Источногерманско востание од 1953 година

**Источногерманското востание од 1953 година** (*Јуни 1953 година* ) било востание што се случило во Источна Германија од 16 до 17 јуни 1953 година. Започнало со штрајк на градежните работници во Источен Берлин на 16 јуни против работните квоти за време на процесот на советизација во Источна Германија. Демонстрациите во Источен Берлин се претвориле во широко распространето востание против Владата на Источна Германија и Партијата за социјалистичко единство следниот ден, во кое учествувале над еден милион луѓе во околу 700 локалитети низ целата земја. Протестите против опаѓањето на животниот стандард и непопуларните политики на советизацијата довеле до бран штрајкови и протести кои не биле лесно ставени под контрола и се заканија со соборување на источногерманската влада. Востанието во Источен Берлин била насилно задушено од тенковите на советските сили во Германија и *Казернирте Фолксполицај*, додека демонстрациите продолжија во над 500 градови и села уште неколку дена пред да изумрат.

Востанието од 1953 година било прославено во Западна Германија како државен празник на 17 јуни до обединувањето на Германија во 1990 година, по што беше заменето со Денот на германското единство, кој се слави секоја година на 3 октомври.

## Заднина
Во мај 1952 година, Сојузна Република Германија (Западна Германија или ФРГ) ја отфрлила „ Забелешката на Сталин “, предлог испратен од советскиот водач Јосиф Сталин, кој нудел повторно обединување со Германската Демократска Република (Источна Германија или ГДР), поддржана од Советскиот Сојуз, како независна и политички неутрална Германија. Со зголемената вознемиреност од Студената војна, предлогот на Сталин бил дочекан со интензивно сомневање во ФРГ, која наместо тоа го потпишала Договорот за Европската одбранбена заедница тој месец. По овие случувања, и на Советскиот Сојуз и на ГДР им станало јасно дека Германија ќе остане поделена на неодредено време. Во Источен Берлин, генералниот секретар Валтер Улбрихт од Партијата за социјалистичко единство на Германија (СЕД), владејачката партија на ГДР, го протолкувал неуспешниот обид на Сталин за повторно обединување на Германија како „зелено светло“ за продолжување со „забрзаната изградба на социјализмот во ГДР“, која партијата ја објавила на својата Втора партиска конференција во јули 1952 година. Овој потег за советизација на ГДР се состоел од драстично зголемување на инвестициите наменети за тешката индустрија, дискриминаторско оданочување на последните приватни индустриски претпријатија, принудна колективизација на земјоделството и усогласена кампања против религиозните активности во Источна Германија.

Резултатот од оваа промена во економскиот правец на ГДР била брзото влошување на животниот стандард на работниците, кое продолжло до првата половина на 1953 година, и го претставувала првиот јасен тренд на намалување на животниот стандард на источните Германци од кризата со глад во 1947 година. Трошоците за патување се зголемувале, дарежливите државни субвенции, додека многу стоки за широка потрошувачка почнале да исчезнуваат од полиците на продавниците. Фабриките биле принудени да ги намалат прекувремените часови: со ограничени буџети, платите се сметале за претерано високи. Во меѓувреме, цените на храната се зголемувале како резултат и на државната политика за колективизација - 40% од побогатите земјоделци во ГДР побегнале на Запад, оставајќи над 750,000 хектари на инаку продуктивно земјиште лопатар – и лоша жетва во 1952 година  Оттука, трошоците за живот на работниците пораснале, додека платите на голем број работници – од кои многумина зависеа од платата за прекувремена работа – се намалиле. Во зимата 1952-1953 година, имало и сериозни прекини во снабдувањето со топлина и електрична енергија на градовите во Источна Германија. До ноември 1952 година, се случиле спорадични немири за храна и индустриски немири во неколку големи индустриски центри на ГДР: Лајпциг, Дрезден, Хале и Сул . Индустриските немири продолжиле во текот на следната пролет, почнувајќи од запаливи говори и графити против СЕД до наводна саботажа. За да го олесни економскиот притисок врз државата предизвикан од „изградбата на социјализмот“, Политбирото одлучило да ги зголеми работните квоти на задолжителна основа за 10% во сите државни фабрики: односно, работниците сега морале да произведуваат 10% повеќе за иста плата. Дополнително, зголемени се цените на храната, здравствената заштита и јавниот превоз. Земени заедно, работната квота и зголемувањето на цените изнесувале намалување на месечната плата за 33 отсто. Зголемувањето на работната квота стапило на сила на 30 јуни, на 60-тиот роденден на Улбрихт. 

Додека одговорот на Улбрихт на последиците од падот на советизацијата бил затегнување на ремените на Источните Германци, одговорот на многу Источни Германци бил едноставно да ја напуштат ГДР, феномен познат како *Републикфлухт*. Во 1951 година заминале 160.000 луѓе; во 1952 година, 182.000; во првите четири месеци од 1953 година, уште 122.000 источногерманци заминале на Запад, и покрај сега претежно затворената граница.

Новото колективно раководство во Советскиот Сојуз, формирано по смртта на Сталин во март 1953 година, било шокирано од вознемирувачките статистички податоци кога на почетокот на април го примило извештајот од Советската контролна комисија во Германија, кој дал детален, разорен извештај за економската ситуација на Источна Германија. До 2 јуни, раководството на Советскиот Сојуз издало наредба „За мерки за подобрување на здравјето на политичката ситуација во ГДР“, во која политиката на СЕД за забрзана изградба на социјализмот било остро критикувана. Огромниот излив на сите професии и потекло од Источна Германија кон Запад создаджло „сериозна закана за политичката стабилност на Германската Демократска Република“. За да се спаси ситуацијата, било неопходно да се стави крај на присилната колективизација и војната против приватните претпријатија. Петгодишниот план сега требало да се промени на сметка на тешката индустрија и во корист на стоките за широка потрошувачка. Требало да се олабават политичко-судските контроли и полкот, а присилните мерки против Протестантската црква мораа да престанат. Дополнително, било осудено и „ладното практикување на власта“ на Улбрихт. Сепак, немало експлицитно барање за поништување на многу непопуларните зголемени работни квоти. Советскиот декрет им бил даден на водачите на СЕД Валтер Улбрихт и Ото Гротевол на 2 јуни, денот кога тие слетаа во Москва. Советскиот премиер Георгиј Маленков ги предупредил дека промените се суштински за да се избегне катастрофа во Источна Германија.

На 9 јуни, Политбирото на СЕД се состанало и утврдило како да одговори на упатствата на советското раководство. Иако повеќето членови на Политбирото сметале дека објавувањето на „Новиот курс“ бара внимателна подготовка во партијата и населението во целина, советскиот висок комесар за Германија Владимир Семјонов инсистирал тоа да се спроведе веднаш. Така, СЕД судбоно ја објавило програмата Нов курс во *Нојес Дојчланд*, официјалниот партиски весник на СЕД, на 11 јуни. Во коминикето совесно се критикувале грешките направени од СЕД и најавиле дека поголемиот дел од кампањата за советизација на Улбрихт сега ќе биде обратна, како што било наложено од Москва. Имало промена кон инвестиции во стоки за широка потрошувачка; ќе престанат притисоците врз малите приватни претпријатија; ќе престане присилната колективизација; а политиките против верските активности би биле прекинати. Но, најважно, зголемувањето на работните квоти не било отповикано, што претставува закана за легитимитетот на марксистичко-ленинистичката држава која тврдеше дека ги претставува своите работници: буржоазијата и земјоделците требаше да имаат многу повеќе корист од Новиот курс отколку пролетаријатот. Комуникето и неговото искрено признавање на грешките од минатото ги шокирало и збунило многу Источни Германци, и членовите на СЕД и пошироката популација. Разочарување, неверување и збунетост ги опфатиле локалните партиски организации, чии членови се чувствувале вознемирено и изневерено. Пошироката популација гледаше на Новиот курс како знак на слабост од страна на источногерманскиот режим.

На 12 јуни, следниот ден, 5.000 луѓе учествувале на демонстрациите пред затворот Бранденбург-Герден во Бранденбург ан дер Хавел .

На 14-ти јуни, следело поголема конфузија бидејќи уредникот во *Нојес Дојчланд* ги осудил новите работни квоти, но сепак написите во вестите во истиот број ги пофалиле работниците кои ги надмина.

На 15-ти јуни, работниците на локацијата „Блок 40“ на Сталинали во Источен Берлин, сега со поголема надеж за укинување на зголемените работни квоти, испратиле делегација кај источногерманскиот премиер Ото Гротевол за да достави петиција со која се повикувало на нивно отповикување. Гротевол ги игнорирал барањата на работниците.

## Востание
Во написот во синдикалниот весник *„Трибјун“* се повторувало за потребата од зголемување на работните квоти од 10 отсто но, владата не била подготвена да се повлече по ова прашање, и покрај широко распространетата непопуларност на новите квоти.

Во 9 часот наутро на 16 јуни, 300 работници од градилиштата во „Болницата Фридрихшајн“ и „Сталинали блок 40“ во Источен Берлин штрајкувале и маршираа кон седиштето на Слободната германска федерација на синдикати (ФДГБ) на Валштрасе, потоа до центарот на градот, кревајќи транспаренти и барајќи враќање на старите работни квоти. Барањата од работниците што штрајкуваат се прошириле за да ги опфатат политичките прашања надвор од квотите. Преку Александарплац и Унтер ден Линден, повеќето од демонстрантите се преселиле до седиштето на владата на улицата Лајпцигер ; други отишле во седиштето на СЕД на улицата Вилхелм-Пик. На пат, тие презеле два камиони со звук и ги искористиле за да ги шират своите повици за генерален штрајк и демонстрации, поставени на плоштадот Штраусбергер во 7:00 часот следниот ден. Пред Домот на министерствата на ГДР, брзо растечката толпа барала да разговара со Улбрихт и Гротевол. Од зградата излегле само министерот за тешка индустрија Фриц Селбман и професорот Роберт Хавеман, претседател на Советот за мир на ГДР. Нивните обиди да ги смират работниците биле задушени од вревата на толпата, која го извикуваше парот надолу.

Во текот на ноќта на 16 јуни и рано утрото на 17 јуни, вестите за настаните во Источен Берлин брзо се прошириле низ ГДР преку усно на уста и западни радио преноси, особено Радио во американскиот сектор (RIAS), кое се емитувало во текот на денот за штрајковите против зголемените работни квоти. Попладнето имало преноси за промена на барањата на демонстрантите од укинување на повисоките работни квоти и намалување на цените до извици „Сакаме слободни избори “. Подоцна, на RIAS му пристапиле работници од Источен Берлин, барајќи нејзина помош за ширење на нивниот повик за генерален штрајк следниот ден. Политичкиот директор на RIAS, Гордон Јуинг, одлучил дека станицата не може директно да се позајми да биде гласноговорник на работниците; според него, таквиот потег може да започне војна. Станицата нема активно да поттикнува бунт, туку едноставно да емитува информации за демонстрациите, фактички и сеопфатно. Сепак, во 19.30 часот, РИАС известил дека делегација на градежни работници поднела резолуција за објавување, во која се наведува дека штрајкувачите, откако со своите постапки докажале дека „можеле да ја натераат владата да ги прифати нивните оправдани барања“, „ќе направат употреба на нивната моќ во секое време“, доколку не се исполнат нивните барања за помали работни квоти, намалување на цените, слободни избори и амнестија за сите демонстранти. Подоцна таа ноќ, станицата обезбедила активно охрабрување за демонстрации против режимот. Програмскиот директор на РИАС, Еберхард Шуц, го нарекол пресвртот на режимот во однос на работните квоти прашање „победа што нашите Остберлајнери ја делат со целото работоспособно население во Советската зона “. Шуц го припишал  пресвртот на владата на активностите на работниците. Тој рекол дека барањата на слушателите - т.е. оставка на владата, слободи од западен стил итн. - се оправдани и ги охрабри да ги поддржат демонстрантите. Шуц рекол дека RIAS и источногерманскиот народ очекуваат да се исполнат овие барања: задача на источногерманскиот народ е да им покаже на СЕД и на Советската комунистичка партија дека тоа е вистина.

По опомената на сојузниот министер за сегермански прашања на Западна Германија, Јакоб Кајзер во доцните ноќни емитувања до Источните Германци да се избегнуваат провокации, РИАС, почнувајќи од емитувањето вести во 23 часот, а оттогаш па натаму во емитувањето на час, ги повтори барањето на работниците да се продолжи штрајкот следниот ден, повикувајќи ги сите жители на Источен Берлин да учествуваат на демонстрациите во 7:00 часот на 17-ти на Штраусбергер Плац.

### 17 јуни
[мини| Советскиот тенк ИС-2 во [Лајпциг на 17 јуни]]

#### Источен Берлин
По одлуката на Семјонов, советските трупи влегле во околината на Источен Берлин во раните утрински часови на 17 јуни. Во меѓувреме, толпи работници почнале да се собираат на Штраусбергер Плац и на други јавни места и почнаа да маршираат кон центарот на градот. Попатно тие се сретнле со безбедносните сили на ГДР - редовните и *Казернирте Фолксполицај* единици („Касарна народна полиција“, КВП) – кои, очигледно без инструкции, првично не интервенирале. Заедно со функционерите на СЕД и ФДЈ, полициските службеници се обиделе - и главно не успејале - да ги убедат учесниците на маршот да се вратат во своите домови и работни места. Онаму каде што полицијата се обидела да ја запре или растера толпата, тие брзо завршиле во дефанзива. Додека демонстрантите се зголемувале во се поголем број, ги обземало чувство на солидарност. Автомобилите и велосипедите со звучници обезбедувале комуникација помеѓу различните колони марширани од надворешните области додека цело утро тие се собираа во центарот на градот. На импровизирани транспаренти и плакати, демонстрантите повторно барале враќање на старите работни квоти, но и намалување на цените, ослободување на колегите демонстранти уапсени ден претходно, дури и слободни и фер сегермански избори. Слогани како „долу власта!“ биле прикажувани. Партиските плакати и статуи - особено оние што ги прикажувале СЕД и советските водачи - биле запалени или обезличени.

До 9:00 часот, 25.000 луѓе се собрале пред Домот на министерствата, а уште десетици илјади биле на пат кон Лајпцигер Штрасе или во Потсдамер Плац . Помеѓу 10:00 и 11:00 часот, 80 до 100 демонстранти упаднале во седиштето на владата, демонстрирајќи дека 500-те членови *на Казернирте Фолксполицај* и Штази биле совладани. Потоа, одеднаш се појавиле советски воени возила, проследени со тенкови, за да го одбијат она што се чинеше дека е непосредно преземање. За еден час советските трупи ја исчистиле и изолирале областа околу седиштето на владата. Напладне советските власти го прекинале целиот сообраќај со трамвај и метро во источниот сектор и ги затвориле сите граници на секторот кон Западен Берлин за да спречат повеќе демонстранти да стигнат до центарот на градот. Еден час подоцна, тие прогласиле воена состојба во Источен Берлин. Надвор од полицискиот штаб во Источен Берлин, советските тенкови пукале на „ бунтовниците “. Борбите меѓу советската армија (а подоцна и полицијата на ГДР) и демонстрантите продолжиле до попладневните часови и ноќта - со, во некои случаи, тенкови и војници пукале директно во толпата. Следеле егзекуции, најмногу на работникот од Западен Берлин, Вили Готлинг, и масовни апсења.

Во текот на ноќта, Советите и Штази почнале да апсат стотици луѓе. На крајот, до 10.000 луѓе биле приведени, а најмалку 32, веројатно дури 40, биле егзекутирани, вклучително и војници на советската армија кои одбиле да ги почитуваат наредбите. Откако раководството на СЕД било ефективно парализирано во советскиот штаб во Карлшорст, контролата врз Источен Берлин преминале на тамошните Совети.
мини|Detlev-Rohwedder-Haus во Берлин, познат како Дом на министерствата во 1953 година.

## Последици
250px|мини|Меморијален споменик во Дрезден
Протестите и демонстрациите продолжиле со денови по 17 јуни и, според безбедносните служби на ГДР, ситуацијата се смирила дури на 24 јуни. За време на бунтот загинале околу 39 луѓе, од кои огромното мнозинство биле демонстранти. Настаните секогаш бил значително минимизирани во Советскиот Сојуз и другите држави од источниот блок.

Многу работници ја загубиле вербата во социјалистичката држава во Источна Германија по востанието, згрозени од насилното задушување на штрајковите. Фактот дека *Казернирте Фолксполицај* пукала во работниците - дека работниците пукале во нивниот вид - доведе до губење на голем број членови на SED. Во текот на *бециркот* на Лајпциг и Карл-Маркс-Штад, стотици членови на СЕД, од кои многумина поминале децении во работничкото движење, ја напуштиле партијата. Во фабриката Текстима во Алтенберг, 450 членови на СЕД ја напуштиле партијата до 7 јули - повеќето од нив работници, од кои многумина имале големо искуство во работничкото движење. Имало и широко распространето одбивање од страна на работниците да ги платат своите синдикални такси : тие престанале финансиски да ја поддржуваат и да ѝ даваат легитимитет на партијата.

### Влијание на долгорочниот развој на ГДР
Според историчарот Кори Рос, раководството на партијата СЕД извлече две клучни лекции од 17-ти јуни.

Првата била неговата зголемена загриженост поради незадоволството на продавниците и поголемата решеност да се спречи тоа да ескалира во поширок конфликт. Надзорот на фабриката беше подигнат за подобро да се следи расположението на работната сила, борбените групи на работничката класа беа формирани како сила на самото место за да се спречат или да се смират какви било знаци на немири, а Штази беше проширена и подобрена за брзо справување со какви било знаци на организиран протест во иднина.

Втората беше дека тежок потфат како што е „забрзаната изградба на социјализмот“ никогаш повеќе не може да се започне. Улбрихт беше прогонуван во текот на 1950-тите од сеништето на уште едно востание, а владата никогаш повеќе не се обиде да воведе произволно, целосно зголемување на работните квоти како оние од мај и јуни 1953 година. Политиките на „Новиот курс“ – зголемени инвестиции во стоки за широка потрошувачка, домување и субвенции за цени и патувања – доведоа до подобрување на животниот стандард во целина, но не успеаја да постигнат итен крај на незадоволството што растеше во текот на изминатата година.

## Наследство
мини|''Дојче Бундеспост Берлин'' поштенска марка
[лево|мини|277x277пкс| Споменикот на Постплац во [Дрезден|стариот град Дрезден .]]
Во спомен на источногерманското востание во 1953 година, Западна Германија го воспостави Денот на германското единство како годишен национален празник на 17 јуни. По повторното обединување на Германија во октомври 1990 година, празникот беше преместен на 3 октомври, датумот на формално обединување. Продолжението на булеварот *Унтер ден Линден* западно од Бранденбуршката порта, наречено *Шарлотенбургер Шосе*, било преименувано *во Улица 17 јуни* по бунтот во 1953 година.

Востанието се одбележува во *„Решението “*, поема на Бертолт Брехт. Други истакнати автори на ГДР кои се занимаваа со востанието се Стефан Хејм „Пет дена во јуни“, Минхен 1974) и Хајнер Милер ( *Автопат Волоколамскаја* III: *Дуелот*, 1985/ 86).

Западногерманскиот бенд Алфавил го споменува „седумнаесетти јуни“, без да се повикува на годината, во нивната песна од 1984 година „Лето во Берлин“, од нивниот албум *„Засекогаш млад“* . Кога компилацискиот албум бил составен за издавање во Источна Германија во 1988 година, песната „Лето во Берлин“ била поднесена за вклучување, но беше одбиена „од политички причини“.

Драмата на Гинтер Грас од 1966 година *, Плебејците го вежбаат востанието,* го прикажува Брехт како подготвува продукција на Шекспировиот *Кориолан* на позадината на настаните од 1953 година 

## Наводи

## Библиографија

* Баринг, Арнулф. *Востание во Источна Германија: 17 јуни 1953 година* (Прес на Универзитетот Корнел, 1972)
* Дејл, Герет, „ 17 јуни 1953 година “, Јакобин.
* Харман, Крис, *Класни борби во Источна Европа*, 1945–1983 (Лондон, 1988)
* Остерман, Кристијан Ф. "'Да се динста тенџерето': Соединетите држави и источногерманското востание од 1953 година." *Преглед на германски студии* (1996): 61–89. во ЈСТОР
* Остерман, Кристијан Ф. *Соединетите Американски Држави, Источногерманското востание од 1953 година и Границите на враќањето* (Работен труд #11. Проект за меѓународна историја на Студената војна, Меѓународен центар за научници Вудро Вилсон, 1994) онлајн 
* Ричи, Александра. *Метрополата на Фауст: историја на Берлин* . Њујорк: Carroll & Graf Publishers, 1998 г. 14
* Спербер, Џонатан. „17 јуни 1953: Повторно разгледување на германската револуција“ *Германска историја* (2004) 22#4 стр.&nbsp;619–643.
* Туса, Ен. *Последната поделба: историја на Берлин, 1945–1989 година* . Рединг, Масачусетс: Адисон-Весли, 1997 година.
* Ватри, Дејвид М. *Дипломатијата на работ: Ајзенхауер, Черчил и Еден во Студената војна.* Батон Руж: Државниот универзитет во Луизијана, 2014 година.
* Илко-Саша Ковалчук : 17. Јуни 1953 година. Geschichte eines Aufstands. Бек, Минхен 2013 година.
* Рос, Кори, Конструкција на социјализмот на грас-корен: Трансформацијата на Источна Германија, 1945–65, Лондон: Мекмилан, 2000 година.
* Копштајн, Џефри, „Одвојување на државата: Работнички отпор и смртта на Источна Германија“, светска политика 48 (април 1996), 391–442
* Причард, Герет, Создавањето на ГДР: Од антифашизмот до сталинизмот, Манчестер: Универзитетскиот прес на Манчестер, 2000 г.
* Рихтер, Џејмс, „Преиспитување на советската политика кон Германија во 1953 година“, Студии за Европа-Азија, кн. 45, бр. 4 (1993), стр.&nbsp;671–691
* Хачинсон, Питер, „Историја и политичка книжевност: толкување на „Денот на германското единство“ во литературата на истокот и западот“, *The Modern Language Review*, кн. 76, бр. 2 (април., 1981), стр.&nbsp;367–382
* Порт, Ендрју, „Работниците од Источна Германија и „темната страна“ на Ајгенсин: Практики на поделби на подот на продавницата и неуспешната револуција од 17 јуни 1953 година“ во *Паѓање или фаќање? Источногерманската економија, 1945–2010 година*, ед. Хартмут Бергхоф и Ута Балбиер, Кембриџ: Cambridge University Press, 2013 година.

## Надворешни врски

* A film clip of the sixth anniversary of 1953 East Berlin uprising (1959) is available for viewing at the Internet Archive

Категорија:Востанија во Германија
Категорија:Протести во Германија
Категорија:Воени операции на Германија
Категорија:Германско-советски односи
Категорија:Војни на СССР
Категорија:Надворешни односи на Советскиот Сојуз
Категорија:Антикомунизмот во Германија