Економија на Туркменистан

**Економијата на Туркменистан** — една од најбрзо растечките економии во светот. Туркменистан е во голема мера пустинска земја со интензивно земјоделство во наводнуваните области и огромни извори на гас и нафта. Во однос на резервите на природен гас, земјата е рангирана на 6-то место во светот . Двете најголеми земјоделски култури во Туркменистан се памук, од кои најголемиот дел се произведува за извоз и пченица, која се троши на домашнот пазар. Туркменистан е меѓу првите десет производители на памук во светот .

Од 1998 до 2005 година, Туркменистан страдал од недостаток на соодветни извозни патишта за природен гас и од обврските поради обемниот краткорочен надворешен долг. Во исто време, вкупниот извоз се зголемил во просек за приближно 15% годишно од 2003 до 2008 година, најмногу заради повисоките меѓународни цени на нафтата и бензинот. Како и во советската ера, централното планирање и државната контрола го преовладуваат системот, а владата на Нијазов (на власт 1991–2006) постојано ги отфрлала програмите за реформа на пазарот. Државата субвенционирала широк спектар на стоки и услуги од раните 1990-ти до 2019 година. Од неговиот избор во 2007 година, претседателот Гурбангули Бердимухамедов го унифицирал двојниот курс на размена на земјата, наредила повторна промена на манатот, ги намалила државните субвенции за бензинот и иницирала развој на специјална туристичка зона (Аваза) на Каспиското Море. Од 2009 година, Туркменистан одржува фиксен курс. Почнувајќи од 2018 година, 1 долар е еквивалентен на 3,50  туркменистански манати .

## Фискална политика
Процесот на создавање на буџетот и неговата имплементација одат според законот „*За буџетскиот систем*“. Законот ги поправа правните основи на организирање на системот за управување и оперативен буџет, ги регулира меѓусебните врски помеѓу буџетите од сите нивоа. Владата на Туркменистан разговара за нацрт-буџетот на државата и го доставува до претседателот на Туркменистан . Претседателот на Туркменистан, еден месец од почетокот на финансиската година го доставува до Собранието на Туркменистан (Мејлис) нацрт-буџетот за разгледување и усвојување.

Статистиката за буџетот е неверодостојна затоа што владата троши големи количини на вонбуџетски средства. Во 2012 година се проценува дека буџетските расходи изнесувале 26,9 милијарди американски долари, а приходите биле 26,4 милијарди американски долари, што создава благ дефицит. Министерството за финансии е одговорно за државните финансии.

## Индустрија
Во постсоветската ера, во индустрискиот сектор на Туркменистан сè повеќе доминираат индустриите за преработка на гориво и памук на штета на лесната индустрија. Помеѓу 1991 и 2004 година, биле отворени околу 14 нови погони за преработка на памук, што нагло ја зголемило способноста за преработка на домашен произведен памук.  Градежната индустрија главно зависи од владините градежни проекти затоа што изградбата на приватни станови е со низок приоритет.

### Гас
Најголемите наоѓалишта на гас на Туркменистан биле откриени во нејзините централни и источни области во 40-тите и 50-тите години од минатиот век, а во осумдесеттите години од минатиот век, републиката станала втор најголем производител на гас во Советскиот Сојуз, зад Руска СФСР  За време на советскиот период, гасот се извезувал главно во други советски републики, бидејќи Туркменистан стабилно ја зголемувал испораката од околу 9,2 милиони м³ во 1940 година на околу 234 милиони м³ во 1960 година и околу 51 милијарда м³ во 1975 година. Овој извоз бил под централизирана контрола, а најголемиот дел од приходите од извоз биле апсорбирани во централниот буџет на Советскиот Сојуз.

Ова се променило во 1991 година, кога Туркменистан се стекнал со независност и воспоставил целосна контрола врз извозот на гас и приходите од извоз. Сепак, цевководите од времето на Советскиот Сојуз диктирале дека голем дел од гасот ќе оди на Кавказ, Русија и Украина. Во 90-тите години од минатиот век, голем број клиенти на гас на Туркменистан во ЗНД не платиле на време или преговарале за размена на договори. Во средината на 90-тите години, Туркменистан престанал да испорачува гас на некои членки на ЗНД, како причина за неплаќање и непрофитабилни разговори за размена. Во исто време, владата се обидела да привлече инвестиции во изградба на гасоводи преку Иран до Турција и Западна Европа преку Авганистан до Пакистан. Ниту еден од двата договори не поминале како резултат на неповолното регионално безбедносно опкружување и големите трошоци; инфлацијата и буџетскиот дефицит се зголемиле, но се спротивставиле на приватизацијата. Кон крајот на 90-тите, владата повторно преговарала за аранжманите за извоз и цена со „Гаспром“ и ги обновила испораките во Грузија, Украина и некои други земји. Го отворил и својот прв гасовод што не минува низ Русија, гасоводот Корпеже-Курт Куи .
мини|240x240пкс| Земји според докажани резерви на природен гас (2014 година), засновани на податоци од Светскиот фактбук
Бројките во табелата подолу се земени од Статистичкиот преглед на БП. Единицата е милијарди кубни метри (bcm) годишно. Во него се наведени производството на гас, потрошувачката, извозот како вкупно и исто така поделено по земји. Се забележува дека производството и извозот достигнале врв во 2008 година и драматично се намалиле во 2009 година. Ова се должи на експлозијата што се случила во системот за гасоводот Средна Азија-Центар во април 2009 година, за која Туркменистан го обвинила Гаспром. Русија подоцна го ограничила својот увоз на само околу 10 милијарди мл, а потоа и на 5 млс. Производството и извозот започнал повторно да се зголемуваат од 2010 година поради отворањето на гасоводот Средна Азија - Кина . Извозот во Русија престанал кон крајот на 2015 година. Снабдувањето со Иран било откажано на почетокот на 2017 година, а Ашхабат тврди дека Техеран должи околу 1,8 милијарди долари за испорака доставена скоро 10 години порано.

### Нафта
Заклучно со 2010 година, Туркменистан имал 202.000 барели дневно производство на нафта. *Dragon Oil* произведувал околу 50.000 барели дневно. Домашната потрошувачка била околу 100.000 барели дневно. Податоците за производството на нафта во табелата подолу се земени од Статистичкиот преглед на БП.

### Градежни материјали
Три цементарници работат во Туркменистан. Овие се наоѓаат во близина на провинциите Ашгабат, Балкан и Лебап. Вкупното производство во 2013 година се проценува дека надминало 2 милиони тони.

### Хемикалии
Туркменистан гради фабрика за поташа со годишен капацитет од 2,8 милиони тони. Најголемиот дел од нив ќе се извезуваат бидејќи домашната побарувачка во земјата не надминува 10.000 тони. Изградбата на фабриката што ќе произведува 640.000 тони годишно уреа (карбамид) и 400.000 тони годишно амонијак требало да заврши до јуни 2014 година. До 2016 година, земјата се очекувало да произведува 1 милион тони уреа (карбамид) годишно.

Во 2017 година е отворена фабрика за поташа со капацитет од над 1 милион тони, за која се вели дека е најголема во Средна Азија.

## Услуги

### Банкарство
Финансискиот систем е под целосна државна контрола. Банкарскиот систем, кој значително се намалил по финансиската криза во 1998 година, вклучува 12 национални банки.  Овие институции ја имаат истата основна поделба на одговорноста како во советскиот период, надгледувана од Централната банка на Туркменистан .  Операциите со заеми и заштедите на домаќинствата не биле важни функции на овој систем.  Во 2005 година, околу 95 проценти од заемите биле наменети за државни претпријатија.  Туркменгострах, државната осигурителна компанија, има целосен монопол на многу малата индустрија за осигурување.

### Туризам

* Туризам во Туркменистан

## Земјоделството
Во раните 2000-ти, придонесот на државниот земјоделски сектор на Туркменистан во бруто домашниот производ се зголемил под строг надзор на државата. Како и за време на советскиот период, памукот е доминантна земјоделска стока бидејќи е главна извоз.  Сепак, во последниве години творците на државната политика го зголемиле опсегот на земјоделски култури со цел да го направат Туркменистан самодоволен во храната.  Во постсоветскиот период, површината засадена на зрна (главно пченица) е скоро тројно зголемена.  Сепак, повеќето земјоделски површини се со слаб квалитет и бараат наводнување.  Инфраструктурата за наводнување на Туркменистан и политиките за употреба на вода не одговориле ефикасно на оваа потреба.  Наводнувањето сега зависи главно од осиромашениот каракум Канал, кој пренесува вода низ Туркменистан од Аму Дарја.  Браната Достлук, отворена кај Серахс на иранската граница во 2005 година, ја зголемила достапната вода за наводнување и ја подобрило ефикасноста.  Плановите предвидуваат слична брана на реката Атрек западно од Ашгабат.  Приватните земјоделци одгледуваат поголем дел од овошјето и зеленчукот во Туркменистан (главно домати, лубеници, грозје и кромид), но сите фази на производство на главните култури за готовина - жито и памук - остануваат под државна контрола.  Во 2006 година, неуспесите во житните култури довеле до стабилно зголемување на линиите за леб и враќање на системот за јадење во повеќето региони.  Во основата на тие неуспеси била културата на фалсификување на излезните бројки заедно со лошата администрација на секторот.  Во 2018 година, независните медиуми објавиле недостиг на храна во земјата, со стотици луѓе што чекале во ред за да купат леб и брашно.

Туркменистан во 2018 година произвел:

* 1,0 милиони тони пченица ;
* 618 илјади тони памук (14-ти најголем светски производител);
* 350 илјади тони домат ;
* 293 илјади тони компир ;
* 249 илјади тони лубеница ;
* 243 илјади тони шеќерна репка ;
* 239 илјади тони грозје ;
* 130 илјади тони ориз ;
* 87 илјади тони кромид ;
* 71 илјади тони зелка ;
* 70 илјади тони морков ;
* 63 илјади тони јаболко ;
* 63 илјади тони зеленчук ;

Покрај помалото производство на други земјоделски производи, како кајсија (34 илјади тони), слива (33 илјади тони) и праска (29 илјади тони).

## Трговија
лево|мини| Туркменот извезува во 2006 година
Во 2016 година, Туркменистан направила извоз на стока од 6,987 милијарди американски долари што ја прави 100-та по големина извозна економија во светот. Најголем извоз се гас, сурова нафта, петрохемикалии, текстил и памучни влакна . Најголем дел од овој извоз завршил во Кина 70%, Турција 5,3%, Италија 5,3%, Авганистан 4,5%, Русија 4,1%.

Исто така, во таа година Туркменистан увезел 5,001 милијарди американски долари стока што резултирало земјата да стане 121-от најголем увозник во светот. Ова е 1,986 милијарди долари помалку во увозот во споредба со извозот што значи дека земјата има позитивно трговско салдо од 1,986 милијарди долари. Неговиот врвен увоз е машини и опрема, хемикалии, прехранбени производи . Главно потекло на увозот е Турција 26,4%, Русија 10,5%, Јапонија 8,6%, Германија 8,2%, Јужна Кореја 7,8%, Кина 7,2%, Италија 5,2%.

## Работници
Неодамнешните статистички податоци не се достапни за работната сила на Туркменистан. Во 2004 година се проценува дека работната сила вклучува повеќе од 2,3 милиони работници, од кои 48,2 проценти работеле во земјоделството, 37,8 проценти во услуги и 14 проценти во индустрија и градежништво.  Бидејќи државата доминира во економијата, околу 90 проценти од работниците се всушност државни вработени.  Статистиката за невработеност не е достапна бидејќи невработеноста не постои официјално.  Се верува дека намалувањето на владината работна сила, кое започнало во 2003 година, ја зголемило невработеноста во следните години.  Сепак, се проценува дека стапката на невработеност е 11% од проценката за 2014 година.

Просечната месечна плата во Туркменистан во 2007 година изнесувала 507 ТМ (178 $) и истиот показател во 2012 година изнесувал 943 ТМ (331 УСД). Ова е еквивалентно на 86% зголемување. Ова драматично зголемување се должи главно на годишното зголемување на 10% од државните плати на работодавачите од страна на Владата на Туркменистан.

## Приватизација
До 1999 година, приватизацијата во трговијата, угостителството, потрошувачките услуги била целосно завршена. Достапноста на соодветна правна основа, отворање на кредитни линии, вклучувајќи ги и странските, поедноставена постапка за отворање и лиценцирање на приватни претпријатија, довело до проширување на сферата на претприемништво. Приватниот сектор доминира во земјоделството (60%), трговијата (70%) и транспортот (56%). Туркменистан планирал да приватизира неколку државни компании во текот на 2013-2016 година.

## Макро-економски тренд
Следната табела ги прикажува главните економски индикатори во периодот 1993–2017 година.

## Други статистички податоци
**Приходите или потрошувачката на домаќинствата според процентот на учество:**

* *најниски 10%:* 2,6%
* *највисоки 10%:* 31,7% (1998)

**Стапка на раст на индустриското производство:** официјална проценка на владата: 22% (проценка на 2003 година)

**Електрична енергија:**

* *производство:* 15.02 TWh (2009)
* *потрошувачка:* 11,22 TWh (2009)
* *извоз:* 1,56 TWh (2009)
* *увоз:* 0 kWh (2002)

**Електрична енергија - производство по извор:**

* *фосилно гориво:* 99,9%
* *хидро:* 0,1%
* *јадрено:* 0%
* *друго:* 0% (2001)

Девизни **курсеви:** Туркменски манати по 1$ - 5.200 (јануари 2000 година), 5.350 (јануари 1999 година), 4.070 (јануари 1997 година), 2.400 (јануари 1996 година)

*во последниве години неофицијалната стапка се движела околу 24.000 до 25.000 туркменски манати.* *Официјалната стапка постојано е 5.200 манати за долар.*

По деноминацијата на националната валута, последната официјална стапка е 3,5 манати-1 $ 

## Белешки

## Надворешни врски

* Туркменистан: Се појавува потенцијален „супер-џин“ на сцената на енергијата
* ''Туркменистан: Тековниот развој на земјоделската индустрија'' 
* https://web.archive.org/web/20140320175056/http://asgabat.net/stati/yekonomika/zarplaty-ceny-i-uroven-zhizni-segodnja-obzor.html
* Карта на нафтената и гасната инфраструктура во Туркменистан