Минаре Џем

**Минаре Џем** — светско наследство на УНЕСКО во западен Авганистан. Се наоѓа во далечен и речиси недостапен регион на округот Шарак,во провинцијата Гор, веднаш до реката Хари. 65 метарското или 62 метарското високо минаре  било изградено околу 1190 година целосно од печени тули и е познато по својата сложена декорација од тули, штуко и глазирани плочки и се состои од наизменични ленти од  калиграфија со куфич и наски, геометриски облици и стихови од Куранот.. Во 2002 година, минарето било ставено на списокот на светско наследство во опасност, под сериозна закана од ерозија и не било активно зачувано. Во 2014 година, Би-Би-Си објави дека кулата е во непосредна опасност од уривање.

Во 2020 година, минарето Џем било наведено во листата на културно наследство на исламскиот свет од страна на Исламската светска организација за образование, наука и култура (ICESCO). Според авганистанското Министерство за надворешни работи (МНР), минарето Џем е првото културно наследство во Авганистан што е ставено на списокот на ИЦЕСКО.

## Етимологија
Зборот минаре е арапски [منارة] и обично значи кула покрај џамија од која муезинот ги повикува верниците на молитва. Сепак, тоа значи и светилник и има други значења.

Минарето Џем веројатно се наоѓа на местото на главниот град на династијата Гуриди, Фирозко.

Кружното минаре се потпира на осумаголна основа; имало 2 дрвени балкони и на врвот имало фенер. Неговата формална презентација има впечатлива сличност со минарињата во Газни изградени од Масуд III. Се смета дека бил директна инспирација за Кутуб Минар во Делхи, Индија.

Минарето Џем припаѓа на група од околу 60 минариња и кули изградени помеѓу 11 и 13 век во Средна Азија, Иран и Авганистан, вклучувајќи го и минарето Кутлуг Тимур во Стариот Ургенч (долго време се сметало за највисокото од нив што сè уште постои). Се смета дека минарињата биле изградени како симболи на победата на исламот, додека другите кули биле само знаменитости или караули.

Археолошкиот пејзаж околу Џем ги вклучува и урнатини на „палата“, утврдувања, печки за керамика и еврејски гробишта, а се претпоставува дека се остатоци од изгубениот град Тиркизна Планина.

Археолошкиот локалитет Џем бил успешно номиниран како прво место за светско наследство во Авганистан во 2002 година. Исто така, бил впишан во списокот на УНЕСКО за светско наследство во опасност, поради несигурната состојба на зачувување на минарето и резултатите од грабежите на локацијата.

Според археолозите, на 10 километри од минарето биле откриени и еврејски гробишта, вклучувајќи остатоци од воена зграда, палата и керамички садови.

## Историја
мини|907x907пкс| Џем минаре
[лево|мини| Тимуридскиот освојувач Бабур напредува низ Џем и планините до [Кабул.]]
Во текот на 12-тиот и 13-тиот век, Гуридите го контролирале сегашен Авганистан, но и делови од источен Иран, Средна Азија, Северна Индија и делови од Пакистан.

Арапскиот натпис кој датира од минарето е нејасен - може да гласи 1193/4 или 1174/5 кога ќе се претвори во грегоријански датуми. Така може да ја одбележи победата на гуридскиот султан Гијас уд-Дин над Газневидите во 1186 година во Лахоре. Сепак, д-р Ралф Пиндер-Вилсон, британски археолог и директор на Британскиот институт за авганистански студии во 1970-тите, напиша голема студија за минарињата на Џем и Газни во која го изрази своето верување дека минарето е изградено за да го одбележи победа на Муиз ад-Дин, братот на Гијат уд-Дин, над Притвирај Чаухан. Оваа победа му овозможи на исламот да се прошири на северниот индиски потконтинент. Пиндер-Вилсон верувал дека минарето било изградено во стилот на тоа време, што вклучувало традиција на рани исламски победнички кули кои ја објавуваат освојувачката моќ на исламот.

Се претпоставува дека минарето било дел од петочната џамија во Фирозко, за која хроничарот Гурид Абу Убајд ал-Џузјани наведува дека била срушена во поплава, некое време пред монголските опсади на почетокот на 13 век.  Работата во Џем од страна на археолошкиот проект Минарето на Џем откри докази за голема дворна зграда покрај минарето и докази за речни седименти на врвот на поплочувањето од печени тули.

Славата на Империјата Гурид се намалила по смртта на Гијат уд-Дин во 1202 година, бидејќи била принудена да ѝ отстапи територија на Империјата Хварезм. Јузјани наведува дека Фирузкух бил уништен од Монголите во 1222 година.

Минарето било малку познато надвор од Авганистан сè додека Сер Томас Холдич не го пријавил во 1886 година додека работел за Авганистанската гранична комисија. Меѓутоа, тоа не го привлече светското внимание до 1957 година преку работата на француските археолози Андре Марик  и Гастон Вит. Подоцна, Вернер Херберг спроведе ограничени истражувања околу локацијата во 1970-тите, а Ралф Пиндер-Вилсон ја заврши својата голема студија за локацијата во истата деценија, пред советската инвазија во 1979 година повторно да го прекине надворешниот пристап.

## Натписна содржина

* Највисокиот појас се состои од муслиманското стих на верата, шахада ; „ *Сведочам дека нема друг бог освен Алах (и дека) Мухамед е Аллахов пратеник* “.
* Под ова, се наоѓаат горните две ленти кои се состојат од стих 13, сура Саф LXI; „ *Помош од Алах и сегашна победа.* *Радосна вест (О Мухамед) на верниците.* *О вие кои верувате.* "
* Појасот под ова се состои од имиња и титули на *Гијат ад-Дин Мухамед бин Сем*
* Подолу се наоѓа појас кој содржи засилена верзија на имињата и титулите на Гијат ад-Дин Мухамед во тиркизни мозаични плочки.
* Издолжен шестаголник со две линии *наски* одоздола, (1)" *Делото на Али ибн...* ", (2)недешифрирано
* Натпис „ *Абул-Фатх* “, тешко оштетен, поради тоа што е направен од штуко.
* Испреплетени појаси кои се состојат од сурат Мерјам XIX.
* Свртена кон север е куфички натпис „ *На датумот на петстотини деведесет години* “ (еквивалент на 27 декември 1193 до 16 декември 1194 година).

## Закани
На минарето Џем му се заканува ерозија,влага и поплави, поради неговата близина до реките Хари и Џем. Друга закана се земјотресите кои често се случуваат во регионот. Кулата се навалува, а во различни периоди се вршени работи за стабилизација.

По неговата посета во 2002 година, британскиот истражувач и иден член на парламентот Рори Стјуарт објави дека ограбувачите и нелегалните ископувања го оштетиле и археолошкиот локалитет околу минарето.

На 21 јули 2018 година, Pajhwok News објави дека талибанските судири со локалните сили се случиле на контролните пунктови во близина на минарето Џем. Милитантите ги запалија шумите околу историскиот кварт, оштетувајќи една џамија.

Директорот за култура и информации во Гор, Фахрудин Аријапур, изрази загриженост за нестабилноста во областа, наведувајќи дека некои делови од зелената површина се оштетени; и иако минарето остана недопрено, предупреди дека доколку централната власт не посвети соодветно внимание на безбедноста на локацијата, милитантите ќе го уништат.

## Конзервација
Минарето во голема мера било повторно откриено во 1958 година од француски истражувачи. Од неговото откритие до раните 1970-ти, имало активни напори за реставрација и научни студии спроведени со цел да се забави процесот на распаѓање. Сепак, по советската инвазија на Авганистан, не беа направени никакви напори.
мини|399x399пкс| Минарето на Џем се претопува во солиден пејзаж
УНЕСКО се обиде да започне програми за оценување. Во 2012 година, УНЕСКО ги претстави плановите за 3D скенирање, хидраулични мерења и зајакнување на потпорните греди и ѕидови за одржување на Минарето, а направени се и фотографии од надворешната структура за да се обезбедат модели за идна реконструкција. Иако 3D моделирањето на минарето конечно било спроведено за УНЕСКО од страна на Iconem, политичката нестабилност доведе до недостиг на финансии и не беа направени напори за одржување. Понатаму, околниот терен го отежнува напредокот на структурата бидејќи го попречува пристапот. Сепак, овие проценки обезбедија силна основа за идно одржување. Иако теренската работа останува тешка, археолозите анализираа сателитски снимки и податоци од Google Maps за да направат нови откритија за минарето и околната локација.

Многу може и треба да се направи за да се помогне во зачувувањето на минарето. Безбедноста треба да биде еден од примарните фокуси бидејќи грабежот е секојдневие на археолошкиот локалитет. Исто така, важно е народот на Авганистан да се вклучи во тоа што нивниот интерес и ангажман за локацијата се надеваме дека ќе ги финансираат идните напори за зачувување.

## Галерија

Податотека:Jam afghanistan ghorprovince islamic architecture.jpg|Минаре од џем, Декоративни натписи на надворешноста
Податотека:Jamafghanistangrorharirud.jpg|Минаре на Џем, детален поглед
Податотека:Minar of jam ghor.jpg|Минаре од џем, дел од украсен надворешен натпис
Податотека:Jam Minaret decoration.jpg|Украсена надворешност на минарето Џем, август 2005 година
Податотека:Jam leaning minaret jam ghor.jpg|Минаре од Џем, со дизајн под влијание на Карамија
Податотека:Jam afghan architecture inside structure.jpg|Минаре на Џем – внатрешност
Податотека:Jam1.jpg|Минарето Џем на брегот на реката Хари Руд
Податотека:Paving near Jam.jpg|Поплочување на двор од печени тули во близина на минарето Џем, август 2005 година
Податотека:Jam Qasr Zarafshan.jpg|Минарето Џем и Каср Зарафшан, август 2005 година
Податотека:Ghor Province Afghanistan Jam Village.jpg|Фармстад на патот до минарето


## Поврзано
* Минариња Газни
* Мусали минариња во Херат

## Наводи

## Литература
* Дупри, Ненси Хеч (1977): *Историски водич за Авганистан*. 1. издание: 1970. 2. издание. Ревидирано и зголемено. Авганистанска туристичка организација
* 
* Фреја Старк : *Минарето на Джам, екскурзија во Авганистан*, Лондон: Џон Мареј, 1970 година
* Ден Круикшанк (ед. ), *Историја на архитектурата на Сер Банистер Флечер*, Дваесетто издание, Архитектонски печат 1996 година,
* Херберг, В. со Д. Давари, 1976 година. Topographische Feldarbeiten in Ghor: Bericht über Forschungen zum Проблем Jam-Ferozkoh. *Авганистан весник* 3/2, 57–69.
* Maricq, A. & G. Wiet, 1959 година. *Le Minaret de Djam: la découverte de la capitale des Sultans Ghurides (XIIe-XIIIe siècles).* (Mémoires de la Délégation archéologique française en Авганистан 16). Париз.
* Сордел-Томин, Ј., 2004 година. *Минарето Ghouride de Jam.* *Un chef d'oeuvre du XIIe siècle.* Париз: Memoire de l'Academie des Inscriptions et Belles Lettres.
* Стјуарт, Рори. 2006 година. Местата помеѓу. Книги за жетва.ISBN&nbsp;.
* Томас, Дејвид, 2018 година. Одливот и протокот на Гуридската империја . Прес на Универзитетот во Сиднеј.ISBN&nbsp;.
* Томас, Дејвид, 2004 година. Грабеж, управување со наследството и археолошки стратегии во Џем, Авганистан
* Томас, ДЦ, Г. Пастори и И. Куко, 2004 година. „Ископувања во Џем, Авганистан“. *Исток и Запад* 54 (бр. 1–4) стр.&nbsp;87-119.
* Томас, ДЦ, Г. Пастори и И. Куко, 2005 година. Археолошкиот проект Минарето Џем во *антиката*
* Томас, ДЦ и А. Гаскојн, во печат. Неодамнешни археолошки истражувања на грабежот во Џем, провинцијата Гур, во Ј. ван Крикен (ед. ) *Културното наследство на Авганистан: неговиот пад и опстанок*. Лајден: ЕЏ Брил.

## Надворешни врски
* Археолошки проект за минаре на Џем 
* Локација на УНЕСКО за заканите за минарето
* Центар за светско наследство на УНЕСКО-минаре и археолошки остатоци од Џем
* Азиска историска архитектура: минаре на Џем
* Фондацијата Тиркизна планина
* Скриен скапоцен камен на авганистанската култура BBC News 3 мај 2008 година

Категорија:Светско наследство во Авганистан
Категорија:Координати на Википодатоците