Понижени и навредени

**Понижени и навредени** (руски: *Униженные и оскорблённые*) — роман на рускиот писател Фјодор Михајлович Достоевски, првпат бил објавен во 1861 година.

## Содржина

Класифирајќи се како мрачна приказна, една од оние морбидни и мачни приказни што толку често и незабележливо, речиси таинствено се расплетуваат под тешкото небо на Петербург… во темнината, по тајните сокаци на ограмниот град, среде плашливата еволуција на животот, здодевен и недоветен егоизам, конфликт на интереси., мрзеливост, разврат, скриени злосторства — сето тоа, во срцевината на апсолутниот пекол наречен безмислен и абнормален живот. Суптилна психологија на ликовите и нивните социјални интеракции, како и длабоките филозофски идеи. 
Заплетот е врв на сложеноста што се однесува до романите на овој великан, со асоцијатив кон Дикенсоновиот модел на размислување. Изграден врз основа на сложен детективски роман, читателот го втурнува во свет на морална деградација, трауми од детството, а пред се, невозвратената љубов и непомирливите односи. Поставени во центарот на приказната се млад автор во обид, со соодветна реалситична нарација преку ликот на Иван Петрович; тинејџерка — сирак, Шилер, чија трагедија се поставува како категорија на вечна малолетничка; и расипан аристократ, принцот Валковски: еден вид на цинична реал-политика, кој не само што служи за матична подлога на подоцнежните зли ликови во романите на Достоевски, туку е моќен со своето оригинално присуство во својата автентична приказна. Книгата изобилува со брзина и адреналин, врие со ликовите и настаните создавајќи драматична конфротација помеѓу истите. Низ целата карактеризација на множеството фабули, евидентно доминира љубовта на еден татко кон неговата ќерка, која константно и безгрижно му нанесува само понижувања и навреди, а бездруго по нејзината смрт, му остава едно незгрижено девојче како аманет.

Страшната и длабока агонија како старв од нешто што не би можело да се дефинира, нешто несфатливо во нормалниот тек на настаните, но кое во секој момент може да се материјализира соочувајќи се со ликовите како несомнено ужасна реалност, правeјќи пародија од сите докази на разумот. Овој мистичен страв на намалена рационализација кој Достоевски успешно го минимализира и на крајот совладува, за прв пат го претвора како автор на егзистенцијален ужас.

„Ако сакате да бидете почитувани од страна на другите, првенствена работа е да се почитувате себеси — на тој начин, со самопочит ќе ги принудите другите да ве почитуваат.“
Во спротивно, би останале понижени и навредени до крајот на Вашите животи.

Достоевски раскажува дека ќерката на малолетниот благородник Ихменев — Наташа, откако се за заљуби во синот на принцот Валковски - Аљоша и немајќи родителски благослов, ја остава куќата за него. И за тоа, нејзиниот татко ја проколнува. Сепак, ветровитото и несериозно Аљиоша наскоро се за заљубува во богатата ќерка на грофицата и се ожени со неа на инсистирање на нејзиниот татко. Понижена и навредена во нејзините најдобри чувства, Наташа се враќа кај сиромашните родители, а нејзиниот татко после болно двоумење ја препознава. Сите сили на злото паѓаат врз семејството Ихменев. Таткото на Наташа, Николај Сергеевич, е срам. Овој добар, леконосен човек што го засолни Аљоша во куќата и ги ставаше работите во ред во разрушениот имот, Валковски обвинува за измама, тој безмилосно го брка Ихменев, на кого веќе не му треба.

Страдањата на Николај Сергеевич се влошуваат со неговиот конфликт со неговата ќерка: за него, заминувањето на Наташа од дома е срам. Мајката на Наташа страда од заминувањето на нејзината ќерка од дома и бесот на нејзиниот сопруг. Но, страда и Наташа, чија љубов, Достоевски ја прикажа во романот како самопожртвуваност. Во името на чувството за Аљоша, девојката заборава на поранешните приврзаности, го жртвува своето достоинство. Достоевски високо ја цени љубовта на Наташа. Сепак, животот не му носи среќа на Наташа. Таа страда од фактот дека нејзиниот татко ја проколнувал, и од предавството на принцот. Но непосредниот виновник за страдањето на хероина е никој друг туку Аљоша. Токму тој ја раскина за семејството што беше посрамотено од неговиот татко, тој ја измами со ветување дека ќе се ожени и ја напушти на инсистирање на неговиот татко за доброто на богатата Катја.
Во согласност со кодот на христијанскиот хуманизам, писателот „ја ублажува“ вината на еден млад човек. Раскажувачот, писателот Иван Петрович, во име на кого се раскажува приказната, ја гледа љубовта со очите на Наташа, не ја гледа себичноста на јунакот, а понекогаш дури и се восхитува, се восхитува на Аљоша и е склон да ги толкува сите слаби дела на младиот принц како безопасна манифестација на младоста

Наташа, измамена, сепак повикува на сожалување и прошка: „Не го обвинувајте (Аљоша), Вања“, моли Наташа... „Него не може да му се суди како на сите други... тој не беше воспитан така. Го разбира ли тој што прави?... Тој нема лик...“ Тука Достоевски јасно ја проповеда христијанската идеја за прошка и тоа ја ослабува социјалната острина на романот. Лицемерството на оваа „христијанска доблест“ суптилно го забележа Доброљубов, за кого Аљоша не предизвика симпатија.

Некои современи критичари ја истакнуваат искреноста на Аљоша и дури прават паралела со ликот од  „Идиот“ - Мишкин или Аљоша Карамазов од „Браќата Карамазови“, но оваа паралела не е со цврсти темели. Искреноста сам по себе не штити од лошите дела, но тоа не значи дека сме безгрешни. Да, Аљоша е искрена и, можеби, дури и љубезен, но во него, за разлика од Мишкин, кај него постои себичност. И ова се манифестира во врската со Катја и љубовта кон Наташа, кога Аљоша ја убедува да се согласи на неговиот брак со богатата наследничка Катја. Во неговите зборови се појавува страшна логика: бидејќи Наташа го сака, тоа значи дека таа мора да ја сака неговата среќа, односно да се согласи на неговиот брак со Катја. Во текот на приказната, авторот докажува дека ако Аљоша навистина биле на страната на Наташа, ако неговата љубов била вистинска, силна, лишена од егоизам, никој не би ја нарушил нивната среќа, а ниту Наташа ниту нејзините родители не би станале жртви на принцот Валковски.

Сепак, како моралист, Достоевски не го осудува Аљоша. Напротив, во овој случај тој ја проповеда идејата за прошка, иницирана од Наташа. Но, современиот читател, на кого му се туѓи смирението и прошката, не може да го прифати Аљоша преку очите на Наташа. Кодексот на хуманизам на Достоевски вклучи такво нешто како страдање.

Сликајќи ја судбината на Наташа, писателот дава шест одговори на прашањето за однесувањето на страдалната личност: од една страна, пасивна, просветлена смиреност и од друга страна, огромното проклетство на целиот неправеден свет. Романот „Понижени и навредени“ ќе одигра големо влијание врз руското општество и современата литература.

## Критички осврт кон романот

Истражувачите и критичарите едногласно забележуваат дека меѓу ликовите на романот се појавува нов вид за Достоевски -преку ликот на принцот Валковски. Несреќите на хероите на романот ја имаат токму неговата сенка. Тој секогаш стои на страната на слабите. Валковски му вели: вие сте филантропи според Шилер, верувате дека не постои повисока цел за некоја личност отколку постојано да им помага на другите; но, всушност, играш недостојна претстава, затоа што ја расипуваш својата дарежливост и јас сум уморен од тоа; мојата вистина е дека постои личност, „јас сум јас. Сè е за мене, а целиот свет е создаден за мене. Слушајте, пријателе, сè уште верувам дека можете да живеете добро на светот. И ова е најдобрата верба... “.

Ако размислите за расудувањето на Валковски, ќе забележиме одредено растојание што го има Достоевски во однос на „социјализмот како ново христијанство“.

Сонувачот Васја кој сонува за прекрасна заедница, се претвора во принцот Валковски - борбата продолжува. Амбивалентноста на односот на Достоевски кон социјализмот како форма на филантропија се рефлектира во конфронтацијата на неговите ликови.

На прв поглед, се чини дека аргументите на Валковски ги уништуваат идеалите на „социјализмот“. Но, во неговите подоцнежни дела, ќе ги порази ликовите како Валковски. Егоистот Валковски, кој е горд што „цел свет е создаден за мене“, ќе се претвори во личност која е безживотна и немоќна. Како и него, и Свидригалов и Ставрогин,, се противници на Фридрих Шилер и неговите идеи. Но, тие, за разлика од Валковски, не го воздигаат својот егоизам. Светлината на филантропските идеали е недостапна за нив, тие страдаат бесчувствителност Тие страдаат и се движат кон пропастс. Ова покажува дека „социјализмот како ново христијанство“ за Достоевски беше нова надеж
Естетските идеи на авторот се засноваат на желба за личност која нема личност и практичен морал, но има апсолутна чистота.

Ова беше првиот голем роман напишан од Достоевски по враќањето од егзил. Можеби тоа е причината зошто делото е пречекано од критичарите неповолно.

## Влијание
Иако не е едно од најуспешните дела на Достоевски, во делото може да се најде длабока карактеризација на ликовите и може да се цени големата способност на писателот да го оцртува нивниот профил и да ја истражува нивната психологија. Ниту еден лик не е опишан лежерно и секој од нив може да ги знае најинтимните чувства и да го разбере начинот на дејствување. Главната тема на делото е описот на приказните за овие ликови, трајно потчинети од нешто посилно од нив и на кои не можат да се бунат, понижени и навредени од настаните во животот и од луѓе способни да ги повредат со чувства и гордост. [Стефан Цвајг фино ги опишува: „Странци во светот за љубовта кон светот, нереални за страста на реалноста, ликовите на Достоевски на почетокот изгледаат едноставни. Тие немаат прецизна насока, немаат видлива цел: како слепи или пијани, тие се тетерават низ целиот свет, овие мажи, иако возрасни... Тие секогаш се исплашени и заплашени, тие секогаш се чувствуваат понижено и навредено...“.

Романот свои влијанија особено ќе изврши во таканаречената социјална литература, карактеристична за првите децении на дваесеттиот век но, и индиректно врз егзистенцијализмот, карактеристичен за [Албер Ками и Жан Пол Сартр .

## Македонско издание
„Понижени и навредени“ била издадена на македонски јазик во 1993 година од издавачката куќа Табернакул.

## Наводи

## Надворешни врски
*Full text of ''The Insulted and Humiliated'' in the original Russian
*Texto completo de ''Humillados y ofendidos'' en ruso en Ilibrary.ru.

Категорија:Дела на Фјодор Достоевски
Категорија:Руски романи
Категорија:Дела од 1861 година