Селенит

**Селенит** — претежно бистра, проѕирна варијанта на сулфатниот минерал гипс.

Името *селенит* исто така најчесто се употребува за други видови гипс, вклучувајќи **гипс од сатенски спорски ливчиња**, пустински рози и цветови од гипс.

Сите видови гипс, вклучувајќи селенит, сатенски спар и алабастер, се составени од калциум сулфат дихидрат (кое значи дека има два молекули вода), со хемиска формула CaSO4·2H2O. Селенитот не содржи селен; сличните имиња произлегуваат од грчкиот збор  ( ' Месечина').

Некои од најголемите кристали кои некогаш биле пронајдени се од селенит, најголемиот примерок пронајден во Пештерата на кристалите во рудникот Наика е долг 12 метри и тежок 12 тони.

## Историја и етимологија
„Селенит“ е најчесто синоним за гипс,  но од 15 век, го именува проѕирниот вид кој се јавува во кристали или кристални маси. Името потекнува од средноанглискиот збор  од латинскиот , а во крајна линија од грчкиот збор  ( , ). Го добил ова име бидејќи луѓето историски верувале дека минералот се зголемува и намалува со циклусите на Месечината. 

## Различни карактеристики
Главните карактеристики на кристалниот гипс се неговата мекост (тврдост 2 споредМосовата скала, доволно мека за да се изгребе со нокт) и неговите три нееднакви расцепи.  Други карактеристични особини вклучуваат кристални навики, бисерен сјај, лесно топење со губење на вода и растворливост во топла разредена хлороводородна киселина.

## Сорти
Иако понекогаш се групирани заедно како „селенит“, четирите кристални варијанти имаат разлики. Општите распознавувачки описи на сродните кристални варијанти се:

### Селенит
* Селенитот најчесто е проѕирен и безбоен. 
* Доколку кристалите на селенит покажуваат непроѕирност или боја, тие се предизвикани од присуството на други минерали, понекогаш во друзи. 

### Сатенски шпар
* Најчесто  и влакнести;  шаренолики; може да покажат одредена обоеност 
* Името сатенски спар се употребува и за фиброзен калцит (сроден калциумов минерал), кој може да се разликува од гипсот по неговата поголема тврдост (Мос 3), ромпски расцеп и реакција со разредена хлороводородна киселина. 

### Пустинска роза
* Гипс во облик на  со надворешна друза од песок или со песок низ целата површина – најчесто обоен со песок (во сите бои кои може да ги покаже песокот) 
* Името пустинска роза може да се примени и на баритни пустински рози (друг сроден сулфатен минерал) - баритот е потврд минерал со поголема густина 

### Гипско цвеќе
* Гипсните цветови се закривени розети од влакнести гипсени кристали што се наоѓаат во растворени пештери.

## Употреба и историја
Сатенскиот шпар понекогаш се сече на кабошони за најдобро да се покаже неговата шармантност. 

## Кристална навика и својства
мини|Колонообразен кристален облик
[мини|Спелеотем „Гипс цвет“, [Национален парк Мамутска Пештера|Национален парк Мамут Пештера, Кентаки. Портокаловата боја е железен оксид од подземните води.]]
Кристалната навика се однесува на облиците кои ги покажуваат кристалите. Селенитните кристали покажуваат различни навики, но најчести се табеларни, призматични или ацикуларни (колонски) кристали,  честопати без несовршености или инклузии. Двојните кристали се чести и честопати се во форма на близнаци „ластовички опашки“. 

Кристалите на селенит понекогаш се формираат во тенки табеларни или лискунски листови и се употребуваат како прозорски стакла  како во црквата Санта Сабина во Рим. 

Селенитните кристали понекогаш покажуваат и розетни сечила (обично проѕирни и како пустински рози) често со придружни проѕирни, столбовидни кристали. Селенитните кристали може да се најдат и прицврстени на матрица или основна карпа, но најчесто може да се најдат како цели кристали што слободно лебдат, често во глинени слоеви (и како што може да се јават пустински рози).

Сатенскиот шпат е речиси секогаш призматичен и фиброзен во паралелна кристална структура. Сатенскиот спар често се јавува во споеви,  некои од нив се доста долги и често се прикачени на матрица или основна карпа. 

Пустинските рози најчесто се со ливчиња, покажувајќи ја познатата форма на розета, и речиси секогаш имаат надворешна друза. Пустинските рози се формираат во влажен песок, неповрзан со матрица или основна карпа. 

Гипсовите цвеќиња најчесто се ацикуларни, ,  и . Гипсовите цвеќиња најчесто покажуваат едноставно сраснување (познато како *контактни близнаци*); каде што паралелните, долги, кристали слични на игла, понекогаш со остри кривини и свиоци, често формираат близнаци „овенски рогови“, „рибја опашка“, „стрела/глава на копје“ и „ластовичка опашка“. Кристалите на селенит исто така можат да покажат сраснување на „стрела/глава на копје“, како и „паткин клун“. И кристалите на селенит и гипсовите цвеќиња понекогаш се формираат доста густо во ацикуларни подлоги или мрежи; и можат да бидат доста кршливи и кршливи. Гипсовите цвеќиња обично се прицврстени на матрица (може да биде гипс) или основна карпа. 

### Боја
[мини|[Азурит - гипс „Буда Рок“, Реј Руд Аризона. Јадро од стаклени и безбојни гипсени кристали до 1 см во должина со друза од кралско син азурит, до 0,5 см во должина на помалите гипсени кристали и вклучени во поголемите.]]
Кристалите од гипс се безбојни (најчесто селенит), бели (или бисерни)&nbsp;– најчесто сатенски спар), или сив, но може да биде обоен кафеаво, жолто, црвено или сино поради присуството на примеси, како што се железни оксиди или глинени минерали.  

### Проѕирност
Кристалите од гипс можат да бидат проѕирни (најчесто селенит), помалку проѕирни (најчесто сатенски спар, но исто така и селенит и гипсени цветови),  и непроѕирни (најчесто розети и цветови). Непроѕирноста може да биде предизвикана од примеси, инклузии, друзи и кора, и може да се појави во сите четири кристални варијанти.

### Сјај
Селенитот обично покажува стаклест сјај, но може да покаже бисерен сјај на површините на расцепување. Сатенскиот спар покажува карактеристичен свиленкаст сјај.  Сјајот не се покажува често во розетите, поради нивната надворешна друза; сепак, розетите често покажуваат стаклест до бисерен сјај на рабовите. Гипсовите цвеќиња обично покажуваат повеќе сјај од пустинските рози.

### Други оптички својства
Влакнестиот сатенски спар покажува шареноликост (ефект на мачкино око). 

Кога се сече преку влакната и се полира на краевите, сатенскиот шпар покажува оптичка мамка кога се поставува на печатена или сликана површина: печатот и сликите се смета дека се на површината на примерокот. Често се нарекува и се продава како „телевизиски камен“ (како и улекситот). 

Некои примероци од селенит и сатенски спар покажуваат флуоресценција или фосфоресценција. 

### Големина
Сите четири кристални варијанти можат да варираат по големина од ситни до џиновски селенитни кристали со должина од 11 метри, како оние што се наоѓаат во пештерите на рудникот Наика во Чивава, Мексико. Кристалите напредувале во исклучително ретката и стабилна природна средина на пештерата. Температурите се задржале на 58 °C, а пештерата била исполнета со вода богата со минерали што го поттикнала растот на кристалите. Најголемиот од тие кристали тежат 55 тони, е  долг и е стар над 500.000 години. 

## Појава
Гипсот се јавува на секој континент и е најчест од сите сулфатни минерали.

Гипсот се формира како испарувачки минерал, често се наоѓа во алкални езерски кал, глинени легла, испарени мориња, солени рамнини, солени извори и пештери. Често се наоѓа во комбинација со други минерали како што се бакарни руди, сулфур и сулфиди, сребро, железни руди, јаглен, калцит, доломит, варовник и опал. Гипсот е датиран од речиси секоја геолошка ера, уште од Силурскиот период, кој започнал пред 443,1 милиони години.

Во суви, пустински услови и суви подрачја, песокот може да се зароби и од внатрешната и од надворешната страна на гипсените кристали додека се формираат. Внатрешната инклузија на песок може да добие форми како што е внатрешната форма на песочен часовник, вообичаена за селенитните кристали од древното корито на езерото Големи Солени Рамнини, Оклахома, САД. Надворешната инклузија (друзи) се јавува како вградени зрна песок на површината, како што е вообичаено забележано кај познатата пустинска роза.

Кога гипсот сериозно дехидрира, се формира анхидрит . Ако повторно се внесе вода, гипсот може и ќе се реформира.&nbsp;– вклучувајќи ги и четирите кристални варијанти. Пример за реформирање на гипсени кристали во модерно време се наоѓа во рудникот за бакар Филипс (затворен и напуштен), округ Патнам, Њујорк, САД, каде што селенитните микрокристални премази најчесто се наоѓаат на бројни површини (карпи и други) во пештерата и на депонијата. 

## Слики

Податотека:SeleniteGypsumUSGOV.jpg|алт=Selenite, a gypsum crystal| Селенит, кристал од гипс
Податотека:Selenite_-_Rice_NW_Museum_in_Oregon.JPG|алт=Selenite from Rio Grande Do Sul, Brazil on display at the Rice Northwest Museum of Rocks and Minerals in Hillsboro, Oregon, USA.| Селенит од Рио Гранде до Сул, Бразил, изложен во Музејот на карпи и минерали „Рајс Нортвест“ во Хилсборо, Орегон, САД.
Податотека:Gypsum-67904.jpg|алт=Desert rose. Cluster of sharp, bladed selenite crystals| Пустинска роза. Грозје од остри кристали од селенит со сечила
Податотека:Gypse,_ankérite.jpeg|алт=Gypsum flowers, Bou Azer East deposit, Bou Azer District, Tazenakht, Ouarzazate Province, Souss-Massa-Draâ Region, Morocco| Цвеќиња од гипс, наоѓалиште Бу Азер Исток, округ Бу Азер, Тазенахт, провинција Уарзазате, Регион Сус-Маса-Дра, Мароко
Податотека:Gypsum-223940.jpg|алт=Stereotypic cluster for "ram’s-horns" selenite| Стереотипно јато за селенит од „овнешки рогови“


## Наводи

## Надворешни врски
*Cavern of Crystal Giants Cueva de los Cristales, Peñoles Mine, Naica, Chihuahua, Mexico
*Mindat.org - scientific description of gypsum plus list of localities
*Mindat.org - satin spar localities
*1927 article on the giant crystals of Naica
*Gypsum flowers, National Speleological Society
*Image of huge crystals of selenitetelegraph.co.uk, 2008 

Категорија:Сулфатни минерали
Категорија:Минерали на калциумот