Јуриј Кнорозов

**Јуриј Валентинович Кнорозов** (руски: Ю́рий Валенти́нович Кноро́зов; 19 ноември 1922 – 31 март 1999 година) бил советски и руски лингвист, епиграф и етнограф. Тој станал основач на советската школа за студии за Маите, а неговото идентификување на постоењето на слоговни знаци се покажа како суштински чекор напред во евентуалното дешифрирање на писмото на Маите, систем на пишување кој бил користен од предколумбиската цивилизација на Маите во Мезоамерика.

## Ран живот
Кнорозов е роден во близина на Харков, во тоа време главен град на новоформираната Украинска ССР. Неговите родители биле руски интелектуалци, а неговата баба Марија Сахавјан била сценска глумица со национален углед во Ерменија.

На училиште, младиот Јуриј бил тежок и донекаде ексцентричен ученик, кој бил незаинтересиран за голем број училишни предмети така да бил речиси избркан поради лошо и немарно однесување. На 5-годишна возраст, се здобил со тешка повреда на главата што за малку ќе го оставело слеп. Сепак, станало јасно дека е академски бистар со истражувачки темперамент; бил успешен виолинист, пишувал романтична поезија и можел да црта со надареност за детали. Имал одлични оценки по сите предмети, освен по украински јазик.

Во 1940 година, на 17-годишна возраст, Кнорозов го напуштил Харков и отишол за Москва каде ги започнал додипломски студии на новосоздадената Катедра за етнологија при Катедрата за историја на Московскиот државен универзитет. Првично специјализирал египтологија.

## Воена служба и „Берлинската афера“
лево|мини| Внатрешен двор на ''Берлинската државна библиотека'' (2005)
Студиските планови на Кнорозов набрзо биле прекинати со избувнувањето на непријателствата од Втората светска војна долж Источниот фронт во средината на 1941 година. Поради лошата здравствена состојба, Кнорозов не бил способен за редовна воена служба во Советската армија; сепак, тој и неговото семејство го поминале најголемиот дел од 1941-1943 година на териториите окупирани од Германија, каде што можел да биде принуден да се приклучи на единиците за поддршка на германската армија. Кнорозов успеал да го избегне тоа преселувајќи се од село во село, каде што заработувал како учител. Во 1943 година, Кнорозов преживеал тифус, а во септември истата година успеал да побегне со семејството во Москва. Таму ги продолжил студиите по египтологија, на Московскиот државен универзитет. Во 1944 година, тој неочекувано бил повикан во воена служба, но неговиот татко, кој бил полковник во Советската армија, му договорил работа како телефонски оператор во артилериска единица стационирана во близина на Москва.

Според популарната легенда, Кнорозов и неговата единица го поддржале напредувањето на предходницата на Црвената армија кон Берлин. Се претпоставува дека таму, Кнорозов случајно добил книга што ќе го поттикне неговиот подоцнежен интерес и поврзаност со дешифрирањето на писмото на Маите. Според приказната Кнорозов наишол на Националната библиотека во Берлин која била во пламен и некако успеал да извлече од огнот книга, која се покажала како ретко издание кое ги содржело репродукциите на трите кодекси на Маите кои се познати како кодекси од Дрезден, Мадрид и Париз. Се вели дека Кнорозов ја однел оваа книга назад со себе во Москва на крајот од војната, каде што нејзиното испитување ќе биде основа за неговото подоцнежно пионерско истражување на писмото на Маите.

Иако многу детали од животот на Кнорозов за време на војната останале нејасни, неговата ученичка Галина Ершова не можела да најде докази дека тој патувал надвор од Московската област во 1943-1945 година. Самиот Кнорозов, во интервју направено една година пред неговата смрт, ја демантирал берлинската легенда, како што му објаснил на мајанистичкиот епиграфер Хари Кетунен : „За жал, тоа беше недоразбирање: му кажав за тоа [пронаоѓање книги во библиотека во Берлин] на мојот колега Мајкл Коу, но тој не го сфати правилно. Немаше никаков пожар во библиотеката. И книгите што беа во библиотеката, беа во кутии за да бидат испратени некаде на друго место, Германците ги спакуваа и бидејќи немаа време да ги преместат никаде, кутиите беа однесени во Москва.

## Продолжување на студиите
Во есента 1945 година по Втората светска војна, Кнорозов се вратил на Московскиот државен универзитет за да ги заврши своите додипломски курсеви на катедрата за етнографија. Тој го продолжил своето истражување во египтологијата, а исто така се занимавал со компаративни културни студии во други области како што е синологијата . Покажал посебен интерес и способност за изучување на античките јазици и системи на пишување, особено хиероглифите, а читал и средновековна јапонска и арапска литература. Според неговиот цимер, Севјан Вајнштајн, Кнорозов целосно се посветувал на студиите. Стипендија ја трошел на книги, преживувајќи со скудна храна до следната стипендија.

Додека сè уште бил на додипломски студии на МСУ, Кнорозов нашол работа во Институтот за етнологија и антропологија Н.Н. Миклухо-Маклаи  (или ИЕА), дел од престижната Академија на науките на СССР. Подоцнежните наоди од истражувањето на Кнорозов ќе бидат објавени од печатот на ИЕА.

Како дел од неговата етнографска програма, Кнорозов поминал неколку месеци како член на теренска експедиција во централноазиските советски републики Узбекистан и Туркменистан. На оваа експедиција неговиот наводен фокус бил да ги проучува ефектите на руските експанзивни активности и современите случувања врз номадските етнички групи, на она што беше далечен пограничен свет на советската држава.

Во тој момент, фокусот на неговото истражување сè уште не бил насочен кон писмото на Маите. Ова се променило во 1947 година, кога на поттик на неговиот професор, Кнорозов ја напишал својата дисертација за „ де Ланда азбука “, запис од шпанскиот бискуп Диего де Ланда од 16 век, во кој тој тврдел дека ја транслитерирал шпанската азбука во соодветните хиероглифи на Маите. Де Ланда, кој за време на неговото објавување во Јукатан го надгледувал уништувањето на сите кодекси од цивилизацијата на Маите што можел да ги најде, ја репродуцирал својата азбука во делото  *Relación de las Cosas de Yucatán,*  наменето да ги оправда своите постапки откако бил ставен на судење кога бил отповикан во Шпанија. Оригиналниот документ исчезнал, а ова дело било непознато до 1860-тите кога францускиот научник Шарл Етјен Брасер де Бурбур во архивите на Шпанската кралска академија ја открил скратена копија.

Бидејќи „азбуката“ на Де Ланда изгледала контрадикторно и нејасно (на пр., за некои од буквите биле дадени повеќе варијации, а некои од симболите не биле познати во преживеаните натписи), претходните обиди да се користи ова како клуч за дешифрирање на системот за пишување на Маите не биле успешни.

## Клучно истражување
[десно|мини|269x269пкс| Страна од книгата „''Relación de las Cosas de Yucatán“'' на [Диего де Ланда (издание од 1853 година од Brasseur de Bourbourg), која содржи опис на *азбуката де Ланда* на која се потпирал Кнорозов за неговата теза.]]
Во 1952 година, тогаш 30-годишниот Кнорозов објавил труд кој подоцна требало да се покаже како значајно дело во тоа поле на истражување (*Drevnyaya pis'mennost' Tsentral'noy Ameriki* или "Античко пишување во Централна Америка"). Главната теза на овој труд го предложила опсервирањето дека раните писма како што се староегипетските и клинестото писмо, за кои порано се сметало дека се претежно логографски или дури и чисто идеографски по природа, всушност содржеле значајна фонетска компонента. Односно, наместо симболите што претставуваат само или главно цели зборови или концепти, многу симболи всушност ги претставуваат звучните елементи на јазикот на кој се напишани, а исто така имале и азбучни или слоговни елементи, кои доколку се разберат би можеле да го подобрат дешифрирањето. Во тоа време, ова било во голема мера познато и прифатено за некои од нив, како што се египетските хиероглифи (чие дешифрирање било започнато од Жан-Франсоа Шамполион во 1822 година користејќи го тријазичниот артефакт од Каменот од Розета); сепак преовладувало мислењето дека писмото на Маите нема такви карактеристики. Студиите на Кнорозов во компаративната лингвистика го довеле до заклучок дека писмото на Маите не треба да се разликува од другите и дека чисто логографски или идеографски списи не постојат.

Клучниот увид на Кнорозов бил да ги третира глифите на Маите претставени во азбуката на Де Ланда не како азбука, туку како слоговно писмо. Тој можеби не бил првиот што предложил слоговна основа за азбуката, но неговите аргументи и докази биле најпривлечни до тогаш. Тој тврдел дека кога Де Ланда му заповедал на својот помошник да го напише еквивалентот на шпанската буква „б“ (на пример), писарот на Маите всушност го создал глифот што одговара на *слогот*, /be/, како што зборува Де Ланда. Кнорозов всушност не изнел многу нови транскрипции врз основа на неговата анализа; сепак, тој тврдел дека овој пристап е клучот за разбирање на писмото. Всушност, „азбуката“ на Де Ланда требала да стане како „Каменот од Розета“ за дешифрирањето на писмото на Маите.

Дополнителен критички принцип што го предложил Кнорозов бил синхармонијата. Според ова, зборовите или слоговите на Маите кои имаат форма согласка-самогласка-согласка (CVC) честопати треба да бидат претставени со два глифа, од кои секој претставувал CV-слог (т.е. CV-CV). Во читањето, самогласката на втората требало да се игнорира, оставајќи го читањето (CVC) како што е наменето. Принципот, исто така, навел дека при изборот на вториот глиф за CV, тој би бил оној со ехо самогласка што одговара на самогласката на првиот глифски слог. Подоцнежната анализа покажала дека ова е во голема мера точно.

## Критички реакции на неговата работа
мини|Кнорозов на руска поштенска марка од 2022 година
По објавувањето на ова дело од тогаш непознатиот научник, тој и неговата теза се нашле под остри и отфрлачки критики. Ј. Ерик С. Томпсон, познатиот британски научник кого повеќето го сметале за водечки мајанист на неговото време, го предводел нападот. Ставовите на Томпсон во тоа време биле антифонетски, а неговите детални истражувања веќе го формирале ставот дека натписите на Маите не ја запишуваат нивната вистинска историја и дека глифите се засновани на идеографски принципи. Неговиот став преовладувал во тоа поле на истражување и многу други научници го следеле истиот.

Според Мајкл Коу, „за време на животот на Томпсон, ретко кој мајански научник би се осмелил да му противречи“ за вредноста на придонесите на Кнорозов или за повеќето други прашања. Како резултат на тоа, дешифрирањето на скриптите на Маите траело многу подолго од дешифрирањето на египетските или хетитските и можело да се прифати само по смртта на Томпсон во 1975 година.

Ситуацијата дополнително се искомплицирала со појавувањето на трудот на Кнорозов во екот на Студената војна, а многумина можеле да го отфрлат неговиот труд како заснован на погрешна марксистичко - ленинистичка идеологија и полемика. Во согласност на практики од тоа време, на трудот на Кнорозов му претходел предговор напишан од уредникот на списанието, кој содржел дигресии и пропагандистички коментари кои го возвишувале пристапот спонзориран од државата со кој Кнорозов успеал таму каде што западната наука не успеала. Сепак, самиот Кнорозов никогаш не вклучил таква полемика за неговите дела.

## Напредок во дешифрирањето
Кнорозов дополнително ја подобрил својата техника на дешифрирање во својата монографија од 1963 година „Пишувањето на Маја Индијанците“ и објавил преводи на ракописи на Маите во своето дело „Хиероглифски ракописи на Маите“ од 1975 година.

Во текот на 1960-тите години, други мајанисти и истражувачи почнале да ги прошируваат идеите на Кнорозов. Нивната понатамошна теренска работа и испитување на постојните натписи почнале да укажуваат дека вистинската историја на Маите е забележана во натписите на стелите, а не само календарски и астрономски информации. Научникот со руско потекло, но жител на Америка, Татјана Проскуријакоф беше водечка во ова дело, на крајот убедувајќи го Томпсон и другите скептици дека историските настани се запишани во писмото.

Други рани поддржувачи на фонетскиот пристап на Кнорозов биле Мајкл Д. Коу и Дејвид Кели и иако на почетокот биле малцинство, сé повеќе и повеќе истажувачи се приклониле на оваа теорија.

Проскуријакоф и другите продолжиле да ја развиваат темата, а користејќи ги резултатите на Кнорозов и другите пристапи почнале да го дешифрираат писмото. Голем пробив бил за време на првата  конференцијата Меса Редонда на локацијата на древниот мајански град Паленке во 1973 година, кога користејќи го слоговниот пристап, присутните дешифрирале она што се покажало како список на поранешни владетели на тој град-држава на Маите.

Во текот на следните децении забележани се многу понатамошни напредоци, правејќи значителен дел од преживеаните натписи да станат читливи. Повеќето извештаи за лингвистиката на Маите ги признаваат откритијата на Кнорозов во дешифрирањето на јазикот на Маите. Во ретроспектива, проф. Коу напишал „Јуриј Кнорозов човек којшто беше одалечен од западниот научен естаблишмент и кој пред доцните 1980-ти години никогаш не видел мајанска руина ниту допрел вистински мајански натпис, сепак наспроти сите очекувања, е одговорен за модерното дешифрирање на мајанското хиероглифско писмо.“

## Подоцнежниот живот
[мини| Споменик на Јуриј Кнорозов и неговата мачка Асија во [Мерида (Мексико)|Мерида, Јукатан]]
Кнорозов ја презентирал својата работа во 1956 година на Меѓународниот конгрес на американистите во Копенхаген, но во следните години тој воопшто не бил во можност да патува во странство. Откако дипломатските односи меѓу Гватемала и Советскиот Сојуз беа обновени во 1990 година, Кнорозов бил поканет од претседателот Винисио Серезо да ја посети Гватемала. Претседателот Серезо го одликувал Кнорозов со Орденот на Кецал, а Кнорозов посетил неколку од главните археолошки локалитети на Маите - вклучувајќи го и Тикал. Владата на Мексико на церемонија во Мексиканската амбасада во Москва на 30 ноември 1994 година, на Кнорозов му го доделила Орденот на Ацтечкиот орел, највисокото одликување доделено од мексиканската држава на странци. При примањето на наградата, тој на шпански рекол: *Mi corazón siempre es mexicano* (*Моето срце секогаш останува со Мексико*), или „*Моето срце е засекогаш мексиканско*“.

Кнорозов имал широки интереси и придонеси и за други истражувачки области како што се археологијата, семиотиката, миграцијата на луѓето во Америка и еволуцијата на умот. Сепак, тој е најдобро запаметен со неговиот придонес во областа на студиите на Маите.

Во неговите последни години, познато е и дека Кнорозов посочил место во САД како веројатна локација на Чикомозток, прататковина на домородните народи на Мексико.

Кнорозов починал во Санкт Петербург на 31 март 1999 година.

Во 2018 година, бил подигнат споменик на Кнорозов во Мерида, Јукатан.

## Список на објавени дела
Следува нецелосен список на трудови, извештаи од конференции и други публикации на Кнорозов, поделени по предметна област и тип. Имајте предвид дека неколку од наведените се реизданија и/или преводи на претходни трудови.

Кнорозов ја навел својата мачка Асија како коавтор на неговото дело, но уредниците секогаш ја отстранувале. Тој секогаш ја користел фотографијата со Асија (горе) како авторска фотографија и се нервирал кога уредниците ја отстранувале. Асија е прикажана на неговиот споменик во Мерида.

### Поврзани со Маите
;Конференциски трудови
*
*
*
*
*
;Артикли во журнали
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
;Книги
*
*
* (Knorozov's doctoral dissertation)
*
*
*
*
*
*

### Останато
* (on the Rongorongo script, with N.A. Butinov)
* (Collated results of a research team under Knorozov investigating the Harappan script, with the use of computers)
* (on the Harappan script of the Indus Valley civilization)
*See section "Decipherment" at Maya script for photograph of Monument to Yuri Knorozov in Mérida, Yucatán.

## Наводи


## За понатамошно читање

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Moran, Gordon, 1998, Silencing Scientists and Scholars in Other Fields, Greenwich, CT: Ablex.
* 
* 
* 

## Надворешни врски

* Фотографија на И.В. Кнорозов, во Секторот за археологија и информатика, сибирски оддел на Руската академија на науките
* Наоѓање помош за  трудовите на Јуриј Валентинович Кнорозов, 1945–1998 во Дамбартон Оукс

Категорија:Руски научници
Категорија:Добитници на Државната награда на СССР
Категорија:Апсолвенти на Московскиот државен универзитет
Категорија:Руски јазичари
Категорија:Епиграфичари
Категорија:Починати во 1999 година
Категорија:Родени во 1922 година
Категорија:CS1: долга вредност за volume
Категорија:Статии со извори на руски (ru)
Категорија:CS1 со писмо на руски (ru)