Окупација на Смирна

**Окупацијата на Смирна** — воена контрола од страна на грчките сили на градот Смирна (денешен Измир) и околните области од 15 мај 1919 година до 9 септември 1922 година. Сојузничките сили ја поддржале окупацијата и создавање на зона околу Смирна (грчки: *Ζώνη Σμύρνης*) за време на преговорите за поделба на Отоманското Царство, поради заштита на етничкото грчко население кое живело во и околу градот. Грчкиот десант на 15 мај 1919 година бил прославен од локалното грчко население, но брзо резултирал со етничко насилство во областа. Ова насилство ја намалило меѓународната поддршка за окупацијата и довело до пораст на турскиот национализам. Високиот комесар на Смирна, Аристеидис Стергијадис, зазел цврст став против дискриминацијата врз турското население од страна на администрацијата; сепак, етничките тензии и дискриминацијата останале. Стергијадис, исто така, започнал со работа на проекти што вклучуваат преселување на грчки бегалци, ги удрил темелите на универзитет и некои проекти за јавно здравје. Смирна претставувала голема база на операции за грчките трупи во Анадолија за време на Грчко-турската војна (1919-1922).

Грчката окупација на Смирна завршила на 9 септември 1922 година со турското заземање на Смирна од страна на трупите командувани од Мустафа Кемал Ататурк. По турскиот напредок на Смирна, толпата го убила православниот епископ Хрисостомом од Смирна и неколку дена подоцна Големиот пожар во Смирна избувнал и  големи делови од градот (вклучително и повеќето грчки и ерменски области) биле опожарени до темел. Проценетата смртност од грчки и ерменски извори е од 10.000 до 100,000. . Со крајот на окупацијата на Смирна, во голема мерка завршила големата борба во Анадолија меѓу грчките и турските сили, а на 24 јули 1923 година, страните го потпишале Договорот од Лозана со кој се ставило крај на војната.

## Позадина

На крајот на Првата светска војна (1914-1918), вниманието на сојузничките сили (Силите на Антантата) се фокусирало на поделбата на територијата на Отоманското Царство. Како дел од Договорот од Лондон (1915), со кој Италија го напуштил Тројниот сојуз (со Германија и Австроунгарија) и им се придружила на Франција, Велика Британија и Русија во Антантата, каде на Италија и биле ветени Додеканезите и делови во Анадолија, вклучително и Анталија и околните провинции, веројатно вклучувајќи ја и Смирна. Но, подоцна во 1915 година, како поттик за влегување во војна, британскиот министер за надворешни работи Едвард Греј во приватна дискусија со Елефтериос Венизелос, грчкиот премиер во тоа време, ветил големи делови од брегот на Анадолија дека ќе бидат  приклучени кон Грција, вклучувајќи ја и Смирна. Венизелос поднел оставка од својата позиција веднаш по оваа комуникација, но кога тој официјално се вратил на власт во јуни 1917 година, Грција влегла во војната на страната на Антантата.

На 30 октомври 1918 година, било потпишано примирјето од Мудрос помеѓу силите на Антантата и Отоманското Царство, ставајќи крај на османлискиот фронт на Првата светска војна, а победничките земји како Велика Британија, Грција, Италија, Франција и САД започнале да разговараат за одредбите на договорот во врска со поделбата на отоманската територија, преговори што резултирале со потпишување на договорот од Севр. Овие преговори започнале во февруари 1919 година и секоја земја имала посебни преференции за Смирна. Французите, кои имале големи инвестиции во регионот, зазеле позиција за територијален интегритет на една турска држава што ќе вклучува „Зона на Смирна“. Британците сакале Смирна да биде под посебна администрација. Италијанската позиција била дека Смирна не треба да е под нивна сопственост и така дипломатите ќе одбијат да дадат коментари кога ќе се разговара за грчката контрола врз областа. Грчката влада извршувајќи ја поддршката на Венизелос за идејата на Мегали идеја (да се стават области со мнозинство грчко население или со историски или религиозни врски со Грција под контрола на грчката држава) и поддржана од Лојд Џорџ, започнала голем пропаганден обид за промовирање на нивното тврдење. Покрај тоа, грчкото тврдење за областа Смирна било поддржано од Четиринаесет точки на Вудро Вилсон кои го потенцирале правото на автономен развој за малцинствата во Анадолија. Во преговорите, и покрај француските и италијанските забелешки, до средината на февруари 1919 година, Лојд ја префрлил дискусијата на тоа како ќе функционира грчката администрација, а не дали ќе се случи грчката администрација. За да ја постигне оваа цел, тој вовел низа експерти во дискусиите, вклучително и Арнолд Ј. Тојнбе, да разговараат за тоа како би функционирала зоната на Смирна и какви влијанија ќе има тоа врз нејзиното население. После оваа дискусија, кон крајот на февруари 1919 година, Венизелос го назначил Аристеидис Стергијадис, близок политички сојузник, за Високиот комесар на Смирна.

Во април 1919 година, Италијанците извршиле десант и ја презеле Анталија и почнале да покажуваат знаци на движење на трупите кон Смирна. За време на преговорите во исто време, италијанската делегација се повлекла кога станало јасно дека Ријека нема да им биде дадена по мировниот исход. Лојд Џорџ видел можност да го сруши ќор-сокакот над Смирна со отсуство на италијанската делегација и, според Јенсен, тој „*измислил извештај дека вооруженото востание на турските герилци во областа Смирна сериозно ги загрозува грчките и другите христијански малцинства*.„ За да ги заштити локалните христијани и исто така да го ограничи зголемувањето на италијанската акција во Анадолија, францускиот премиер Жорж Клемансо и американскиот претседател Вудро Вилсон ја поддржале грчката воена окупација на Смирна. Иако Смирна би била окупирана од грчки трупи, овластени од сојузниците, сојузниците не се согласиле дека Грција ќе го преземе суверенитетот над територијата сè додека понатамошните преговори не го решат овој проблем. Италијанската делегација се согласила на овој исход и била одобрена грчката окупација.

## Грчки десант во Смирна

На 14 мај 1919 година грчката мисија во Смирна прочитала изјава во која се наведува дека грчките трупи ќе пристигнат следниот ден во градот. Смит известува дека оваа вест била „*примена со големо чувство*“ од грчкото население на градот додека илјадници турски жители се собрале во ридот таа ноќ во знак на протест. Подоцна, преводите на прокламации издадени од Турците во оваа пригода, се покажале дека намерата не е чисто тихоокеански отпор. Истата ноќ, неколку стотици затвореници, претежно Турци, биле ослободени од затвор, со соучесништво на отоманската власт и италијанскиот мајор задолжен за затворот. Некои од нив купиле оружје од складиштето во близина на касарната.

Грчката окупација на Смирна започнала наредниот ден, каде илјадници биле собрани на морскиот брег, мавтајќи со грчки знамиња каде што се очекувало да пристигнат грчките трупи. Митрополитот на Смирна, Хрисостомом ги благословил првите трупи кога пристигнале во 08:00 часот. Полковникот, кој немал ниту волја, ниту престиж да се наметнува немилосрдно на своите луѓе, не бил задолжен за операцијата и ниту назначениот Висок комесар, ниту високи воени лица не биле таму за пристигнувањето, што резултирало да грчката војска влезе во погрешна комуникација и лоша на дисциплина. Полкот 1/38-та Евзон, приостигнал северно од местото каде што требало да ја заземе својата функција. Како резултат на тоа, тие морале да маршираат кон југ поминувајќи голем дел од грчките гужви што го славеле пристигнувањето, а исто така и преку османлиската влада Конак и касарната на османлиските трупи. Еден Турчин пукал и хаосот резултирал со тоа што грчките трупи испукале повеќе истрели во Конак и касарната. Османлиските трупи се предале и грчкиот полк започнал да маршира кон брегот. Сојузничките офицери во пристаништето објавиле дека грчките трупи исплукале повеќе турски затвореници за време на маршот и потоа ги виделе како ги фрлаат во морето. Затворениците биле принудени да извикуваат „*Да живее Венизелос*!“ и „*Да живее Грција*!“. Доналд Витал, британски државјанин и еден од ретките неутрални набудувачи за време на пристигнувањето, изјавил за третманот на турските затвореници, дека „*Тоа беше направено да помине без никакво понижување и добија добра зделка*“. Но, Витал проценил дека биле убиени триесет невооружени затвореници. Капетанот на *HMS Adventure* објавил дека еден турски офицер, марширајќи со рацете нагоре, се испуштил надвор од редот. Тој бил удрен со пушка на еден грчки војник на задниот дел од главата. Кога се обидел да застане, тој бил повторно удрен, пред да му биде разнесена главата.

## Реакции

Десантот и извештаите за насилството имале големо влијание врз многу страни. Десантот помогнал да се соберат различните групи на турскиот отпор во организирано движење (дополнително помогнато при десантотб на Мустафа Кемал во Самсун на 19 мај 1919 година). Неколку демонстрации се лучиле, организирани од турскиот народ во Цариград на кои била осудена окупацијата на Смирна. Помеѓу 100,000 и 150,000 луѓе се собрале на плоштадот Султанахмет, организиран од општеството *Каракол* и Турк Оџаги. Во Велика Британија и Франција, извештаите за насилство го зголемиле спротивставувањето во владите на постојана грчка контрола врз областа.

Како одговор на тврдењата за насилство, францускиот премиер предложил меѓусебна истражна комисија за Смирна: комисијата била составена од адмиралот Марк Ламберт Бристол за САД, генерал Бунуст за Франција, генерал Харе за Англија, генерал Дал за Италија и како набудувач без право на глас, полковник Мазаракис за Грција. Таа започнала со работа во август 1919 година и интервјуирала 175 сведоци и посетила повеќе места за наводни злосторства. Доколку грчки сведок и турски сведок не се согласуваат, се користел европски сведок за да се дадат заклучоците за извештајот. Овој систем бил отфрлен од Венизелос затоа што тврдел дека Европејците што живеат во Смирна имаат корист од привилегиите што им биле дадени под османлиската власт и затоа биле против грчката власт. Извештајот бил објавен на преговарачите во октомври и, генерално, биле пронајдени Грците одговорни за крвопролевањето поврзано со десантот и насилството низ Смирна. Покрај тоа, заклучоците ја довеле во прашање основната оправданост за грчката окупација и посочиле дека грчките трупи ќе бидат заменети со сојузничка сила. Главниот британски дипломат го отфрли поголемиот заклучок велејќи дека Комисијата го пречекорила својот мандат. Во преговорите по извештајот, францускиот премиер го потсетил Венизелос дека окупацијата на Смирна не е трајна и дека е само политичко решение.

Во исто време, британскиот маршал Џорџ Милн бил задолжен од сојузниците да изготви решение за италијанската и грчката тензија во долината на реката Мендерес. Милн во својот извештај предупредил дека турската герилска акција ќе продолжи сè додека Грците продолжуваат да ја окупираат Смирна и ја доведуваат во прашање оправданоста за грчката окупација. Што е најважно, неговиот извештај развил граница што ќе ја оддели зоната на Смирна од остатокот на Анадолија. Советот на Велика Британија, Франција, САД и Италија ја одобрил линијата на Милн над која грчките трупи не требало да преминуваат.

## Управување
### Висок комесар
Аристеидис Стергијадис бил назначен за Висок комесар на Смирна во февруари и пристигнал во градот четири дена по десантот на 15 мај. Тој веднаш започнал со работите поврзани со воспоставување на администрација, намалување на етничкото насилство и правење начин за трајна анексија на Смирна. Тој веднаш ги казнил грчките војници одговорни за насилство со судски воени борби и формирал комисија за да одлучува за исплата на жртвите (составена од претставници од Велика Британија, Франција, Италија и други сојузници). Стергијадис зазел строг став против дискриминацијата на турското население и им се спротивставил на црковните водачи и локалното грчко население во неколку наврати. Историчарите не се согласуваат дали станува збор за оригинален став против дискриминација или дали станува збор за обид да се претстави позитивна визија за окупацијата пред сојузниците or whether it was an attempt to present a positive vision of the occupation to the allies..

Овој став против дискриминација на турското население честопати го наметнувал Стергијадис против локалното грчко население, црквата и армијата. Во еден момент, Стергијадис ја прекинал и ја завршил проповедта од епископот Хрисостомос за кој верувал дека е „оган човек“. Војниците ги почитувале неговите наредби да не се злоупотребува турското население, честопати ставајќи го во судир со војската. На 14 јули 1919 година, вршителот на должноста министер за надворешни работи испратил долга критичка телеграма до Венизелос, предлагајќи му да се отстрани Стергијадис и да напише дека неговиот болен невротизам достигнал кулминација.

### Структура

Зградата на грчкиот конзулат станала центар на владата. Бидејќи османлискиот суверенитет не бил заменет со окупацијата, нивната административна структура продолжила да постои, но Стергијадис едноставно ги заменил високите позиции со Грци (освен функцијата за муслимански работи) додека турските функционери останале на ниски позиции. Биле потребни итни чекори за организација на локалната администрација веднаш штом грчката армија обезбедила контрола врз регионот . Значајна пречка за време на првиот период на грчката администрација било отсуството на јасна дефиниција за грчкиот мандат. Во овој контекст, коегзистенцијата на меѓусебните власти чии функции честопати се преклопувале со онаа на грчките власти резултирала во серија недоразбирања меѓу двете страни. Оваа состојба произлегла по одлуката на Врховниот сојузнички совет дека сите движења на грчката армија треба да бидат одобрени од маршалот Џорџ Милн.

Администрацијата била организирана во единици главно засновани на поранешниот отомански систем. Освен казата на Смирна и соседната област Ајасолук кои биле под директна контрола на Високата комисија на Смирна, преостанатата зона била поделена на една провинција Маниса и повеќе окрузи.

### Репатријација на бегалците

Репатријацијата на малите Азиски Грци кои побарале прибежиште во грчкото кралство како резултат на депортациите и прогоните од страна на османлиските власти, станал главен приоритет веќе од мај 1919 година. Грчките власти сакале да избегнат ситуација во која бегалците ќе се вратат без потребниот надзор и планирање. За таа цел, во рамките на Високата комисија бил создаден специјален оддел.

Истражувањето спроведено од одделот за бегалци покажало дека повеќе од 150 градови и села долж крајбрежната област биле уништени за време на Првата светска војна, особено од 45.000 домаќинства кои припаѓале на локалните Грци, 18.000 биле делумно оштетени, додека 23.000 целосно уништени.

Општо, периодот на грчката администрација доживеал континуирано движење на бегалското население, потпомогнато од добротворни институции како Црвениот крст и грчката „Патриотска установа“ (грчки: *Πατριωτικό Ίδρυμα*). Севкупно, 100.000 Грци кои ја загубиле својата земја за време на Првата светска војна, многумина како резултат на османлиската дискриминација, добиле дарежлив кредит и пристап до земјоделски алатки.

### Муслимански работи

По договорот од Севр, сите делови на отоманската администрација што се занимавале со прашања од муслиманска религија, образование и семејни работи биле организирани од Високата комисија. Во овој контекст, во Смирна било основано специјално политехничко училиште, кое наскоро работело со 210 муслимански студенти и со трошоци покриени од грчката администрација.

Сепак, националистичките чувства и сомнеж продолжиле да ги ограничуваат влијанијата на администрацијата. Преселбата на Грците и грубиот третман од страна на армијата и локалното грчко население, довеле до напуштање на голем број турски жители, што создало проблем со бегалците. Дискриминацијата од помлади грчки администратори и воени членови дополнително придонело за турското непријателство во Смирна. 

### Археолошки ископувања

Археолошките мисии во Мала Азија биле од значајно значење за Високата комисија. Ископувањата биле фокусирани на античките грчки населби во областа, главно пронајдени во околината на урбаните области, како и по крајбрежната зона. Најважното ископување било извршено за време на 1921-1922 година, каде биле откриени важни откритија на јонијанските места Клазоменаи, Ефес и Ниса. Освен антички грчки работи, биле откриени и византиски споменици, како што е базиликата од 6 век од Свети Јован Богослов во Ефес. Општо, ископувањата преземени од грчката администрација обезбедиле интересен материјал за историјата на античката грчка и византиска уметност.

## Развој на војната

Во 1920 година, зоната Смирна станала клучна основа за грчката летна офанзива во Грчко-турската војна. На почетокот на јули 1920 година, сојузниците ги одобриле операциите на Грците да ја преземат Источна Тракија и територија околу Смирна, како дел од тековните непријателства со турското националистичко движење. На 22 јули 1920 година, грчките воени поделби ја преминале линијата Милн околу зоната Смирна и започнале воени операции во остатокот од Анадолија. 

Меѓународните преговори меѓу сојузниците и отоманската администрација во голема мерка го игнорирале зголемувањето на конфликтот. Во почетокот на 1920 година, Лојд Џорџ имал можност да го убеди новиот француски премиер, Александар Милеранд, да прифати грчка контрола врз Смирна. Преговорите биле дополнително рафинирани во април 1920 година на состанокот на партиите во Санремо, кој бил дизајниран да се дискутира за претежно прашања поврзани со Германија, но заради зголемената моќ на националистичките сили под Кемал, дискусијата се префрлила во фокусот на Смирна. Францускиот притисок и поделбие во британската влада резултирале да Џорџ ја прифати временска рамка од 5 години за грчка контрола врз Смирна со прашањето што треба да го донесе Друштвото на народите по истекот на рокот. Овие одлуки, т.е. во врска со грчката администрација, но со ограничен турски суверенитет и ограничување на 5 години, биле вклучени во текстот на Договорот од Севр, за кој се согласиле на 10 август 1920 година. Бидејќи договорот во најголем дел го игнорирал подемот на националистичките сили и етничките напнатости во зоната Смирна, Монтгомери го опишал договорот од Севр како „мртвороден“. Меѓутоа, со потпишувањето на договорот, османлискиот Вали Изет-бег му го предал авторитетот на Смирна на Стергијадис.

Во октомври 1920 година, Венизелос ја загубил позицијата премиер на Грција. Французите и Италијанците ја искористиле оваа можност да ја отстранат својата поддршка и финансиски обврски кон окупацијата на Смирна и ова ги оставило Британците како единствена сила што ја поддржува грчката окупација. Смирна останала клучна база на операции за тековната војна во текот на остатокот од 1920 и 1921 година.

Значителна загуба во Битката на Сакарија во септември 1921 година резултирала со повлекување на грчките сили кон линиите во 1920 година. Повлекувањето резултирало со големи цивилни жртви и ѕверства извршени од грчки и турски трупи.

## Последици

Грчките трупи ја евакуирале Смирна на 9 септември 1922 година и мала сојузничка британска сила влегла во градот за да спречи грабежи и насилство. Следниот ден, Мустафа Кемал, водејќи голем број трупи, влегол во градот и бил пречекан од воодушевените турски граѓани. Ѕверствата од страна на турските трупи и нерегуларните сили против грчкото и ерменското население се случиле веднаш по преземањето Atrocities by Turkish troops and irregulars against the Greek and Armenian population occurred immediately after the takeover.. Најзначајно, Хрисостомос, православниот епископ, бил измачуван до смрт од страна на турска толпа пред погледот на француските војници, на кои им било оневозможено да интервенираат од нивниот командант, како и од страна на адмирал Думеснил. Неколку дена потоа, пожарот ги уништил грчките и ерменските делови на градот, додека турскиот и еврејскиот кварт останале недопрени.

## Наводи

## Надворешни врски

*Documents  of the Inter-Allied Commission of Inquiry into the Greek Occupation of Smyrna and Adjoining Territories.
*"Remembering Smyrna/Izmir: Shared History, Shared Trauma" by Leyla Neyzi
*

Категорија:Историја на Измир
Категорија:Грчко-турска војна (1919-1922)
Категорија:Грчка Анадолија
Категорија:Држави и територии настанати во 1919 година
Категорија:Држави и територии распаднати во 1922 година