Дебелина

**Дебелина**  — медицинска состојба во која прекумерните телесни масти се акумулираат до степен што предизвикува несакано влијание врз здравјето, што доведува до намален просечен животен век и/или повеќе здравствени проблеми. Луѓето се сметаат за дебели кога нивниот индекс на телесна маса (ИТМ), односно мерка добиена кога ќе се подели тежината на лицето во килограми со квадратот од висината на лицето во метри, надминува 30&nbsp;кг/м2.

Дебелината ја зголемува веројатноста од различни болести, особено срцеви заболувања, тип 2 дијабетес, опструктивна апнеја, одредени видови на рак, остеоартритис и астма.  Дебелината најчесто се предизвикува поради комбинација на прекумерно внесување на енергија од храна, недостиг од физичка активност и генетска подложност, иако само мал број на случаи се предизвикани првенствено од  гени, ендокрини нарушувања, лекарства  или  психијатриска болест. Има ограничени докази за ставот дека некои дебели луѓе малку јадат, но сепак се здебелуваат како резултат на бавниот метаболизам; во просек згоените луѓе трошат повеќе енергија отколку слабите, како резултат на енергијата што е потребна за да се одржи зголемената телесна маса.

Исхраната и физичките вежби се основни во лекување на дебелината. Квалитетот на исхраната може да се подобри со намалување на конзумирањето на храна со висока енергетска вредност, како што е храна богата со маснотии и шеќери, како и со зголемено внесување на 
прехранбени влакна. Може да се земаат и лекарства против дебелина, за да се намали апетитот или да се стагнира апсорпцијата на маснотии, заедно со соодветна исхрана. Доколку исхраната, вежбите и лекарствата не даваат резултати, во намалувањето на тежината може да помогне гастричен балон или може да се изврши операција за да се намали обемот на желудникот и/ или должината на цревата, што побргу доведува  до заситување и намалување на способноста да се апсорбираат хранливите состојки од храната.

Дебелината е главна причина за смрт што може да се спречи во светот, со зголемена превалентност кај возрасните и  деца, а властите ја сметаат како еден од најсериозните проблеми на јавното здравство во 21.&nbsp;век. 
Дебелината е стигматизирана во најголем дел од модерниот свет, особено во западниот свет), иако во минатото на истата се гледало  како  на симбол на богатство и плодност и, сè уште е така во некои делови од светот.

## Класификација
Дебелината е болест во која прекумерните телесни масти се акумулираат до тој степен што може да имаат несакан ефект врз здравјето.  Тоа е дефинирано со индексот на телесна маса (ИТМ) и потоа се проценува во однос на распоредот на маснотии преку сооднос на струк и колкови и севкупните фактори за кардиоваскуларен ризик.  ИТМ е тесноповрзан со процент на телесни масти и вкупните телесни масти.

Кај децата, здравата тежина варира во зависност од возраста и полот. Дебелината кај децата и адолесцентите не е дефинирана како апсолутен број, туку истата е поврзана со историски нормална група, така што дебелина е ако ИТМ е поголем од  95-от&nbsp;перцентил.  Референтните податоци врз основа на кои се засноваат овие перцентили датираат од периодот помеѓу 1963 и 1994 година, а на нив не влијае тековното зголемување на тежината.

ИТМ се пресметува со поделба на тежината на субјектот со квадратот од неговата височина, вообичаено изразено или во метрички или САД „вообичаени“ мерни единици:

:Метрички:  ИТМ=килограми/метри^2

:неметрички (САД) и империјален: ИТМ=фунти*703/инчи^2

Каде што  фунти  е тежината на субјектот  во  фунти  и инчи е висината на субјектот во инчи.

Најчесто користените дефиниции изведени од Светската здравствена организација (СЗО)  во 1997 и објавени во 2000 година, ги дават вредностите наведени во табелата десно.

Одредени структури имаат направено некои измени на дефинициите на СЗО. Хируршката литература ја дели класата 3 на дебелина, на уште неколку други категории, чии точни вредности сè уште се предмет на дискусија.
* Со ИТМ ≥ 35 или 40 „сериозна дебелина“
* Со ИТМ ≥ 35 или 40–44,9 или 49,9 „морбидна дебелина“
* Со ИТМ ≥ 45 или 50 „супердебелина“'

Бидејќи популацијата во Азија има негативни здравствени последици со понизок ИТМ од белата раса, некои нации ја имаат редефинирано дебелината; Јапонците ја дефинирале како кој било ИТМ повисок од  25  додека Кина користи ИТМ повисок од   28.

## Ефекти врз здравјето
Зголемената телесна тежина е поврзана со различни заболувања, особено кардиоваскуларни заболувања, дијабетес мелитус тип 2, опструктивна апнеја,  одредени видови на рак, остеоартритис и астма.  Како резултат на тоа, дебелината доведува до намалување на животниот век.

### Морталитет

Дебелината е една од водечките причини за смрт што може да се спречат во светот. Американски и европски  обемни студии покажуваат дека ризикот од смртност е најмал кај ИТМ од 20–25&nbsp;кг/м2  кај непушачи  и  24–27&nbsp;кг/m2  кај сегашните пушачи, со ризик што се зголемува истовремено со промени настанати во двете насоки. ИТМ над 32 се поврзува со двојно зголемена стапка на смртност помеѓу жените во период од 16 години.  Во САД е проценето дека дебелината предизвикува додатни 111.909  до 365.000  смртни случаи на годишно ниво, додека 1 милион (7,7%)  од смртните случаи кај Европејците е резултат на зголемената тежина.  Во просек, дебелината го намалува животниот век за шест до седум&nbsp;години:  ИТМ од 30 до 35 го намалува животниот век за две до четири&nbsp; години,  додека изразена дебелина (ИТМ&nbsp;>&nbsp;40)  го намалува животниот век за 10&nbsp;години.

### Морбидна дебелина
мини|десно|300п|Степени на дебелина согласно ИТМ
Дебелината го зголемува ризикот од многу физички и ментални заболувања. Овие болести најопшто се прикажани во метаболичкиот синдром,,  комбинација од здравствени нарушувања што вклучуваат: дијабетес мелитус, тип 2, висок крвен притисок, висок крвен холестерол и високо ниво на триглицериди.

Компликациите се директно предизвикани од дебелина или се посредно поврзани преку механизам, што како чест причинител ја има лошата исхрана или неактивниот начин на живот. Силата на врската помеѓу дебелината и одредени болести варира. Најсилна е онаа со тип 2 дијабетес. Вишокот на телесни масти е одговорен за 64% од случаите на дијабетес кај мажите и за 77% од случаите кај жените.

Последиците по здравјето спаѓаат во две општи категории: оние што се припишуваат на ефектите на зголемени телесни масти (како остеоартритис, опструктивна апнеја, општествена стигматизација) и оние што се должат на зголемен број на масни клетки (дијабетес, рак, срцеви заболувања, замастен црн дроб неповрзан со алкохолизам).  Зголемувањето на телесните масти ја менува реакцијата на телото на инсулин, со што потенцијално води до отпорност на инсулин. Покачените масти создаваат и проинфламаторна состојба, и протромбична состојба.

### Парадокс на преживување
Иако има докази што ги поткрепуваат негативните последици врз здравјето на населението од дебелината, при зголемен индекс на ИТМ кај одредени подгрупи здравјето се подобрува, при феноменот познат како парадокс на дебелина. Парадоксот првично бил објаснет во 1999 година, кај луѓе со прекумерна телесна тежина и дебелина што примале хемодијализа, а потоа е увиден и кај оние со срцева маана и периферна артериска болест (PAD).

Кај луѓето со срцева маана, оние што имале индекс на телесна маса (ИТМ) помеѓу 30,0 и 34,9 биле со помала стапка на смртност отколку оние со нормална тежина. Ова се припишува на фактот дека луѓето често слабеат кога ќе се разболат. Слични наоди има и за другите типови на срцеви заболувања. Луѓето со дебелина класа I и срцеви заболувања немаат покачена стапка на срцеви проблеми за разлика од луѓето со нормална тежина што имаат срцеви заболувања. Кај оние со поголема дебелина, пак, се зголемува ризикот за дополнително влошување на здравјето.  Дури и по срцев бајпас, нема зголемување на смртноста кај оние со прекумерна тежина и кај дебелите.  Една студија покажала дека подобрената стапка на преживување може да се објасни со поагресивните терапии што ги примаат угоените луѓе по срцево заболување. Друга пак покажала дека ако се земе предвид хроничната опструктивна пулмонарна болест (ХОПБ) кај оние со ПАБ, предностите од дебелината повеќе ги нема.

## Причини
На поединечно ниво, комбинацијата од прекумерно внесување на енергија од храна и недостиг од физичка активност се смета како причина за најголемиот број на случаи на згоеност. Ограничен број на случаи се јавуваат пред сè како резултат на генетиката, медицински причини или психијатриски заболувања.  Наспроти ова, зголемената стапка на дебелина на ниво на општество, се должи на  лесниот пристап до вкусни  јадења  и зголемената зависност од автомобили и механизирано производство.

Во истражување од 2006 година, идентификувани се уште други десет можни фактори што придонесуваат за брзиот пораст на дебелината (1) недостиг на спиење, (2) ендокрин дисруптори (еколошки  загадувачи  што го попречуваат метаболизмот на липидите), (3) намалена варијабилност на собната температура (4) намалена стапка на  пушење на тутун /пушење, бидејќи пушењето го намалува апетитот, (5) зголемено користење на лекарства што може да предизвикаат дебелеење  (пр. нетипични антипсихотици), (6) пропорционално зголемување кај етничките и старосните групи што имаат тенденција да бидат потешки (7) бременост на постара возраст (што може да предизвика подложност на угоеност кај децата), (8) епигенетски фактори на ризик што се пренесуваат на генерации, (9) природна селекција за повисок ИТМ и  (10) спојување според сличност  што доведува до концентрација на фактори на ризик од дебелина (ова ќе го зголеми бројот на дебели луѓе преку зголемување на варијацијата на тежина на популацијата).. И покрај тоа што има значителни докази што одат во прилог на влијанието на овие механизми на зголемената преваленција на дебелина, истите се сè уште некомплетни  и авторите тврдат дека тие се веројатно помалку влијателни од доказите кои се споменуваат во претходниот пасус.

### Режим на исхрана

.
Снабдувањето со енергија од храна по лице, видно варира помеѓу различни региони и земји. Тоа е значително зголемено со текот на времето.. Од раните седумдесетти до доцните деведесетти години, просечните калории достапни на лице на ден (количината на купена храна) се зголемила во сите делови од светот, освен во Источна Европа. Соединетите Американски Држави ја имаат најголемата достапност со  3,654&nbsp;   калории по лице во 1996 година. Ова понатаму во 2003&nbsp;г. се зголемило до 3,754.  За време на доцните деведесетти, Европејците имале 3,394&nbsp; во областите во развој во Азија имало 2,648&nbsp;  калории по лице и во потсахарска Африка  луѓето имале 2,176&nbsp;   .  Утврдено е дека вкупното внесување на калории е поврзано со дебелината.

Широката достапност од нутриционистички упатства немаат голем придонес во решавањето на проблемите со прејадување и лошиот избор на храна. Од 1971 до 2000 година, стапката на дебелина во Соединетите Американски Држави се зголемила од 14,5% на 30,9%. За време на истиот период, се појавува зголемување на просечното консумирање  на енергија од храна. За жените, просечното зголемување било 335&nbsp; калории на ден (1,542&nbsp; калории во 1971 година и 1,877&nbsp; калории во 2004 година), додека за мажите просечното зголемување било 168&nbsp;   калории дневно (2,450&nbsp; калории во  1971 година и 2,618&nbsp;  калории во 2004 година).  Најголем дел од оваа додатна енергија од храна доаѓа од зголемената консумација на јаглехидрати, а не од консумирање на масти. Примарни извори на овие додатни јаглехидрати се засладените освежителни пијалаци, кои сочинуваат скоро 25 проценти од дневната енергија од храна кај младите возрасни групи во Америка  и  од пржени компирчиња.  Конзумирањето на засладени пијалаци се смета дека придонесува за зголемување на стапката на дебелина.

Како што општествата стануваат сè повеќе зависни од енергија од храна, големи порции и оброци од брза храна, врската помеѓу конзумирањето на брза храна и дебелината сè повеќе загрижува. Во Соединетите Американски Држави, трикратно е зголемена консумацијата на брза храна, а внесот на енергија од овие оброци е зголемен за четири пати во периодот од 1977 до 1995 година.

Земјоделска политика и техникиво Соединетите Држави и во Европа доведоа до намалување на цените на храната. Во Соединетите Американски Држави, субвенционирањето на пченка, соја, жито и ориз преку Законот за фарми на САД ги направи главните извори за преработена храна евтини во споредба со овошјето и зеленчукот.
Дебелите луѓе постојано тврдат дека консумираат помалку храна во споредба со луѓето со нормална тежина. Ова е поддржано и со тестови на луѓе направени во соба со калориметар    и со директно набљудување.

### Седечки начин на живот
Седечкиот начин на живот значително придонесува за дебелината. Во светски рамки, има голема тенденција кон работа што бара помал физички напор, и моментално најмалку 60% од светската популација не вежба доволно. Ова е првенствено како резултат на користењето на мехнанизиран транспорт и поголема доминација на технологија што заштедува труд во домот.  Кај децата има пад на нивото на физичка активност, како резултат на помалку одење пеш и физичко образование. Светските трендови за активно поминато слободно време физичка активност не се толку јасни. Светската здравствена организација укажува дека луѓето ширум светот се занимаваат со рекреација што сè помалку бара активност, додека студија од Финска   открила зголемување, а студија во Соединетите Американски Држави  открива дека физичките активности во слободно време не се значително променети.

Постои поврзаност помеѓу времето поминато во гледање телевизија и ризикот од дебелина и кај децата и кај возрасните.  Испитувањето открило дека 63 од 73 студии (86%) покажуваат зголемена стапка на згоеност кај деца со зголемена изложеност на медиуми, со стапки кои пропорционално се зголемуваат како што се зголемува времето поминато во гледање на телевизија.

### Генетика
.
Како и многу други болести, дебелината е резултат на меѓусебното дејствување на генетските и факторите од животната средина. полиморфизмите кај различни гени што ги контролираат апетитот и метаболизмот се склоност за дебелина, во случај кога има присуство на доволно енергија од храна. Од 2006 година, повеќе од 41 од тие места, се поврзуваат со развојот на дебелина во присуство на поволна средина. Откриено е дека лицата со две копии од FTO генот (генот што се поврзува со масата со масти и дебелината) во просек тежат 3–4&nbsp;кг повеќе и имаат 1,67 пати поголем ризик за дебелина во споредба со лицата без ризичната алела.  Процентот на дебелина што може да се должи на генетиката, варира од 6% до 85%, во зависност од испитуваната популација.

Дебелината е главна одлика на неколку синдроми, како на пример Прадер-Вилиев синдром, Бардет-Бидлов синдром, Коенов синдром и MOMO синдром. (Терминот „несиндромска дебелина“ понекогаш се користи за да се исклучат тие состојби.) Кај лицата со тешка дебелина која настапила во рана возраст (која се дефинира со почеток пред 10&nbsp;годишна возраст и индекс на телесна маса со над три стандардни девијации над нормалниот), 7% носат мутација на ДНК на едно место.

Студиите коишто се сосредоточиле на шемите на наследување наместо на специфични гени, откриле дека 80% од потомството на двајца дебели родители исто така биле дебели родителите биле дебели, во спротивност со помалку од 10% од потомството од двајца родители коишто биле со нормална тежина.

Хипотезата за економичен ген претполага дека поради оскудност на храната во текот на еволуцијата на човекот, луѓето се склони на дебелина. Нивната способност да ги искористуваат ретките периоди на изобилство за складирање на енергијата како масти, би била предност во време на различна достапност на храна, а лицата со поголеми адипозни резерви би имале поголеми можности да преживеат глад. Сепак, тенденцијата за складирање на масти нема добро да се приспособи во општество со стабилни резерви на храна. Оваа теорија беше многу критикувана, затоа исто така се предлагаат и други теории засновани на еволуцијата, како на пример хипотезата за генетско поместување и хипотезата за економичен фенотип.

### Други болести
Определени физички и ментални болести и фармацевтските супстанции што се користат за нивно лекување можат да го зголемат ризикот за дебелина. Во медицинските заболувања што го зголемуваат ризикот за дебелина спаѓаат неколку ретки генетски синдроми (наведени претходно), како и некои вродени или стекнати состојби: хипотироидизам, Кушингов синдром, дефициенција на хормон на раст, и растројствата во исхраната: прекумерно јадење и синдром на ноќно хранење. Сепак, дебелината не се смета за психијатриско нарушување, и затоа не е наведена во DSM-IVR како психијатриска болест. Ризикот за прекумерна тежина и дебелина е повисок кај пациентите со психијатриски нарушувања, отколку кај лицата без психијатриски нарушувања.

Одредени лекови може да предизвикаат зголемување на тежината или промени во  телесниот состав; во нив се вбројуваат инсулин, сулфониуреа, тијазолиденедиони, атипични антипсихотици, антидепресиви, стероиди, одредени антиконвулзанти (фенитоин и валпроат), пизотифен и одредени форми на хормонска контрацепција.

### Општествени детерминанти
Иако генетските влијанија се важни за разбирање на дебелината, тие не можат да го објаснат сегашното драматично зголемување што може да се забележи во определени држави или во светот. Иако е прифатено дека прекумерното внесувањето на енергија, наспроти потрошувачката на енергија, води до дебелина на поединечна основа, многу се дебатира за промените во тие два фактора во рамките на општествата. Постојат одреден број на теории во врска со причината, но повеќето веруваат дека таа е комбинација од различни фактори.

Врската меѓу општествената класа и ИТМ се разликува низ светот. Еден осврт од 1989 година открил дека во развиените земји, жените од повисока општествена класа имале помала веројатност да бидат дебели. Не е забележана никаква значајна разлика меѓу мажите од различни општествени класи. Во земјите во развој, жените, мажите и децата од високите општествени класи имале повисоки стапки на дебелина. Поново издание на освртот којшто бил спроведен во 2007 година дошол до истите поврзаности, но тие биле послаби. Се верува дека намалувањето на силата на врската се должи на влијанијата од глобализацијата. Меѓу развиените земји, нивоата на дебелина меѓу возрасните и процентот на тинејџери кои имале прекумерна тежина, се поврзуваат со  нееднаквост на приходот. Помала поврзаност може да се забележи меѓу државите на САД: поголем број на возрасни лица, дури и од повисоки општествени класи се дебели во држави со поголема нееднаквост.

Дадени се многу објаснувања за врските помеѓу ИТМ и општествената класа. Се смета дека во развиените земји, богатите можат да си дозволат да купат похранлива храна, изложени се на поголем општествен притисок да останат слаби и имаат поголеми можности, заедно со поголеми очекувања за својата добра физичка форма. Се верува дека во неразвиените земји, можноста на луѓето да си овозможат храна, високата потрошувачка на енергија со физички напор, и културните вредности кои повеќе претпочитаат поголемо тело, придонесуваат за забележаните тенденции. Ставовите кон телесната маса која ја одржуваат луѓето во текот на својот живот исто така може да имаат улога во дебелината. Откриена е поврзаност на промените во ИТМ со текот на времето, меѓу пријатели, браќа и сестри и сопружници.  Изгледа дека стресот и забележаниот низок социјален статус го зголемуваат ризикот за дебелина.

Пушењето има значително влијание врз тежината на едно лице. Тие што се откажуваат од пушење добиваат просечно 4,4&nbsp;килограми (9,7&nbsp;lb) за мажи и 5,0&nbsp;килограми (11,0&nbsp;lb) за жени над десет години.  Сепак, промените во стапките на пушење имаат мало влијание врз севкупните стапки на дебелина.

Во САД, бројот на децата што ги има некое лице е поврзан со ризикот за дебелина. Ризикот за жената се зголемува за 7% од дете, додека ризикот за мажот се зголемува за 4% од дете.  Тоа делумно може да се објасни со фактот што имањето на деца за кои се грижат ја намалува физичката активност кај родителите од западниот свет.

Во земјите во развој, урбанизацијата има сè поголема улога во зголемување на стапката на дебелина.  Во Кина вкупните стапки на дебелина се помали од 5%; но во некои градови стапките на дебелина се поголеми од 20%.

Се верува дека неисхранетоста во рана возраст има улога во порастот на стапките на дебелина во земјите во развој.  Ендокрините промени коишто настапуваат за време на периоди на неисхранетост може да поттикнат складирање на масти, во моментот кога има поголема достапност на енергија од храна.

Во согласност со когнитивните епидемиолошки податоци, бројни студии потврдуваат дека дебелината е поврзана со когнитивни недостатоци. Денес, не е јасно дали дебелината предизвикува когнитивни недостатоци или обратно.

### Инфективни агенси
Проучувањата за влијанието на инфективните агенси врз метаболизмот сè уште се во своите рани стадиуми. Откриено е дека цревната флора е различна кај слабите и дебелите лица. Постои индикација дека цревната флора кај дебелите и кај слабите лица може да влијае врз метаболниот потенцијал. Се верува дека таа очигледна разлика во метаболниот потенцијал дава поголем потенцијал за собирање на енергијата која придонесува за дебелина. Сè уште треба со сигурност да се утврди дали тие разлики се директна причина или последица за дебелината.

Кај луѓето и неколку различни животински видови е откриена поврзаност помеѓу дебелината и вирусите. Допрва треба да се утврди степенот до кој таа поврзаност може да придонела за зголемената стапка на дебелина.

## Патофизиологија
.

Брошурата ги сумира многуте можни патофизиолошки механизми вклучени во развојот и одржувањето на дебелината. Оваа  област на истражување беше скоро недопрена сè дури не беше откриен лептинот во 1994 година.  После ова откритие, расветлени се многу други хормонални механизми што учествуваат во регулирањето на  апетитот и внесувањето на храна, шемите на складирање на адипозно ткиво, и развој на отпорност на инсулин. Од откривањето на лептинот, истражувани се грелин, инсулин, орексин, PYY 3-36, холецистокинин, адипонектин, како и многу други медиjатори. Адипокините се медиjатори што се произведуваат од адипозното ткиво, и се смета дека нивното дејство модифицира многу заболувања поврзани со дебелина.

Се смета дека лептинот и грелинот се надополнуваат еден со друг во нивното влијание на апетитот, така што грелинот произведен од желудникот  ја модулира краткотрајната контрола на апетитиот (т.е. да се јаде кога желудникот е празен и да се запре кога желудникот е растегнат). Лептинот се произведува од адипозното ткиво за да сигнализира за складирањето на резерви на масти во телото и посредува во долготрајните контроли на апетит (да се јаде повеќе кога резервите на масти се ниски и помалку кога наслагите на масти се високи.) Иако раководењето со лептин може да биде ефикасно кај мала подгрупа на дебели лица што имаат недостиг на лептин, најголем дел од дебелите лица се смета дека се отпорни на лептин и кај нив се откриени  високи нивоа на лептин. Ова отпорност  делумно објаснува зошто давањето на лептин не е ефикасно во потиснување на апетитот кај најголем број дебели лица.