Хиума (остров)

**Хиума**  е втор по големина остров во Естонија и е дел од западно естонскиот архипелаг, во Балтичкото Море. Има површина од 989км 2 и е на 22 км од копното на Естонија. Неговиот најголем град е Кердла. Се наоѓа во округот Хиу.

## Имиња
Административно Хиума е „главниот остров“ на округот Хиу, наречен () на естонски. Шведското и германското име на островот е Островот „Ден“.

## Историја

### Праисторија
Хиума се појавил од Балтичкото Море пред 8500 години поради изостатско издигнување по повлекувањето на ледената капа. Мезолитските населби кои се наоѓаат на полуостровот Kõpu на островот од околу 5500 п.н.е. Овие населби се чини дека се поврзани најмногу со ловот на фоки и се протегаат до најраниот неолит. Бидејќи Хиума постојано се подига, локалното ниво на морето било 20 м повисоко од денес во ова време. Поради оваа причина овие населби се наоѓаат далеку од модерното крајбрежје. Керамиката пронајдена на овие локалитети е од типот Нарва и е слична на онаа пронајдена на Сарема и на копното на Естонија.

На островот се присутни и низа камени-цисти гробови од доцното бронзено доба до доцното железно време.

### Крстоносните војни
Првиот документиран запис за островот *Дагеида* бил направен од современите хроничари во 1228 година, кога Хиумаа и остатокот од Естонија биле освоени од германските крстоносци. Во 1254 година, Хиума бил поделен помеѓу Епископијата Осел-Виек и Ливонскиот огранок на Тевтонскиот ред, делувајќи делумно во име на Ханза.

### Шведска и руска ера
лево|мини|300x300пкс| Светилникот Кипу во Кипу, Хиума е едно од знаменитостите на островот.
Островот бил дел од шведска Естонија од 1563 до 1721 година, по што преминал на Руската империја како дел од гувернератот на Естонија, иако шведското население на Даго ги задржало повеќето од своите привилегии. Поголемиот дел од претходно многубројното население на островот што зборувало шведски емигрирало '''Гамалсвенскби'''  или било „ естонизирано “ за време на периодот на царско руско владеење, иако малцинство останало до 20 век. Естонските Швеѓани се познати и како островските луѓе.  Административно островот Хиума припаѓал на округот Лане.

### Првата светска војна
Хиума била окупирана за време на Првата светска војна од страна на Империјалната германска армија, во операцијата Албион. По војната, во 1918 година, таа станала дел од независна Естонија.

### Втора светска војна
Водите во близина на Хиума биле активни за време на Втората светска војна:

* 23 јуни 1941 година - Советскиот разурнувач  бил потопен од германски морски брод.
* 25 јуни - Советскиот миноносец *Т-208 Шкив* бил уништен од германска морнарица.
* 27 јуни - Два германски моторни торпедо чамци, *S43* и *S106*, биле уништени од советските морнарици.
* 1 јули - Советската подморница *М-81* била уништена од германска морска брода северно од Хиума.
* 7 јули - потонал советскиот миночист *Т-216* .
* 30 јули - потонал советскиот миночист *Т-201 Зарјад*.
* 10 август - германската подморница U-144 била потоната од торпедо од советската подморница *SC-307* .
* Островот Хиума бил окупиран од Сталинистичкиот Советски Сојуз во 1940 година, од нацистичка Германија во 1941 година и од СССР повторно во 1944 година.

Хиума останал под советска контрола додека Естонија не ја вратила независноста во август 1991 година. За време на периодот на советската окупација 1944-1991 година, Хиума била прогласена за ограничена зона, затворена за странци и за повеќето Естонци од копното. Голем број на напуштени советски тврдини и кули за комуникација сè уште се присутни на северниот брег на островот.

## Природна околина
мини|Природен резерват Тахкуна
Хиума е остров во Естонија сместен северно од Сарема во Балтичкото Море. Тој е најсеверниот остров во архипелагот Муху, кој ги вклучува Саремаа и Муху. Хиума има низок релјеф (до 68 м надморска височина)  и главно е формиран од варовник, кој е изложен во карпи околу делови од брегот на островот. На северот на островот има низа фосилизирани плажи зачувани како што се случило издигнување. Модерните плажи се првенствено на северниот и западниот брег. Природната средина е заштитена во рамките на природниот резерват Тахкуна и биосферниот резерват на Архипелагот на Западна Естонија.

Некмангрунд се наоѓа во близина на северозападниот брег на островот Хиума. Протокот Соела го дели Хиума од Саарема на југ, а теснецот Муху го дели од копното на Естонија.

### Екологија
мини|Вегетација на плажа на Хиума
Фауната и флората на Хиума се слични на копното на Естонија. Фауната на цицачите вклучува елен, црвен елен, срна, диви свињи, лисици, рисови и куни. Волците неодамна почнале повторно да го населуваат островот откако локално изумреле.

Визоните, исто така, биле повторно населени во 2000 година, откако биле истребени од траперите. Од крајот на 1990-тите, островот засолнува проект за заштита чија цел е да се обноват популациите на европскиот визон, загрозен вид од кој има само околу 1.000 поединечни примероци оставени во Европа од 2017 година. Овој проект започнал со отстранување од островот сите американски визони кои избегале од ергелите и повторно воведување на некои европски визони. Вториот почнал да се размножува.

Видовите птици кои се наоѓаат на островот вклучуваат црни штркови, златни орли, жерави, авоцети и лебеди. Во шумите доминираат борови и листопадни дрвја, а останатиот дел од необработеното земјиште е покриен со мочуришта и дини. Островот има околу 1000 видови големи растенија од кои 50 се заштитени.

### Геологија
Изложената геологија на Хиума е составена од палеозојски варовник кој се спушта кон југ, покриен со глацијални седименти. На север од островот варовниците се ордовициски и млади нагоре до Силурија на југ. Овие варовници се формирале на 30 степени јужно и оттогаш се движат на север со остатокот од естонскиот блок. Дупките за дупчење нашле камбриски седиментни карпи и кристален подрум.

Во Ордовик (пред околу 455 милиони години) морското дно било погодено од метеорит што го формирал 4.км широка Кардла ударна структура. Оваа структура потоа била исполнета со палеозојски талог. Се наоѓа на околу 4км западно-југозападно од Кердла и е едвај видлива во модерната геоморфологија. Кратерот е добро зачуван на длабочина, со проѕирен раб, бреча и минерали и карпи кои настанале од топлината и притисокот од ударот.

Варовникот е прекриен со плеистоценски глацијални наслаги кои биле депонирани кога ледената капа се повлекла пред 11 до 12 илјади години. Тие вклучуваат терминални морени, двете најистакнати се едниот на југот на островот кој води кон североисточниот дел и другиот го формира полуостровот Кипу.

### Клима

## Градови и градби
Островот има неколку села, како и мал град Кердла (посег. 3.287) и мали населби Кеина и Кергесааре. Најстарата преживеана црква била изградена во Пухалепа во 1259 година, иако била повторно изградена во 18 век. Ханза изградиле светилник во Кипу на почетокот на 16 век. Тој е третиот најстар светилник во светот кој постојано работи.

## Вработување и користење на земјиштето
Економијата на островот е претежно туризам, сточарство, земјоделство, риболов и преработка на риба. Туризмот е претежно сезонски.

Советот на Хиума се согласил за изградба на фарма на ветер. Неодамна има тренд кон помали фарми и поголем туризам.

## Транспорт
Патниот транспорт од копното на Естонија до Хиума вклучува 75 минути (28км) ферибот премин од Рохкула до Хелтерма, кој е 25км по пат од Кердла. Дневно има до 10 поаѓања на траект со кои управува ТС Лаевад. Во летните викенди, за добивање простор за автомобил на траектот обично е потребна претходна резервација. Има околу 2 редовни автобуси дневно помеѓу Талин (главниот град на Естонија) и Кердла. Во зима, до островот може да се стигне, доколку условите дозволуваат, преку 26,5км мразен пат (најдолгиот во Европа ) преку замрзнатото Балтичко Море. Повремено се предлага мост до копното на Естонија.

Хиума го опслужува аеродромот Кердла, со редовни летови до Талин. Изнајмување велосипеди е исто така достапно во Кердла и има добра велосипедска патека изградена од Кердла кон Високиот остров.

## Култура и политика
мини|Избори во Естонија во 2007 година. Социјалдемократска партија (Црвена), Естонска реформска партија (жолта), Естонска централна партија (зелена), Унија на Про Патриа и Рес Публика (сина), Народна унија на Естонија (кафеава)
Островот е дел од мрежата Б7, лабава групација на главните острови на Балтичкото Море. Пушената варена плака е традиционален летен деликатес. Постои пријателско ривалство со соседниот остров Сарема.

### Забележителни луѓе

* Јухан Макер (1845–1930), естонски народен музичар
* Рудолф Тобијас (1873–1918), естонски композитор
* Мари Андер (1883–1980), естонска поетеса, неколку пати номинирана за Нобеловата награда за литература
* Роман фон Унгерн-Штернберг (1885–1921), руски бел воен командант во Руската граѓанска војна
* Александар Макер (1890–1968), последниот традиционален играч на *торруп* (естонска гајда)
* Лидија Меи (1896–1965), естонска уметница
* Иван Триесулт (1898–1980), естонско-американски актер
* Натали Меи (1900–1975), естонска уметница
* Елмар Тамполд (1920–2013), естонско-канадски архитект
* Уло Состер (1924–1970), естонски уметник
* Аве Алаваину (1942–2022), естонски поет
* Ерки-Свен Тур (р. 1959), естонски композитор на современа класична музика
* Хеики Наби (р. 1985), естонски олимписки шампион во грчко-римски борач

## Галерија со слики

Податотека:Tahkuna tuletorn Hiiumaal, päikeseloojanguvalguses.jpg|алт=|
Податотека:Hiidenmaa-Kassarin kirkko.JPG|алт=|
Податотека:Talo Tammelan kylässä.JPG|алт=|
Податотека:Sorven museo.JPG|алт=|
Податотека:Malvastechapell.jpg|алт=|
Податотека:Port of Heltermaa 2.jpg|алт=Cars boarding the ferry to mainland at Heltermaa|Коли се качуваат на траектот до копното воХелтерма
Податотека:Hellamaa panoraam.jpg|алт=Coast of Hiiumaa|Брегот на Хиума
Податотека:Tubala tuulik august 2014.jpg|алт=Tubala windmill|ВетерницаТубала
Податотека:Hiiu-Suuremõisa mõisahoone.jpg|алт=Suuremõisa Manor in Suuremõisa|Манор Суремиса во Суремиса
Податотека:23623 Suuremõisa mõisa allee.jpg|алт=Avenue at Suuremõisa Park|Авенија во паркот Суремиса
Податотека:Orjaku sadam-kohvik.JPG|алт=Café at Orjaku Harbor|Кафе во пристаништето Орјаку
Податотека:Orjaku õpperada.jpg|алт=Nature trail near Orjaku|Природна патека кај Орјаку


### Поврзано
* Список на острови на Естонија
* Список на острови во Балтичкото Море
* Естонски Швеѓани

## Наводи

## Надворешни врски

* 
* Hiiumaa County government Official site
* 
* Pictures of Coastal batteries World War I and World War II in Hiiumaa Official site

Категорија:Статии со извори на естонски (et)
Категорија:CS1-одржување: бот: непознат статус на изворната URL
Категорија:Врски за Wayback од предлошката „Семарх“
Категорија:Координати на Википодатоците
Категорија:Естонски острови на Балтикот
Категорија:Естонија