Блудец

**Блудец** или **коливо** — јадење од варена пченица што се користи литургиски во Источната православна црква за помен на мртвите.

Во Источната православна црква, блудецот се благословува за време на погребите, како и при помените што се изведуваат на одредено време по смртта на лицето и во посебни прилики, како што е Задушница. Некаде се подготвува и во првиот петок од Великиот пост, при слава или за Божиќниот оброк*.* Во некои земји се јаде и во нерелигиозни прилики.

Слично јадење е широко популарно во Либан, каде што е познато како *snuniye* и, почесто, како *бербара* како што се подготвува за празникот на Света Варвара, 4 декември, кој се слави со свечености слични на Ноќта на вештерките.

## Етимологија
*Коливо* доаѓа од грчкиот збор *kollybo* (; самиот ретко се користи), е изведен од класичниот грчки збор , *kollybos*, односно мала паричка или мала златна тежина. Во хеленистичкиот период, среден множински облик на зборот, односно  , *kollyba*, го зел значењето на мали пити направени од варена пченица. Значењето на обредна храна е од подоцнежен период. На српски се нарекува *кољиво*, *кутя* на бугарски, c*olivă* на романски и *кутья* на руски.

## Рецепт
[мини| Чинија блудец, со запалена свеќа, како дел од српска семејна ''[Слава (празник)|слава* во чест на нивниот светец заштитник.]]
Иако рецептите може многу да варираат, примарна состојка се зрна [[пченица]] кои се варат додека не омекнат, убаво се цедат и се оставаат на крпа за да бидат само влажни, а потоа се засладуваат со [[мед]] или [[шеќер]]. Покрај пченицата блудецот може да содржи и: [[сусам]], [[бадем]]и, мелени ореви, [[цимет]], [[шеќер]], [[калинка]], [[суво грозје]], [[анасон]] и [[магдонос]]. [[Романци]]те го украсуваат блудецот со крстови од какао, чоколадо или бонбони. Според грчкиот Пантеон, пченицата ја симболизира земната божица [[Деметра]], додека калинките ја симболизираат нејзината ќерка [[Персефона]], кралицата на подземјето. Бадемите биле посветени на [[Афродита]], а сувото грозје на [[Дионис]]. Се сметало дека сусамот ги отвора вратите на свеста.

Практиката на спремање блудец е традиционална во [[Македонија]], [[Грција]], [[Кипар]], [[Србија]], [[Бугарија]], [[Црна Гора]], [[Романија]], [[Молдавија]], [[Русија]] и делови од [[Босна и Херцеговина]], како и меѓу христијаните на [[Среден Исток|Блискиот Исток]]. Кога се сервира, мешавината од блудец, која изгледа како земја, се обликува како тумба за да личи на гроб. Вака обликуваниот блудец потоа се посипува со [[шеќер во прав]] и одозгора се исцртува крст, а некаде се исцртуваат иницијалите на покојникот. [[Свеќа]], обично поставена во центарот на блудецот, се пали на почетокот на [[парастос]]от и се гаси на крајот. По [[литургија]]та, присутните каснуваат од блудецот, го спомнуваат покојникот и велат: „[[Бог]] да го прости“.

Некои православни [[Парохија|парохии]] имаат одредено лице задолжено за правење на блудецот. Ова делумно се должи на здравствениот ризик од ферментирана пченица ако блудецот не се подготви правилно.

Понекогаш блудецот се прави со [[ориз]] или [[јачмен]] наместо пченица. Овој обичај започнал како практичен одговор на гладот што се случил во [[Советски Сојуз|Советска Русија]], кога верниците немале на располагање пченица за блудец, па наместо тоа користеле ориз. Некои заедници продолжуваат да користат ориз за подготовка на блудец до ден-денес. Во [[Јапонската православна црква]] каде главно се јаде ориз, блудецот најчесто се прави од [[ориз]] засладен со шеќер и украсен со суво грозје, иако нема врска со глад.

== Историја ==
Потеклото на блудецот датира пред [[христијанство]]то. Самиот збор коливо потекнува од [[Грчки јазик|старогрчкиот]] збор  (*kollybos*), што првично значело „ситна паричка“, а подоцна во среден род множина „мали пити од варена пченица“. Во [[Стара Грција|античката грчка]] *панспермија*, за време на паганскиот празник [[Антестерија]] се нудела мешавина од варени семиња и јаткасти плодови.

Во 5 век од нашата ера, коливото во смисла на варена пченица, заедно со сиров [[зеленчук]] ја сочинувала исхраната на [[монаси]]те кои одбивале да јадат леб. Канонистот од 12 век [[Теодор Балсамон]] тврдел дека коливото како практикување на ритуална храна потекнува од [[Атанасиј Александриски]] за време на владеењето на императорот [[Јулијан Отпадникот]].

Поврзаноста помеѓу смртта и животот, помеѓу она што е засадено во земјата и она што излегува, е длабоко вградено во правењето и јадењето на блудец. Ритуалната храна преминала од [[паганство]]то до раното христијанство во [[Византион|Византија]], а подоцна се проширила во целиот [[Православие|православен]] свет.

== Прилики за употреба ==
[[Податотека:Coliva_in_biserica_04.jpg|мини|Романска colivă користена при верска церемонија во христијанска православна црква]]
[[Податотека:Orthodoxer_Gottesdienst.jpg|мини|Разгледница, без датум (околу 1916 година), на која е прикажана православна служба со благослов на коливо.]]
Блудецот се користи во повеќе различни прилики:

=== Тодорова сабота ===
Традицијата на благословување и јадење блудец на крајот од првата недела од [[Великиот пост]] е поврзана со настан во времето на владеењето на [[Јулијан Отпадникот|Јулијан Отпадник]]<nowiki/>от. Традицијата вели дека [[Римски цар|царот]] знаел дека христијаните ќе бидат гладни по првата недела на строг пост и дека во сабота ќе одат на [[пазариште|пазариштата]] во [[Цариград|Константинопол]] да купат храна. Затоа тој наредил сета храна што се продава таму да се попрска со крв од паганските [[Жртва на животни|жртви]]. Ова ја направило храната несоодветна како посна храна (бидејќи христијаните не можеле да јадат месни производи за време на постот), и воопшто како храна за христијаните, на кои им е забрането да јадат храна од таквите жртви. Но, [[Теодор Тирон|Свети Теодор Тирон]] му се јавил во сонот на [[Евдоксиј Антиохиски|архиепископот Евдоксиј]] и го советувал тој ден народот да не јаде храна купена на пазар, туку само варена пченица измешана со мед. Како резултат на тоа, оваа прва сабота од Великиот пост стана позната како [[Теодор Тирон|Тодорова сабота]].

=== Помени ===
За време на богослужбите (, [[Црковнословенски јазик|словенски]]: *Panikhida*, [[Романски јазик|романски]]: *parastas''), семејството или пријателите на починатите често подготвуваат блудец што се става на масата пред која се пее богослужбата.

Поменот (парастосот, панихидата) се одржува на третиот, деветтиот и четириесеттиот ден по упокојувањето на православните христијани, како и на една година. Покрај тоа, има неколку мртви саботи во текот на црковната година, кога се прават општи помени за сите починати.

### Погреби
За време на македонските, грчките, романските, бугарските, српските и руските православни погребни услуги блудец им се понудува на сите кои присуствуваат на погребот.

### Спомен на светци
Вообичаено е и во словенската практика на празникот светец заштитник на црква или семејство, или на празникот на светците од особено значење да се принесе блудец. Наместо да служи помен, блудецот се поставува пред иконата на светецот и се служи молебен за тој светец.

Во Либан традиционално се подготвува од антиохиската православна заедница за празникот Света Варвара.

## Поврзано
* Помен (православен)
* Поскура
* Задушница

## Наводи

## Надворешни врски
* Koliva Recipe St. Nicholas Center
* Theodore Saturday Icon and Synaxarion
* Photo: Blessing koliva at the end of a Panikhida
* Photo: Blessing koliva on Theodore Saturday
* Romanian Coliva Recipe

Категорија:Десерти
Категорија:Македонска кујна
Категорија:Српска кујна
Категорија:Грчка кујна
Категорија:Бугарска кујна
Категорија:Балканска кујна
Категорија:Погребни обичаи