Пашканат

мини|Овошје и семиња на ''Pastinaca sativa''
десно|мини| Цветен пашканат, втора година
**Пашканат** (*[[Научно име|научно име:]] Pastinаca sativa*) — коренест зеленчук тесно поврзан со морковот и магдоносот, сите припаѓаат на семејството на цветни растенија Apiаceae. Тоа е двегодишно растение кое вообичаено се одгледува секоја година. Неговиот долг корен има боја како на кожа и месо, оставен во земјата да созрее, станува посладок по вкус по зимските мразови. Во првата сезона на растење, растението има розета од шипки, среднозелени лисја. Ако не е собран, во втората сезона на растење произведува цветно стебло на врвот со чадор од мали жолти цветови, подоцна произведувајќи бледокафеави, рамни крилести семиња. Во тоа време, стеблото станало дрвенесто, а коренот не може да се јаде.

Пашканатот потекнува од Евроазија; се користел како зеленчук уште од антиката и бил одгледуван од Римјаните, иако во тогашната литература постои одредена конфузија помеѓу пашканатот и морковот. Се користел како засладувач пред доаѓањето на шеќерот од трска во Европа.

Пашканатот обично се готви, но може да се јаде и жив. Има сладок вкус, но не како морковите; богат е со витамини, антиоксиданси и минерали (особено калиум); а исто така содржи и растворливи и нерастворливи диететски влакна. Најдобро се одгледува во почва длабока без камења. Растението е нападнато од моркова мушичка и други инсекти кои му наштетуваат, како и од вируси и габични заболувања, од кои ракот е најсериозен. Ракувањето со стеблата и зеленилото може да предизвика осип на кожата ако кожата е изложена на сончева светлина по ракувањето.

## Опис
Пашканатот е двегодишно растение со розета од грубо влакнести лисја кои имаат лут мирис кога се дробат. Пашканатот се одгледува поради нивните месести, кожно обоени корени. Корените се генерално мазни, иако понекогаш се формираат странични корени. Повеќето од нив се цилиндрични, но некои сорти имаат луковична форма, која генерално е наклонета на преработувачите на храна бидејќи е поотпорна на кршење. Апикалниот меристем на растението произведува розета од шилести листови, секоја со неколку пара летоци со забни рабови. Долните листови имаат кратки стебла, горните се без стебло, а крајните листови имаат три лобуси. Листовите се шилести со широки, овални, понекогаш лобуси летоци со забни рабови; тие растат до 40 см долго. Петиолите се жлебови и имаат обвивкани основи. Цветното стебло се развива во втората година и може да порасне до повеќе од 150 см високо. Влакнесто е, жлебно, шупливо (освен кај јазлите) и ретко разгрането. Има неколку листови без стебленце, еднослојни листови со димензии од 5 до 10 см долги кои се наредени во спротивни парови.  

Жолтите цветови се во лабав, сложен чадор со димензии од 10 до 20 см во пречник. Присутни се шест до 25 прави педисели, секој со големина од 2 до 5 см кои ги потпираат чадорите (секундарни чадори). Чадорите и чадорите обично немаат горни или долни градници. Цветовите имаат ситни сепали или пак недостигаат целосно, и се мерат околу 3.5 мм. Тие се состојат од пет жолти ливчиња кои се свиткани навнатре, пет стомаци и еден пестик. Плодовите или шизокарпите се овални и рамни, со тесни крилја и кратки, распространети стилови. Тие се обоени од слама до светло кафена боја, и мерка од 4 до 8 мм долги.  

И покрај малите морфолошки разлики меѓу двете, дивиот пашканат е ист таксон како култивираната верзија, и двата лесно вкрстено се опрашуваат.

## Историја
Како и морковите, пашканатот потекнува од Евроазија и таму се јаде уште од античко време. Зохари и Хопф забележуваат дека археолошките докази за одгледувањето на пашканатот се „сè уште прилично ограничени“ и дека грчките и римските литературни извори се главен извор за неговата рана употреба. Тие предупредуваат дека „има некои потешкотии во разликувањето помеѓу пашканатот и морковот (кои, во римско време, биле бели или виолетови) во класичните натписи бидејќи и двата зеленчука се чини дека биле наречени *pastinaca* на латински, но сепак се чини дека секој зеленчук добро се одгледува во римско време“. Пашканатот бил многу ценет, а императорот Тибериј прифатил дел од данокот што Германија му плаќала на Рим во форма на пашканат. Во Европа, зеленчукот се користел како извор на шеќер пред да бидат достапни шеќерите од трска и репка. Како *pastinache comuni*, „обичната“ *pastinaca* фигурира во долгата листа на јадења во кои уживаат Миланезите дадена од Бонвесин да ла Рива во неговите „Милански чуда“ (1288).

Ова растение било внесено во Северна Америка истовремено од француските колонисти во Канада и Британците во Тринаесетте колонии за употреба како корен зеленчук, но во средината на 19 век, како главен извор на скроб бил заменет со компирот и следствено било помалку широко култивиран.  

Во 1859 година, нова сорта наречена „Студент“ била развиена од Џејмс Бакман на Кралскиот земјоделски колеџ во Англија. Тој ги прекрстил култивираните растенија со диви животни, со цел да покаже како домашните растенија може да се подобрат со селективно одгледување. Овој експеримент бил толку успешен што „Студент“ станал главна сорта во одгледувањето кон крајот на 19 век.

## Таксономија
мини|Илустрација од ''Deutschlands Flora во Abbildungen'' на Јохан Георг Штурм од 1796 година
*Pastinaca sativa* првпат официјално била опишана од Каролус Линеј во неговото дело *Species Plantarum* од 1753 година. Во својата таксономска историја имал стекнато неколку синоними:

* *Pastinaca fleischmannii Хладник, екс Д.Диетрих*.
* *Pastinaca opaca* Берн. екс Хорнем.
* *Pastinaca pratensis* (Перс.) Х.Март.
* Pastinaca sylvestris Мил.
* *Pastinaca teretiuscula* Боис.
* *Pastinaca umbrosa* Стивен, поранешен ДЦ.
* *Pastinaca urens* Рекиен. екс Годрон.

Неколку видови од други родови ( *[[Копар|Anethum]]*, *Elaphoboscum*, *Peucedanum*, *Selinum* ) се исто така синоним за името *Pastinaca sativa* .

Како и повеќето растенија од земјоделско значење, неколку подвидови и сорти на P.sativa се опишани, но тие главно повеќе не се препознаваат како независни таксони,  туку како морфолошки варијации на истиот таксон. 

* *Pastinaca sativa* subsp. *divaricata* (Десфонтен) Руи и Ками
* *Pastinaca sativa* subsp. *pratensis* (перс.) Челаковски.
* *Pastinaca sativa* subsp. *sylvestris* (Мил.) Руи и Ками
* *Pastinaca sativa* subsp. *umbrosa* (Стивен, поранешен ДЦ. ) Бондар. екс О.Н.Коровина
* *Pastinaca sativa* subsp. *urens* (Req. ex Godr.) Челак.
* *Pastinaca sativa* var. brevis Алеф.
* *Pastinaca sativa* var. *edulis* ДЦ.
* *Pastinaca sativa* var. *hortensis* Ерхарт екс Хофман
* *Pastinaca sativa* var*. longa*  Алеф.
* *Pastinaca sativa* var. *pratensis* Pers.
* *Pastinaca sativa* var. *siamensis* Роемер & Шултес екс Алеф.

Во Евроазија, некои власти прават разлика помеѓу култивирани и диви верзии на пашканат со користење на подвидови P. s. sylvestris за второто, или дури и подигање на статус на вид како *Pastinaca sylvestris* . Во Европа, различни подвидови се именувани врз основа на одлики како што се влакнетоста на листовите, степенот до кој стеблата се под агол или заоблени и големината и обликот на крајниот чадор.  

## Користење
десно|мини| Пашканат приготвен со мед и сенф
Пашканатот наликува на морков и може да се користи на слични начини, но има посладок вкус, особено кога се готви. Тие можат да се печат, варат, ппасираат, печат, пржат, на скара или пареа. Кога се користат во чорби, супи и тепсија, тие даваат богат вкус. Во некои случаи, пашканатот се вари и цврстите делови се отстрануваат од супата или чорбата, оставајќи зад себе посуптилен вкус од целиот корен и скроб за да се згусне садот. Печениот пашканат се смета за суштински дел од божиќната вечера во некои делови од англиското говорно подрачје и често се појавува во традиционалното неделно печење. Пашканатот, исто така, може да се пржи или ситно да се исече за да бидат крцкави. Од нив може да се направи вино со вкус сличен на Мадејра.

Во римско време, се верувало дека пашканатот е афродизијак. Сепак, пашканатот не се појавува во современото италијанско готвење. Наместо тоа, тие се хранат со свињи, особено со оние кои се одгледуваат за правење шунка од Парма.

## Хранливи материи
Типичен пашканат од 100г. обезбедува 314 килоџули (75 килокалории) енергија од храна. Повеќето сорти на пашканат се состојат од околу 80% вода, 5% шеќер, 1% белковини, 0,3% масти и 5% прехранбени влакна. Пашканатот е богат со витамини и минерали, а особено е богат со калиум со 375&nbsp;mg на 100г. Присутни се неколку витамини од Б-групата, но нивото на витамин Ц се намалува при готвењето. Со оглед на тоа што повеќето витамини и минерали се наоѓаат блиску до кожата, многу од нив ќе бидат изгубени освен ако коренот не е ситно излупен или целосно зготвен. За време на ладното време, дел од скробот се претвора во шеќер и коренот има посладок вкус.

Конзумирање на пашканат има потенцијални здравствени придобивки. Тие содржат антиоксиданси како што се фалкаринол, фалкариндиол, панаксидиол и метил-фалкариндиол, кои потенцијално можат да имаат антиканцерогени, антиинфламаторни и антигабични својства. Диететските влакна во пашканатот се делумно од растворливиот и делумно нерастворливиот тип и се состојат од целулоза, хемицелулоза и лигнин. Високата содржина на влакна во пашканатот може да помогне да се спречи запек и да се намали нивото на холестерол во крвта.

## Етимологија
Етимологијата на генеричкото име *Pastinaca* не е позната со сигурност, но веројатно е изведена или од латинскиот збор *pastino*, што значи „да се подготви теренот за садење на винова лоза“ или од *pastus*, што значи „храна“. Специфичниот епитет sativa значи „посеан“.

Додека народната етимологија понекогаш претпоставува дека името е мешавина од магдонос и репка, тоа всушност потекнува од средноанглискиот *pasnepe*, промена (под влијание на *nep*, репка) на старофранцускиот *pasnaie* (сега ''panais'' ) од латинскиот *,* вид на виљушка. Завршувањето на зборот е сменето во *-nip* по аналогија со репка бидејќи погрешно се претпоставувало дека е еден вид репка.

## Одгледување
Дивиот пашканат од кој што се изведени современите култивирани сорти е растение на суви груби пасишта и отпадни места, особено на креда и варовнички почви. Семето од пашканат значително се влошува во одржливоста ако се чува долго. Семињата обично се садат во рана пролет, веднаш штом земјата може да се обработи до добра наваленост, во положбата каде што треба да растат растенијата. Растенијата што растат се разредуваат и се чуваат без плевел. Бербата започнува во доцна есен после првиот мраз и продолжува во текот на зимата. Редовите може да бидат покриени со слама за да се овозможи подигање на родот за време на ладно време. Ниските температури на почвата предизвикуваат некои од скробовите што се складирани во корените да се претворат во шеќери, давајќи им посладок вкус.  

### Проблеми со одгледување
Листовите од пашканатот понекогаш се тунелирани од ларвите на мувата целер (*Euleia heraclei*). Помеѓу горните и долните површини на листовите се забележуваат неправилни, бледо кафеави премини. Ефектите се најсериозни за младите растенија, бидејќи цели лисја може да се збрчкаат и да умрат. Третманот е со отстранување на засегнатите ливчиња или цели лисја или со хемиски средства.

Културата може да биде нападната од ларви на морковата мушичка (*Chamaepsila rosae*). Овој штетник се храни со надворешните слоеви на коренот, пробивајќи се внатре подоцна во сезоната. Садниците може да бидат убиени додека поголемите корени се расипуваат. Направената штета обезбедува влезна точка за габични гнили и рак. Мувата ја привлекува мирисот на помодреното ткиво.

Пашканатот се користи како прехранбено растение од ларвите на некои видови на лепидоптера, вклучувајќи го магдоносот ластовица (*Papilio polyxenes*), обичниот брз молец (*Korscheltellus lupulina*), градинарскиот молец (*Euxoa nigricans*) и молецот дух (*Hepialus*).  Ларвите на пашканатот молец (*Depressaria radiella*), кој е роден во Европа и случајно воведен во Северна Америка во средината на 1800-тите, ги градат своите мрежи на чадорите, хранејќи се со цвеќиња и делумно развиени семиња. 

Рак од пашканат е сериозна болест на оваа култура. Околу круната и рамената на коренот се појавуваат црни или портокалово-кафени дамки придружени со пукање и стврднување на месото. Најверојатно е да се појави кога семето се сее во ладна, влажна почва, pH вредноста на почвата е премногу ниска или корените се веќе оштетени од ларвите на морковите мушички. Неколку габи се поврзани со ракот, вклучувајќи ги *Phoma complanata*, *Ilyonectria radicicola*, *Itersonilia pastinaceae* и *I.perplexans*. Во Европа е откриено дека *Mycocentrospora acerina* предизвикува црно гниење што рано го убива растението.   Водено меко гниење, предизвикано од *Sclerotinia minor* и *S.sclerotiorum*, предизвикува коренот да стане мек и воден.  Патогенот е најчест во умерените и суптропските региони кои имаат студена влажна сезона.

Виолетовото гниење на коренот предизвикано од габата *Helicobasidium purpureum* понекогаш влијае на корените, покривајќи ги со пурпурна подлога на која што се лепат честичките од почвата. Листовите се искривуваат и обезбојуваат, а мицелиумот може да се шири низ почвата помеѓу растенијата. Некои плевели можат да ја засолнат оваа габа и таа е поприсутна во влажни, кисели услови. *Erysiphe heraclei* предизвикува прашкаста мувла што може да предизвика значителна загуба на земјоделските култури. Наездата од оваа причина резултира со пожолтување на листот и губење на зеленилото. Умерените температури и високата влажност придонесуваат за развој на болеста.

Познато е дека неколку вируси го инфицираат растението, вклучително и вирусот на латентна рингспот на јагода што се пренесува преку семето, вирусот на жолт флек од пашканат, вирусот на листот од пашканат, потивирусот на мозаикот на пашканат и вирусот на мозаик на целер. Последново предизвикува расчистување или пожолтување на површините на листот веднаш покрај жилите, појава на дамки од мозаик од окер и крцкање на листовите кај заразените растенија.  

## Токсичност
Со ластарите и листовите на пашканатот мора да се постапува внимателно, бидејќи неговиот сок содржи фуранокумарини, фототоксични хемикалии кои предизвикуваат плускавци на кожата кога е изложена на сончева светлина, состојба позната како фитофотодерматитис.  Симптомите вклучуваат црвенило, печење и плускавци; погодените области може да останат чувствителни и обезбојани до две години. Направени се извештаи на градинари кои искусуваат токсични симптоми откако дошле во контакт со зеленило, но тие се мали по број во споредба со бројот на луѓе кои ја одгледуваат културата. Проблемот најверојатно ќе се појави во сончев ден кога се собира зеленило или кога ќе се вадат старите растенија кои се засеале. Симптомите се главно благи до умерени. Ризикот може да се намали со носење долги панталони и ракави за да се избегне изложување и избегнување на сончева светлина после секое сомнително изложување.

Токсичните својства на екстрактите од пашканатот се отпорни на загревање и на периоди на складирање кои траат по неколку месеци. Токсичните симптоми може да влијаат и на добитокот и живината во делови од нивното тело каде што е изложена нивната кожа.  Полините може да се најдат во зеленчукот Apiaceae, како што е пашканатот, и тие покажуваат цитотоксични активности.

## Инвазивност
[мини| Претходен раст на див пашканат како што се гледа на пролет. Инвазивен примерок фотографиран во [Отава, Онтарио.]]
Пашканатот е роден во Евроазија. Сепак, неговата популарност како култивирано растение доведе до тоа растението да се шири надвор од родниот опсег, а дивите популации се воспоставија во други делови на светот. Распрснато население може да се најде низ Северна Америка.

Растението може да формира густи насади кои ги надминуваат домашните видови, а особено е честа појава во напуштени дворови, обработливо земјиште и покрај патиштата и други нарушени средини. Зголеменото изобилство на ова растение е загрижувачко особено поради токсичноста на растението и зголемено изобилство во населените области како што се парковите. Контролата често се спроведува преку хемиски средства, а хербицидите кои содржат глифосат се сметаат за ефикасни.

## Наводи

## Надворешни врски

* Профилот ''Pastinaca sativa'' 
* ''Pastinaca sativa'' Список на хемикалии (Dr. Duke's) 

Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј
Категорија:Коренест зеленчук
Категорија:Лековити растенија
Категорија:Флора на Македонија
Категорија:Растенија опишани во 1753 година
Категорија:Целери