Полска во каменото време

**[[Камено време|Каменото време]] на територијата на денешна Полска** се дели на палеолит, мезолит и неолит. Палеолитот се протегал од околу 500.000 до 8000 п.н.е. Палеолитот е поделен на периоди, ран палеолит, од 500.000 до 350.000 п.н.е., среден палеолит, од 350.000 до 40.000 година п.н.е., доцен палеолит, од 40.000 до 10.000 п.н.е. и завршен палеолит, од 10.000 до 8000 година п.н.е. мезолитот траел од 8000 до 5500 година п.н.е., а неолитот од 5500 до 2300 година п.н.е. Неолитот се дели на вистински неолит, од 5500 до 2900 година п.н.е., и бакарно време, од 2900 до 2300 година п.н.е. 

Ерата на каменото време траела 800.000 години и вклучувала три различни вида на луѓе: *[[Homo erectus|хомо еректус]]*, *[[Неандерталец|хомо неандерталенсис]]* и *[[Човек|хомо сапиенс]]*. Културите од каменото време се движеле од раните човечки групи со примитивни алатки до напредни земјоделски општества, кои користеле софистицирани камени алатки, граделе утврдени населби и ја развивале металургијата на бакар. Како и на други места во источна и централна Европа, човечките култури од каменото време поминале низ фазите познати како палеолит, мезолит и неолит, при што секоја од нив донела нови усовршувања на техниките за изработка на камени алатки. Активностите на човекот во палеолитскиот период (најраните наоѓалишта се стари околу 500.000 години) биле повремени поради периодите на глацијација. Со рецесијата на последното глацијација, општото затоплување на климата и резултирачкото зголемување на разновидноста на еколошката средина биле карактеристични за мезолитот (од 9000-8000 година п.н.е.). Неолитот ги донел првите населени земјоделски заедници; нивните основачи мигрирале од областа на реката Дунав (од 5500 година п.н.е.). Потоа, домородните пост-мезолитски популации, исто така, го усвоиле и го развиле земјоделскиот начин на живот (од 4400 до околу 2000 година п.н.е.).

## Палеолит

### Глацијација
Постудените (глацијални) и потоплите (меѓуглацијални) периоди на плеистоценот во Полска почнале со глацијацијата на Јужна Полска (глацијација на реката Сан, до 450.000 година п.н.е.), проследено со мазовскиот меѓуглацијален период (450.000 до 370.000 година п.н.е.), среднополскиот меѓуглацијален период (370.000-128.000 година п.н.е.), емскиот меѓуглацијален период (128.000 до 115.000 п.н.е.) и Висланскиот меѓуглацијален период (115.000-10.000 година п.н.е.).

### ''Хомо хајделбергенсис''
Наодите во пештерата Тунел Виелки посочуваат остатоци од *Хомо хајделбергенсис* кои датираат од 450.000-550.000 година пред нашата ера.

### ''Хомо еректус''
Населбите на Хомо еректус на полските територии се појавиле подоцна отколку во климатски попријатните региони на јужна и западна Европа и зависеле од повторливите епизоди на ледење. Камповите на *[[Homo erectus]]*, собирачи-ловци, заедно со примитивните камени алатки на нивните жители (секачи и микролити), коските на големите цицачи што ги ловеле и рибите што ги фаќале, биле пронајдени под седиментите од периодот на ледење на реката Сан во Тржебница и се стари околу 500.000 години. Помлади локалитети поврзани со истиот вид се пронајдени во Руско во близина на Стржегом, лоциран, како Тржебница, во регионот Долна Шлезија. Ова ги претставува микролитските комплекси од раниот палеолитски период. *Хомо еректус*, порано познат како *Питекантропус еректус*, бил вид на рани луѓе.

### ''Хомо неандерталенсис''
Денес често се смета за посебен вид, *[[Неандерталец|неандерталецот]]* живеел во јужната половина на Полска за време на средниот палеолит, односно помеѓу 300.000-40.000 година п.н.е. Пронајдени се разни реликвии и се разликуваат различни неандерталски култури. Ахелските секири од Шлезија, кои датираат од пред 200.000-180.000 години, се помеѓу постарите алатки. Спорадични групи неандерталци-ловци-собирачи навлегле во јужна Полска и за време на еемскиот меѓуглацијален период, 128.000-115.000 п.н.е. Испитувањето на локалитетите на културата Микоквиен-Прадник (комплекс Источен Микоквиен) во долината на реката Прадник северно од Краков и во Зволен во близина на Радом од околу 85.000 до 70.000 година п.н.е. (рана фаза од периодот на глацијација на Висла) покажува дека некои неандерталци биле колективни ловци, способни да убијат бројни големи цицачи карактеристични за студената плеистоценска клима и да го обработуваат месото, кожата и коските користејќи специјализирани алатки.

### ''Хомо сапиенс''
*[[Човек|Хомо сапиенс]]* вистински (*Хомо сапиенс*, Кромањонски тип) се појавил во доцниот палеолит, којшто траел од 40.000 до 9.000 година п.н.е. Во текот на најстудениот дел од овој период на ледено време, од 20.000 до 15.000 година п.н.е., луѓето не живееле во Полска. Вториот, потоплиот дел, по климатскиот дисконтинуитет и повторното појавување на луѓето, се важи за доцен палеолит.

Луѓето од горниот палеолит се специјализирале за организиран, групен лов на големи цицачи; понекогаш гонеле и туркале цели стада во стапици. Нивните нутритивни потреби во голема мера биле задоволени со консумирање месо, бидејќи вегетацијата била ограничена на тундра и степа, а земјиштето било покриено со мраз и снег (последно ледење на Висла) подолги периоди. Пософистицираните методи за изработка на алатки резултирале со производство на долги (некои над 60 сантиметри), тесни и остри парчиња кремен. Во пештера во близина на Нови Тарг (источно -граветска култура), пронајден е 30.000 години стар бумеранг, најстариот на светот. Тоа е во облик на полумесечина 70 предмет долг см со фина завршница, направен од мамутски бивни. Мамутите биле ловени во областа Краков во периодот од 25.000 до 20.000 година п.н.е. Исто така, 30.000 години се стари сечилата од типот Младеч од орињачката култура, направени од коска, пронајдени во Вјержховие, Краковски округ.

Во пештерата Борсук во близина на Краков (јужна Краковско-Ченстоховска Висорамнина) бил пронајден гроб на 18-месечно дете, стар 27.500 години, комплетен со погребни подароци и декоративни артефакти, привезоци и ѓердани направени од заби на големи копитари. Се претпоставува дека било најстарото намерно погребување пронајдено во Полска.

Ридно е комплекс од археолошки локалитети долж долината на реката Камиена помеѓу Скаржиско-Камиена и Вачок. На тоа место биле лоцирани неколку стотици палеолитски кампови, што го прави најголемата акумулација на вакви наоди во светот. Тие се протегаат во текот на повеќе периоди, почнувајќи со мустериската (неандерталска) култура, по што следува хамбуршката култура на ловци на ирваси. Последниот палеолит е претставен таму со културата Коморница, именувана по село во округот Легионово. Најпознатите доцнопалеолитски кампови во областа, кои вклучуваат и некои колиби со закопани површини, им припаѓале на луѓето кои се занимавале со рударство на хематит, од која се правел окер пигмент што се користел за сликање на телото. Црвената боја била широко распространета, поради што во Ридно се наоѓаат карпи и минерали со потекло од далечни региони на денешна Полска, Словачка и Унгарија. Парчињата „чоколаден“ кремен донесени во оваа област за преработка биле складирани во количини што секогаш биле повеќекратни од три. Поради ова и други докази, се верува дека палеолитските луѓе развиле систем на броење базиран на овој број. Културно место од Хамбург од 12.600 година п.н.е. со шатори, логорски оган и направи за печење месо од камен биле откриени во Олбрахчице, округ Вшова.

Богат извор на доцнопалеолитски наоѓалишта и артефакти ( магдаленската култура од 14.500 година п.н.е.) е долината на реката Прјодник. Пештерата Машичка содржела остатоци од типична (во тоа време) општествена единица од неколку семејства, од 20-30 луѓе, како и бројни алатки и други артефакти од нивната култура, вклучувајќи украсени коскени прибори. Остатоци од живеалиште од магдаленската култура старо 15.000 до 17.000 години (куќичка со траги од потпорни столбови, огниште и увезени материјали) биле пронајдени неодамна во Ќмелов, округ Островјец Свјетокржиски. Траги од помлади (финален палеолит) кампови идентификувани со културите Свидерија, Федермесер и Аренбург биле пронајдени во Старе Марзи во близина на Швјеце, меѓу другото.

## Средно камено време
Средното камено време(мезолит) траело од 9000 година п.н.е. (брзо затоплување на климата) до 5500 година п.н.е. (пристигнување на првите земјоделци од областа на реката Дунав). Тоа бил последниот период кога економијата за производство на храна била комплетно опортунистичка, заснована на асимилација на растителен и животински материјал што се наоѓа во природата, односно собирањето и ловот. Поради потоплите температури, се развиле сложени шумски екосистеми и мочуришта, а оваа природна разновидност барала нови стратегии за лов и риболов. Како нови популации навлегувале во Полска од запад, ловците и рибарите, кои работеле индивидуално или во мали групи, морале да ги бркаат големите и малите животни користејќи стапици, копја, лакови и стрели, чамци и опрема за риболов, како и кучиња. Жените собирале корења, билки, ореви, птичји јајца, мекотели, овошје или мед, што можеби било уште поважно од ловот. Мезолитските човечки населби станале доста бројни и до крајот на овој период економијата на берба во природата станала многу развиена. Алатките и уредите биле изработувани од материјали како што се камен (рудници за кремени се пронајдени на северниот крај на планините Швјетокрши), коска, дрво, рог или растителен материјал за јажиња и кошници, а вклучувале и фини прибори како што се куки за риболов и игли за шиење. Фигурите на животни биле изработени од килибар. Барем за време на подоцнежниот мезолит, мртвите биле ставани во гробови и опремени со познати предмети од нивната околина. Еден таков добро зачуван гроб на некој очигледно изработувач на алати, заедно со неговите алатки и други предмети, бил пронајден во Јаниславице во близина на Скјерњевице и датира од 5500 година п.н.е. 

## Неолит

### Вовед во земјоделството - дунавски култури на земјоделски заедници
Раната неолитска ера почнала во речиси 5500 година п.н.е. заедно со доаѓањето од среднодунавската област на луѓе кои чувале добиток, одгледувале земјоделски култури, изработувале грнчарија и алатки со мазни површини. Нивните претходници кои обработувале земја доаѓале на Балканот, а подоцна и во областа на Дунав од Мала Азија, почнувајќи илјада години претходно. Тие ги формирале првите населени рурални заедници, со што го создале најфундаменталниот цивилизациски напредок.

Првичните новодојденци ја претставувале културата на врвчестата грнчарска уметност. Нивната униформна култура преживеала во Полска во својата оригинална форма сè до околу 4600 година п.н.е. И покрај големото влијание што го направиле, првите бранови дошле во мал број - стотици, или најмногу неколку илјади луѓе, судејќи според големината на познатите населби. Тие населувале главно плодни почви на јужните висорамнини и речните долини подалеку на север, сè до Балтичкото Море. Тие живееле заедно со побројните староседелци кои сè уште го следеле мезолитскиот начин на живот, но за време на културата на врвчестата грнчарија немало многу интеракција, бидејќи двете групи живееле во различни средини. Нивните села се состоеле од неколку, но понекогаш и до десетина правоаголни заеднички долги куќи, некои долги над 30 метри, потпрени на дрвени столбови, од кои најстарите потекнуваат од регионот Долна Шлезија. Една таква локација од околу 5000 година п.н.е. е откриена и во Олшаница, која денес се наоѓа на западниот крај од Краков, веднаш во рамките на градот. 

Во последниве години биле ископани големи дунавски комплекси во областа Тарговиско и Шаров (округ Виеличка) на плодните лоесиски ридови. Населбите, кои вклучувале масивни куќи по изградбата, долги дури и над 50 метри, како и индустриски објекти, континуирано се протегале на земјиште долго повеќе од три километри. Некои од идентификуваните структури функционирале заедно, како што било случај кога зградите биле поврзани со двор и заштитени со заедничка ограда. 

Растенијата биле одгледувани најмногу во мали блиски градини, но пченица и јачмен биле одгледувни и на мали полиња добиени со палење на шумата. Кога немало направи за орање влечени од животни, почвата ја копале рачно. Активноста на палење шуми донела значајни еколошки и еколошки промени во Мала Полска, Шлеска и Кујави. Подалеку биле пасиштата, целата површина што ја користела една населба имала радиус од околу 5 км. Говедата, овците и козите биле уште побројни во северните рамнини, каде земјата не била многу плодна. Заедниците на дунавските народи имале контакт и разменувале стоки на големи површини, до нивните региони на потекло надвор од Карпатите.

По 5000 година п.н.е., нови бранови имигранти повторно пристигнале од југ, што го забрзало процесот на диференцијација на аграрното општество во неколку различни култури во текот на првата половина на 5 милениум п.н.е. и потоа. Во сливот на реката Одра претежно постоела културата именувана по прободената сорта на врвчеста лента грнчарство - култура на потечена грнчарство, додека во сливот на реката Висла се појавиле културите Ленгел и Полгар. Двата региона се развиле во одредена одвоеност, но во нив различните културни традиции на помладиот дунавски круг честопати се преклопувале. Куќите биле со издолжена трапезоидна форма, долги до 40 метри, групирани во поголеми комплекси, често заштитени со греди и земјени ѕидови, ровови и други утврдувања, бидејќи таквите одбранбени мерки очигледно станале неопходни против луѓето од сè уште мезолитското домородно население или други дунавски населби. Овие одбранбени структури, изградени од средината на 5-тиот милениум пред нашата ера, биле комплицирани и одземале значително време и ресурси. Нивниот дизајн бил сличен со тој на сличната градба што се одвивала во областите покрај реката Дунав, почнувајќи од почетокот на овој милениум. Големите гробишта и гробови опремени со поскапи предмети како накитот, вклучувајќи ги и првите таканаречени „кнежевски“ гробови (принцезите имале увезени бакарни ѓердани, обетки и дијадеми, покрај локално изработените украси), се доказ за појавата на релативно побогато општество. Одгледувањето и трговијата со добиток (големи сорти произлегуваат од вкрстување со бизоните) и обработката на земјиштето обезбедувале основна егзистенција. Солта била набавувана и се тргувала и станала многу барана стока, на почетокот веројатно за да помогне во зачувувањето на складираната храна. Солените извори околу Вјеличка веќе биле користени од луѓето од културата Ленгел, кои таму оставиле керамички садови што се користеле за производство на сол. Дунавскиот народ произведувал многу богато украсени предмети и глинени садови со украси од животински глави и фигури на жени.

Населба и гробишта од културната зона Ленгел-Полгар, датирани околу или по 4600 година п.н.е., биле откриени во Шлежа, Вроцлавска жупанија. Била составена од централна долга трапезоидна куќа придружена од неколку потпорни конструкции изградени подоцна. Помеѓу големите истражени населби од културата Ленгел од периодот 4400-4000 п.н.е., имало една во Бжешч Кујавски, а друга во Ослонки, цврсто утврдена околу 4200 п.н.е. по инцидент на напад со палење и убиство, и двете лоцирани во регионот Кујави. Во населбата Ослонки биле пронајдени приближно 30 трапезоидни куќи и над 80 гробови, некои од нив биле со многу бакарни украси. Земјоделските и градежните активности на заедниците центрирани во двете големи населби (се практикувале и лов и риболов) најверојатно предизвикале акумулација на еколошка штета, што на крајот ги принудило да ја напуштат областа. Конструкции од 4 милениум п.н.е. зајакнати со ровови и палисади и керамика обликувани во фигурални претстави на културата Ленгел-Полгар биле лоцирани во Подлеже, округот Виеличка. 

Земјоделската култура на Малице од јужна Полска (целата од 5-тиот милениум и до 3800 година п.н.е., именувана по локалитет во Малице во близина на Сандомиерж) била првата неолитска култура што потекнувала северно од Карпатите и се проширила на југ. Ретко откритие на згради од културата на Малице од 5-тиот милениум и украсена грнчарија било направено во Тарговиско, округот Виеличка.  

### Неолитски култури развиени од домородно население
По 4500 година п.н.е., културата Ертеболе со северозападно потекло влегла во керамичка фаза со свои форми на грнчарија (карактеристични зашилени дна). Живееле покрај бреговите на Балтичкото Море и биле специјализирани за користење на ресурсите на морето, со што сè уште ги претставуваат мезолитските начини на живот. Во нивната населба во Дабки во близина на Кошалин била пронајдена керамика со украсни потези, добиена можеби преку трговија со дунавскиот народ.

Домородните мезолитски популации бавно го асимилирале земјоделскиот начин на живот бидејќи почнале само преку употреба на керамика. Потребни биле илјада години во неолитскиот период пред да го усвојат сточарството (што им станало многу важно) и земјоделие во било каква значителна мера. Кога на крајот развиле интерес за поплодните области што ги користеле доцнодунавските култури, станале закана што ги принудила дунавските земјоделци да ги зацврстат своите населби. Домородните постмезолитски групи се прошириле надвор од традиционалните подунавски области на земјоделски развој, преместувајќи се и во еколошки помалку поволни средини, што опфаќало користење на песокливи почви.

Првата вистински автохтона неолитска култура била Културата на инчести пехари, која го добила името по обликот на нивните типични глинени садови. Се развил почнувајќи од околу 4400 година п.н.е. и траел околу две илјади години. Како и другите постмезолитски култури, Културата на инчести пехари била мегалитска. Граделе гробници од големи камења, некои од нив огромни (на пример, трапезоидни структури долги до 150 метри) и слични на пирамиди. Малку од тие преживеале до денес поради побарувачката за камен како градежен материјал, но добро зачуван еден од првата половина на 4 милениум п.н.е. бил пронајден во Виетржиховице во близина на Влоцлав. Од ова место и период води потекло черепот, на кој се вршела постапката на трепанација од медицински или магиски причини. Временски, почетоците на постмезолитските култури во Полска се совпаѓаат со почетоците на бакарниот период на Балканот. Бакарните предмети, претежно украсни или луксузни предмети, биле тргувани, а потоа развивани локално, прво од страна на Дунав, а потоа и од страна на домородното население. Објекти за металургија на бакар биле идентификувани во Злота во близина на Сандомиерж. Глинените декоративни предмети опфаќаат реалистични претстави на животни и садови со гравирани слики на нив. Сад од Броночице, округ Пинчов (3400 година п.н.е.) има единствена наративна сцена и најстариот привид во светот на количка со четири тркала нацртана на неговата површина. Камените алатки станале најразвиени и ги добиле своите тогаш карактеристични мазни површини. Добро сочувани населби со правоаголни згради биле откриени во Гродек Надбужни во близина на Хрубешов (каде што биле пронајдени остатоци од вертикален разбој за ткаење), во Ниедвјеџ во близина на Краков и во северна Полска во Барложно, округ Старогард Гдањски, каде што структурите се слични на оние во Ниедвјеџ. Во Барложно биле откриени три куќи на столбови, од кои најголемата имала главен дел долг 16 метри и широк 6,5 метри. Според пронајдената керамика, тие ја претставуваат развиената фаза „Виоречка“ од Културата на инчести пехари.

Потекнувајќи од централноевропските низини, народот на инчестите пехари користел големи површини со малку плодни почви, кои се добивале со екстензивно намалување на пошумените површини, со зголемена улога на добитокот.  Се преселиле на југ во областите претходно развиени од дунавските култури, па сè до Чешка и Моравија. Затоа што биле во поголем број, подобро прилагодени на околината, организирани и економски попродуктивни, луѓето од Културата на инчести пехари ги замениле дунавските култури во нивната доцна фаза.

Културата на глобуларни амфори била следната голема неолитска култура. Потекнувала од полските низини во текот на првата половина на 4-тиот милениум п.н.е., траела до околу 2400 година п.н.е. паралелно со Културата на инчести пехари, и била именувана по испакнатиот облик на нејзината репрезентативна грнчарија. Биле специјализирани за одгледување домашни животни и живееле во полунаселена држава, барајќи оптимални пасишта и се преселувајќи се по потреба. Овој полуномадски начин на живот веројатно бил наложен од лошата состојба на почвите, кои дотогаш биле исцрпени и станале неплодни поради претходните векови на палење шуми и обемна експлоатација. Глобуларните амфори биле првата култура во Полска позната по користењето на припитомен коњ, а свињата станала важен извор на храна. Откриени биле ритуални гробови за животни, посебно закопувања на говеда, честопати со две или повеќе единки закопани заедно и снабдени со предмети толку чудни како тапани, но нивната улога не е добро разбрана. Фигури на луѓе од глобуларни амфори биле вклучени во трговијата со килибар од север кон југ. Нивните мегалитски погребувања опфаќале и керамика, камени алатки и украсни подароци.

Баденската култура во јужна Полска била најновата од културите на дунавските предци и продолжила меѓу 3200 и 2600 година п.н.е. Изработувале садови со карактеристични испакнати радијални орнаменти. Голема утврдена населба од Баденската култура од речиси 3000 година п.н.е. била пронајдена во Броночице во близина на Пинчов.

На крај, сè уште постоеле културите во шумската зона, кои ја претставувале керамичката фаза на ловните и собирачките заедници. Некои од нив останале до раното бронзено време.

Главната индустрија во овој период била рударството на кремен. Еден од најголемите неолитски (среден до доцен период) рудници за кремен во Европа со над 700 вертикални окна и зачувани подземни премини се наоѓал во Крземионки Опатовские во близина на Островјец Свјетокржиски. Секирите произведени од материјалот добиен таму биле извезувани во оддалечените делови на континентот.

### Доцнонеолитски пристигнувања од источните и западните региони на Европа
Културата на врвчеста керамика, која постоела во централна Европа помеѓу 3000 и 2000 година пред нашата ера, веројатно потекнува од праиндоевропскиот номадски народ од степите на Црното Море. Тоа била пасторална култура, барем во нејзините рани фази, во најголем дел без постојани населби и позната првенствено по гробиштата (голема со многу богато опремени гробови била откриена во Злота, во близина на Сандомиерж). Се движеле паралелно со своите стада говеда, овци, кози и коњи по речните долини на јужна Полска, но се занимавале и со рударство на кремен и производство на алатки и оружје за сопствена употреба и трговија.

Кнежевски гроб од културата на врвчеста керамика материјал бил пронајден во Шчитна, Подкарпатско Војводство. Гробницата, добро обезбедена три метри под површината, имала машки скелет и погребна колекција подароци од високо вредни бакарни украси, садови, камени алатки и врвови од стрели. Уникатно опремениот погреб на воин-водач има блиски аналогии со наодите од Трансилванија, што е доказ за географски широките контакти на номадските луѓе од културата на жичаните керамички садови.

Културата Рзучево (која го добила името по селото во близина на Пук каде се случиле откритијата) се развила од северните популации на културата на жичените керамички плочки како огранок специјализиран за експлоатација на морските ресурси и траела паралелно со нивната мајка култура во споредлив временски период. Нивните населби, кои се состоеле од карактеристични куќи зајакнати од морска ерозија, се наоѓале по должината на Гдањскиот Залив и источно од него. Се занимавале со риболов и лов, особено на фоки, кои тогаш биле бројни по должината на балтичкиот брег. Луѓето од културата Рзучево произведувале во посебни продавници широко користени и тргувани килибарни декоративни предмети.

Од спротивниот крај на Европа (Пиринејски Полуостров) дошол мал број на луѓе кои ја формирал Културата на инчести пехари во периодот 2500-1900 година пред нашата ера. Името го добило по обликот на нивната типична, внимателно завршена и прецизно орнаментирана грнчарија. Југозападна Полска била на источниот крај од нивниот опсег. Поради нивната мобилност, народот на инчестите пехари помогнал да се шират нови пронајдоци, вклучително и развојот на металургијата, низ големи области на Европа.

## Поврзано
* Праисторија на Полска (до 966 година)
* Полска во антиката
* Полска во раниот среден век

## Наводи

## Литература

* Различни автори, ед. Марек Дервич и Адам Журек, *У źródeł Polski (do roku 1038)* (Основи на Полска (до 1038 година)), Wydawnictwo Dolnośląskie, Вроцлав 2002 година,
* Пјотр Качановски, Јануш Кшиштоф Козловски - *Најдавније дзиеје зием полскич (до VII в.)* (Најстарата историја на полските земји, до VII век), Фогра, Краков 1998 година,
Категорија:Праисторија по земја