Заспаната убавица (балет)

***„Заспаната убавица“*** (руски: *Спящая красавица*) — балет со пролог и три чина, првпат изведен во 1890 година. Музиката е компонирана од Петар Илич Чајковски (неговиот опус 66). Партитурата била завршена во 1889 година и е втор од неговите три балети. Оригиналното сценарио било конципирано од Иван Всеволожски и е засновано на сказната *[[Заспаната убавица]]* од Шарл Перо. Кореограф на оригиналната продукција бил Мариус Петипа.

Премиерната изведба се одржала во театарот Мариински во Санкт Петербург на 15 јануари 1890 година. Делото е еден од најпознатите балети на класичниот репертоар.

## Историја
На Чајковски му се обратил директорот на Царските театри во Санкт Петербург, Иван Всеволожски на 25 &nbsp;мај 1888 година за можна балетска адаптација на тема на новелата *[[Ундина (новела)|Ундина]]*. Подоцна било одлучено дека „„Заспаната убавица“ на Шарл Перо ќе биде приказната за која Чајковски ќе ја компонира музиката за балетот. Чајковски не се двоумел да ја прифати нарачката, иако бил свесен дека неговиот единствен претходен балет, „Лебедово езеро“, наиде на мал ентузијазам во таа фаза од неговата кариера.

Чајковски го засновал своето дело на верзијата на браќата Грим на Пероовата „Трнорушка“. Во таа верзија, родителите на принцезата го преживуваат 100-годишниот сон за да ја прослават свадбата на принцезата со принцот. Сепак, Всеволожски ги вклучил и другите ликови на Перо од неговите приказни во балетот, како што се Мачорот во чизми, Црвенкапа, Пепелашка, Сината птица, Синобрадиот, Грдиот Рике и Палче. Други ликови од француските бајки што ќе бидат прикажани се „Убавицата и ѕверот“, „ Три мечки“ и „Белата мачка“. Како и да е, Чајковски со задоволство го известил директорот на Царскиот театар дека има големо задоволство проучувајќи го делото и добил соодветно вдахновение да го направи тоа правилно.

Кореограф бил Мариус Петипа, балет-мајстор на Царскиот балет, кој напишал многу детален список со упатства за музичките барања. Чајковски брзо работел на новото дело во Фроловское; почнал со почетни скици во зимата 1888 година, а оркестрацијата на делото ја започнал на 30 мај 1889 година.

Фокусот на балетот беше непобитен на двете главни конфликтни сили на доброто (Аурора) и злото (Карабос); секоја има лајтмотив што ги претставува, кој се провлекува низ целиот балет, служејќи како важна нишка на основниот заплет. Меѓутоа, чинот III од делото прави целосна пауза од двата мотива и наместо тоа, се фокусира на поединечните ликови на различните дворски танци.

Премиерата на балетот добила поповолни признанија од *[[Лебедово езеро|Лебедово Езеро]]* од печатот, но Чајковски никогаш го немал задоволството да биде сведок на моментален успех на неговото дело во театрите надвор од Русија. Починал во 1893 година. До 1903 година, *„Заспаната убавица“* бил вториот најпопуларен балет во репертоарот на Царскиот балет (Петипа/ Пуни *[[Ќерката на фараонот|„Ќерката на фараонот“]]* бил прв), кој бил изведен 200 пати за само 10 години.
[десно|мини|300x300пкс| Оригиналните членови на глумечката екипа костимирани за Акт I. Во центарот е Карлота Бријанца како Аурора. [Мариински театар, Санкт Петербург, 1890 година]]
Продукцијата поставена во Ла Скала во Милано не предизвикала голем интерес и дури во 1921 година, во Лондон, балетот конечно добил широко признание и на крајот постојано место во класичниот репертоар. Во 1999 година, Балетот Мариински  ја реконструирал оригиналната продукција од 1890 година, вклучувајќи репродукции на оригиналните сцени и костими. Иако продукцијата на Киров од 1951 година на Константин Сергеев е достапна на ДВД/Видео, „автентичната“ верзија од 1999 година никогаш не била комерцијално објавена.

„Заспаната убавица“ е најдолгиот балет на Чајковски, кој трае скоро четири часа во целосна должина (сметајќи ги прекините). Целосната изведба трае практично три часа поради што речиси секогаш се крати. На премиерата, царот Александар III го повикал Чајковски во царската ложа. Царот ја дал едноставната забелешка „Многу убаво“, што изгледа го налутило Чајковски, кој веројатно очекувал поповолен одговор.

### Историја на изведби
**[[Санкт Петербург|Премиера во Санкт Петербург]] (светска премиера)**

* *Дата* : 15 јануари 1890 година
* *Место* : Царски Мариински театар, Санкт Петербург
* *Балет-мајстор* : Мариус Петипа
* *Диригент* : Рикардо Дриго
* *Сценографи* : Хенрих Левогт (Пролог), Иван Андреев (Чин 1), Михаил Бочаров (Дела 1 и 2), Матвеј Шишков (Чин 3)
* *Директор на Царските театри* : Иван Всеволожски
* *Костими* :
* *Оригинални улоги* : Феликс Кжешињски (Кралот Флорестан), Џузепина Чекети (Кралицата), Карлота Бријанца (Принцезата Аурора), Мари Петипа (Јоргованска самовила), Енрико Чекети  (Карабос, сина птица), Павел Герд (Принцот Дезире), (Принцезата Флорин)

*[[Москва|Московска]] премиера*:

* *Датум* : 17 јануари 1899 година
* *Место* : Московски царски Бољшој театар
* *Балет-мајстор* : Александар Горски
* *Диригент* : Андреј Арендс
* *Сценографи* : Анатолиј Гелцер, Карл Валтс (Валцер)
* *Оригинални улоги* : Љубов Рославева (Принцезата Аурора), М. Грачевскаја (Јоргованска самовила), Василиј Гелтсер (Карабос), Иван Хљустин (Принцот Дезире)

*Други значајни продукции*:
* 1896 година, Милано, Ла Скала, поставена од Џорџо Сарако, Карлота Бријанца како Аурора
* 1921 година, Лондон, театар Алхамбра, како *Заспаната принцеза*, продукција Дијагилев, изведена од Николај Сергеев, сцени на Леон Бакст
* 1937 година, Филаделфија, поставена од Кетрин Литлфилд
* 1945 година, Сан Франциско, поставена од Сергеј Темоф за Здружението на руската опера и балет во Сан Франциско 
* 1946 година, Лондон, дебито на Кралската опера, изведена од балетот Садлерс Велс.
* 1968 година, Лондон, со Лондонскиот фестивалски балет во Кралската фестивалска сала
* 1990 година, Сан Франциско, со балетот на Сан Франциско како кореографија на Хелги Томасон во почит на Чајковски и со фокус на одржување на руско-француската врска
* 1992, Базел, Театар Базел преработен од Јури Вамос со нов наратив кој го вклучува животот на Ана Андерсон и нејзиното тврдење дека е големата војвотка Анастасија. Редоследот на музичките броеви е малку променет, некои броеви се испуштени со друга музика на Чајковски, а главните сцени од кореографијата на Петипа се задржани, но сега сместени во различен наративен контекст - често изведувани како „сеќавања“ на Андерсон. Оваа верзија е изведена од голем број централноевропски балетски куќи во изминатите две децении.
* 1999 година, Санкт Петербург, Мариински театар, изведена од Сергеј Вихарев од нотациите на Степанов со рекреации на оригиналните сцени и костими.

*Изведби во Македонија*:
* 15.5.2024 година, Национална опера и балет, Скопје: диригент: Најер Нагуи; кореограф: Виктор Јаременко; улоги: Марта Петкова (Аврора) и Никола Хаџитанев (Дезире).

## Синопсис
*Поставки*
* *Време* : барок
* *Место* : Европа

[мини| Лошата самовила [Злобна кума самовила|Карабос од Леон Бакст, кој создал декор и околу 300 костими за 2 месеци за раскошната продукција на Дијагилев за *„Заспаната убавица“* во Лондон од 1921 година.]]
### Пролог (Крштевка)

Кралот Флорестан XXIV и неговата кралица го дочекаа своето прво дете, принцезата Аврора, и прогласија голема церемонија на крштевање во нејзина чест. Шест самовили се поканети на церемонијата за да му дадат подароци на детето. Секоја самовила носи подарок од доблест или позитивна особина, како што се убавина, храброст, слаткост, музички талент и пакост. Најмоќната самовила, самовилата на јоргованот, пристигнува со нејзината придружба, но пред да може да го подари својот подарок, злобната самовила Карабос пристигнува со нејзините потчинети. Карабос бесно ги прашува кралот и кралицата зошто не добила покана за крштевката. Вината е на Каталабит, шефот на церемонијата кој бил задолжен за списокот на гости. Карабос радосно му ја кине периката и го тепа со својот стап, пред да ја проколне принцезата како одмазда: Аурора навистина ќе порасне во убава, здрава, прекрасна млада дама, но на нејзиниот шеснаесетти роденден таа ќе си го боцне прстот со вретено и ќе умре. Кралот и кралицата се ужаснати и ја молат Карабос за милост, но таа не попушта. Меѓутоа, самовилата на јоргованот интервенира. Иако нема доволно моќ целосно да го отповика проклетството, таа го менува, дозволувајќи му на вретеното да предизвика мирен 100-годишен сон на принцезата, наместо смрт. На крајот од тие 100 години, ќе ја разбуди бакнежот на згодниот принц. Ослободени дека животот на Аврора на крајот ќе биде поштеден, судот е смирен.

### Чин I
 
Денот е на шеснаесеттиот роденден на принцезата Аврора. Прославите се во тек, иако кралот сè уште е вознемирен од клетвата на Карабос. Шефот на церемонијата открива неколку селанки кои се шетаат со игли за плетење и го предупредува кралот, кој првично ги осудува жените на строга казна. Кралицата нежно го убедува да ги поштеди невините граѓани, а тој се согласува. Се изведува валцер и пристигнува принцезата Аврора. Нејзините родители ја запознаваат  со четворица додворувачи. Аврора и додворувачите го изведуваат познатиот Rose Adagio. Во моментот, се појавува странец со наметка и ѝ нуди подарок на принцезата: вретено. Никогаш не видела такво нешто, Аврора љубопитно го испитува чудниот предмет додека нејзините родители очајно се обидуваат да интервенираат. Како што било претскажано, таа си го боцнува прстот. Додека првично изгледа дека брзо закрепнува, таа паѓа во бесознание. Странецот со наметка открива дека е Карабос, која верува дека нејзиното проклетство сè уште стои и дека принцезата е мртва. Уште еднаш, самовилата на јоргованот го задушува џагорот и ги потсетува кралот и кралицата дека Аврора само спие. Принцезата е однесена во кревет, а самовилата на јоргованот фрла магија на дремка над целото кралство, која ќе биде скршена само кога Аврора ќе се разбуди. Дебел слој од трнливи растенија расте над палатата, кој ја крие од погледите.
лево|мини| Карлота Бријанца како принцезата Аврора и Павел Герд како принцот Дезире, костимирани за ''Големата процесија'' на чинот III во оригиналната продукција на Петипа на ''Заспаната убавица'' .<br />(Театар Мариински, Санкт Петербург, 1890)

### Чин II (Визија)

Сто години подоцна, принцот Дезире присуствува на забава со лов. Иако неговите придружници се весели, принцот е несреќен и на крајот бара да биде оставен сам. Сам во шумата, го пречекува Јоргованската самовила, која го избрала да ја разбуди Аврора. Таа му покажува визија на убавата принцеза, а принцот веднаш е поразен. Самовилата на јоргованот му ја објаснува ситуацијата, а Дезире моли да биде одведен кај принцезата. Самовилата на јоргованот го носи во скриениот замок. Карабос прави последен обид да ја зацементира својата одмаздничка клетва, но самовилата на јоргованот и принцот конечно успеваат заедно да ја поразат. Откако ќе влезе во замокот, Дезире ја буди Аврора со бакнеж. Се буди и останатиот дел од дворот, а кралот и кралицата срдечно одобруваат кога принцот ќе предложи брак, а принцезата ќе прифати.

### Чин III (Свадба)

Кралската свадба е во тек. Меѓу гостите се и скапоцените самовили: дијамант, злато, сребро и сафир, и секако самовилата на јоргованот.  Присутни се ликови од бајките, вклучувајќи ги Мачорот во чизми и Белата мачка, принцезата Флорин и сината птица, и други. Аврора и Дезире изведуваат голем Pas de Deux, и целиот ансамбл танцува. Принцот и принцезата се во брак, а заедницата ја благословува Јоргованската самовила.

## Улоги

## Инструменти
* *Дувачки инструменти:* 2 флејти, пиколо, 2 обои, англиски рог, 2 кларинети , 2 фаготи
* *Лимени дувачки*: 4 рогови (F), 2 корнети (Б , А), 2 труби (Б , А), 3 тромбони, туба
* *Ударни*: бас тапан, цимбали, глокеншпил, страничен тапан, тамбура, там-там, тимпани, триангл
* *Друго*: 2 харфи, пијано
* **Гудачки**: виолини I, виолини II, виоли, виолончело, контрабас

## Структура
[десно|мини| [Александра Ансанели како *принцезата Аурора* и Дејвид Махатели како *принцот Флоримунд* во продукција на Кралскиот балет *на Заспаната убавица*, 29 април 2008 година.]]
Насловите на сите броеви наведени овде доаѓаат од оригиналното сценарио на Мариус Петипа, како и од оригиналното либрето и програми од првата продукција од 1890 година. Наведени се големите промени кои биле направени во партитурата на оригиналната продукција на Петипа и помагаат да се објасни зошто партитурата често се слуша во различни верзии во театрите денес.

Сите либрета и програми на дела изведени на сцените на Царските театри биле насловени на француски, кој бил официјален јазик на царскиот двор, како и јазикот на кој се изведува балетската терминологија.

**Пролог &mdash; Le baptême de la Princesse Aurore**

: No.1-a *Introduction*
: No.1-b *Marche de salon*
: No.2-a *Entrée des fées*
: No.2-b *Scène dansante*
: No.3 *Grand pas d'ensemble* (a.k.a. *Pas de six*) &#x2014;
:: a. *Grand adage. Petit allégro*
:: b. *Variation - Candide*
:: c. *Variation - Coulante&#x2013;Fleur de farine*
:: d. *Variation - Miettes&#x2013;qui tombent*
:: e. *Variation - Canari&#x2013;qui chante*
:: f. *Variation - Violente&#x2013;échevelée*
:: g. *Variation - La Fée des lilas&#x2013;voluptueuse*
:: h. *Coda générale*
: No.4 *Scène et final*&#x2014;
:: a. *Entrée de Carabosse*
:: b. *Scène mimique de Carabosse*
:: c. *Scène mimique de la Fée des lilas*

**Чин I &mdash; Les quatre fencés de la Princesse Aurore**

: No.5-a *Introduction*
: No.5-b *Scène des tricoteuses*
: No.6 *Grande valse villageoise* (a.k.a. *The Garland Waltz*)
: No.7 *Entrée d'Aurore*
: No.8 *Grand pas d'action*&#x2014;
:: a. *Grand adage à la rose* (harp cadenza extended by Albert Heinrich Zabel)
:: b. *Danse des demoiselles d'honneur et des pages*
:: c. *Variation d'Aurore* (*coda* edited by Riccardo Drigo)
:: d. *Coda*
: No.9 *Scène et final*&#x2014;
:: a. *Danse d'Aurore avec le fuseau*
:: b. *Le charme*
:: c. *L'arrivée de la Fée des lilas*

**Акт II**

: **Scene I &#x2014; La chasse du Prince Désiré**

: No.10-a *Entr'acte*
: No.10-b *Scène de la chasse royale*
: No.11 *Colin-Maillard*
: No.12 *Danses des demoiselles nobles*&#x2014;
:: a. *Scène*
:: b. *Danse des duchesses*
:: c. *Danse des baronesses* (cut by Petipa from the original production)
:: d. *Danse des comtesses* (cut by Petipa from the original production)
:: e. *Danse des marquises* (cut by Petipa from the original production)
: No.13 *Coda&#x2013;Farandole*
: No.14-a *Scène et départ des chasseurs*
: No.14-b *Entrée de la Fée des lilas*
: No.15 *Pas d'action*&#x2014;
:: a. *L'apparition d'Aurore*
:: b. *Grand adage* (harp cadenza extended by Albert Heinrich Zabe)
:: c. *Valse des nymphes&#x2013;Petit allégro coquet*

* Интерполација: 4 преода за крајот на бр.15-в составени од Рикардо Дриго за да водат во варијацијата на Бријанца
* Интерполација: *Варијација Mlle.* *Brianza* (оригинално бр. 23-б *Варијација де ла фе-Или* од чин III)

:: d. *Variation d'Aurore* (cut by Petipa from the original production)
:: e. *Petite coda*
: No.16 *Scène*
: No.17 *Panorama*

* Интерполација: 3 преода за крајот на бр.17 составени од Рикардо Дриго да водат во бр.19, бидејќи бр.18 бил скратен во оригиналната продукција

: Бр.18 *Entr'acte symphonique* (соло за виолина за Леополд Оер, скратено во однос на оригиналната продукција)

: **Scene II &#x2014; Le château de la belle au bois dormant**

: No.19 *Scène du château de sommeil*
: No.20 *Scène et final &#x2013; Le réveil d'Aurore*

**Чин III &mdash; Les Noces de Désiré et d'Aurore**

: No.21 *Marche*
: No.22 *Grand polonaise dansée* (a.k.a. *The Procession of the Fairy Tales*)
: *Grand divertissement*&#x2014;
: No.23 *Pas de quatre*
:: a. *Entrée*
:: b. *Variation de la fée-Or* (transferred by Petipa to Act II as a variation for Carlotta Brianza in the original production)
:: c. *Variation de la fée-Argent* (changed by Petipa in the original production &#x2013; *Pas de trois pour la Fées d'Or, d'Argent et de Saphir*)
:: d. *Variation de la fée-Saphir* (cut by Petipa from the original production)
:: e. *Variation de la fée-Diamant*
:: f. *Coda*

* Интерполација: *Entrée de chats* (вовед од 10 бари напишан од Чајковски за бр.24)

: No.24 *Pas de caractère &#x2013; Le Chat botté et la Chatte blanche*
: Бр. 25 *Pas de quatre* (променет од Петипа во оригиналната продукција &#x2013; *Pas de deux de l'Oiseau bleu et la Princesse Florine* )
:: а. *Влезен*
:: б. *Variation de Cendrillon et Prince Fortuné* (променета од Петипа во оригиналната продукција &#x2013; *Variation de l'Oiseau bleu* )
:: в. *Variation de l'Oiseau bleu la Princesse Florine* (променета од Петипа во оригиналната продукција &#x2013; *Variation de la Princesse Florine* )
:: г. *Coda*
: Бр.26 *Pas de caractère &#x2013; Chaperon Rouge et le Loup*

* Интерполација: *Pas de caractère &#x2013; Cendrillon et Prince Fortuné*

: No.27 *Pas berrichon &#x2013; Le Petit Poucet, ses frères et l'Ogre*
: No.28 *Grand pas de quatre* (оригинално аранжирано од Петипа како *Pas de quatre* за принцезата Аурора, принцот Дезире  и Златните и Сафирните самовили)
:: a. *Entrée* (биле задржани само првите осум бари)
:: b. *Grand adage*

* Интерполација: *Danse pour les Fées d'Or et de Saphir* во 6/8 (Петипа ја искористи музиката за *Entrée за* да ја придружува наградата за Златните и Сафирните самовили)

:: c. *Variation du Prince Désiré*
:: d. *Variation d'Aurore &#x2014; Mlle. Brianza* (уреден од Рикардо Дриго за оригиналната продукција)
:: e. *Coda*
: No.29 *Sarabande &#x2013; quadrille pour Turcs, Éthiopiens, Africains et Américains*
: No.30-a *Coda générale*
: No.30-b *Apothéose &#x2013; Helios en costume de Louis XIV, éclairé par le soleil entouré des fées* (музика заснована на Марш Анри IV)

## Контроверзност со заштитен знак
Компанијата Волт Дизни има регистрирано трговска марка во Канцеларијата за патенти и трговски марки на САД, поднесена на 13 март 2007 година, за името „Принцезата Аурора“ што покрива производство и дистрибуција на филмски филмови; продукција на телевизиски програми; продукција на звучни и видео записи. Некои сугерираат дека ова може да ја ограничи можноста за изведување на овој балет, од кој Дизни зеде дел од музиката за својот анимиран филм „*[[Заспаната убавица (цртан филм)|Заспаната убавица“]]* од 1959 година.

## Наводи

## Надворешни врски
* The Sleeping Beauty - Choreography by Rudolf Nureyev
* ''The Ballet Soloist'' (aka ''Russian Ballerina'') – 1947 Soviet musical film with scenes from Tchaikovsky's *Swan Lake* and *The Sleeping Beauty*. With subtitles in Esperanto.
* *[https://www.youtube.com/watch?v=Ag_r-_lPvJ8 Solo of Prince Désiré from Pas de deux (Act 3)]* danced by Rudolf Nureyev (from YouTube)

Категорија:Балети од Петар Илич Чајковски
Категорија:Балети од Мариус Петипа
Категорија:Композиции од 1889 година
Категорија:Премиери на балети од 1890 година
Категорија:Адаптации на дела од Шарл Перо
Категорија:Дела засновани на Заспаната убавица