Енергетика на Ерменија

**Енергетиката во Ерменија** главно се состои од природен гас.Ерменија нема докажани резерви на нафта или природен гас и моментално најголемиот дел од својот гас го увезува од Русија. Гасоводот за природен гас Иран-Ерменија има капацитет да го изедначи увозот од Русија.

И покрај недостатокот на фосилни горива, Ерменија има значителни домашни ресурси за производство на електрична енергија. Ерменскиот електроенергетски сектор има вишок капацитет уште откако земјата излегла од тешката постсоветска криза во средината на 1990-тите, благодарение на повторното отворање на јадрената централа во Мецамор. Јадрената централа Мецамор обезбедува 42,9 отсто од електричната енергија во земјата. Ерменија има планови за изградба на нова јадрена централа со цел да го замени застарениот Мецамор кој бил изграден во 1979 година. Земјата, исто така, има единаесет хидроцентрали и има планови за изградба на геотермална централа во Сјуник. Поголемиот дел од остатокот од електричната енергија во Ерменија се произведува од термоелектраните на природен гас во Ереван (завршени во 2010 година) и Храздан.

По стекнувањето независност, Ерменија ја потпишала Европската повелба за енергија во декември 1991 година, повелбата сега е позната како Договор за енергетска повелба која промовира интеграција на глобалните енергетски пазари. Ерменија е, исто така, земја партнер на енергетската програма на ЕУ INOGATE, која има четири клучни теми: зајакнување на енергетската безбедност, конвергенција на енергетските пазари на земјите-членки врз основа на принципите на внатрешниот пазар на енергија на ЕУ, поддршка на одржливиот енергетски развој и привлекување инвестиции за енергетски проекти од заеднички и регионален интерес. Од 2011 година, Ерменија има статус на набљудувач во Енергетската заедница на ЕУ.

## Историја и геополитика
Пред распадот на СССР, увозот на нафта сочинувал околу половина од примарното снабдување со енергија на Ерменија од 8000 ktoe (во споредба со 3100 ktoe во 2016 година).

Тогаш нафтата стигнала до Ерменија преку директна железничка врска од Ерменија-Грузија-Русија, но бидејќи границата Абхазија-Грузија е затворена, горивото се транспортира преку Црното Море до Грузија, од каде што оди до Ерменија преку железнички вагони. Понатамошното ограничување на увозот на ерменска нафта претставува економска блокада што ја одржува Азербејџан на исток и Турција на запад. Блокадата започнала непосредно по избувнувањето на Првата војна во Нагорно-Карабах и оттогаш се одржува, и покрај договорот за прекин на огнот во 1994 година .

## Рангирање
Ерменија била рангирана на 43-то место меѓу 125 земји на Енергетскиот трилема индекс во 2018 година. Индексот ги рангира земјите според нивната способност да обезбедат одржлива енергија преку 3 димензии: енергетска безбедност, енергетска еднаквост (пристапност и достапност), одржливост на животната средина.

## Снабдување со примарна енергија
Вкупното снабдување со примарна енергија во Ерменија во 2016 година изнесувало 3025 ktoe (1000 тони еквивалент на нафта). Ова приближно се совпаѓа или го надминува производството од претходните години. TPES вклучува производство (963 ktoe), увоз (2235 ktoe), извоз (-122 ktoe), меѓународни поморски бункери (0 ktoe), меѓународни авијациски бункери (-45 ktoe), промени на акции (-5 ktoe). Вкупната конечна потрошувачка на Ерменија е 2120 (ktoe), загубите -180 (ktoe), индустријата 320 (ktoe), транспортот 622 (ktoe) и станбените 786 (ktoe).

## Природни резерви
Ерменија нема докажани резерви на нафта или гас. Претходните истражувања не успеале да дадат задоволителни резултати во минатото.

Во 2018 година биле издадени нови дозволи за истражување на нафта и гас на компании поврзани со Ташир Груп.

## Нафта
Според статистичкиот комитет на Ерменија во 2016 година не е увезена нафта, туку производи за рафинирање.

### Предложен ирански гасовод

Ерменските и иранските власти со години разговараат за нафтовод (различен од постоечкиот гасовод Иран-Ерменија) кој ќе пумпа ирански нафтени производи во Ерменија. Од почетокот на 2011 година, не се одредени конкретни датуми за изградба. Ерменскиот министер за енергетика Армен Мовсисијан изјавил дека изградбата ќе трае две години и ќе ја чини Ерменија околу 100 милиони долари. Претходно, иранскиот министер за нафта изјавил дека гасоводот долг 365 километри би можел да почне да работи до 2014 година. Иран планира да извезува 1,5 милиони литри бензин и дизел-гориво дневно во Ерменија преку гасоводот; Годишната побарувачка на Ерменија за рафинирани нафтени производи изнесува околу 400.000 метрички тони.

## Природен гас

Природниот гас претставува голем дел од вкупната потрошувачка на енергија во Ерменија, со 50% и е основно средство за зимско загревање во земјата.

Гаспром Ерменија (сопственост на рускиот гасен гигант Гаспром) ја поседува мрежата на гасоводни гасоводи во Ерменија и има монопол над увозот и дистрибуцијата на природен гас до потрошувачите и бизнисите.

Ерменските термоелектрани (кои обезбедуваат приближно 24% од нејзината електрична енергија) работат на природен гас, што ја прави Ерменија (во моментов) зависна од увезениот руски гас.

### Руско-грузиски гасовод
Рускиот монопол за извоз на гас Газпром ја снабдува Ерменија со гас преку гасовод што минува низ Грузија. Во 2007 година, Гаспром и обезбедил на Ерменија нешто помалку од 2 милијарди кубни метри природен гас. Како транзитна такса, Ерменија и плаќа на Грузија приближно 10% од гасот што треба да стигне до Ерменија.  Испораките на руски природен гас за Грузија и Ерменија се обезбедуваат преку два главни гасоводи: гасоводот Северен Кавказ-Транскавказ (1.200&nbsp;mm дијаметар) и гасоводот Моздок - Тбилиси (700&nbsp;mm дијаметар)

Ерменија во 2008 година увезла 2,2 милијарди кубни метри природен гас од Русија.

### Ирански гасовод
Новиот гасовод, гасоводот за природен гас Иран-Ерменија, бил завршен во октомври 2008 година. Тој е во сопственост и управуван од Гаспром Ерменија и ја поврзува Ерменија со соседниот Иран, кој има втор по големина резерви на природен гас во светот по Русија. Има капацитет да испумпува 2,3-2,5 милијарди кубни метри ирански гас годишно. Ерменското Министерство за енергетика во 2008 година соопштило дека „сè уште нема потреба“ од ирански гас.  Аналитичарите велат дека неподготвеноста на Ерменија да увезува ирански гас е резултат на притисокот од Русија, која го одржува монополот над пазарот на природен гас во Ерменија.

Гаспром целосно поседува клучен дел од гасоводот долг 24 милји, кој Ерменија го предала во замена за испораки на природен гас од Русија по цени далеку под европскиот просек до 2009 година. Според еден аналитичар, Ерменија „ефективно се пазарила за своите идни изгледи за извори на енергија во замена за поевтини цени сега“. Додека Ерменија може да го диверзифицира снабдувањето со гас, со контрола на гасоводот Иран-Ерменија, Гаспром сега го контролира снабдувањето на конкурентите.

Во 2009 година Ерменија увезила 1-1,5 милиони кубни метри ирански природен гас, плаќајќи за тоа со извоз на електрична енергија.

Ерменија добива околу 370 милиони кубни метри гас годишно од Иран, кој се претвора во електрична енергија и се враќа назад во Иран.

Гасот од Туркменистан може да се испорачува преку Иран.

### Цени

ImageSize = width:500 height:240
PlotArea = width:400 height:150 left:50 bottom:40
AlignBars = late

DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:250
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:0

BarData=
 bar:1 text:"2005"
 bar:2 text:"2008"
 bar:3 text:"2009"
 bar:4 text:"2010"
 bar:5 text:"2018"

Colors =
  id:lightgrey value:gray(0.7)
  id:darkgrey  value:gray(0.1)

TextData =
  pos:(10,220) textcolor:black fontsize:S
  text:USD/1,000 cubic meters
  pos:(290,25) textcolor:black fontsize:S
  text:Year
  pos:(180,220) textcolor:black fontsize:M
  text:Цена на природниот гас испорачуван од Гаспром во Ерменија

PlotData=
 width:30
 bar:1 color:lightgrey from:0 till:56
 bar:2 color:lightgrey from:0 till:110
 bar:3 color:lightgrey from:0 till:156
 bar:4 color:lightgrey from:0 till:200
 bar:5 color:lightgrey from:0 till:150


Според договорите постигнати во 2017 година од страна на владата на Карапетјан, цената на увозот на гас изнесува 150 долари за илјада кубни метри во текот на 2018 година  Гаспром Ерменија го продава на ерменските домаќинства за речиси 300 долари.

## Електрична енергија
мини|400x400пкс| Ерменија производство на електрична енергија по извор
Од 1996 година три главни извори на енергија за производство на електрична енергија во Ерменија бил природниот гас, јадрената енергија и хидроенергијата.

И покрај недостатокот на фосилни горива, Ерменија има значителни домашни ресурси за производство на електрична енергија. Во 2006 година, нетоплинското домашно производство на електрична енергија учествувало со 76% од вкупното производство: 43% јадрено и 33% хидроелектрично. За споредба, во 2002 година, овие бројки биле 56%, 32% и 26%.

Во 2006 година, електраните на Ерменија произвеле вкупно 5.940,9 милиони KWh електрична енергија од кои биле испорачани 5.566,7 милиони KWh (374,2 милиони KWh – или 6,3% – биле потрошени од погоните за производство). Така, во 2006 година, електраните на Ерменија просечно произведувале 678,2 MW моќност, додека стапката на потрошувачка на електрична енергија во земјата во просек била 635,5 MW.

Ерменија има вкупно 11 електрани и 17 220 kV трафостаници. Карта на Националната мрежа за пренос на електрична енергија на Ерменија може да се најде на веб-страницата на Институтот за глобална енергетска мрежа овде http://www.geni.org/globalenergy/library/national_energy_grid/armenia/index.shtml .

### Јадрена
Ерменија управува со една советски дизајнирана јадрена единица ВВЕР-440 во Мецамор, која обезбедува над 40 отсто од енергетските потреби на земјата. ЕУ и Турција изразиле загриженост за продолжувањето на работата на централата. Ерменскиот министер за енергетика објавил дека е физибилити студија од 2 милијарди американски долари за нова јадрена централа  од 1.000&nbsp;MWe, која треба да се изведе во соработка со Русија, САД и МААЕ. Русија се согласила да ја изгради фабриката во замена за малцинска сопственост над неа. Понатаму, САД ја сигнализирале својата посветеност да и помогне на Ерменија со прелиминарни студии.
мини|300x300пкс| Ерменската јадрена централа Мецамор
Ерменската јадрена централа Метсамор има инсталирана моќност од 815 MW, иако моментално е во функција само еден блок од 407,5 MW.

Бидејќи Турција, и покрај нејзината обврска во СТО, ги блокирала ерменските граници, јадреното гориво се довезува од Русија. Искористеното гориво се враќа назад во Русија.

Ерменија потпишала договор за соработка со Европската организација за јадрени истражувања во март 1994 година  Од 2018 година, Ерменија, исто така, потпишала договор за соработка со Европската заедница за атомска енергија.

### Топлинска
алт=|мини|300x300пкс| Термоелектраната Храздан во централна Ерменија
Во текот на 2010-2017 година, термоелектраните (кои работат на увезен природен гас од Русија и Иран) обезбедувале околу една третина од електричната енергија во Ерменија.

Термоелектраните (кои работат на природен гас) во Ерменија имаат воспоставен капацитет од 1.756 MW.

Следната табела ги наведува термоелектраните кои заедно сочинуваат 24% од домашното производство на електрична енергија во Ерменија.

Во април 2010 година, во Ереван била отворена нова термоелектрана на природен гас, што го прави првиот голем енергетски објект изграден во земјата од независноста. Наводно, централата ќе и овозможи на Ерменија значително да ја намали употребата на природен гас за производство на електрична енергија, бидејќи властите велат дека исто така ќе биде двојно поефикасна од деактивираната единица на централата и уште четири други објекти од советската ера од тој вид кои функционираат во централниот ерменски град. на Храздан. Со капацитет од 242 мегавати, нејзината гасна турбина ќе може да генерира приближно една четвртина од сегашното производство на електрична енергија во Ерменија (од 2010 година). Најсовремената фабрика е изградена во Ереван на местото на застарен објект со заем од 247 милиони долари обезбеден од јапонската влада преку Јапонската банка за меѓународна соработка (JBIC). Долгорочниот заем бил исплатен на ерменската влада под концесиски услови во 2007 година 

Енергетскиот сектор на Ерменија дополнително ќе се прошири по тековната изградба на новата и уште помоќна Петта единица на термоцентралата во Храздан. Рускиот монопол Гаспром го купил некомплетниот објект во 2006 година како дел од сложениот договор со ерменската влада со кој нејзиниот контролен удел во ерменската дистрибутивна мрежа на гас го зголемил на 80 отсто. Рускиот гигант ветил дека ќе потроши повеќе од 200 милиони долари за завршување на неговата долготрајна изградба до 2011 година 

Новите капацитети за ТЕ Ереван и Храздан ќе го отворат патот за голем ерменски увоз на природен гас од соседен Иран преку гасовод изграден кон крајот на 2008 година. Ерменија почнала да добива скромни количини ирански гас во мај 2009 година. Со оглед на тоа што рускиот гас во суштина ги задоволува неговите домашни потреби, се очекува најголемиот дел од тој гас да се претвори во електрична енергија и да се извезува во Исламската Република.

Кон крајот на декември 2010 година, ерменското Министерство за енергетика објавило дека петтиот блок на термоелектраната во Храздан ќе биде вклучен до април 2011 година  Иако изградбата на петтиот блок започнала кон крајот на 1980-тите, ерменската влада се обидела неуспешно да го заврши кон крајот на 1990-тите. Тековниот проект е дел од договорот од 2006 година помеѓу Гаспром и ерменската влада, во кој Гаспром го купил некомплетниот објект и го зголемил својот удел во дистрибутивната гасоводна мрежа на Ерменија, за возврат ветувајќи дека ќе потроши 200 милиони долари за завршување на проектот до 2011 година 

### Хидро
алт=|мини|600x600пкс|
мини|Хидроцентралата Атарбекјан во Храздан
Хидроцентралите имаат воспоставена моќност од 1.038 MW.

Економски оправданиот хидроенергетски потенцијал на Ерменија е околу 3.600 GWh /годишно. Од оваа количина, веќе се развиени 1.500 GWh/годишно (или околу 42% од економски оправданиот хидроенергетски потенцијал).

Ерменија има девет хидроелектрични централи кои заедно сочинуваат една третина од нејзиното домашно производство на електрична енергија. Растенијата се групирани по две каскади: Каскадата Севан-Храздан и Каскадата Воротан. Следната табела ги наведува деталите за секоја каскада:

#### Планирани проекти
И покрај тоа што Иран и Ерменија долго време разговарале за отворање заедничка хидроцентрала од 140 MW на реката Артак - ХЕЦ Мегри (исто така позната како хидроцентрала Аракс) - до средината на 2021 година, проектот сè уште не бил започнат да се гради. Заедно со 60 MW ХЕ Лориберд, овие проекти ќе додадат кумулативно производство од 1.012 милиони kWh/годишно. Хидроцентралата Мегри е заеднички ерменско-ирански проект кој треба да биде изграден на реката Аракс во близина на јужниот пограничен град на Ерменија Мегри .

Во 2010 година, министрите за енергија на Ерменија и Иран потпишале документ за долгоочекуваната изградба на две хидроцентрали на реката Аракс. Договорот предвидувал вредност од 323 милиони долари. Самиот проект требало да биде финансиран и управуван од страна на Иран. Според договорот, 793 милиони kWh енергија ќе се транспортираат во Иран годишно, а станиците ќе бидат префрлени во сопственост на Ерменија 15 години подоцна. Изградбата се очекувала да започне во 2011 година и да трае пет години.  До 2021 година, изградбата не била започната.

#### Мали растенија

### Ветерна енергија

Ветерната енергија генерира многу мал дел (1,26 милијарди kWh) од електричната енергија во Ерменија годишно,[39] бидејќи се инсталирани помалку од 10 MW.

Според студијата спонзорирана од Министерството за енергетика на Соединетите Американски Држави (DOE) и Агенцијата на САД за меѓународен развој (УСАИД) во 2002-2003 година, теоретскиот потенцијал на ветерната енергија на Ерменија е 4.900 MWe во четири зони со вкупна површина од 979 km2. Според ова истражување, енергетскиот потенцијал на ветерот во Ерменија е близу 450 MW. Најперспективни области за ветерни електрани се превојот Зод, планината Базум, преминот Јајур, територијата на планините Гегама, преминот Севан, Апаран, висорамнините меѓу Сисијан и Горис и регионот Мегри.

Сепак, повторната проценка од страна на Азиската банка за развој се очекува да биде завршена до 2025 година.

### Сончева енергија
Сончевата енергија е широко достапна во Ерменија поради нејзината географска положба и се смета за индустрија во развој.

Според Министерството за енергетска инфраструктура и природни ресурси на Ерменија, Ерменија има просечен проток на сончева енергија од околу 1720 киловат час (kWh) по квадратен метар хоризонтална површина годишно и има потенцијал од 1000 MW производство на енергија. Во главниот град Ереван, просечниот флукс на сончевата енергија е еднаков на 1642 kWh/m2. Областа на Ерменија не може да се смета за хомогена од гледна точка на достапната сончева енергија: разликата помеѓу количината на сончева енергија што стигнува до земјата на различни места во земјата може да биде до 20% во летното време и 50% во зимско време.

Употребата на сончевата енергија во Ерменија постепено се зголемува. Во 2019 година, Европската унија објави планови да и помогне на Ерменија во развојот на нејзиниот капацитет за сончева енергија. Иницијативата ја поддржа изградбата на електрана со 4.000 сончеви плочи сместена во Гладзор.

### Геотермална енергија
Ерменија ја гради геотермалната централа Џермагбјур, која ќе биде најголемата геотермална централа во земјата со инсталирана електрична моќност од 150 MW.

## Наводи

## Надворешни врски

* Armenian Nuclear power plant
* Ministry of Energy and Natural Resources of Armenia
* Public Services Regulatory Commission of The Republic of Armenia  (statistics on electricity generation & consumption, natural gas consumption, and thermal energy generation)
* Hrazdan Energy Company 

Категорија:Економија на Ерменија
Категорија:Статии со извори на ерменски (hy)
Категорија:Врски за Wayback од предлошката „Семарх“