Глобална промена

**Глобалните промени** во широка смисла се однесуваат на промени во планетарна скала во системот на Земјата. Најчесто се користи за да ги опфати различните промени поврзани со брзото зголемување на човековите активности кои започнале околу средината на 20 век, т.е. Големото забрзување. Додека концептот произлегува од истражувањето на климатските промени, тој се користи за да се усвои похолистички поглед на забележаните промени. Глобалните промени се однесуваат на промените на системот на Земјата, третирани во целост со интерактивни физичко-хемиски и биолошки компоненти, како и влијанието што човечките општества го имаат врз компонентите и *обратно*. Затоа, промените се изучуваат преку науката за системите на Земјата.

## Историја на истражување за глобалните промени
Првите глобални напори за решавање на влијанието на човековите активности врз животната средина ширум светот датираат пред да се воведе концептот на глобални промени. Најзначајно, во 1972 година во Стокхолм се одржала Конференцијата на Обединетите нации за човековата средина, која довела до Програмата на Обединетите нации за животната средина. Додека напорите биле глобални и биле земени во предвид ефектите низ целиот свет, пристапот на системот на Земјата сè уште не бил развиен во овој момент. Настаните, сепак, започнале синџир на настани што довеле до појавата на полето на истражување на глобалните промени.

Концептот на глобалните промени бил измислен кога истражувачите кои ги истражувале климатските промени започнале дека не само климата, туку и другите компоненти на системот на Земјата се менуваат со брзо темпо, што може да придонесе за човековите активности и да следи динамика слична на многу општествени промени. Потекнува од Светската програма за истражување на климата, меѓународна програма под водство на Питер Болин, која во времето на нејзиното основање во 1980 година се фокусирала на одредување дали климата се менува, дали може да се предвиди и дали луѓето ja предизвикуваат промената. Првите резултати не само што го потврдиле влијанието на човекот, туку довеле до реализација на поголем феномен на глобални промени. Последователно, Питер Болин заедно со Џејмс Мекарти, Пол Круцен, Ханс Ошгер и други ја започнале Меѓународната програма за геосфера-биосфера, под спонзорство на Меѓународниот совет за наука.

Конференцијата била насловена како *Предизвици на Земјата што се менува: глобална промена Отворена научна конференција* и била завршена со *Амстердамската декларација за глобални промени*, најдобро сумирана во првиот пасус:

## Причини
Во минатото, главните двигатели на промените во планетарните размери биле варијации на Сонцето, тектоника на плочи, вулканизам, пролиферација и намалување на животот, удар на метеорит, исцрпување на ресурсите, промени во орбитата на Земјата околу Сонцето и промени во наклонот на Земјата на неговата оска. Постојат огромни докази дека сега главниот двигател на глобалните промени е зголемената побарувачка на ресурси на човечката популација; некои експерти и научници го опишале овој феномен како антропоценска епоха. Во последните 250 години, промените предизвикани од човекот се забрзани и предизвикаа климатски промени, широко распространето исчезнување на видови, колапс на рибниот фонд, опустинување, закиселување на океаните, осиромашување на озонот, загадување и други големи промени.

Научниците кои работат на Меѓународната програма за геосфера-биосфера рекле дека Земјата сега работи во „без аналогна“ состојба. Мерењата на процесите на системот на Земјата, минатото и сегашноста, довеле до заклучок дека планетата се движела многу надвор од опсегот на природната варијабилност барем во последните половина милион години. *[[Човек|Хомо сапиенсот]]* постои околу 300.000 години.

## Физички докази
мини| Шест глобални временски серии од Нашата земја во дата како и сончевото зрачење
Луѓето отсекогаш ја менувале својата околина. Појавата на земјоделството пред околу 10.000 години довело до радикална промена во користењето на земјиштето што сè уште трае. Но, релативно малата човечка популација имала мало влијание на глобално ниво до почетокот на Индустриската револуција во 1750 година. Овој настан, проследен со пронајдокот на процесот Хабер-Бош во 1909 година, кој овозможил големо производство на ѓубрива, довело директно до брзи промени на многу од најважните физички, хемиски и биолошки процеси на планетата.

1950-тите означиле промена во брзината: глобалните промени почнале да се забрзуваат. Помеѓу 1950 и 2010 година, населението се зголемило повеќе од двојно. Во тоа време, брзото проширување на меѓународната трговија заедно со порастот на протокот на капитал и новите технологии, особено информатичките и комуникациските технологии, довеле до тоа националните економии да станат поцелосно интегрирани. Имало десеткратно зголемување на економската активност и светската човечка популација станала поцврсто поврзана од кога било досега. Периодот забележал шесткратно зголемување на употребата на вода и браната на реките. Околу 70 отсто од светските слатководни ресурси се користат за земјоделство. Ова се зголемува на 90 проценти во Индија и Кина. Половина од копнената површина на Земјата станала припитомена. До 2010 година, урбаното население, за прв пат, го надминала руралното население. И имало петкратно зголемување на употребата на ѓубрива. Произведениот реактивен азот од производството на ѓубрива и индустријата сега го надминува глобалното копнено производство на реактивен азот. Без вештачки ѓубрива нема да има доволно храна за да се одржи популација од седум милијарди луѓе.

Овие промени во човечкиот потсистем имаат директно влијание врз сите компоненти на системот на Земјата. Хемискиот состав на атмосферата значително се променил. Концентрациите на важни стакленички гасови, јаглерод диоксид, метан и азотен оксид брзо се зголемуваат. Над Антарктикот се појавила голема дупка во озонската обвивка. Риболовот пропадна: најголемиот дел од светскиот риболов сега е преексплоатиран. Триесет проценти од тропските дождовни шуми исчезнаа.

Во 2000 година, добитникот на Нобеловата награда научникот Пол Круцен објавил дека обемот на промени е толку голем што за само 250 години, човечкото општество ја турнала планетата во нова геолошка ера: антропоцен. Ова име остана во употреба и има повици за антропоцен да биде официјално усвоено. Ако е така, можеби е најкратката од сите геолошки епохи. Доказите сугерираат дека ако човечките активности продолжат да ги менуваат компонентите на Земјиниот систем, кои сите се меѓусебно поврзани, ова би можело да го издигне Земјиниот систем од една состојба во нова состојба.

## Општество
Глобалните промени во општествен контекст ги опфаќаат социјалните, културните, технолошките, политичките, економските и правните промени. Термини тесно поврзани со глобалните промени и општеството се глобализацијата и глобалната интеграција. Глобализацијата започнала со трговија на далечина и урбанизам. Првиот запис за тргување на долги патеки е во третиот милениум пр. н. е. Сумерите во Месопотамија тргувале со доселениците во долината на Инд, во денешна Индија.

Од 1750 година, но по конкретно од 1950-те, глобалната интеграција се забрзала. Оваа ера била сведок на неверојатни глобални промени во комуникациите, транспортот и компјутерската технологија. Идеите, културите, луѓето, стоките, услугите и парите се движат низ планетата со леснотија. Оваа нова глобална меѓусебна поврзаност и слободен проток на информации радикално ги изменила идеите за другите култури, конфликти, религии и табуа. Сега, општествените движења се формираат на планетарно ниво.

Доказите за врската помеѓу социјалните и еколошките глобални промени дошле со глобалната финансиска криза од 2008 до 2009 година. Кризата ги турнала главните економски моќници на планетата, САД, Европа и голем дел од Азија во рецесија. Според Глобалниот проект за јаглерод, глобалните атмосферски емисии на јаглерод диоксид паднале од годишна стапка на раст од околу 3,4% помеѓу 2000 и 2008 година, на стапка на раст од околу 2% во 2008 година.

Општествата насекаде се соочуваат со невидени предизвици како резултат на брзите глобални промени (вклучувајќи ги и климатските промени). Во таков контекст, постои потреба од генеративен придонес кон трансформативните системи за социјално учење и развојот на зелените патеки за учење вештини. Преку овој фокус, работата на претседавачот придонесува за зајакнување на капацитетот за климатски отпорен развој и одржливо, социјално праведно општество во Јужна Африка и Африка пошироко.

## Планетарно управување
Луѓето ги менуваат биогеохемиските циклуси на планетата во голема мера нерегулиран начин со ограничено познавање на последиците. Без чекори за ефикасно управување со Земјиниот систем - физичките, хемиските, биолошките и социјалните компоненти на планетата - веројатно ќе имаат сериозни влијанија врз луѓето и екосистемите. Можеби најголемата загриженост е дека дел од Земјиниот систем, на пример, океанската циркулација, дождовната шума на Амазон или арктичкиот морски мраз, ќе достигне точка на вриење и ќе се префрли од сегашната состојба во друга состојба. Домино ефектот може да настане со други компоненти на Земјиниот систем кои брзо ја менуваат состојбата.

Интензивните истражувања во последните 20 години покажале дека превртните точки навистина постојат во системот на Земјата и дека промените во широки размери може да бидат брзи - прашање на децении. Идентификувани се потенцијални пресвртни точки и направени се обиди за квантифицирање на праговите. Но, до денес, со најдобри напори може да се идентификуваат само недоволно дефинираните „ планетарни граници “ над кои постојат превртувачки точки, но нивните прецизни локации остануваат неостварливи.

Имало повици за подобар начин за управување со животната средина на планетарно ниво, понекогаш наречено управување со „систем за поддршка на животот на Земјата“. Обединетите нации биле формирани за да ги запрат војните и да обезбедат платформа за дијалог меѓу земјите. Не биле создадени за да ја избегнат големата еколошка катастрофа од регионални или глобални размери. Но, неколку меѓународни еколошки конвенции постојат во рамките на ОН, вклучувајќи ги Рамковната конвенција за климатски промени, Монтреалскиот протокол, Конвенцијата за борба против опустинувањето и Конвенцијата за биолошка разновидност . Дополнително, ОН имаат две тела задолжени за координација на активностите за животна средина и развој,Програмата на Обединетите нации за животна средина и Програмата за развој на Обединетите нации.

Во 2004 година, Меѓународната програма за геосфера-биосфера, ја објавила публикацијата „Глобалните промени и системот на Земјата, планета под притисок“. Извршното резиме на публикацијата заклучува: „Потребна е севкупна, сеопфатна, внатрешно конзистентна стратегија за управување со системот на Земјата“. Наведено е дека целта на истражувањето е да се дефинира и одржи стабилна рамнотежа во глобалната средина.

Во 2007 година, Франција побарала Обединетите нации за животната средина да биде заменет со нова и помоќна организација наречена „Организација за животна средина на Обединетите нации“. Образложението било дека статусот на Обединетите нации за животната средина како „програма“, наместо како „организација“ во традицијата на Светската здравствена организација или Светската метеоролошка организација, го ослабнала до степен што повеќе не бил погоден за целта со оглед на сегашното знаење за состојба на планетата.

## Наводи

Категорија:Свет
Категорија:Науки за животната средина
Категорија:Климатски промени