Граматика на бугарскиот јазик

Бугарскиот јазик како мајчин го говорат околу 9 милиони луѓе кои главно живеат во Бугарија. Бугарскиот јазик е јужнословенски јазик и има граматички сличности со останатите јазици кои припаѓаат на истата јазична фамилија.

Бугарскиот јазик спаѓа во источната група на јужнословенските јазици и е службен јазик во Република Бугарија. Во бугарскиот јазик некогаш постоел опширен систем на деклинации. Старобугарскиот разликувал 7 падежи: номинатив, акузатив, датив, генитив, локатив, инструментал и вокатив. Деклинирањето почнало да исчезнува за време на среднобугарскиот јазик. Во современиот бугарски јазик именките не се деклинираат, освен некои остатоци од поранешниот систем кај заменките. Македонскиот и бугарскиот јазик се единствените од групата на словенските јазици кои со текот на развојот ги изгубиле падежните форми, а од нив останат е само вокативот. Исто така карактеристична особина на бугарскиот и македонскиот јазик е употребата на постпозитивен определен член, што ги разликува од другите словенски јазици. Во другите словенски јазици вакви не постојат.

## Азбука

Современиот бугарски јазик го користи кириличното писмо. Биле користени неколку азбуки кои имале од 28 до 44 букви на почетокот и кон средината на  век за време на обидите за стандардизирање на новобугарскиот книжевен јазик. Азбуката со 32 букви предложена од Марин Дринов била прифатена во 1878-1879 година. Буквите Јат (ѣ) и јус (Ѫ) станале непотребни поради гласовните промени низ времето затоа биле исфрлени во 1945 година. Сегашната бугарска азбука има 30 букви:

Во бугарската кирилица има некои букви, кои не постојат во македонската. Тие се изговараат:
* Й = ј:          То**й** / То**j**;
* Щ = шт*:         **Щ**ъркел (дијал. **Щ**рък) / **Шт**рк; За**щ**о / Зо**шт**о;
* Ъ = [ ə ] , ('), [ ɤ ]:        Р**ъ**ж / **’Р**ж; Кр**ъ**в / К**р**в ; К**ъ**рвав / К**р**вав
* ь = j (по согласки и пред о): Бел**ь**о / Долна облека;  (постои само мала буква „ь“)
* Ю = jу*:          **Ю**нак / **Jу**нак;
* Я = ja*:          **Я**бълка / **Jа**болко;

* jу(йу) секогаш се пишува ю,  jа(йа) - я,  шт - щ

Следниве букви не постојат во бугарската кирилица:
* Ѕ, Џ се пишуваат: „дз“, „дж“:  Дженифър / Џенифер;  Джам (тур. дијал.) / џам
* Ѓ се пишува напр. Гь: Гьон (тур.) / ѓон; Гюрултия* (диjал.) / ѓурултија ; Гюров* / Ѓуров
* Љ - напр. Ль: Кольо / Кољо; Любов* / љубов; Любляна* / Љубљана
* Њ - напр. Нь: Пеньо / Пењо; пеньоар / пењоар; Нютон* / Њутн; Ню* Йорк / Њујорк
* Ќ се пишува напр. Кь: - Кьорав (тур.) / ќор(ав); Кьоркютук* пиян (дијал.) / Пијан ќорќутук

Во бугарската азбука има шест самогласки. Тие се: **а**, **ъ**, **о**, **у**, **е**, **и**. Другите 24 букви (гласови) се согласки. Во бугарскиот јазик, поголемиот дел од зборовите се пишуваат како што и се изговараат, и поголемиот дел на буквите претставуваат еден глас. За разлика од другите балкански јазици, чиј фонетички принцип е претставен со поговорката „пишувај како што зборуваш, читај како што е напишано“, во бугарскиот јазик се појавуваат буквите щ, ю, я и гласовите дз и дж, и затоа, бугарскиот јазик не е фонетички јазик како другите балкански јазици. 

### Акцент

За разлика од македонскиот јазик, во бугарскиот нема општо правило за местото на акцентот:

* дете&#768;
* вре&#768;ме
* е&#768;зеро
* поле&#768;
* бу&#768;ква

* вода&#768;
* Македо&#768;нец
* ра&#768;бота
* та&#768;тко, та&#768;ткото, та&#768;тковци, та&#768;тковците
* гра̀д, градовѐ

Акцентот обично не се пишува. Но во некои случаи тој може драстично да го промени значењето на зборот, тогаш акцентот се пишува:

* па&#768;ра / пареа, **но:** пара&#768; / пара (платежно средство)
* въ&#768;лна / волна, **но:**  вълна&#768; / бран
* че&#768;та / чета (вооружена група), **но:** чета&#768; / читам

* роде&#768;н на 4 юли / роден на 4 јули, **но:**  ро&#768;дна сестра / телесна сестра, ро&#768;ден (майчин) език / мајчин јазик
* ране&#768;н / ранет, но: ра&#768;нен / ран

### Гласовни промени

Во бугарскиот правопис **не постои** правило за едначење по звучност, согласките секогаш се пишуваат удвоено:
* съсед / сосед - съсе**д**ка / сосетка
* врабец / врабец - вра**б**че / врапче
* сват / сват - сва**т**ба / свадба
* тежък / тежок - те**ж**ко / тешко
* смислен / смислен  - бе**з**смислен / бесмислен
* бе**з**смъртен / бесмртен
* и**з**смърка / ишмрка
* и**з**чезне / исчезне
* пре**д**чувствие / претчувство
* пре**д**приятие /  претпријатие 
* ра**з**сели / расели
* по**д**съзнание / потсвест

Еднакви согласки во непосреден допир се удвојуваат:

* болест / болест - болес**тт**а / болеста
* радост / радост - радос**тт**а / радоста
* шест / шест - шес**тт**е / шесте
* бе**зз**вучен / безвучен

Редување на самогласките и согласките:

* бъбре**к** / бубрег — бъбре**ч**ен / бубрежен
* юна**к** / јунак - юна**ц**и / јунаци
* ръ**к**а / рака - ръ**ц**е / раце
* р**о**ди / роди - р**а**жда / раѓа 
* изб**е**ре / избере - изб**и**ра / избира
* беле**г** / белег - беле**з**и / белези
* гн**и**е / гние - гн**о**й / гној
* пла**т**и / плати - пла**щ**а / плаќа

Испуштање на самогласките и согласките:

* пет**е**л / петел - петли / петли
* тес**е**н / тесен - тясно / тесно
* д**е**н / ден - дни / дни
* кот**е**л / котел - котли / котли
* потом**ъ**к / потомок - потомци / потомци 
* доб**ъ**р / добар - добри / добри;
* нок**ъ**т / нок(о)т - нокти / нокти

## Именки

Именките се менливи зборови со кои се означуваат суштества, предмети, појави и поими. По традиција, именките се делат на општи и сопствени. Секоја именка во бугарскиот јазик има род (машки, среден или женски) и број (еднина или множина). Во современиот бугарски јазик именките не се деклинираат, освен некои остатоци од поранешниот падежен систем кај заменките. Значењата кои другите јазици ги искажуваат со деклинација (падеж), во бугарскиот се искажуваат преку предлози.

### Определеност

мини|'''Членувањето во европските јазици'''

Членот служи да ја означи именката како позната. Членот во бугарскиот јазик е постпозитивен, т.е. доаѓа како наставка на именката. Членовите во бугарскиот јазик се само определени. Нечленуваните именки се неопределени.

Повеќето словенски јазици немаат членови и не разликуваат, на пример, татко од таткото; истиот збор значи и едното и другото. Определениот член има број и род.

Основната разлика меѓу бугарскиот и македонскиот јазик постои во машки род, еднина:

#  **-ът, -ят:** се нарекуваат *„Пълен член“* / „полн член“ и се користат ако именката е подмет.
# **-а,-я:** се нарекуваат *„Непълен (кратък) член“* / „краток член“ и се користат ако именката не е подмет.
# Стандардниот бугарски јазик нема членови за укажување на блиски/пооддалечени предмети (-он, -ов, ...). Но, во некои бугарски дијалекти постојат вакви членови.

* Мъж - Мъж**а** (Предмет) - Мъж**ът** (Подмет) / Маж(-от)
* Мъже - Мъже**те**
* Ден - Ден**я** - Ден**ят** / Ден(-от)
* Дни - Дни**те**
* Жена - Жена**та** / Жена(-та)
* Жени - Жени**те**
* Дете - Дете**то** / Дете(-то)
* Деца - Деца**та**

* Аз видях човек**а**. / Јас го видов човек**от**.
* Човек**ът** ме видя. / Човек**от** ме виде.
* Аз видях жена**та**.
* Жена**та** ме видя.
* Букви**те** от азбука**та** ... Но:
* Малки**те** букви от азбука**та** ...

### Род

Секоја именка во бугарскиот јазик има род: машки (завршуваат на согласка), среден (-о,-е) или женски (-а,-я). Граматичкиот род на именките не секогаш одговара со природниот род на именката. Така на пример, во бугарскиот јазик зборот 'съдия' е именка од женски граматички род, но од машки природен род.

**Машки род:**
* стол(-а,-ът) / стол(-от)
* хляб(-а,-ът) / леб 
* ден(-я,-ят) / ден
* слуга(-та) / слуга 
* съдия(-та) / судија 
* баща(-та) (татко(-то)) / татко
* дядо(-то) / дедо
* син(-а, -ът) / син

**Женски род:**
* жена(-та) / жена
* нощ(-та) / ноќ
* лисица / лисица 
* кукувица / кукавица

**Среден род:**
* село(-то) / село
* вретено / вретено
* поле / поле
* лице / лице
* лозе / лозје
* езеро / езеро

### Број

Во бугарскиот јазик се разликуваат еднината и множината.

**еднина**
* Македонец / Македонец
* гражданин / граѓанин
* селянин / селанец
* мъж / маж
* брат / брат
* ден / ден
* хляб / леб
* рамо / рамо
* око / око
* ухо / уво
* небе / небо
* чудо / чудо
* камък / камен 
* син / син
* дъщеря(щерка) / ќерка
* кон / коњ

**множина**

* Македонци / Македонци 
* граждани / граѓани
* селяни / селани 
* мъже / мажи
* братя / браќа
* дни / дни, денови
* хлябове(хляба) / лебови
* рамене / рамена
* очи / очи
* уши / уши 
* небеса / /
* чудеса / чуда
* камъни / камења
* синове / синови
* дъщери(щерки) / ќерки
* коне / коњи 

### Падеж

мини|Број падежи во употреба во европските јазици. Сивото е дека нема падежи во јазикот.

Во бугарскиот јазик не постојат падежи. Значењата кои другите јазици ги искажуваат со деклинација (падеж), во бугарскиот се искажуваат преку предлози. Некои примери се дадени подолу:

Сè уште се користи вокативот (не се смета за падеж, 
туку за падежен остаток):
* Бож**е** мой! Господ**и**!
* Иван**е**! Син**е**! Димитр**е**!
* Мари**йо**! (ном.: Мария)

Други падежни остатоци , ,  , :
* съвсем ( старословенски: съ вьсѣмь) / сосема (инструментал)
* сбогом ( старословенски: съ Богомь) / збогум (инструментал)
* духом, чудом, денем, посредством (инструментал)
* горе, зиме, лете (локатив)
* снощи / синоќа, довечера / вечерва (акузатив)

### Образување на именките

За образувањето на именките во бугарскиот јазик постојат неколку начини, меѓу кои: бессуфиксен, суфиксен, префиксен. Именките најчесто се образуваат со суфикси. Наставките може да се додадат на именки, глаголи, придавки и броеви. 

**Образување на именките:**

**од глаголи:**
* -ец: борец/борец, ловец/ ловец, стрелец/стрелец;
* -ик, -ник: галеник/галеник, затворник/затвореник, историк/историчар, побойник/тепач;
* -тел: родител/родител, учител/учител, приятел/пријател, писател/писател;
* -не,-ние: викане/викање, ходене/одење, стоене/стоење, състояние/состојба, представление/приредба, хвалене/фалење; (глаголска именка)
* -ба: молба/молба, хвалба/пофалба(фалење), сватба/свадба;
* -ач: купувач/купувач, водач/водач, минувач/минувач;
* -еж: грабеж/грабеж, палеж/палеж, гърмеж/грмеж, метеж/метеж, градеж/изградба;
* -а: работа/работа, врява/врева, игра/игра, покана/покана, мъка/мака;
* -ях: смях/смеа, грях/грев;

**од придавки:**

* -ец : старец / старец, хубавец / убавец, слепец / слепец;
* -ство : богатство / богатство, майчинство / мајчинство;
* -ина : широчина / широчина, височина / височина, тежина / тежина, светлина / светлина;
* -ост : милост / милост, старост / старост, гордост / гордост;
* -та : самота / самотија;
* -ия : беднотия(сиромашия) / сиромаштија;

**од броеви:**
* -ица : единица / единица, десетица / десетка, петица / петка, шестица / шестка, седмица / седумка;
* -ка : двойка / двојка, тройка / тројка,  десятка / десетка;
* -ина : половина / половина, третина / третина.

**од именки:**
* -ник : пътник / патник, любовник / љубовник;
* -ар : обущар / чевлар, овчар / овчар, рибар / рибар;
* -ка : овошка/ овошка;
* -ец, -анец, -анин : Македонец / Македонец, скопянин/скопјанец, битолчанин / битолчанец, римлянин / римјанин.

 
## Заменки

Заменките се зборови кои ги заменуваат именките споменати во претходните реченици од текстот. Заменките во бугарскиот јазик имаат род (машки, среден или женски) и број (еднина или множина).

### Лични заменки

Личните заменки во бугарскиот главно се однесуваат на лица. Овие заменки разликуваат три лица (прво, второ и трето лице), два броја (еднина и множина), три рода во трето лице еднина (машки, женски и среден род) и четири падежи (номинатив, акузатив, датив и предлошки падеж). Личните заменки имаат долга (*мене*) и  кратка форма (*ми*). Во современиот бугарски јазик употребата на дативната форма (нему, неа, нам ...) е крајно ретка. Наместо тоа се користи комбинација на предлог со заменка (на него, на неа, на нас...).

Следува табеларна споредба на бугарските и македонските лични заменки:

* Тя му говори, но той не я слуша. / Таа му вели, но тој не ја слуша.
* Много от тях станали … / Мнозина од нив станале …

### Присвојни заменки

Присвојните заменки се заменки што означуваат поседување. Тие имаат род (машки, среден или женски) и број (еднина или множина) и можат да се членуваат. Заменките се согласуваат по родот и бројот со именката на која се однесуваат.

* С двете ми деца (= С моите две деца) / Со моите две деца
* Майка ѝ и брат ѝ (= нейната майка и нейния брат) /  Мајка ѝ и брат ѝ

### Повратни заменки

Некои примери за нивната употреба:

* Питам се защо? / Се прашувам зошто?
* Чудя се дали … / Се чудам дали …
* Аз се казвам Y. / Јас се викам Y.
* Ранната античност се дели на три периода: … / Раната антика се дели на три периоди: …
* Казвам си: … / Си велам: …
* Трябва да се снимаме за спомен / Треба да се сликаме за спомен.
* и всички съставки се разбъркват добре / и добро се мешаат сите состојки

* Момичето се мие на чешмата. / Девоjчето се мие на чешмата.
* Случвало ли ти се е и на теб някога да …? / Ти се случило ли и на тебе некогаш да …?
* Разбира се! / Се разбира!
* Може да си играем с него. / Со него можеме да си играме.
* Мия си косата. / Си ја мијам косата.
* Измитите пиперки се режат на половина / Пиперките измиени се сечат на половина
* Ако се вземе предвид, че / Ако се земе предвид дека

### Други примери

* кой / кој, коя / која, кое / кое, кои / кои;
* чий / чиј, чия / чија, чие / чие, чии / чии;
* какво / што; какъв / колкав; какъв / каков
* някой / некој , никой / никој
* всеки / секој , всички / сите

* който / којшто
* тоя(този) / тој, тая(тази) / таа, това / тоа, тия(тези) / тие.          →(без просторно определување)
* тоя(този) / овој, тая(тази) / оваа, това / ова, тия(тези) / овие        →(блиски предмети)
* оня(онзи) / оној, оная(онази) / онаа, онова / она, ония(онези) / оние   →(пооддалечени предмети)

## Глаголи

Според дефинициите на синтаксата, глаголот е поим што искажува дејство, процес или состојба. Во голем број од јазиците основната форма на глаголот е инфинитивот, но во бугарскиот, инфинитивот не постои. Наместо него се користи глаголската форма за прво лице во еднина. Главните карактеристики на глаголот се неговите граматички категории: времето, видот, начинот, залогот, лицето, родот и бројот. Во бугарскиот јазик има девет граматички времиња. Глаголите во бугарскиот јазик имаат два вида: свршен и несвршен. Покрај тоа, бугарскиот глагол има и три начина: исказен, заповеден и условен начин.

### Времињата во бугарскиот јазик

Времето е граматичка категорија која се користи за да се искаже кога се случило едно дејство. Во бугарскиот јазик има девет граматички времиња. Повеќето се слични на македонските, но има и некои разлики.

За образување на времињата се употребуваат глаголи од свршен вид и од несвршен вид.

### Сегашно време

Сегашното време е глаголско време кое се користи за изразување на сегашни дејства. Формите на сегашното време се образуваат со додавање соодветни суфикси на коренот на глаголот.

Постојат некои неправилни глаголи (съм/сум). Некои примери за формата на сегашното време:

* Во некои бугарски дијалекти се користи „немам“, „сакам“. Во трето лице множина формите се „немат“ и „сакат.“

Основното значење на сегашното време во бугарскиот јазик е да означува дејство што се совпаѓа со времето на зборувањето - сегашноста. Исто така тоа означува состојба, повторливо дејствие, случка во блиска иднина.

Во стандардниот јазик наставката за прво лице во множина е **-им**, **-ем**, ако формата за прво лице (еднина) **не завршува** на **-ам**. Туку во некои диjалекти и во разговорниот стил често се користи **-име**, **-еме**: „Ние носиме“ наместо „Ние носим“. Тоа е покажано во табелата подолу:

Деклинацијата на некои глаголи изгледа вака:

Примери за некои од употребите на сегашното време:
: Аз ям хляб / *Јас јадам леб.*
: Докато той яде, ти чисти стаята. / *Додека тој јаде, ти чисти ја собата.*
: Автобусът за Скопие тръгва в 5 часа./ *Автобусот за Скопје тргнува во 5 часот.*
: Ако нагрееш водата, тя ври (кипи). / *Ако ја грееш водата, таа врие.*
: Аз гледам всеки ден сериен филм. / *Секој ден јас гледам сериски филм.*
: Част от С. остава без вода за пиене. / Дел од С. останува без вода за пиење.
: Бензините поскъпват, цената на дизела остава същата. / Поскапуваат бензините, цената на нафтата останува иста.

### Минато определено свршено време

Граматичко време кое бугарскиот јазик го користи за искажување на минато, завршено и заокружено дејство. За образување на ова време се употребуваат глаголи од свршен вид и од несвршен вид.

Кај некои бугарски дијалекти „х“ не се изговара или станува „ф“. (Истото важи не само за глаголите.)

* Во разговорниот стил и дијалектите се користи например *„затрия“*: аз затрих, … той затри

*Погледнах към него. / Погледнав кон него.
*Построиха къщата за шест месеца. / Куќата ја изградија за шест месеци.
*Три дни лежах болен. / Три дни лежев болен.
*Една вечер спах отвън. / Една вечер спиев надвор.
*Половин С. остана без ток. / Пола С. остана без струја.

### Минато определено несвршено време

Минатото определено несвршено време се користи за искажување на засведочено дејство во одвивање или во траење. За образување на ова време се употребуваат глаголи од свршен вид и од несвршен вид.

* Всички бяха доволни. / Сите беа задоволни.
* Той беше млад. / Тоj беше млад.
* Всичко беше напразно. / Се беше напразно.
* Бях ужасно разочарован! / Бев ужасно разочаран!
* По-старите (по-възрастните) хора оставаха вкъщи (у дома). / Постарите луѓе остануваа дома.

### Минато неопределено свршено/несвршено време

Минато неопределено време е сложена глаголска форма во бугарскиот јазик со која се искажува прекажано дејство и дејство кое се кажува директно. Во лингвистиката ова време се нарекува перфект.

За образување на ова време се употребуваат глаголи од свршен вид и од несвршен вид. Ова време се образува со помошниот глагол „сум“ и глаголската л-форма. Македонската глаголска форма „има-конструкција“ не е типична за бугарскиот јазик.

* Никога не съм бил в Лондон. / Никогаш не сум бил во Лондон.
* Той ми каза, че никога не сте яли пица. / Тој ми рече дека никогаш не сте јаделе пица.
* Много си пораснала. / Многу си пораснала.
* Сигурно вече е изпил млякото. / Сигурно веќе го испил млекото.
* Той е бил първи. / Тој бил прв.
* Голяма част от Х. останал снощи без ток. / Голем дел од Х. останал синоќа без струја

### Идно време

Идното време во се користи за искажување на идно дејство. Идното време во бугарскиот јазик се образува со честичката „ще“ и со глаголот што се менува. Глаголот ги зема соодветните форми од сегашното време.

Одречните форми на идното време се образуваат со „не ще“ или со „няма да“.

Кај некои дијалекти за образување на идното време се користат честичките „ше“, „же“, „че“ и „ке“.

* Марко ще ходи в Охрид. / Марко ќе оди во Охрид.
* Преди една седмица ми казаха, че Мария ще ходи в Охрид. / Пред една недела ми кажаа дека Марија ќе оди во Охрид.
* … ще бъда вечно твоя. / … вечно твоја ќе бидам.
* Каквото посееш, това ще пожънеш / Што ќе посееш, тоа ќе жнееш.
* Цените на апртаментите ще започнат да намаляват / цените на становите ќе почнат да се намалуваат
* Без електрическа енергия утре ще останат част от потребителите в … . /  Утре без електрична енергија ќе останат дел од корисниците во … .

### Предминато време

Предминатото време се користи за дејствија кои се случиле пред друго минато дејствие. Формите на предминатото време јазик се образуваат со употреба на сум конструкцијата во минато време и со глаголската л-форма.

*Когато ги потърсихме, те вече бяха излезли от къщи. / Кога ги побаравме, тие веќе беа излегле од дома.
*Беше се облякъл като за сватба. / Беше се облекол како за на свадба
*Беше останал безмълвен (без думи) още като … / Беше останал без зборови уште откако …

### Минато-идно време

Минатото-идно време се користи за изразување на идност која не следува по моментот на зборувањето (сегашноста), туку по некој друг минат момент. Со други зборови, во моментот на соопштувањето на времето тоа е минато, а е идно во однос на друго минато дејство, бидејќи следува по него. Минатото-идно време се образува со ставање на помошниот глагол „ща“ (во минато време) пред глаголот. Глаголот кој следи по „ща“ е во сегашно време.

* Щях да ходя още вчера до Охрид, но колата ми е повредена. / Ќе одев уште утре за Охрид, но колата ми е расипана.
* Щях да падна, но ти ме хвана. / Ќе паднев, но ти ме фати.
* Нямаше да ... / не ќе ...
* Ако всички автомобили бяха електрически, щяхме да останем без ток през лятото. / Ако сите автомобили беа електрични, ќе останевме без струја во текот на летото.

### Предидно време

Предидно време („Бъдеще предварително време“) нема директен еквивалент во македонскиот јазик. Ова време се формира со честичката „ще“ со кое се искажува идноста на времето и минато неопределено време на глаголот. По форма тоа е слично на македонското идно прекажано време, но има друго значење.

Поимот „Бъдеще предварително време“ може да се преведе како „идно свршено време“ или „предидно време“. Се користи за дејство кое ќе се заврши некогаш во иднината пред друго дејство во иднината.

*Когато дойдеш утре, вече ще съм дошъл. / Кога ќе дојдеш утре, веќе ќе бидам дојден.
*След един месец всичко ще е свършило. / За еден месец, се ќе биде готово.
*До утре ще е останал без пари в кръчмата. / До утре ќе остане без пари во крчмата.

***Идно прекажано време ''„ќе + сум + ...-л“'' одговара на бугарското  ''„щял да + глагол“'' ** (буг.:*Преизказно наклонение*/прекажан начин )
* За малко щял да остане без един пръст. / За малку ќе останел без еден прст.

### Заповеден начин

Основна функција на заповедните форми во бугарскиот јазик се давање заповед или наредба. Заповедниот начин има форми само за второ лице еднина и множина. Се образува со наставките **-й**,**-и** (еднина) и **-йте**, **-те** (множина).

**Заповеден начин:**

* гледам / гледа - гледай / гледај, пия / пие - пийте / пијте, стои / стои - стой / стој
* казвам / каже - кажи / кажи, мълча / молчи - мълчете / молчете
* чети / читај - пей / пеј - учи / учи - мисли / мисли - работи / работи
* четете / читајте - пейте / пејте - учете / учете - мислете / мислете  - работете / работете

* Два пъти мери, един път режи. / Двапати мери, еднаш сечи.
* Иди и подреди стаята. / Оди и среди ја собата!
* Загрейте фурната на 180 °C / Загрејте ја рерната на 180 °C.
* Поставете сместа в съд / Ставете ја смесата во сад
* Остани тук(а)! / Остани тука!

Индиректната заповед се образува со „да“ и „нека (да)“ + сегашно време од глаголот.

*Нека купи крушки (лампи) в магазина. / Нека купи светилки во продавницата!
*(Той) да дойде! / Тоj да доjде! 

При искажување на заповеден начин со негативно значење, тогаш се употребуваат зборовите „не“ или „недей“ + да конструкцијата.

* не ходи / не оди, недей да ходиш / немој да одиш
* Не убивай! / Не убивај!
* Не кради! /  Не кради!
* Не пожелавай жената на ближния си и не пожелавай дома на ближния си, нито нивата му, нито роба му, ни робинята му, ни каруцата му, ни осела му, (нито никакъв негов добитък) нито нещо друго, което е на ближния ти. / Не посакувај ја жената на својот ближен! Не лакоми за куќата на својот ближен, за неговата нива, за неговиот слуга, за неговата слугинка, за неговиот вол, за неговото осле, ниту за нешто што е на твојот ближен.
* Не оставай до късно! / Не останувај до доцна!
### Можен начин

Можниот начин искажува глаголско дејство за кое се претполага дека е можно да се изврши под некој услов. Се образува со **бих, би, ...** и глаголската л-форма. Во бугарскиот формите на „бих“ имаат лице и број (еднина или множина).

*Бих казал, че е така / Би рекол дека е така.
*На твое място бих взел парите. / Да сум на твое место, би ги зел парите.
*Бихме останали, но ... / Би останале, но

### Глаголска именка

Во бугарскиот јазик глаголската именка се образува од глаголи со додавање на наставките **-не**, **-ние**. Таа има еднина и множина и се членува.

* гледам - гледа**не** / гледа - гледање
* викам - викане / вика - викање
* мия - миене / мие - миење
* кося - косене / коси - косење 
* оставам - оставане / останувам - останување
 
* възпитавам - възпита**ние** / воспитува - воспитување
* решавам - решение / решава - решение
* ядене / јадење 
* пиене / пиење.

### Глаголски прилог

Глаголскиот прилог се образува од несвршени глаголи со додавање на наставката **-йки**. Глаголскиот прилог е неменлива глаголска форма. 

*гледа**йки** / гледајќи
*носейки / носејќи
*миейки / миејќи

*Гледайки те тъжен, обмислям как да ти помогна. / Гледајќи те тажен, размислував како да ти помогнам
*Отивайки на работа, Бобан видял фойерверки. / Одејќи на работа, Бобан видел огномет
*Оставайки верни на ... / Останувајќи верни на

### Да-конструкциja

Во бугарскиот јазик постои таканаречената „да-конструкциja“. Оваа се образува со честичката „да“ и некој глагол, кој најчесто е во сегашно време. Да-конструкцијата може да ги има едно од следните значења: заповед, желба и здравица, клетва:

*Веднага да ми донесеш кафе! / Одма да ми донесеш кафе!
*Да си жив и здрав! / Да си жив и здрав!
*Искам да спра (престана) да пуша. / Сакам да престанам да пушам.
*Може да остане при мен(е). / Може да остане кај мене.

### Модални глаголи

Модалниот глагол означува можност, желба, потреба, неизвесност, способност или дозвола. Во модалните глаголи спаѓаат следниве глаголи: мога / може, трябва / (мора,треба) , искам / сака. Тие се користат со втори глагол во да-конструкција.

* Во некои бугарски дијалекти се користи „сакам“. Во трето лице множина формата е „сакат.“

„Мога“ / може изразува возможност, давање дозвола, способност.
* Може да няма ... / може да нема ...
* Може ли да кажа нещо? / Може нешто да кажам?
* Никой не може да ме убеди, че ... / не може никој да ме убеди дека ... 
* Как може да няма? / Како може да нема?
* Не може така. / Не може така. 

Како модален се јавува и глаголот „трябва“ / треба, кој е безличен и се јавува само во трето лице еднина. „Трябва“ изразува дека е потребност или веројатност. 

* Вие трябва да познавате нашата история. / Вие треба да ја знаете нашата историја
* Би трябвало да знаят. / Би требало да го знаат.
* Аз трябва да дойда. / Јас треба да дојдам.
* Трябва да четете повече. / Треба да читате повеќе.
* Не трябва да се бърза. / Не треба да се брза.

„Трябва“ може да се преведе приближно и со „мора“ (изразува неопходност, убеденост).
* Днес трябва да уча. / Денес морам да учам. 
* Трябва да дойда. / Јас морам да дојдам.

„Искам“ / сака изразува желба, потреба. 
* Той искаше да знае. / Тој сакаше да знае. 
* Искаме да бъдем ... / сакаме да бидеме ...
* Искаше да каже нещо. / Сакаше да каже нешто. 
* Не смеем да бягаме от час. / Не смееме да бегаме од час;

### Залог

Во бугарскиот јазик постојат активен и пасивен залог:
* Костадин удари кучето. / Костадин го удри кучето.(активен залог; подмет е лицето што го врши дејството)
* Кучето беше ударено от Костадин. / Кучето беше удрено од Костадин. (пасивен залог; подметот не го врши дејството, туку предметот) 
* Поканени сме на гости. / Поканети сме на гости. (пасивен залог) 

Пасивниот залог се образува со помошниот глагол „съм“  / сум + минат пасивен партицип. Формите на партиципот се слични на македонската „глаголска придавка“ и се образуваат со наставките **-н**, и **-т**:

* поканен / поканет
* дран / дран
* пран / пран
* задържан / задржан
* пълнен / полнет
* купен / купен
* ране&#768;н / ранет

* донесен / донесен
* нарязан / сечкан
* забранен / забранет
* убит / убиен
* загрят / загреан
* измит / измиен
* пържен / пржен 

Но во бугарскиот јазик пасивен партицип имаат само преодните глаголи*. Овој може да се користи и како придавка:

*Не може да се каже например „починат“, зошто би означувало ... со туѓа помош. Наместо тоа се користи глаголската л-форма: „починал“.

* пълнени пиперки (чушки) / полнети пиперки
* нарязани моркови / сечкани моркови

* пържена риба в сос от / пржена риба во сос од
* В загрята фурна на 180 градуса / Во загреана рерна на 180 степени

## Придавки

Придавките се дел од говорот кои служат да го изменат на некој начин значењето на именката. Најчестите придавки се описните кои се користат за опишување на некој предмет или лице. Во бугарскиот јазик, придавките имаат три рода (машки, среден и женски) и два броја (еднина и множина). Се согласуваат по родот и бројот со именката на која се однесуваат. Придавките во бугарскиот јазик обично стојат пред именката која тие ја менуваат.

* добър / добар, добра / добра, добро / добро, добри / добри
* голям (голяма, голямо, големи)/ голем
* малък (малка, малко, малки) / мал
* бял (бяла, бяло, бели) / бел
* зелен / зелен 
* сладък / сладок
* вълнени / волнени 
* детски / детски
* хубав / убав

* такъв / таков, такава / таква, такова / такво; такива / такви
* какъв / каков, каква / каква, какво / какво; какви / какви;
* онакъв / онаков, онакава / онаква, онакова / онакво; онакива / онакви;
* всякакъв / секаков, всякаква / секаква, всякакво / секакво; всякакви / секакви;
* всичкия(целия) / сиот, всичка(цяла) / сета, всичко / сето; всички / сите;
* сам / сам, сама / сама, само / само; сами / сами;
* същ(и) / ист, съща / иста, също / исто; същи / исти;
* друг / друг, друга / друга, друго / друго; други / други.

* Също така ... / Исто така
* В същото време ... / Во истото време

### Образување

Дел од придавките се образуваат од други зборови со наставки. Некои примери се дадени подолу:

**1. Образување од именки**

Овој вид на придавки се добиени од именки.

* -ов/ -ев (ябълков / јаболков);
*     -ски/ -шки/ -чки (свински / свински, морски / морски, човешки / човечки);
*     -ен (дървен / дрвен, златен / златен, устен / устен, тиквен / тиквешки);
*     -ин (лелин / теткин);
*     -и,-е (птичи(птиче) / птичји, краве / кравји)
*     -ав (крастав / крастав)

**2. Од глаголи**

* -н/ -т (плетен / плетен, заразен / заразен, обут / обуен, печен / печен, сушен / сушен, вдигнат / кренат); (партицип)
* -лив (предвидлив / предвидлив, миризлив / миризлив);
* -телен (растителен / растителен, задължителен / задолжителен).

**3. Од други придавки**

* -кав (жълтеникав / жолтеникав);
* -ичък (слабичък / слабичок, дребничък / малечок);

**4. Од прилози**

* -ен/ -шен (долен / долен, тукашен / овдешен).

**5. Од бројни основи**

* -ен (двоен / двоен, троен / троен)
* -ти (пети / петти);
* -ичен (първичен / првичен, вторичен / вторичен).

:*     ... но много видове от другите семейства също така се наричат „крастави жаби“. / ...но многу видови од другите семејства исто така се нарекуваат „крастави жаби“.
:*    Кашкавалът е ... съответно жълто твърдо сирене, което може да бъде овче, краве или от коза. / Кашкавалот е ..., соодветно жолто тврдо сирење кое може да биде овчо, кравјо или козјо

### Степенување

Постојат три степени на компарација: позитивна, компаративна и суперлативна форма. Во бугарскиот јазик меѓу честичките („по“, „най“) и придавката се пишува црта.

Степенување на придавки:

# Моята книга е **интересна** / Мојата книга е **интересна**.
# Моята книга е **по-интересна** от твоята / Мојата книга е **<u>по</u>интересна** од твојата.
# Моята книга е **най-интересна** / Мојата книга е **<u>нај</u>интересна**.

(И) Во бугарскиот јазик придавката „много“ / „многу“ е неправилна:

# много / многу
# повече / повеќе
# най-много / најмногу

Некои примери:

* много повече / многу повеќе
* много по-малък брой хора / многу помал број луѓе
* още по-лесно и по-бързо / уште полесно и побрзо
* Най-добрата рецепта за мекици / Најубавиот рецепт за мекици

* Коя от коя по-хубава / Која од која поубава
* Кучето е най-добрия приятел на човека / кучето е најдобриот пријател на човекот
* най-малко 50 процента от / најмалку 50 проценти од

## Броеви

Броеви во бугарскиот јазик се зборови со кои се означува количеството на предметите. Броевите имаат три рода (машки, женски и среден) и можат да се членуваат. Членувањето на броевите зависи од родот на именката. 
Подолу се споредени бугарските и македонските броеви:

Некои примери за нивната употреба:

* Нулева кръвна група / Нулта крвна група
* Половината от маслото / половина од маслото
* За първи път / За прв пат
* Пръв сред равни / Прв меѓу еднаквите
* Две дози ваксина / две дози вакцина
* Баба за втори път / Баба по втор пат
* Трите прасенца и вълкът / Трите прасиња и волкот
* На седмото небе / На седмо небо

* Снежанка и седемте джуджета / Снежана и седумте џуџиња
* Котките имат девет живота / Мачките имаат девет животи
* Деветият кръг на ада (пъкъла) / Деветтиот круг на пеколот
* Беше осъден на десет години затвор / беше осуден на десет години затвор 
* Картофите се пекат около петнадесет минути / Компирите се печат околу петнаесет минути
* петдесет и четири на сто от населението / 54 отсто од населението
* Чантата струва сто евро / Чантата чини сто евра
* Около петстотин хиляди души ще бъдат ваксинирани / Околу 500 илјади луѓе ќе бидат вакцинирани

## Предлози

Значењата кои другите словенски јазици ги искажуваат со падеж, во бугарскиот се искажуваат преку предлози. Така на пример предлогот „на“ се користи често за искажување припадност (генитив) и дативен предмет. Предлогот „с“ (или „със“) често означува инструмент или средство (инструментал). Многу предлози имаат пространствено значење (локатив).

Некои примери за предлози во бугарскиот јазик се дадени подолу: 

**Без**
* без пари, крака, вода / без пари, нозе, вода
* без да му мисли много / без да му мисли многу
* без разлика (значение), дали / без разлика дали

**В и във** 

Пред именки кои почнуваат на 'в' или 'ф' се користи формата „във“.
* Живея в Македония / Живеам во Македонија, но: Живея **във** **Ф**ранция  
* **Във** **в**ръзка с ... / Во врска с ...
* Аз работя в събота / Јас работам во сабота
* Предлозите в македонския език / Предлозите во македонскиот јазик
* Сложете сместа в съд / Ставете ја смесата во сад
* В някои случаи / во некои случаи

**Вместо**
* Назначен си вместо нея / Ти си вработен место неа
* В днешно време вместо азотен оксид се използва локална анестезия. / Денес, наместо азотен оксид се користи локална анестезија.

**До**
* къщата до магазина / куќата до продавницата
* до полунощ / до полноќ
* близо до една река / близу до една река
* до края на месец юли / до крајот на месец јули
* цена от двеста и петдесет до триста евро / цена од 250 до 300 евра

**За**

* за един ден / за еден ден
* Той пише за Димитър Миладинов / Тој пишува за Димитар Миладинов
* Рокля за двадесет евро / фустан од 20 евра
* Става дума за тяхното здраве / станува збор за нивното здравје
* Ще говорим за / Ќе зборуваме за
* Рецепта за тесто / Рецепт за тесто
* Око за око, зъб за зъб. / Око за око, заб за заб.
* Пример за това са: ... / Пример за ова се: ...
* За жалост / за жал

**Зад**
* Той стоеше зад вратата / Тој стоеше зад вратата
* Говори (ми) зад гърба. / Зборува зад грбот.

**Заради**
* Заради теб(е) не победихме / Заради тебе не победивме

**Като**
* Същият е като баща си / Тој е ист како татко му

**Към**
* Иди към реката! / Оди кон реката!
* Дългът към народа / Долгот кон народот
* Към тях спадат: въглеродният диоксид ... / Во нив спаѓаат: јаглеродниот диоксид ...

**Край** и **покрай**
* (по)край селото / (по)крај селото
* Преминава покрай площада Сан (Свети) Марко / Поминува покрај плоштадот Свети Марко

**Между**
* Между Струга и Дебър се намира село(то) Вевчани. / Меѓу Струга и Дебар се наоѓа селото Вевчани.
* Нова година е между Коледа и Богоявление / Меѓу Божиќ и Водици е Нова Година
* Между десет и петнадесет хиляди граждани / Помеѓу десет и петнаесет илјади граѓани

**На**
* Казах (му) на ... / Му реков на ...
* на южната стена / на јужниот ѕид
* Майката на бебето / Мајката на бебето
* На възраст тридесет и две години / на возраст од 32 години
* Въпрос на време е / прашање на време е
* На края на октомври / На крајот од октомври
* Начин на приготвяне: / Начин на приготвување:

**Над**
* Над нас летяха орли / Орли летаа над нас
* С население от над двадесет хиляди души (жители) / Со население од над 20 илјади жители
* Населението над шестдесет и пет години / населението над 65 години

**От**
* (Той) Излезе от къщи / Излезе од дома
* Аз съм от Скопие / Јас сум од Скопје
* Слезе от коня / Слезе од коњот
* Със скорост от сто километра в час / со брзина од 100 километри на час
* От това тесто може да (на)правите мекици / Од ова тесто можете да правите мекици
* 5 години по-млад от нея / 5 години помлад од неа
* Чорба от праз (лук) / Чорба од праз

**Пред(и)**
* Пред съществителни, които започват с 'в' или 'ф' / Пред именки кои почнуваат на 'в' или 'ф'
* Още преди два века / уште пред два века
* Преди всичко / Пред сѐ

**С** и **със**

Пред именки кои почнуваат на 'с' или 'з' се користи формата „със“.
* **Със** **с**корост от / Со брзина од
* С двете ми деца / Со моите две деца
* Това няма връзка с / Тоа нема врска со
* С търпение, влак, нож / Со стрпливост, воз, нож
* Корабите с тежест над 25000 тона / Бродовите со тежина над 25.000 тони
* Град(ушка) с големина на орех / Град со големина на орев
* С 0,28 промила алкохол / со 0,28 промили алкохол
* С дървена лъжица / со дрвена лажица
* С оглед на това, че  / со оглед на тоа што

## Сврзници
Сврзниците се зборови кои поврзуваат зборови или пак реченици во составот на една сложена реченица:

* Той каза (рече), **че** ще дойде. / Тој рече дека ќе дојде.
* Аз дойдох, **а** той не дойде. / Јас дојдов, а тој не дојде. 
* Потърсих го, **но (ама)** не го намерих. / Јас го побарав, но (ама, туку, меѓутоа) не го најдов.
* Той дойде **(за) да** ме види. / Тој дојде (за) да ме види. 
* Дойде човекът, **когото** видяхме вчера. / Дојде човекот што го видовме вчера.

* Всичко е на ред, **само че** Петре се разболя. / Се е во ред, само Петре што се разболе.
* Те отидоха **и** след пет минути се върнаха. / Тие отидоа и по пет минути се вратија.
* Ще уча, **ако** ми купите велосипед. / ќе учам, ако ми купите велосипед.
* Той не рече нищо, **нито** ме (по)пита. / Тој не рече ништо ниту ме праша.
* Нека дойде **или** татко ти **или** майка ти. / Нека дојде или татко ти или мајка ти.

## Синтакса

Синтаксата е дел од граматиката која се занимава со проучување на правилата според кои речениците се добиваат.
Самата синтакса почнува со зборовите, потоа со комбинирање на повеќе зборови се добиваат зборовните групи. Со комбинирање на повеќе зборовни групи се добиваат прости реченици кои пак доведуваат до создавање на сложени реченици. Крајна цел е создавањето на врзан текст: 

* → вълнá 
* → голяма вълнá
* → На крайбрежието на Охридското Езеро се забелязват големи вълни. 
* → Гледайки и фотографирайки от Самуиловата твърдина забелязах, че големи вълни се приближаваха към охридското крайбрежие. 
* → Едно утро реших да се изкача на Самуиловата твърдина и да направя снимки за не знам си кой път. Въпреки че ходенето по старите и отчасти стръмни улици е трудно, аз успях да се изкача. Гледайки и фотографирайки от Самуиловата твърдина забелязах, че големи вълни се приближаваха към охридското крайбрежие. 

* → бран 
* → голем бран 
* → На крајбрежјето на Охридското Езеро се забележуваат големи бранови. 
* → Гледајќи и фотографирајќи од Самоиловата тврдина, забележав дека големи бранови се приближуваа кон охридското крајбрежје. 
* → Едно утро решив да се искачам на Самоиловата тврдина и да сликам фотографии по не знам кој пат. Иако одењето по старите и делумно стрми улици е тешко јас успеав и се искачив. Гледајќи и фотографирајќи од Самоиловата тврдина забележав дека големи бранови се приближуваа кон охридското крајбрежје.

Според нивната употреба, речениците во бугарскиот јазик може да бидат например: 

;Расказна реченица
Речениците со кои се соопштува нешто (се раскажува) се викаат расказни реченици. Зад овие реченици се пишува знакот точка.

* Петре е отличен ученик.(Точка) / Петре е одличен ученик.(Точка)
* Ние сме ученици от четвърти клас*. / Ние сме ученици во четврто одделение.

*  Пред 1944 година се нарекува „отделение“.

;Прашална реченица
Речениците со кои се прашува нешто се викаат прашални реченици. Зад овие реченици се пишува знакот прашалник. Се користат прашални заменски зборови или прашални честици (дали, ли).
 
* **Кой** ученик е дежурен днес? (Питанка, въпросителен знак) / Коj ученик е дежурен денес? (Прашалник)
* **На колко** години си? / Колку години имаш?
* **Защо** се скарали Лиле и Цветанка? / Зошто Лиле и Цветанка се скарале?
* Ходиш **ли** често на кино? / Одиш ли често во кино?
* А имате **ли** ...? / А имате ли ...?
* Носиш **ли** подарък? / Носиш ли подарок?
* Харесва **ли** ти професията учител? / Ти се допаѓа ли професијата учител?

;Извична реченица
Речениците со кои искажуваме заповед или желба се викаат извични реченици. Зад овие реченици се пишува знакот извичник.

* Не говори високо! (Удивителна, възклицателна) / Не зборуваj гласно! (Извичник)
* Честит рожден ден! / Среќен роденден!
* Честита нова година! / Среќна Нова година!
* През новата 20хх година ви пожелаваме много незабравими моменти на щастие, радост и успех заедно с най-близките ви. Честити празници! / Во Новата 20хх година ви посакуваме многу незаборавни моменти на среќа, радост и успех заедно со вашите најблиски. Среќни празници!

## Споредбена лексикологија

Лексиката на бугарскиот јазик има многу сличности со оние на српскиот и македонскиот јазик. Сите три јазици се дел од јужнословенските јазици и имаат заедничко потекло. Големиот број сличности и заеднички зборови се објаснува со нивното потекло од заедничкиот прајазик и со заедничкиот живот в минатото. Од друга страна, разликите меѓу јазиците се должат на нивниот посебен и самостоен историски развиток:
* **[[Општословенска лексика]], предмети, поими или односи во секојдневниот живот (кои постоеле во далечното минато)** Некои од зборовите речиси се исти во сите словенски јазици а некои се разликуваат, пред сѐ поради историски промени во изговорот, на пример: майка/мајка, сестра, брат, вятър/ветар, слънце/сонце, дърво/дрво, липа, мед, сила, нос, добитък/добиток, овца, риба, квачка, яйце/јајце, нива, оран(е)/орање, сън/сон, свещ/свеќа, звяр/ѕвер, между/меѓу, цвят/цвет, нощ/ноќ. Некои зборови кои во бугарскиот имаат едно значење, во македонскиот имаат друго: вреден/штетен - ценен (на стойност)/вреден; почетен / почесен - начален / почетен ; намерен / најден - умишлен / намерен

* **[[Интернационализми]]** Одреден број туѓи зборови најчесто од старогрчко или латинско потекло: опера, театър/театар, декан, филм, функция/функција, сфера, компютър/компјутер, монитор, текст, литература

* **[[Турцизми]]** Во бугарскиот јазик многу зборови имаат потекло од јазикот на Tурците, останати како реликвија од османлиското владеење: боза, балдъза/балдаза, бастун, гайда/гајда, далавера, демек, диван, дограма, дюшек/душек, джанка/џанка, джоб/џеб, джудже/џуџе, креват/кревет, гьол/ѓол, гювеч/ѓувеч, ятак/јатак, юрган/јорган, юфка/јуфка, калъп/калап, камшик, коноп, капак, копче, куршум, лале, лампа/ламба, майтап/мајтап, мандра, мезе, мусака, мушама, пазар, ракия/ракија, сандък/сандак, сарма, сачма, сергия/сергија, скеле, суджук/суџук, табла, тава, таван, тенекия/тенекија, тенджера/тенџере, торба, туршия/туршија, кебапче/ќебапче, керемида/ќерамида, кеф/ќеф, кюфте/ќофте, фенер, фурна, халва/алва, чаршаф, ченгел, черга, чешма, чиния/чинија, чорбаджия/чорбаџија, шал, шамар, шише, шкембе, шиш. 

Добар дел од турцизмите се (намерно) заменети, не се веќе во употреба или се користат ретко или само во некои дијалекти: бакър(=мед)/бакар, челик(=стомана), шекер(=захар), самун/сомун, долап, дувар, зейтин/зејтин, дередже/дереџе. Затоа честопати во бугарскиот за еден поим постојат неколку зборови, например: шише (тур.) и бутилка (рус.); креват и легло; байрак, знаме и флаг; перде и завеса; куршум и патрон; чакъл/чакал и баластра; ченгел и кука; калъп, форма и шаблон; 

Подолу се споредени некои зборови и текстови:

* Користи се и „Търбух“ со значење: Стомак на змеј, лаком човек или изедник

Но исто така, иако бугарскиот јазик е јужнословенски јазик, тој исто така има и источнословенско влијание, во споредба со другите јужнословенски јазици. Подетално, бугарскиот јазик се разликува со другите јужнословенски јазици затоа што има позајмено доста зборови од рускиот јазик (воена, научно-текничка, правна, граматичка и др. терминологиjа). На пример: 

* Во некои значења се користи и „добивам“:„Тук се добива руда.“

** Понекогаш се користи и „Неукост“ со аналогно значење

*** Зборот „злосторство“ постои, но се користи ретко и има различни нијанси на значење

**** Во некои значења се користи и „Брой“: „Колко ли са на брой?“ 

**Член първи от „Декларацията за правата на човека“**  
Всички хора се раждат свободни и равни по достойнство и права. Те са надарени с разум и съвест и следва да се отнасят помежду си в дух на братство.  
**Член 2.** 
Всеки човек има право на всички права и свободи, провъзгласени в тази Декларация, без никакви различия, основани на раса, цвят на кожата, пол, език, религия, политически или други възгледи, национален или социален произход, материално, обществено или друго положение.
Освен това, няма да се допускат никакви различия, основани на политическия, правния или международния статут на държавата или територията, към която човек принадлежи, без оглед на това, дали тази страна или територия е независима, под попечителство, несамоуправляваща се или подложена на каквото и да е друго ограничение на суверенитета.

**Прв член од „Декларацијата за човекови права“** 
Сите чoвeчки суштествa се рaѓaaт слoбодни и eднакви по достoинство и прaвa. Tиe се oбдарeни сo рaзум и сoвeст и трeбa да се однесувaaт eдeн кон друг во дуxoт на oпштo чoвeчкaтa припaднoст.  
**Член 2.** 
Сите права и слободи наведени во оваа Декларација им припаѓаат на сите луѓе, без оглед на нивните разлики, како што се: раса, боја, пол, јазик, религија, политичко или друго убедување, национално или општествено потекло, сопственост, раѓање, или друг статус.
Натаму, нема да се зема предвид политичкиот, правниот или меѓународниот статус на земјата или територијата на која и припаѓа лицето, без разлика дали земјата е независна, под старателство, без самоуправна власт или под каков и да е друг облик на ограничување на нејзиниот суверенитет.

**Члан 1. „Декларација о људским правима“** 
Cвa људскa бићa рaђajу се слoбодна и jeднакa у достojaнству и прaвимa. Она су oбдарeна рaзумoм и свeшћу и трeбajeдни прeмa другимa да поступajу у духу брaтствa.  
**Члaн 2.** 
Cвaкoм припaдajу свa прaвa и слoбoдe прoглaшeнe у oвoj Дeклaрaциjи бeз икaквих рaзликa у пoглeду рaсe, бoje, пoлa, jeзикa, вeрoиспoвeсти, пoлитичкoг или другoг мишљeњa, нaциoнaлнoг или друштвeнoг пoрeкла, имoвинe, рoђeњa или других oкoлнoсти.
Дaљe, нeћe сe прaвити никaквa рaзликa нa oснoву пoлитичкoг, прaвнoг или мeђунaрoднoг стaтусa зeмљe или тeритoриje кojoj нeкo лицe припaдa, билo дajeoнa нeзaвиснa, под стaрaтeљствoм, нeсaмoупрaвнa, или дajojje сувeрeнoст нa мa кojи други нaчин oгрaничeнa.

**Отче наш**

:Отче наш, Който си на небесата!
:Да се свети Твоето име,
:да дойде Твоето Царство,
:да бъде Твоята воля,
:както на небето, тъй и на земята;
:насъщния ни хляб дай ни днес,
:и прости нам дълговете ни,
:както и ние прощаваме на нашите длъжници,
:и не въведи нас в изкушение,
:но избави ни от лукавия;
:Амин.

'''Оче наш'''

:Оче наш, кој си на небесата,
:да се свети името Твое,
:да дојде царството Твое,
:да биде волјата Твоја,
:како на небото, така и на земјата;
:лебот наш насушен дај ни го денес
:и прости ни ги долговите наши
:како и ние што им ги проштеваме на нашите должници;
:и не нè воведувај во искушение,
:но избави нè од лукавиот.
:Амин!*



*'Оченаш**

: Оче наш, који си на небесима,
: да се свети име Твоје,
: да дође царство Твоје;
: да буде воља твоја,
: и на земљи као на небу.
: Хљеб наш насушни дај нам данас,
: и опрости нам дугове наше,
: као што и ми опраштамо дужницима својим;
: и не уведи нас у искушење,
: но избави нас од злога.






**Битие 11:**
# А по цялата земя се употребяваше **един език и един говор**.
# И като потеглюваха човеците към изток, намериха поле в Сенаарската земя, гдето се и заселиха.
# И рекоха си един на друг: Елате, да направим тухли и да ги изпечем в огъня. Тухли употребяваха вместо камъни, а смола употребяваха вместо кал.
# И рекоха: Елате, да си съградим град, даже кула, чийто връх да стига до небето; и да си спечелим име, да не би да се разпръснем по лицето на цялата земя.
# А Господ слезе да види града и кулата, които градяха човеците.
# И рече Господ: Ето, едни люде са, и всички говорят един език; и това е което са почнали да правят; и не ще може вече да им се забрани, какво да било нещо, що биха намислили да направят.
# Елате да слезем, и там да разбъркаме езика им, **тъй щото един други да не разбират езика си**.
# Така Господ ги разпръсна от там по лицето на цялата земя; а те престанаха да градят града.
# За това той се наименува Вавилон, защото там Господ разбърка езика на цялата земя; и от там Господ ги разпръсна по лицето на цялата земя.

[[Вавилонска кула|**Битие 11:**]]
# По целата земја имаше **еден јазик и исти зборови**. 
# А кога луѓето се селеле од исток, најдоа рамнина во земјата Сенаар и се населија таму. 
# И си рекоа меѓу себе: „Ајде да правиме тули и на оган да ги печеме!“ И користеа тули наместо камен и земјана смола наместо вар. 
# Потоа рекоа: „Ајде да си соѕидаме град и кула, висока до небото; и да се здобиеме со име, пред да се растуриме по целата земја!“ 
# Тогаш Господ се спушти да го види градот и кулата, што ги ѕидаа синовите човечки. 
# И рече Господ: „Ете, еден народ се и сите имаат еден јазик; ова е само почеток на нивните настојувања. Нас­коро ќе прават сѐ што ќе наумат! 
# Ајде да слеземе и да им го збркаме нивниот јазик **за да не се разбираат еден со друг што зборуваат**!“ 
# И така Господ ги растури оттаму по целата земја, и престанаа да го ѕидаат градот (и кулата). 
# Затоа тој се нарече Вавилон, зашто таму го збрка Господ јазикот на целата земја и оттаму ги растури Господ по целата земја.

**Постање 11:**
# Сва је земља имала **један језик и речи исте**. 
# Али како су се људи селили с истока, наиђу на једну долину у земљи Сенару, и ту се настане. 
# Један другоме рече: Хајдемо правити опеке те их у ватри печемо!. Опеке им биле место камена, а Паклина им служила за малтер. 
# Онда рекоше: Хајде да сазидамо град и кулу с врхом до неба! Прибавимо себи име, да се не распршимо по свој земљи! 
# Господ се спусти да види град и кулу, што су га градили синови човечји. 
# Господ рече: Збиља су један народ, с једним језиком за све! Ово је тек почетак њихових настојања. Сад им ништа неће бити неоствариво што год науме извести. 
# Хајде да сиђемо и језик им побркамо, **да један другоме језик не разуме'''. 
# Тако их Господ расу оданде по свој земљи, те не сазидаше града. 
# Стога му је име Бабел, јер је ондје Господ побркао говор свима у оном крају и оданде их Господ по свој земљи.
 

## Литература
* П. Пашов(2005). Българска граматика. Издателска къща „Хермес“.
* Ст. Стойков (2002). Българска диалектология.  София: Акад. изд. "Проф. Марин Дринов“.
* З. Бошковски, И. Каранфили (2009). Македонски јазик за четврто одделение. Скопје: Логос-А.
* М. Леонтиќ (2018). Контрастивна граматика на турскиот и на македонскиот јазик. Штип.
* Т. Бояджиев, И. Куцаров, Йо. Пенчев (1999). Съвременен български език. София:ИК Петър Берон.
* И. Станојоски. ФОРМИТЕ НА ЕВИДЕНЦИЈАЛНОСТА ВО МАКЕДОНСКИОТ И ВО БУГАРСКИОТ ЈАЗИК НИЗ ПРИЗМАТА НА БУГАРСКАТА ЛИНГВИСТИЧКА ТРАДИЦИЈА. KNOWLEDGE –International Journal                                                                                                        Vol. 23.5 Budva, Montenegro, May, 2018

## Наводи

## Надворешни врски
* Речник

*
Категорија:Граматики на јазици