскиот колонијализам и токсичниот колонијализам се базира на перцепциите за домородната земја како „*отпад*“.. Тој тврди дека западните култури ја сметале домородната земја за „*неразвиена*“ и „*празна*“ и дека луѓето што ја населуваат затоа се помалку „*цивилизирани*“.Користејќи ги историските претпоставки на колонијализмот, токсичниот колонијализам ги репродуцира истите аргументи со тоа што го дефинира земјиштето на Глобалниот Југ како потрошно за западниот отпад.

#### Токсичен колонијализам
Токсичниот колонијализам, дефиниран како процес преку кој „*неразвиените држави се користат како ефтини алтернативи за извоз или отстранување на опасен отпад од загадување од страна на развиените држави*“, е основната критика против глобалната трговија со отпад. Токсичниот колонијализам ја претставува неоколонијалната политика која продолжува да ја одржува глобалната нееднаквост денес преку неправедни трговски системи.Токсичниот колонијализам го користи терминот колонијализам бидејќи „*карактеристиките на колонијализмот, кои вклучуваат економска зависност, експлоатација на работна сила и културна нееднаквост, се тесно поврзани во рамките на новата сфера на колонијализам со токсичен отпад*“
## Електронски отпад
Електронскиот отпад, познат и како е-отпад, се однесува на отфрлени електрични или електронски уреди. Брзо растечкиот вишок на електронски отпад низ целиот свет е резултат на брзо развивачкиот технолошки напредок, промените во медиумите (ленти, софтвер, MP3), паѓањето на цените и планираното застарување. Се проценува дека секоја година се произведуваат околу 50 милиони тони е-отпад, од кои поголемиот дел доаѓа од Соединетите Американски Држави и Европа. Поголемиот дел од овој електронски отпад се испраќа во земјите во развој во Азија и Африка за да се преработи и рециклира.

Различни студии ги истражувале ефектите од овој е-отпад врз животната средина и здравјето на луѓето кои живеат и работат околу депонии за електронски отпад. Тешки метали, токсини и хемикалии протекуваат од овие отфрлени производи во околните водни патишта и подземни води, труејќи го локалното население. Луѓето што работат на овие депонии, локалните деца што бараат предмети за продажба и луѓето што живеат во околните заедници се изложени на овие смртоносни токсини.

Еден град кој страда од негативните последици од трговијата со опасен отпад е Гуију, Кина, кој е наречен светска депонија за електронски отпад. Можеби е најголемата депонија за е-отпад во светот, каде што работниците расклопуваат над 1,5 милиони фунти отпадни компјутери, мобилни телефони и други електронски уреди годишно.

## Пепел од инсинератор
Пепелта од инсинераторот е пепелта што се произведува кога инсинераторите го горат отпадот со цел да се отстрани. Инцинерацијата има многу загадувачки ефекти, меѓу кои, доколку е неконтролирана во модерна постројка за претворање на отпад во енергија (ОЕЕ), потенцијалното ослободување на разни опасни метали во исцедокот (вода што се пробила низ пепелта). Во Северна Америка, благодарение на контролите на животната средина во фабриките, исцедокот од пепел „претворен во енергија“ постојано, во десетици ОЕЕ постројки и многу години, е тестиран како нетоксичен.

### Инцидент во Кијанското Море
Пример за исфрлање пепел од инсинератор на Глобалниот Југ од Глобалниот Север во неправедна трговска размена е инцидентот со отстранување на отпад во Кијанското Море. Носејќи 14.000 тони пепел од инсинератор во Филаделфија, товарниот брод „Кијан Си “ требало да го отстрани својот отпад. Сепак, откако биле одбиени од Доминиканската Република, Панама, Хондурас, Бермудите, Гвинеја Бисао и Холандските Антили, екипажот конечно исфрлил дел од пепелта во близина на Хаити. Откако двапати го смениле името на бродот за да се обидат да го сокријат оригиналниот идентитет, Сенегал, Мароко, Јемен, Шри Ланка и Сингапур сепак го забраниле влезот на бродот. По постојаните отфрлања, се верува дека пепелта била фрлена во Атлантскиот и Индискиот Океан. По оваа катастрофа со ракувањето со опасен отпад, владата на Хаити го забранила целиот увоз на отпад, поведувајќи движење за препознавање на сите катастрофални последици од оваа глобална трговија со отпад. Врз основа на инцидентот со отстранување на отпад во Кијанското Море и слични настани, Базелската конвенција била напишана за да се спротивстави на она што кај земјите во развој е познато како „токсичен колонијализам.“ Била отворена за потпишување во март 1989 година и стапила на сила во мај 1992 година. САД го потпишале договорот, но сè уште не го ратификувале.

## Хемиски отпад
Хемискиот отпад е вишок и неупотреблив отпад од опасни хемикалии, главно произведен од големи фабрики. Исклучително е тешко и скапо да се ослободите од него. Тоа претставува многу проблеми и здравствени ризици по изложеноста и мора внимателно да се третира во постројки за преработка на токсичен отпад

### Италија фрла опасни хемикалии во Нигерија
Еден пример за извоз на хемиски отпад од Глобалниот Север кон Глобалниот Југ е случајот со еден италијански бизнисмен кој се обидувал да ги избегне европските економски регулативи.Наводно извезувајќи 4.000 тони токсичен отпад, кој содржел 150 тони полихлорирани бифенили или ПХБ, италијанскиот бизнисмен заработил 4,3 милиони долари со испорака на опасен отпад во Нигерија. „Фордхам Енвироментал Ло Ревју“ објавил статија во која подетално се објаснуваат влијанијата од токсичниот отпад наметнат врз Нигерија:
„Лажно означувајќи го ѓубрето како ѓубриво, италијанската компанија измамила пензиониран/неписмен дрвосечач да се согласи да го складира отровот во неговиот двор во нигериското речно пристаниште Коко за само 100 долари месечно. Овие токсични хемикалии биле изложени на жешкото сонце и на децата што си играле во близина. Тие протекле во водоводниот систем Коко, што резултирало со смрт на деветнаесет селани кои јаделе контаминиран ориз од блиската фарма.“ 

Ова е само еден пример за тоа како традиционалниот трговски тек од развиените западни земји сериозно, неправедно и непропорционално влијаеше врз земјите во развој на Глобалниот Југ.

### Бродокршење во Азија

Друга опасност за земјите во развој е растечкиот проблем со кршењето на бродовите, кој се јавува главно во Азија. Индустријализираните земји кои сакаат да ги пензионираат употребуваните бродови сметаат дека е поевтино да ги испратат овие бродови во Азија за демонтирање. Кина и Бангладеш се сметаат за два центри на бродоградба во Азија. Едно од главните проблеми лежи во фактот дека овие бродови, кои сега се премногу стари за да продолжат со работа, биле изградени во време со помалку еколошки прописи. Во еден информативен лист за животната средина, истражувачите го покажуваат огромното влијание што овој нов сектор на токсична трговија го има врз работниците и животната средина. Прво, постарите бродови содржат супстанции штетни за здравјето како што се азбест, оловен оксид, цинкови хромати, жива, арсен и трибутилтинПокрај тоа, работниците во бродоградбата во Кина и во другите земји во развој традиционално немаат соодветна опрема или заштитна опрема при ракување со овие токсични супстанции.

## Пластичен отпад
Трговијата со пластичен отпад е идентификувана како главна причина за морскиот отпад. Земјите што увезуваат отпадна пластика честопати немаат капацитет за преработка на целиот материјал. Како резултат на тоа, Обединетите нации имаат ограничувања за трговијата со отпадна пластика, освен ако таа не ги исполнува одредени критериуми.

## Влијание
Глобалната трговија со отпад има негативни ефекти врз многу луѓе, особено во посиромашните земји во развој. Овие земји честопати немаат безбедни процеси или капацитети за рециклирање, а луѓето го преработуваат токсичниот отпад со голи раце. Опасниот отпад честопати не се отстранува или третира правилно, што доведува до труење на околната средина и резултира со болести и смрт кај луѓето и животните. Многу луѓе доживеале болести или смрт поради небезбедниот начин на ракување со овој опасен отпад.

### Ефекти врз животната средина
Трговијата со опасен отпад има катастрофални последици врз животната средина и природните екосистеми. Различни студии истражуваат како концентрациите на перзистентни органски загадувачи ги отруле областите околу депониите, убивајќи бројни птици, риби и друг див свет. Во и околу овие токсични депонии има концентрации на тешки метали во воздухот, водата, почвата и седиментот, а нивоата на концентрација на тешки метали во овие области се екстремно високи и токсични.

### Импликации за здравјето на луѓето
Трговијата со опасен отпад има сериозни штетни последици врз здравјето на луѓето. Луѓето што живеат во земјите во развој може да бидат поранливи на опасните ефекти од трговијата со опасен отпад и се особено изложени на ризик од развој на здравствени проблеми. Методите за отстранување на овој токсичен отпад во земјите во развој ја изложуваат општата популација (вклучувајќи ги и идните генерации) на високо токсични хемикалии. Овие токсични отпадоци често се отстрануваат на отворени депонии, се горат во инсинератори или во други опасни процеси. Работниците носат малку или воопшто не носат заштитна опрема при обработка на овие токсични хемикалии и се изложени на овие токсини преку директен контакт, вдишување, контакт со почва и прашина, како и орален внес на контаминирана локално произведена храна и вода за пиење. Здравствените проблеми што произлегуваат од овој опасен отпад влијаат врз луѓето преку предизвикување рак, дијабетес, промени во неврохемиската рамнотежа, хормонски нарушувања од ендокрини нарушувачи, промени на кожата, невротоксичност, оштетување на бубрезите, оштетување на црниот дроб, заболувања на коските, емфизем, овотоксичност, репродуктивно оштетување и многу други фатални болести. [1] Неправилното отстранување на овој опасен отпад создава фатални здравствени проблеми и претставува сериозен ризик за јавното здравје.

### Во политиката
На 24 април 2018 година, претседателот Родриго Дутерте од Филипините се заканиl дека ќе објави војна ако Канада повторно не успее да ги врати 64-те тони ѓубре што погрешно го означи како рециклирачки. Споменатите товари со ѓубре од Канада биле испратени од приватна компанија која рециклирала пластичен материјал минатата 2016 година. Дутерте веќе бил познат по своите бесрамни коментари и агресивно однесување. За време на самитот на АСЕАН што се одржал во Манила, Филипини, присуствувал премиерот Џастин Трудо и бил контроверзно прашан какви мерки можат да преземат за да го решат ова прашање. Трудо ветил дека ќе го вратат канадското ѓубре од Филипините, но две години подоцна тоа било компромитирано. Дутерте ѝ дал рок на канадската влада до 30 мај, во спротивно Врховниот суд на филипинската влада ќе го префрлил случајот на Меѓународен суд на правдата. Ова е познато и како војна за отпад меѓу Филипините и Канада.

По еден месец, Малезија станала втората азиска земја што ја ескалирала нелегалната трговија со ѓубре од Канада, Велика Британија, Јапонија и САД. Според малезискиот министер за животна средина, Јео Би Јин дал силна изјава дека Малезијците нема да прифаќаат ѓубре од развиените земји бидејќи тоа е спротивно на човековите права во Малезија.

Кина, исто така, го ограничува увозот на ѓубре од развиените земји, а сега азиските земји како Тајланд, Индонезија, Виетнам и Мјанмар станаа следната депонија на развиените земји, што е неетичко.

## Белешки

## Наводи

Категорија:Концепти за управување со отпад