Бурбонска реставрација

**Бурбонска реставрација** (француски: *Restauration bourbonienne*) — период од француската историја за време на кој Куќата на Бурбон се вратила на власт по првиот пад на Наполеон на 3 мај 1814 година. Накратко прекината од Стоте дена во 1815 година, реставрацијата траела до Јулската револуција од 26 јули 1830 година. Луј XVIII и Шарл X, браќата на погубениот крал Луј XVI, последователно се искачиле на престолот и воспоставиле конзервативна влада наменета да ги врати својствата, ако не и сите институции, на античкиот режим. Протераните поддржувачи на монархијата се вратиле во Франција, но не биле во можност да ги поништат повеќето промени направени од Француската револуција. Исцрпена од децениските војни, нацијата доживеала период на внатрешен и надворешен мир, стабилен економски просперитет и прелиминарност на индустријализацијата.

## Заднина
По Француската револуција (1789–1799), **Наполеон Бонапарт** станал владетел на Франција. По долгогодишно проширување на неговата Француска империја со последователни воени победи, коалицијата на европските сили го поразила во Војната на Шестата коалиција, ја завршила Првата империја во 1814 година и ја вратила монархијата на браќата на Луј XVI. Реставрацијата на Бурбон траела од околу 6 април 1814 година до народните востанија на Јулската револуција од 1830 година. Постоела интермедија во пролетта 1815 година - „Стоте дена“ - кога враќањето на Наполеон ги принудило Бурбоните да ја напуштат Франција. Кога Наполеон повторно бил поразен од Седмата коалиција, тие се вратиле на власт во јули.

На мировниот конгрес во Виена, Бурбоните биле третирани учтиво од победничките монархии, но морале да се откажат од речиси сите територијални придобивки направени од револуционерна и наполеонска Франција од 1789 година.

## Уставна монархија
За разлика од апсолутистичкиот антички режим, реставрацискиот бурбонски режим бил уставна монархија, со одредени ограничувања на нејзината моќ. Новиот крал, Луј XVIII, го прифатил огромното мнозинство реформи воведени од 1792 до 1814 година. Континуитетот бил неговата основна политика. Тој не се обидел да ги врати земјиштето и имотот одземен од прогонетите членови на кралските семејства. Тој ги продолжил на мирен начин главните цели на надворешната политика на Наполеон, како што е ограничувањето на австриското влијание. Тој ја сменил политиката Наполеон во однос на Шпанија и Отоманската Империја, обновувајќи ги пријателствата што преовладувале до 1792 година.

Политички, периодот бил карактеризиран со остра конзервативна реакција, и последователни мали, но постојани граѓански немири и бунтови. Инаку, политичкиот естаблишмент бил релативно стабилен до последователното владеење на Шарл X. Во текот на Бурбонската реставрација, Франција доживеала период на стабилен економски просперитет и прелиминарните подготовки на индустријализацијата.

## Постојани промени во француското општество
Епоните на Француската револуција и Наполеон донеле низа големи промени во Франција кои Бурбонската реставрација не ги поништила. Прво, Франција сега била високо централизирана, со сите важни одлуки донесени во Париз. Политичката географија била целосно реорганизирана и изедначена, поделувајќи ја нацијата на повеќе од 80 *[[Департмани во Франција|департмани]]* кои опстанале во 21 век. Секој оддел имал идентична административна структура и бил строго контролиран од префект назначен од Париз. Сето тоа било укинато и сега имало еден стандардизиран правен кодекс, администриран од судии назначени од Париз и поддржан од полиција под национална контрола.

Револуционерните влади ги конфискувале сите земји и објекти на Католичката црква, продавајќи ги на безброј купувачи од средната класа и било политички невозможно да се обноват. Епископот сè уште управувал со неговата епархија (која била усогласена со границите на новите оддели) и комуницирал со папата преку владата во Париз. На владиците, свештениците, монахињите и другите религиозни лица им биле исплаќани државни плати.

Сите стари верски обреди и церемонии биле задржани, а владата ги одржувала верските објекти. На Црквата и било дозволено да работи со свои семинарии и до одреден степен и локални училишта, иако ова станало централно политичко прашање во 20 век. Епископите биле помалку моќни од порано и немале политички глас. Сепак католичката црква имала нова доктрина со нов акцент на личната побожност што ѝ дало контрола на психологијата на верниците. Јавното образование било централизирано, при што Големиот мајстор на Универзитетот во Франција го контролирал секој елемент од националниот образовен систем од Париз. Во Париз биле отворени нови технички универзитети кои до денес имаат клучна улога во обуката на елитата.

Конзервативизмот бил горко поделен на старата аристократија која се враќала и на новите елити кои се појавиле под Наполеон по 1796 година. Старата аристократија била желна да ја врати својата земја, но не чувствувала лојалност кон новиот режим. Поновата елита, „''noblesse d'empire''“ ја исмејувала постарата група како застарен остаток од дискредитиран режим што ја довела нацијата до катастрофа. Двете групи споделувале страв од социјален неред, но нивото на недоверба, како и културните разлики биле преголеми, а монархијата премногу неконзистентна во нејзините политики, за да биде можна политичка соработка.

Старата аристократија вратила голем дел од земјата што директно ја поседувала. Сепак, тие ги загубиле сите свои стари семејски права на остатокот од обработливото земјиште, а селаните повеќе не биле под нивна контрола. Предреволуционерната аристократија се дружела со идеите на просветителството и рационализмот. Сега аристократијата била многу поконзервативна и ја поддржувала Католичката црква. За најдобрите работни места, меритократијата била новата политика, а аристократите морале директно да се натпреваруваат со растечката деловна и професионална класа.

Јавното антиклерикално чувство станало посилно од кога било досега, но сега било засновано во одредени елементи на средната класа, па дури и на селанството. Големите маси на Французите биле селани на село или осиромашени работници во градовите. Тие добиле нови права и ново чувство за можности. Иако било ослободено од многу стари товари, контроли и даноци, селанството сè уште било многу традиционално во своето социјално и економско однесување. Многумина со нетрпение земале хипотеки за да купат што е можно повеќе земја за своите деца, па долгот бил важен фактор во нивните пресметки. Работничката класа во градовите била мал елемент и била ослободена од многу ограничувања наметнати од средновековните еснафи. Сепак, Франција била многу бавна во индустријализирањето, а голем дел од работата останала макотрпна без машини или технологија за помош. Франција сè уште била поделена на локалитети, особено во однос на јазикот, но сега се појавил француски национализам кој ја фокусирал националната гордост во Армијата и надворешните работи.

## Политички преглед
[мини|Сојузничките војски парадираат на [Конкорд (плоштад)|Плас де ла Конкорд, 1814 година]]
Во април 1814 година, Армиите на Шестата коалиција го вратиле на престолот Луј XVIII, братот и наследникот на погубениот Луј XVI. Бил подготвен устав: Повелбата од 1814 година. Тој ги претставил сите Французи како еднакви пред законот, но задржал значителни прерогативи за кралот и благородништвото и го ограничил гласањето на оние кои плаќаат најмалку 300 франци годишно како директни даноци.

Кралот бил врховен шеф на државата. Тој командувал со копнените и поморските сили, објавувал војна, склучувал договори за мир, сојуз и трговија, ги назначувал сите јавни службеници и ги носел потребните прописи и уредби за извршување на законите и безбедноста на државата. Луис бил релативно либерален, избирајќи многу центристички кабинети.

Луј XVIII починал во септември 1824 година и бил наследен од неговиот брат, кој владеел како Шарл X. Новиот крал следел поконзервативна форма на управување од Луис. Неговите пореакционерни закони го вклучил Законот за борба против сакрилегија (1825–1830). Огорчени од јавен отпор и непочитување, кралот и неговите министри се обиделе да манипулираат со општите избори од 1830 година преку нивните јулски уредби. Ова предизвикало револуција на улиците на Париз, Шарл абдицирал, а на 9 август 1830 година Домот на пратеници го потврдил Луј Филип д'Орлеанс како крал на Французите, воведувајќи ја Јулската монархија.

## Луј XVIII, 1814–1824

### Прва реставрација (1814)
[мини|''Алегорија за враќањето на Бурбоните на 24 април 1814: Луј XVIII ја крева Франција од нејзините урнатини'' од [Луј-Филип Крепен]]
[мини|Луј XVIII се враќа во [Хотел де Вил де Париз на 29 август 1814]]
Враќањето на Луј XVIII на престолот во 1814 година било извршено главно преку поддршката на поранешниот министер за надворешни работи на Наполеон, Талејран, кој ги убедил победничките сојузнички сили во пожелноста на реставрацијата на Бурбон. Сојузниците првично се поделиле околу најдобриот кандидат за престолот: Британија ги фаворизирала Бурбоните, Австријците сметале за регент на синот на Наполеон, Франсоа Бонапарт, а Русите биле отворени или за војводата на Орлеан, Луј Филип или Жан Батист Бернадот, поранешниот маршал на Наполеон, кој бил претпоставен наследник на шведскиот престол. На Наполеон му било понудено да го задржи престолот во февруари 1814 година, под услов Франција да се врати на своите граници од 1792 година, но тој одбил. Изводливоста на реставрацијата била доведена во прашање, но привлечноста на мирот за уморната француска јавност и демонстрациите за поддршка на Бурбоните во Париз, Бордо, Марсеј и Лион, помогнало да се уверат сојузниците.

Луј, во согласност со Декларацијата на Сен-Оуен, доделил писмен устав, Повелба од 1814 година, која гарантирала дводомен законодавен дом со наследничка/назначена комора на врсници и избрана комора на пратеници - нивната улога била консултативна (освен за оданочување), бидејќи само кралот имал моќ да предлага или санкционира закони и да назначува или отповикува министри. Правото на глас било ограничено на мажи со значителен имот, а само 1% од луѓето можеле да гласаат.  Многу од правните, административните и економските реформи во револуционерниот период биле оставени недопрени; Наполеоновиот законик кој гарантирал правна еднаквост и граѓански слободи, селанскиот *[[Национални средства|biens nationalaux (национални средства)]]* и новиот систем на поделба на земјата на *[[Департмани во Франција|одделенија (департмани)]]* не биле отповикани од новиот крал. Односите меѓу црквата и државата останале регулирани со Конкордатот од 1801 година.

По првиот сентиментален наплив на популарност, гестовите на Луис кон менување на резултатите од Француската револуција, довело до брзо губење на поддршката кај обесправеното мнозинство. Симболични чинови како што се замената на тробојното знаме со белото знаме, титулата на Луј како „XVIII“ (како наследник на Луј XVII, кој никогаш не владеел) и како „Крал на Франција“ наместо „Крал на Французите“ и признавањето на монархијата на годишнините од смртта на Луј XVI и Марија Антоанета биле значајни. Поопиплив извор на антагонизам бил притисокот што Католичката црква го вршела врз сопствениците на *[[biens nationalaux]]* (земјите конфискувани од револуцијата) и обидите на *[[емигрант]]ите* кои се враќале да ги повратат нивните поранешни земји. Групи кои немале лоши чувства кон Луј ја вклучувало војската, не-католиците и работниците погодени од повоениот пад и британскиот увоз.

### Сто дена
Емисарите на Наполеон го информирале за ова незадоволство и на 20 март 1815 година, тој се вратил во Париз од Елба. На неговиот пат Наполеон, повеќето трупи испратени да го запрат неговиот марш, вклучително и некои кои номинално биле ројалисти, се чувствувале повеќе склони да му се придружат на поранешниот цар отколку да го спречат. Луис побегнал од Париз во Гент на 19 март.

Откако Наполеон бил поразен во Битката кај Ватерло и повторно испратен во егзил, Луис се вратил. За време на неговото отсуство, мал револт во традиционално про-ројалистичката Вандеја бил задушен, но имало неколку субверзивни дејствија кои ја фаворизирале реставрацијата, иако популарноста на Наполеон почнало да се зголемува.

### Втора реставрација (1815)
[лево|мини|[Луј XVIII, запрашан дали има намера да вклучи некого од Домот на Бонапарт во неговите кралски служби, одговорил: „Нема да земам ниту еден“. (18 јули 1815)]]
Талеран повторно бил влијателен во согледувањето дека Бурбоните биле вратени на власт, како и Џозеф Фуше, министерот за полиција на Наполеон за време на Стоте дена. Оваа втора реставрација го видела почетокот на Вториот бел терор, главно на југ, кога неофицијалните групи кои ја поддржувале монархијата барале одмазда против оние кои го помогнале враќањето на Наполеон: околу 200-300 биле убиени, додека илјадници избегале. Околу 70.000 владини функционери биле разрешени. Пробурбонските сторители честопати биле познати како *[[:fr:Verdets (royalistes)|Вердети]]* поради нивните зелени кокети. По период во кој локалните власти беспомошно гледале на насилството, кралот и неговите министри испратиле службеници да воспостават ред.
[мини|[Шарл Морис де Талеран-Перигор|Шарл Морис де Талејран-Перигор, кој служел под неколку режими, прикажан како „плови со плимата“. Забележете ја високата потпетица на неговиот лев чевел, алудирајќи и на неговото куцање и на ѓаволското копито.|290x290пкс]]
На 20 ноември 1815 година бил потпишан нов Договор од Париз, кој имал повеќе казнени услови од договорот од 1814 година. На Франција и било наложено да плати отштета од 700 милиони франци, а границите на земјата биле намалени на нивниот статус од 1790 година, наместо на 1792 година како во претходниот договор. До 1818 година Франција била окупирана од 1,2 милиони странски војници, вклучително и околу 200.000 под команда на војводата од Велингтон, а Франција била принудена да ги плати трошоците за нивното сместување и оброци, покрај репарациите. Ветувањето за намалување на даноците, истакнато во 1814 година, било непрактично поради овие плаќања. Наследството од ова, и Белиот терор, го оставило Луис со огромна опозиција.
лево|мини|Ели, првиот конт Деказе, останал лојален на Бурбоните за време на стоте дена и бил најмоќниот министер од 1818 до 1820 година.
Главните министри на Луј на почетокот биле умерени, вклучувајќи ги Талејран, војводата де Ришелје и Ели Деказе; Самиот Луис следел претпазлива политика. *Комората за интроувација*, избрана во 1815 година, со прекарот „*недостижен*“ од Луис, била доминирана од огромно ултра-ројалистичко мнозинство кое брзо се здобило со репутација на „*покрал од кралот*“. Законодавниот дом ја отфрлила владата на Талеран-Фуше и се обидел да го легитимира Белиот терор, донесувајќи пресуди против непријателите на државата, отпуштајќи 50.000-80.000 државни службеници и 15.000 армиски офицери. Ришелје, *емигрант* кој заминал во октомври 1789 година, кој „немал никаква врска со новата Франција“, бил назначен за премиер. Во меѓувреме, *неопределената комора* продолжила агресивно да го поддржува местото на монархијата и црквата и повикала на повеќе комеморации за историските кралски личности. Во текот на парламентарниот мандат, ултра-ројалистите сè повеќе почнале да го спојуваат својот бренд на политика со државната церемонија, на големо негодување на Луис. Деказе, можеби најумерениот министер, се обидел да ја запре политизацијата на Националната гарда (многу *Вердети* биле составени) со забрана на политички демонстрации од страна на милицијата во јули 1816 година.

Поради тензијата меѓу владата на кралот и ултра-ројалистичката комора на пратеници, вториот почнал да ги бара своите права. Откако тие се обиделе да го попречат буџетот за 1816 година, владата признала дека комората има право да ги одобри државните трошоци. Сепак, тие не можеле да добијат гаранција од кралот дека неговите кабинети ќе го претставуваат мнозинството во парламентот.

Во септември 1816 година, комората била распуштена од Луис поради нејзините реакционерни мерки и изборна манипулација резултирала со полиберална комора во 1816 година. Ришелје служел до 29 декември 1818 година, следен од Жан-Жозеф, Маркиз Десол до 19 ноември 1819 година, а потоа Деказе (во реалноста доминантен министер од 1818 до 1820 година) до 20 февруари 1820 година. Ова било ерата во која *[[Доктринери|доктринарите]]* доминирале во политиката, надевајќи се дека ќе ја помират монархијата со Француската револуција и моќта со слободата. Следната година, владата ги сменила изборните закони, прибегнувајќи кон *[[геримандеринг]]* и менување на законот за да им дозволи на некои богати луѓе од трговијата и индустријата да гласаат,  во обид да ги спречи ултрасите да добијат мнозинство на идните избори. Цензурата на печатот била разјаснета и олабавена, некои позиции во воената хиерархија биле отворени за конкуренција, а биле формирани меѓусебни училишта кои навлегле во католичкиот монопол на јавното основно образование. Деказе исчистил голем број ултра-ројалистички префекти и под-префекти, а на дополнителните избори, бил избран невообичаено висок процент на бонапартисти и републиканци, од кои некои биле поддржани од ултраси кои прибегнале кон тактичко гласање. Ултрасите биле силно критички настроени кон практиката на давање вработување во државна служба или унапредување на пратениците, бидејќи владата продолжи да ја консолидира својата позиција.

До 1820 година, опозициските либерали - кои со ултрасите сочинувале половина од собранието - се покажале неуправливи, а Деказе и кралот барале начини повторно да ги ревидираат изборните закони, за да обезбедат поиздржливо конзервативно мнозинство. Во февруари 1820 година, атентатот од страна на бонапартистот на Војводата де Бери, ултрареакционерниот син на ултрареакционерниот брат на Луј и претпоставениот наследник, идниот Шарл X, го предизвикало падот на Деказе од власт и триумфот на ултрасите.
[мини|[Франсоа Рене де Шатобријан|Франсоа-Рене де Шатобриан, романтичен писател кој седеше во Комората на врсниците]]
Ришелје се вратил на власт за краток интервал, од 1820 до 1821 година. Печатот бил посилно цензуриран, притворот без судење бил повторно воведен, а на водачите *на доктринерите*, како што е Франсоа Гизо, им било забрането да предаваат во вишата нормална школа. Под Ришелје, изборниот закон бил повторно променет за да им се даде на најбогатите избирачи двоен глас, навреме за изборите во ноември 1820 година. По убедливата победа, било формирано ново министерство за ултра, предводено од Жан-Батист де Виле, водечки Ултрас кој служел шест години. Ултрасите се нашле повторно на власт во поволни околности: сопругата на Бери, војвотката де Бери, родила „чудо од дете“, Анри, седум месеци по смртта на војводата; Наполеон починал на Света Елена во 1821 година, а неговиот син, војводата на Рајхштат, останал интерниран во австриски раце. Литературните фигури, особено Шатобријан, но и Хуго, Ламартин, Вињи и Нодие, се собрале за каузата на ултрасите. И Хуго и Ламартин подоцна станале републиканци, додека Нодиер бил порано. Сепак, Вил се покажал како претпазлив како неговиот господар, и додека живеел Луис, отворените реакционерни политики биле сведени на минимум.
[мини|Карикатура на Луис додека се подготвува за [Сто илјади синови на Сент Луис|шпанската експедиција, од Џорџ Круикшанк]]
Ултрасите ја прошириле својата поддршка и ставиле крај на растечкото воено несогласување во 1823 година, кога интервенцијата во Шпанија, во корист на шпанскиот крал на бурбоните Фернандо VII, и против либералната шпанска влада, поттикнал народен патриотски жар. И покрај британската поддршка за воената акција, интервенцијата нашироко се сметала за обид да се врати влијанието во Шпанија, која била изгубена од Британците под Наполеон. Француската експедициска војска, наречена Сто илјади синови на Сент Луис, ја предводел војводата д'Ангулем, синот на кметот д'Артоа. Француските трупи марширале кон Мадрид, а потоа во Кадис, соборувајќи ги либералите со мали борби (од април до септември 1823 година) и останале во Шпанија пет години. Поддршката за ултрасите меѓу богатите со гласање било дополнително зајакната со давањето услуги на сличен начин како во комората од 1816 година, и стравувањата за *шарбонеријата*, францускиот еквивалент на *[[карбонари]]те*. На изборите во 1824 година, било обезбедено уште едно големо мнозинство.

Луј XVIII умрел на 16 септември 1824 година, а бил наследен од неговиот брат, Шарл X.

## Шарл Х

### 1824–1830: Конзервативен пресврт
[мини|[Шарл X, од Франсоа Жерар]]
Пристапувањето на престолот на Шарл X, водачот на ултра-ројалистичката фракција, се совпаднала со контролата на моќта на ултрасите во Домот на пратениците; на тој начин, министерството на Жан-Батист де Виле можело да продолжи. Воздржаноста што Луис ја имал врз ултра-ројалистите била отстранета.

Како што земјата била подложена на христијанска преродба во постреволуционерните години, ултрасите работеле на подигање на статусот на Римокатоличката црква уште еднаш. Црковниот и државниот Конкордат од 11 јуни 1817 година требало да го замени Конкордатот од 1801 година, но и покрај тоа што бил потпишан, тој никогаш не бил потврден. Владата на Виле, под притисок на многу пратеници, гласал за Законот против жртвувањето во јануари 1825 година, со кој се казнувало со смрт кражбата на посветените домаќини. Законот бил неспроведлив и бил донесен само за симболични цели, иако усвојувањето на актот предизвикало значителна врева, особено меѓу *[[Доктринери|доктринарите]]*. Многу поконтроверзно било воведувањето на Језуитите, кои основале мрежа на колеџи за елитна младина надвор од официјалниот универзитетски систем. Језуитите биле забележани по нивната лојалност кон папата и дале многу помала поддршка за галиканските традиции. Внатре и надвор од Црквата имале непријатели, а кралот ја завршил нивната институционална улога во 1828 година.

Новата легислатива им исплатило отштета на ројалистите чии земји биле конфискувани за време на Револуцијата. Иако овој закон бил измислен од Луис, Шарл бил влијателен во согледувањето дека тој бил усвоен. Пред коморите бил ставен и предлог-законот за финансирање на оваа компензација, со конверзија на државниот долг (*рента*) од 5% на 3% обврзници, со што државата ќе заштедела 30 милиони франци годишно за камати. Владата на Виле тврдела дека *изнајмувачите* виделе дека нивниот принос растел несразмерно на нивната оригинална инвестиција и дека прераспределбата била праведна. Конечниот закон доделил државни средства од 988 милиони франци за компензација, финансирани од државни обврзници во вредност од 600 милиони франци со камата од 3%.

Во 1826 година, Вил вовел нацрт-закон со кој се обновувал законот за првородство, барем за сопствениците на големи имоти, освен ако тие не избрале поинаку. Либералите и печатот се побуниле, како и некои дисидентски ултраси, како Шатобријан. Нивната бурна критика ја поттикнало владата да воведе предлог-закон за ограничување на печатот во декември, откако во голема мера ја повлекле цензурата во 1824 година. Ова само уште повеќе ја разгорело опозицијата, а предлог-законот бил повлечен.

Кабинетот на Виле се соочил со зголемен притисок во 1827 година од либералниот печат, вклучувајќи го и *Journal des debats*, кој ги спонзорирал написите на Шатобријан. Шатобриан, најистакнатиот од ултрасите против Вил, се комбинирал со другите противници на цензурата на печатот (новиот закон го наметнал повторно на 24 јули 1827 година) за да го формира *Друштво на пријатели на слободата на печатот* (*Société des amis de la liberté de la presse)*; Шоузул-Стејнвил, Салванди и Вилмејн биле меѓу соработниците. Групата, охрабрена од зголемениот бран на опозицијата, била од полиберален состав (поврзан со *[[Ле Глоуб]]* ) и вклучувало членови како Гизо, Ремусат и Баро. Биле испратени памфлети кои ги избегнувале законите за цензура, а групата обезбедила организациона помош на либералните кандидати против провладините државни службеници на изборите во ноември 1827 година.
[мини|[Јуџин-Луј Лами, *гренадиер на Кралската гарда*, прикажувајќи ја униформата на гренадиер на Кралската гарда под Шарл X (1817)]]До времето на изборите, умерените ројалисти (конституционалисти), почнале да се свртуваат против Шарл, како и деловната заедница, делумно поради финансиската криза во 1825 година, за која тие го обвиниле законот за обештетување на владата. Иго и голем број други писатели, незадоволни од реалноста на животот под Шарл X, исто така почнале да го критикуваат режимот. Во подготовките за ограничувањето на регистрацијата на 30 септември за изборите, опозициските комитети жестоко работеле за да се пријават што е можно повеќе гласачи, спротивставувајќи се на акциите на *префектите*, кои почнале да отстрануваат одредени гласачи кои не успеале да обезбедат до-датумски документи од изборите во 1824 година. 18.000 гласачи биле додадени на 60.000 на првиот список; и покрај обидите на префектот да ги регистрира оние што биле поддржувачи на владата, ова главно можело да се припише на опозициската активност. Организацијата била главно поделена зад Пријателите на Шатобријан и *Аид-тои,* кои ги поддржувале либералите, *конституционерите* и *контра-опозицијата* (уставни монархисти).

Новата комора не резултирала со јасно мнозинство за ниту една страна. Наследникот на Виле, викомт де Мартињак, кој го започнал својот мандат во јануари 1828 година, се обидел да води среден курс, смирувајќи ги либералите со олабавување на контролата на печатот, протерување на Језуитите, менување на изборната регистрација и ограничување на формирањето на католички училишта. Шарл, незадоволен од новата влада, се опкружил со луѓе од *Шевалие де ла Фоа* и други ултраси, како што се принцот де Полињак и Ла Бурдоне. Мартињац бил сменет кога неговата влада го загубила предлог-законот за локалната власт. Шарл и неговите советници верувале дека нова влада може да се формира со поддршка на монархистичките фракции Виле, Шатобриан и Деказе, но го избрале Полињак како главен министер, во ноември 1829 година, кој бил одвратен за либералите и, уште полошо, за Шатобријан. Иако Шарл останал ноншалантен, ќор-сокакот довел некои ројалисти да повикаат на *државен удар*, а истакнати либерали на даночен штрајк.

На отворањето на седницата во март 1830 година, кралот одржал говор кој содржел прикриени закани до опозицијата; како одговор, 221 пратеник (апсолутно мнозинство) ја осудило владата, а Шарл потоа го прекинал, а потоа го распуштил парламентот. Шарл го задржал верувањето дека е популарен меѓу народната маса без право на право, и тој и Полињак избрале да водат амбициозна надворешна политика на колонијализам и експанзионизам, со помош на Русија. Франција интервенирала во Медитеранот неколку пати по оставката на Виле, а експедициите сега биле испратени во Грција и Мадагаскар. Полињак исто така го иницирал француското освојување на Алжир; победата била објавена над Деј на Алжир на почетокот на јули. Биле изготвени планови за инвазија на Белгија, која наскоро требало да претрпи сопствена револуција. Сепак, надворешната политика не се покажала доволна за да го одвлече вниманието од домашните проблеми.

Раскинувањето на Шарл на Комората на пратеници, неговите *[[јулски уредби]]* со кои се воспоставила ригидна контрола на печатот и неговото ограничување на избирачкото право резултирало со Јулската револуција од 1830 година. Меѓутоа, главната причина за падот на режимот било тоа што, иако тој успеал да ја задржи поддршката на аристократијата, Католичката црква, па дури и голем дел од селанството, каузата на ултрасите била длабоко непопуларна надвор од парламентот и кај оние кои не ја имале франшизата, особено индустриските работници и буржоазијата. Главната причина била остриот пораст на цените на храната, предизвикан од серија лоши жетви 1827-1830 година. Работниците кои живееле на маргина биле многу под притисок и лути што владата не обрнала малку внимание на нивните итни потреби.

Шарл абдицирал во корист на неговиот внук, Анри V и заминал за Англија. Сепак, либералниот, буржоаски контролиран Дом на пратеници одбил да го потврди Анри како крал. Во гласањето кое главно го бојкотирале конзервативните пратеници, телото го прогласил францускиот престол празен и го издигнал Луј-Филип, војводата од Орлеанс, на власт.

### 1827–1830: Тензии
Сè уште постоела значителна дебата меѓу историчарите за вистинската причина за падот на Шарл X. Сепак, она што генерално се признава е дека помеѓу 1820 и 1830 година, серија економски падови во комбинација со порастот на либералната опозиција во Комората на Пратениците, на крајот ги собориле конзервативните Бурбони.

Помеѓу 1827 и 1830 година, Франција се соочила со економски пад, индустриски и земјоделски, што е веројатно полош од оној што ја поттикнал револуцијата. Серијата прогресивно влошени жетви на жито во доцните 1820-ти ги зголемиле цените на различните главни прехранбени производи и земјоделските култури. Како одговор, руралното селанство низ Франција лобирало за олабавување на заштитните тарифи за житото за да се намалат цените и да се олесни нивната економска ситуација. Сепак, Шарл X, потклекнувајќи се на притисокот од побогатите земјопоседници, ги задржал тарифите на место. Тој го сторил тоа врз основа на одговорот на Бурбон на „Година без лето“ во 1816 година, за време на која Луј XVIII ги олабавил тарифите за време на глад, предизвикало пад на цените и го навлекло гневот на богатите земјопоседници, кои биле традиционалниот извор на бурбонскиот легитимитет. Така, помеѓу 1827 и 1830 година, селаните низ цела Франција се соочиле со период на релативна економска тешкотија и пораст на цените.

Во исто време, меѓународните притисоци, во комбинација со ослабената куповна моќ од провинциите, довело до намалена економска активност во урбаните центри. Овој индустриски пад придонел за зголемување на нивото на сиромаштија кај париските занаетчии. Така, до 1830 година, повеќекратната демографија страдала од економската политика на Шарл X.

Додека француската економија слабеела, серија избори донеле релативно моќен либерален блок во Домот на пратениците. Либерален блок од 17 члена од 1824 година пораснал на 180 во 1827 година и 274 во 1830 година. Ова либерално мнозинство станувало сè понезадоволно од политиката на центристот Мартињак и ултра-ројалистот Полињак, барајќи да ја заштити ограничената заштита на Повелбата од 1814 година. Тие барале и проширување на франшизата и полиберални економски политики. Побарале и право како мнозински блок да ги именуваат премиерот и кабинетот.

Растот на либералниот блок во рамките на Домот на пратеници одговарало приближно со подемот на либералниот печат во Франција. Генерално фокусиран околу Париз, овој печат обезбедил контрапункт на владините новинарски служби и на весниците на десницата. Станувал сè поважен во пренесувањето на политичките мислења и политичката ситуација до париската јавност, и затоа можел да се гледа како клучна врска помеѓу подемот на либералите и сè повознемирените и економски настраданите француски маси.
мини|ГОЛЕМИОТ ОРЕВОКРШАЧ ОД 25 ЈУЛИ. Карикатура на Шарл Икс.
До 1830 година, владата на реставрација на Шарл X се соочила со тешкотии од сите страни. Новото либерално мнозинство очигледно немало намера да попушти пред агресивната политика на Полињак. Подемот на либералниот печат во Париз кој го надминал официјалниот владин весник укажал на општа промена во париската политика кон левицата. А сепак, базата на моќ на Шарл секако била кон десницата на политичкиот спектар, како и неговите сопствени ставови. Едноставно не можел да попушти на зголемените барања од внатрешноста на Домот на пратеници.

### 1830: Јулска револуција
Повелбата од 1814 година ја направило Франција уставна монархија. Додека кралот ја задржал големата моќ над создавањето политики, како и единствената моќ на извршната власт, сепак, се потпирал на Парламентот да ги прифати и донесе неговите законски декрети. Повелбата, исто така, го утврдила начинот на избор на пратениците, нивните права во рамките на Домот на пратениците и правата на мнозинскиот блок. Така, во 1830 година, Шарл X се соочил со значителен проблем. Тој не можел да ги надмине своите уставни граници, а сепак, не можел да ја спроведува својата политика со либерално мнозинство во Домот на пратеници. Тој бил подготвен за остра акција и го направил својот потег по последното гласање за недоверба од мнозинството на либералниот дом, во март 1830 година. Тој започнал да ја менува Повелбата од 1814 година со декрет. Овие декрети, познати како „Четири уредби“, го распуштиле Домот на пратеници, ја суспендирале слободата на печатот, ја исклучиле полибералната комерцијална средна класа од идните избори и повикале на нови избори.

На 10 јули 1830 година, пред кралот да ги даде своите изјави, група богати, либерални новинари и сопственици на весници, предводени од Адолф Тиерс, се состанале во Париз за да одлучат за стратегија за спротивставување на Шарл X. Тогаш било одлучено, речиси три недели пред Револуцијата, дека во случај на очекувани прогласи на Шарл, новинарскиот естаблишмент на Париз ќе објави жестоки критики за политиката на кралот во обид да ги мобилизира масите. Така, кога Шарл X ги дал своите изјави на 25 јули 1830 година, либералната новинарска машина се мобилизирала, објавувајќи написи и жалби со кои се осудувал деспотизмот на постапките на кралот.
десно|мини|Јулската револуција од 1830 година довело до абдицирање на Шарл X и крај на Бурбонската реставрација
Урбаните толпи во Париз, исто така, се мобилизирале, водени од патриотски жар и економски тешкотии, направиле барикади и ја нападнале инфраструктурата на Шарл X. За неколку дена, ситуацијата ескалирала надвор од способноста на монархијата да ја контролира. Додека Круната се преселила да ги затвора либералните периодични изданија, радикалните париски маси ги бранеле тие публикации. Тие, исто така, започнале напади против пробурбонските печати и го парализирале присилниот апарат на монархијата. Искористувајќи ја можноста, либералите во Парламентот почнале да подготвуваат резолуции, жалби и оценки против кралот. Кралот конечно абдицирал на 30 јули 1830 година. Дваесет минути подоцна, неговиот син, Луј Антоан, војводата од Ангулем, кој номинално го наследил Луј XIX, исто така абдицирал. Круната номинално потоа паднала врз синот на помладиот брат на Луј Антоан, внукот на Шарл X, кој требало да стане Хенри V. Сепак, новоовластената комора на пратеници го прогласила престолот празен, а на 9 август, го издигнала Луј-Филип до престолот. Така започнала јулската монархија.

## Луј-Филип и Домот на Орлеанс
десно|мини|Луј-Филип оди од Пале Ројал до градското собрание, 31 јули
Луј-Филип се искачил на престолот на силата на Јулската револуција од 1830 година и владеел, не како „француски крал“, туку како „крал на французите“, означувајќи ја промената на националниот суверенитет. Орлеанистите останале на власт до 1848 година. По соборувањето на последниот крал што владеел со Франција за време на Февруарската револуција во 1848 година, била формирана Втората француска република со изборот на Луј-Наполеон Бонапарт за претседател (1848–1852). Во францускиот преврат од 1851 година, Наполеон се прогласил себеси за цар Наполеон III од Второто Царство, кое траело од 1852 до 1870 година.

## Политичките партии под реставрацијата
Политичките партии забележале значителни промени во усогласувањето и членството во рамките на Реставрацијата. Домот на пратениците осцилирал помеѓу репресивните *ултра-ројалистички* фази и прогресивните *либерални* фази. Репресијата на *[[Втор бел терор|белиот терор]]* ги исклучило противниците на монархијата од политичката сцена, но поединците со влијание кои имале различни визии за француската уставна монархија сепак се судриле.

Сите партии останале да се плашат од обичниот народ, кој немал право на глас и кого Адолф Тиерс подоцна го нарекол со терминот „евтино мноштво“. Нивните политички цели биле насочени кон класен фаворитизам. Политичките промени во Комората се должат на злоупотреба од мнозинската тенденција, што вклучувало распуштање, а потоа и инверзија на мнозинството, или критични настани; на пример, атентатот на војводата де Бери во 1820 година.

Споровите биле борба за моќ меѓу моќните (кралското семејство против пратениците) наместо борба меѓу кралското семејство и популизмот. Иако пратениците тврделе дека ги бранат интересите на народот, повеќето имале важен страв од обичните луѓе, од иновациите, од социјализмот, па дури и од едноставните мерки, како што било продолжувањето на избирачкото право.

Главните политички партии за време на реставрацијата се опишани подолу.

### Ултра-ројалисти
лево|мини|Принцот Жил де Полињак, 1830 година
Ултра-ројалистите посакувале враќање на ''античкиот режим'' кој преовладувал пред 1789 година: апсолутна монархија, доминација на благородништвото и монопол на политиката од „посветените христијани“. Тие биле антирепубликански, антидемократски и проповедале *Влада на високо ниво*. Иако тие го толерирале *гласниот цензитар,* форма на демократија ограничена на оние кои плаќале даноци над високиот праг, тие сметале дека Повелбата од 1814 година е премногу револуционерна. Сакале повторно воспоставување на привилегиите, голема политичка улога за Католичката црква и политички активен, наместо церемонијален, крал: Шарл X.

Истакнати ултра-ројалистички теоретичари биле Луј де Боналд и Жозеф де Мејстр. Нивните парламентарни водачи биле Франсоа Режис де Ла Бурдоне, Грофот Ла Бретече и Жил де Полињак во 1829. Главните ројалистички весници биле *La Quotidienne* и *La Gazette,* дополнети со *Drapeau Blanc*, именуван по белото знаме на Бурбон, и *Орифлам*, именуван по борбениот стандард на Франција.

### Доктринери
*[[Доктринери]]те* биле главно богати и образовани луѓе од средната класа: адвокати, високи функционери на Царството и академици. Тие се плашеле од триумфот на аристократијата, исто колку и од оној на демократите. Тие ја прифатиле Кралската повелба како гаранција за слободата и граѓанската рамноправност која сепак ги зауздало неуките и возбудливите маси. Идеолошки тие биле класични либерали кои го формирале десниот центар на политичкиот спектар на реставрацијата: тие го поддржувале и капитализмот и католицизмот и се обиделе да го помират парламентаризмот (во елитен облик заснован на богатство) и монархизмот (во уставна, церемонијална форма). притоа отфрлајќи ги и апсолутизмот и клерикализмот на ултра-ројалистите, и универзалното право на глас на либералната левица и републиканците. Важни личности биле Пјер Пол Ројер-Колар, Франсоа Гизо и грофот Сер. Нивните весници биле *Le Courrier français* и *Le Censeur.*

### Либерална левица
мини|Жилбер ду Мотие, маркиз де Лафајет, 1825 година
Либералите биле претежно ситна буржоазија, лекари, адвокати, правници и во руралните изборни единици, трговци и трговци со национални добра. Изборно тие имале корист од бавното појавување на новата елита од средната класа, поради почетокот на Индустриската револуција.

Некои од нив го прифатиле принципот на монархија, во строго церемонијална и парламентарна форма, додека други биле умерени републиканци. Настрана уставните прашања, тие се согласиле да бараат враќање на демократските принципи на Француската револуција, како што било слабеењето на свештеничката и аристократската моќ, и затоа мислеле дека уставната повелба не била доволно демократска и не ги сакале мировните договори од 1815 година, белиот терор и враќањето на предимството на свештенството и благородништвото. Тие сакале да ја намалат даночната квота за поддршка на средната класа како целина, на штета на аристократијата и на тој начин го поддржале универзалното право на глас или барем широко отворање на изборниот систем за скромната средна класа, како што биле земјоделците и занаетчиите. Важни личности биле парламентарниот монархист Бенжамен Констан, офицерот на Империјата Максимилијан Себастиен Фој, републиканскиот адвокат Жак-Антоан Мануел и Маркизот де Лафајет. Нивните весници биле *Ла Минерв*, *Ле Конституционал* и *Ле Глоуб*.

### Републиканците и социјалистите
Единствените активни републиканци биле од левата страна до крајната левица, базирани меѓу работниците. Работниците немале право на глас и не биле слушани. Нивните демонстрации биле потиснати или пренасочени, предизвикувајќи засилување на парламентаризмот, што не значело демократска еволуција, само пошироко оданочување. За некои, како што бил Бланки, револуцијата изгледала единственото решение. Гарние-Паже и Луј-Ежен и Елеоноре-Луј Годефро Кавањак се сметале себеси за републиканци, додека Кабе и Распаил биле активни како социјалисти. Сен-Симон исто така бил активен во овој период и упатил директни апели до Луј XVIII пред неговата смрт во 1824 година.

## Религија
десно|мини|Побожниот монарх, карикатура на Шарл X
До 1800 година, Католичката црква била сиромашна, трошна и неорганизирана, со осиромашено и старо свештенство. Помладата генерација имала малку религиозни упатства и не била запознаена со традиционалното обожавање. Меѓутоа, како одговор на надворешните притисоци од странските војни, верскиот жар бил силен, особено кај жените. Наполеоновиот Конкордат од 1801 година обезбедил стабилност и ги заврши нападите врз црквата.

Со реставрацијата, Католичката црква повторно станала државна религија, поддржана финансиски и политички од владата. Нејзините земји и финансиски средства не биле вратени, но владата платила плати и трошоци за одржување за нормални црковни активности. Епископите ја вратиле контролата над католичките работи. Аристократијата пред револуцијата била млака за религиозните доктрини и практики, но децениите на егзил создале сојуз на престолот и олтарот. Ројалистите кои се вратиле биле многу побожни и многу посвесни за нивната потреба од близок сојуз со Црквата. Тие го отфрлиле модниот скептицизам и сега го промовирале бранот на католичката религиозност што ја зафатил Европа, со нова почит кон Богородица, светците и популарни религиозни ритуали како што е молитвата на бројаница. Посветеноста била многу посилна и повидлива во руралните области отколку во Париз и другите градови. Населението од 32 милиони вклучувало околу 680.000 протестанти и 60.000 Евреи, на кои им била продолжена толеранција. Антиклерикализмот на Волтер и на просветителството не исчезнало, но било во мирување.

На елитно ниво, имало драматична промена во интелектуалната клима од интелектуален класицизам до страстен романтизам. Книгата од 1802 година на Франсоа-Рен де Шатобријан со наслов Генијот на христијанството (*Génie du christianisme*) имала огромно влијание во преобликувањето на француската литература и интелектуалниот живот, нагласувајќи ја централноста на религијата во создавањето на европската висока култура. Книгата на Шатобријан *„направила повеќе од која било друга поединечна работа за да го врати кредибилитетот и престижот на христијанството во интелектуалните кругови и започнала модерно повторно откривање на средниот век и нивната христијанска цивилизација. Меѓутоа, преродбата во никој случај не била ограничена на интелектуалната елита, туку била очигледна во вистинската, ако и нерамномерна, прехристијанизација на француското село.“*

## Економија
Со обновувањето на Бурбоните во 1814 година, на власт се вратила реакционерната аристократија со својот презир кон претприемништвото. Британските стоки го преплавил пазарот, а Франција одговорила со високи царини и протекционизам за да ги заштити своите воспоставени бизниси, особено занаетчиството и малото производство, како што бил текстилот. Царината на производите од железо достигнала 120%. На земјоделството никогаш не му била потребна заштита, но сега тоа го барало поради пониските цени на увезените прехранбени производи, како што било руското жито. Француските лозари силно ја поддржале царината - на нивните вина не им била потребна, но тие инсистирале на висока царина за увоз на чај. Еден аграрен заменик објаснил: „Чајот го разградува нашиот национален карактер со претворање на оние кои често го користат во ладни и загушливи нордиски типови, додека виното ја буди во душата таа нежна веселост што им дава на Французите љубезен и духовит национален карактер“. Француската влада ја фалсификувала официјалната статистика за да потврди дека извозот и увозот растеле - всушност имало стагнација, а економската криза од 1826-29 година ја разочарала деловната заедница и ја подготвило да ја поддржат револуцијата во 1830 година.

## Уметност и литература
Романтизмот ја преобликувал уметноста и литературата. Тоа го стимулирало појавувањето на широка нова публика од средната класа. Меѓу најпопуларните дела биле:

* *[[Клетници]]*, романот на Виктор Иго кој е сместен 20 години по Стоте дена на Наполеон.
* *[[Црвено и Црно|Црвено и црно]]*, романот на Стендал сместен во последните години од режимот.
* *[[Човечка комедија]]*, секвенца од речиси 100 романи и драми на Оноре де Балзак, сместени за време на реставрацијата и јулската монархија.

## Париз
Градот полека растел по население од 714.000 во 1817 година на 786.000 во 1831 година. Во периодот кога Парижаните го виделе првиот систем за јавен транспорт, првите улични светилки на гас и првите униформирани париски полицајци. Во јули 1830 година, народното востание на улиците на Париз ја урнало Бурбонската монархија.

## Наводи

## Библиографија

* Арц, Фредерик Б. „*Изборниот систем во Франција за време на реставрацијата на Бурбон, 1815-30*“. Весник за модерна историја 1.2 (1929): 205–218.
* Арц, Фредерик (1934). *Реакција и револуција*, 1814–1832; ја покрива цела Европа
* Арц, Фредерик Бинкерд (1931). *Франција под реставрацијата на Бурбон, 1814-1830*. Прес на Универзитетот Харвард. Преземено на 29 декември 2021 година.
* Бури, Ј.П.Т. (2003). *Франција, 1814-1940*. Routledge. .
* Чарл, Кристоф. (1994) *Социјална историја на Франција во 19 век* (1994) стр. 1–52
* Колингем, Хју А. (1988). *Јулската монархија: Политичка историја на Франција, 1830–1848*. Лондон: Лонгмен. .
* Контра, Ендрју Ј. „*Нација на странци: Шатобријан и репатријација*“. Француски студии од деветнаесеттиот век 46.3 (2018): 285–306. 
* Кроули, К.В. (1969). *Новата модерна историја на Кембриџ*. Том IX: *Војна и мир во доба на пресврт*, 1793-1830. Кембриџ: Кембриџ UP. .
* Дејвис, Питер (2002). *Екстремната десница во Франција, 1789 година до денес*: Од Де Маистр до Ле Пен. Routledge. .
* ЕМ персонал (јануари 1918). „*Државни документи*“. Европски магазин. Филолошко друштво (Велика Британија): 161.
* Фенби, Џонатан. „*Враќањето на кралот*“. Историјата денес (октомври 2015) 65#10 стр. 49–54; Многу добро илустрирана популарна историја.
* Фортескју, Вилијам. (1988) *Револуција и контрареволуција во Франција, 1815-1852* (Блеквел, 1988).
* Фозард, Ајрин. „*Владата и печатот во Франција, од 1822 до 1827 година*“. Англиски историски преглед 66.258 (1951): 51–66. 
* Фуре, Франсоа (1995). *Револуционерна Франција 1770-1880*. стр. 269–325. истражување на политичката историја од водечки научник
* Хол, Џон Р. *Реставрација на Бурбон* (1909)  бесплатно
* Хејнс, Кристин. *Нашите пријатели, непријателите. Окупацијата на Франција по Наполеон* (Универзитетскиот прес на Харвард, 2018)  прегледи
* Хадсон, Нора Ајлин (1973). *Ултра-ројализмот и француската реставрација*. Октагон прес. .
* Инграм, Филип (1998). *Наполеон и Европа*. Нелсон Торнс. .
* Жарден, Андре и Андре-Жан Тудеск. *Реставрација и реакција 1815–1848* (1988)
* Кент, Шерман (1975). *Изборите од 1827 година во Франција*. Харвард УП. .
* Кели, Џорџ А. „*Либерализмот и аристократијата во француската реставрација*“. Весник на историјата на идеи 26.4 (1965): 509–530. 
* Кисветер, Џејмс К. „*Империјалната реставрација: Континуитет во персоналот и политиката под Наполеон I и Луј XVIII*“. Историчар 45.1 (1982): 31–46. 
* Киркуп Т. (1892). *Историја на социјализмот*. Лондон: Адам и Чарлс Блек.
* Кнаптон, Ернест Џон. (1934) „*Некои аспекти од реставрацијата на Бурбон од 1814 година*“. Journal of Modern History (1934) 6#4 стр: 405–424. во ЈСТОР
* Кроен, Шерил Т. (зима 1998). „*Револуционерна религиозна политика за време на реставрацијата*“. Француски историски студии. 21 (1): 27–53. doi: 10.2307/286925. JSTOR 286925.
* Лукас-Дубретон, Ј. *Реставрацијата и јулиската монархија* (1929) стр. 1–173.
* Мериман, Џон М. ед. *1830 година во Франција* (1975). 7 долги написи од научници.
* Њуман, Едгар Леон (март 1974). „*Блузата и палтото: Сојузот на обичниот народ на Париз со либералното лидерство и средната класа за време на последните години од реставрацијата на Бурбон*“. Весник за модерна историја. 46 (1): 26–59. doi: 10.1086/241164. S2CID 153370679.
* Њуман, Едгар Леон и Роберт Лоренс Симпсон. *Историски речник на Франција од реставрацијата во 1815 година до втората империја* (Гринвуд прес, 1987)  издание
* Пилбим, Памела (јуни 1989 година). „*Економската криза од 1827-32 година и револуцијата од 1830 година во покраина Франција*“. *Историскиот весник*. 32 (2): 319-338. doi:10.1017/S0018246X00012176. S2CID 154412637.
* Пилбим, Памела (јуни 1982). *„Растот на либерализмот и кризата на реставрацијата на Бурбон, 1827–1830“*. *Историскиот весник*. 25 (2): 351-366. doi:10.1017/S0018246X00011596. S2CID 154630064.
* Пилбим, Памела (1999). Александар, Мартин С. (уред.). *Француска историја од Наполеон*. Арнолд. .
* Пинкни, Дејвид. *Француската револуција од 1830* (1972)
* Цена, Манро. (2008). *Опасната круна: Франција меѓу револуциите*. Пан. .
* Радер, Даниел Л. (1973). *Новинарите и Јулската револуција во Франција*. Хаг: Мартинус Ниџоф. .
* де Совињи, Гијом де Бертие. *Реставрацијата на Бурбон* (1966)
* Томбс, Роберт (1996). *Франција 1814–1914*. Лондон: Лонгмен. .
* Стјуарт, Џон Хол. *Ерата на реставрација во Франција, 1814-1830* (1968) 223 стр.
* Волф, Џон Б. (1940) *Франција: 1815 до денес* (1940) бесплатно на интернет стр. 1–75.

Категорија:Франција во 19 век
Категорија:Држави и територии настанати во 1814 година
Категорија:Држави и територии распаднати во 1815 година
Категорија:Држави и територии распаднати во 1830 година
Категорија:Држави и територии настанати во 1815 година