Развиен среден век

} Литванија
 Прусија
 Кралство Полска
 Принципат Полоцк
 Новгородска Република
 Киев
 Вјатка
 Волга-Бугарија
**Пиринејски Полуостров**
 Кралство Португалија
 Кралство Леон
 Кралство Кастиља
 Кралство Навара
 Кралство Арагон
**Средна Европа**
 Кралство Франција
 Свето Римско Царство
 Кралство Германија
|
**Апениниски Полуостров**
 Кралство Италија
 Корзика
 Сардинија
 2 Нормански Сицилии
**Балканот**
 Македонија
 Кралство Унгарија
 Србија
 Бугарија
 Византија
**Средна Азија**
 Кумани или Половци
 Хазари
 Алани
 Черкези
 Кралство Грузија
**Средниот Исток**
 Султанат од Икониум
 Кралство Ерменија во Киликија
 Шах-Армениди
 Атабегство Азербејџан
 Курдистан
 Териториите на Саладин
 Кнежевство Антиохија
 Грофовија Триполи
**Северна Африка**
 Алмохадски калифат

|-
| colspan=2 |
**Крстоносни војни**
 (Полна линија) Втора крстоносна војна на Луј VII and Конрад III
 (линии и точки) Трета крстоносна војна на Ричард I, Филип II Август, и Фридрих I
|-
| colspan=2 |
----
**Помалата карта**
*Средна Европа<br />
*Гвелфски, Хоенштауфенски, and Аскански во Германија во 1176 година*
|-
|
 [[Војводство Саксонија]]<br />
 [[Маркгрофство Бранденбург]]<br />
 [[Војводство Франконија]]<br />
|
 [[Војводство Швабија]]<br />
 [[Војводство Баварија]]<br />
|}
]]
|}
*'Развиениот среден век** бил [[Периодизација|периодот]] од 11, 12 и 13 век од [[Историја на Европа|европската историја]]. На Развиениот [[среден век]] му претходел [[раниот среден век]], а по него следувал [[доцен среден век|доцниот среден век]], кој завршил околу 1500 година.

Клучниот историски тренд на развиениот среден век бил [[средновековна демографија|наглото зголемување на населението]] во [[Европа]], што донело големи социјални и политички промени од претходната епоха. До 1250 година, наглото зголемување на населението најмногу и користело на економијата, достигнувајќи бројка што дури до 19 век нема да се забележи во некои региони. Овој тренд запрел во доцниот среден век од серија непријатни настани, особено од [[Чума|Црната смрт]] но и многу војни и економска стагнација.

Од 1000 година па понатаму, во [[Западна Европа]] се случиле последните [[Голема преселба на народите|варварски напади]] и тој дел станал политички поорганизиран. [[Викинзи]]те се населиле на [[Британски Острови|Британските Острови]], [[Франција]] и други места, а додека нордиските [[Христијани|христијански]] кралства се развивале во нивните [[Скандинавија|скандинавски]] татковини. [[Унгарци]]те го запреле нивното проширување во 10 век и до 1000 година христијанско [[Кралство Унгарија|унгарско кралство]] било признато во [[Средна Европа]]. Големите навлегувања запреле, со исклучок на [[монголска инвазија|монголската инвазија]].

Во 11 век, населението северно од [[Алпи]]те почнало да населува нови земји, кои по крајот на [[Римско Царство|Римското Царство]] изгледале како дивина. Тогаш започнало ”големото расчистување", со што многу [[шуми]] и [[мочуришта]] во Европа биле расчистени и култивирани. Во исто време голем број населби изникнаа надвор од границите на [[Империја на Франките|Франкското Царство]], во [[Источна Европа]], преку реката [[Елба]], со што Германија тројно се зголеми. Сè уште моќната [[Римокатоличка црква|Католичка црква]] повикала војски од цела Европа и преку [[Крстоносни војни]] се борела против [[Селџуци|Турците Селџуци]], кои ја окупирале [[Света земја|Светата земја]] и со тоа основајќи ги [[Крстоносни држави|крстоносните држави]] во [[Левант]]от. Други војни доведоа до [[Северни крстоносни војни|колонизација на Балтикот]], освојување на [[Реконквиста|Пиринејскиот Полуостров од страна на христијанските кралства]], [[Нормани|норманската]] колонизација на јужна Италија, сето како дел од зголемувањето на населението и шемата за повторно населување.

Во Развиениот среден век произлегоа многу видови на интелектуални, духовни и [[Среднивековна уметност|уметнички дела]]. Во оваа епоха се развиле првите модерни [[национални држави]] во Западна Европа и започнал растот на големите италијански [[Град-држава|град-држави]]. Повторното откривање на делата на [[Аристотел]] го насочи Тома Аквински и другите мислители да ја развијат филозофијата на [[Схоластика]]та. Во архитектурата, најзначајните [[Готска архитектура|готски катедрали]] биле изградени или завршени во овој период.

==Историски настани и политики==
[[Податотека:Bayeux Tapestry WillelmDux.jpg|right|thumb|250px|[[Таписерија од Баје|Таписеријата од Баје]] ја прикажува [[Битката кај Хејстингс]] за време на норманската инвазија на Англија]]

=== Британски Острови ===

Во [[Англија]], [[норманско освојување на Англија|норманското освојување]] во 1066 резултирало со кралство под контрола на [[Француски јазик|франкофонско]] благородништво. [[Нормани]]те ја нападнале [[Ирска]] во 1169 и брзо се наметнале низ поголемиот дел од земјата, иако нивната тврдина била на југоисток. Во исто време [[Шкотска]] и [[Велс]] беа потчинети како вазали, но Шкотска подоцна станала независна. [[Државната благајна]] била основана во 12 век за време на владеењето на Кралот [[Хенри I]] и се состанале првите [[Парламент на Англија|парламенти]]. Во 1215, по губењето на Нормандија Кралот [[Јован Безземниот|Џон]] ја потпиша [[Големата повелба]] (''Magna Carta''), со што се ограничувала моќта на [[Список на англиски монарси|англиските владетели]].

=== Скандинавија ===


Од средината на 10 до средината на 11 век, [[Скандинавија|скандинавските]] кралства се обединиле и покрстиле, со што завршиле [[Викинзи|викиншките]] напади и тие повеќе се вклучиле во европската политика. [[Данска|Данскиот]] крал [[Кнут Велики|Кнут]] владеел со Англија и [[Норвешка]]. По смртта на Кнут во 1035 година, Англија и Норвешка биле изгубени, а по поразот на [[Валдемар II]] во 1227, данската надмоќ во регионот завршила. Во меѓувреме, Норвешка ги зголемила поседите во [[Атлантски Океан|Атлантикот]], од [[Гренланд]] до [[Ман (остров)|островот Ман]], додека [[Шведска]], под власта на [[Биргер Јарл]] се наметнала како сила во [[Балтичко Море|Балтичкото Море]]. Сепак, норвешкото влијание веќе во истиот период почнало да опаѓа, што довело до [[договорот од Перт]] од 1266 година. Исто така [[граѓански војни веќе беснееле во Норвешка]] од 1130 до 1240 година.

=== Франција и Германија ===


За време на Развиениот Среден Век, [[Каролиншко Царство|Каролиншкото Царство]] било поделено и заменето со две различни кралства [[Франција]] и [[Германија]], но тие не беа во нивните сегашни граници. Германија била под знамето на [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]], кое го достигнало својот врв на обединетост и политичка моќ.

=== Унгарија ===

[[Податотека:SztIstvan 5.jpg|right|thumb|180px|Кралот Свети [[Иштван I]] Унгарски].]]

Во Развиениот среден век, [[Кралство Унгарија|Кралството Унгарија]] (основано во 1000 година), станала една од најмоќните средновековни држави во [[Средна Европа|Средна]] и [[Западна Европа]]. Народот беше покрстен од кралот [[Иштван I|Свети Иштван I Унгарски]], кој го паметат како многу религиозен владетел, со големо познавање на латинската граматика, строгоста кон народот и љубезноста кон странците. Тој ги истребил остатоците од племенската организација на кралството и го натерал народот да се насели на едно место и да ги прифати христијанската вера, етика, начин на живот и ја основал унгарската држава политички организирајќи ја на грофовии според германскиот систем.

Следните владетели како [[Свети Ладислав I Унгарски]] одржувале блиски односи со [[Рим]] и толерантен став кон [[Паганство|паганите]] кои пребегнале во кралството барајќи засолниште (како на пример [[Кумани]]те во 13 век), што создало одреден неспокој за некои [[Папа|папи]]. Со стапувањето во [[личен сојуз]] со [[Кралство Хрватска|Кралството Хрватска]] и припојувањето на други помали држави, Унгарија станала мало царство кое ги контролирало [[Балканот]] и целиот [[Карпати|карпатски]] регион. Унгарското кралско семејство имало најмногу светци во Католичката црква во средниот век.

=== Јужна Европа ===


Поголемиот дел од [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] бил под окупација на [[Маври]]те од 711 година, иако најсеверниот дел бил поделен помеѓу неколку христијански држави. Во 11 век, а потоа и во 13, христијанските кралства од северот постепено ги истиснале [[муслимани]]те од централниот и поголемиот дел од јужна Иберија.

Во [[Италија]], независните град-држави станале се повлијателни во источната поморска трговија. Најважни биле [[таласократија|таласократиите]] од [[Пиза]], [[Амалфи]], [[Џенова]] и [[Венеција]].
[[Податотека:Khazarfall1.png|thumb|230px|Понтиските степи, околу 1015 година.]]

=== Источна Европа ===
Во Развиениот среден век се случил зенитот и крајот на словенската [[Киевска Русија]] и [[Историја на Полска|појавувањето на Полска]]. Подоцна, [[монголската инвазија]] во 13 век имала големо влијание на [[Источна Европа]], бидејќи многу земји биле нападнати, ограбени, освоени и претворени во вазали.

За време на првата половина од овој период (околу 1025-1185), [[Византија|Византиското царство]] доминирало на [[Балканот]] и јужно од [[Дунав]] и за време на династијата [[Комнини]] имало заживување на просперитетот и урбанизацијата; сепак, доминацијата во регионот завршила со успешното востание на [[Бугарија|Бугарите]] во 1185 и со тоа регионот се поделил помеѓу Византијците во [[Грција]] и некои делови од [[Македонија (регион)|Македонија]] и [[Тракија]] и [[Бугари]]те во [[Мизија]] и поголемиот дел од Тракија и Македонија сè до [[Срби|српските]] територии на северозапад. Источната и Западната Црква формално се разделиле во 11 век и покрај обиди за повремена соработка во 12 век, во 1204 крстоносците од [[Четврта крстоносна војна|Четвртата крстоносна војна]] употребиле измама да го освојат [[Цариград]]. Ова сериозно ги оштетило Византијците и нивната моќ на крајот била узурпирана од [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] во 15 век. Моќта на [[Латинско Царство|Латинското Царство]] била краткотрајна откако крстоносците биле тешко поразени од [[Бугарски владетели|бугарскиот цар]] Калојан во [[Битка кај Одрин (1205)|Битката кај Одрин]] во 1205 година.

=== Клима и земјоделство ===
[[Средновековниот топол период]], периодот од 10 до околу 14 век во [[Европа]], бил релативно топол и пријатен интервал кој завршил пред главно поладното [[Мало ледено доба]]. Земјоделците одгледувале [[пченица]] на север до [[Скандинавија]] и [[вино]]ва лоза во северна Англија, иако најголемото раширување очигледно се случило во Малото ледено доба. Заштитата од масовен глад придонела за зголемување на населението во Европа и покрај тоа што [[масовниот глад]] од 1315 што одзел 1,5 милиони животи. Зголеменото население придонело за основањето на нови градови и зголемувањето на индустриската и економската активност во овој период. Производството на храна се зголемило во овој период со воведувањето на нови начини на обработка на земјата, употребата на потежок плуг, коњи наместо волови и систем на три полиња што овозможил одгледување на поразлични култури од претходниот систем на две полиња – особено на мешункасти растенија, чиј раст го спречил губењето на азотот од земјата.

=== Развојот на витештвото ===
Кралската тешка коњица ([[витез]]ите) станала вообичаена во 11 век низ Европа и [[турнирите]] биле создадени. Иако капиталот вложен во коњ и оклоп бил пречка при влез, витешките титули биле еден начин кметовите да ја заработат својата слобода. Во 12 век, монасите од Клини промовирале етичко војување и го поттикнале формирањето на [[витешки ред]]ови, како што се [[витезите Темплари]]. Наследените титули се наметнале во овој период. Во 13 век во Германија, витешките титули станале [[наследство|наследни]] и иако една од помалку престижните, овој тренд се проширил и во другите земји.

== Религија ==
=== Црквата ===
[[Големиот раскол]] од 1054 година формално ја разделил Црквата на два дела: [[Римокатоличка црква|Западниот Католицизам]] во Западна Европа и [[Православие|Источното Православие]] на истокот. Тоа се случило кога [[Папа Лав IX|папата Лав IX]] и [[Патријарх Михаил I|патријархот Михаил I]] се меѓусебно се [[изопштување|изопштиле]], главно поради споровите за постоењето на папска власт над четирите источни [[патријарх|патријарси]].

=== Крстоносните војни ===
==== Воени редови ====
Во контекст на Крстоносните војни, се основале монастички, [[воен ред|воени редови]] кои ќе станат шаблон за подоцнежните средновековни [[витешки ред]]ови.

[[Витези Темплари|Витезите Темплари]] биле христијански воен ред основан по [[Прва крстоносна војна|Првата крстоносна војна]] за заштита на христијанските аџии од насилно месно население и бандити. Редот бил длабоко вклучен во банкарството и во 1307 година, [[Филип IV Убавиот]] наредил да се уапси целиот ред во Франција и да се укине под обвинение за ерес.

[[Малтешки ред|Витезите Болничари]] биле христијанска организација основана во [[Ерусалим]] во 1080 година за помош и грижа на сиромашните, болните и повредените [[поклонение|поклоници]] во Светата земја. По освојувањето на Ерусалим за време на [[Прва крстоносна војна|Првата крстоносна војна]], тие се претвориле во [[верски ред|верско]]/[[воен ред]] со задача да се грижат и да ја бранат Светата земја. Откако Светата земја била освоена од исламските сили, тие ја префрлиле базата на операции првин на [[Родос]], а потоа на [[Малта]].

[[Тевтонски ред|Тевтонскиот ред]] биле [[Германци|германски]] верски ред основан во 1190 година во градот [[Ако (Израел)|Ако]] (Акра) со цел да им помогне на аџиите кои патуваат кон Светата земја и да раководи со болниците при грижата за болните и повредените во странство (Outremer). Откако исламските сили ја освоиле Светата земја, редот се префрлил во Трансилванија во 1211 година, а потоа откако биле изгонети, ја нападнале паганска Прусија со намера да го покрстат Балтикот. Сепак, пред нивниот главен непријател [[велико војводство Литванија|Литванија]] да се [[Христијанизација на Литванија|покрсти]] а и по покрстувањето, Редот веќе ги нападнал христијанските држави [[Новгородска Република|Новгород]] и [[Кралство Полска|Полска]]. Моќта на Тевтонскиот ред, која дотогаш станала голема, била скршена во 1410 година во [[битка кај Грунвалд|Битката кај Грунвалд]], каде Редот доживеал катастрофален пораз против обединетата полско-литванско-руска војска. По Грунвалд, моќта на Редот се намалувала сè до 1809 година кога тој се укина. Вкупно имало десет крстоносни војни.

=== Схоластика ===


Новиот [[Христијани|христијански]] метод на учење бил под влијание на [[Анселмо Кентербериски]] (1033-1109) поради повторното откривање на делата на [[Аристотел]], прво индиректно преку средновековнита еврејска и муслиманска филозофија ([[Мајмонид]], [[Авицена]] и [[Авероес]]) и тогаш преку самите дела на [[Аристотел]] донесени од [[Византија|византиските]] и [[муслиман]]ските библиотеки; а најважните на кои влијаеле беа [[Свети Алберт Велики]], [[Бонавентура]] и [[Абелард]]. Схоластиците верувале во емпиризмот и ги поддржуваа римокатоличките доктрини преку секуларно учење, разум и логика. Тие се противеле на [[христијански мистицизам|христијанската мистицика]], а платонистичко-августинските верувања во [[дуализам]] и поглед на светот го сметале за природно зло. Најпознатиот схоластик бил [[Тома Аквински]] (подоцна прогласен за црковен учител), кој бил предводник на оддалечувањето од [[Платонизам|платонизмот]] и [[Свети Августин|августинизмот]] кон аристотелијанизмот. Аквински развил [[филозофија на умот]] пишувајќи дека умот при раѓање е ''[[tabula rasa]]'' (празна табла) која ја има способноста да мисли и препознава форми или идеи преку креативна искра. Други познати схоластици биле [[Росцелин]], Абелард и [[Петар Ломбард]]. Едно од најважните прашања во ова време бил [[проблем со универзалиите|проблемот со универзалиите]]. Главни противници на различни аспекти на схоластичкото учење биле [[Јован Дунс Скот]], [[Вилијам од Окам]], [[Петар Дамиани]], [[Бернар од Клерво]] и [[Викторинците]]. 

=== Златното доба на монаштвото ===
*Доцниот 11/ раниот до средината на 12 век бил најважен во златното доба на христијанското монаштво (8-12 век).
**[[Бенедиктински ред]] – монаси во црна одежда
**[[Цистерцијански ред]] – монаси во бела одежда
***[[Бернар од Клерво]]

=== Редови на монаси-питачи ===
*Во 13 век почнале да се појавуваат [[редови на монаси-питачи|редовите на монаси-питачи]] како:
** [[Францисканци]] (монаси од помал ред, попознати како Сивите монаси), основани во 1209 година
** [[Кармелити]] (Пустиници на Благословената Дева Марија од Кармел, попознати како Белите монаси), основани во 1206-1214 година
** [[Доминиканци]] (Ред на проповедници, попознати како Црните монаси), основани во 1215 година
** [[Августинци]] (Пустиници на Св. Августин, попознати како остински монаси), основани 1256 година

=== Еретички движења ===
[[Ерес]]та постоела во Европа пред 11 век но само во мал број и со локален карактер: одметнат свештеник, село кое се вратило на паганските традиции; но почнувајќи од 11 век се појавиле масовни еретички движења. Корените на ова можеле да се најдат со растот на урбаните населби, слободните трговци и новиот вид на економија. Руралните вредности на монаштвото не биле многу привлечни за граѓаните кои почнале формираат секти што се во тек со урбаната култура. Првите еретички движења потекнувале од новите урбанизирани области како [[јужна Франција]] и северна Италија. Тие биле масовни движења какви што Црквата немала дотогаш видено, а одговорот бил различен, елиминација на едни, како катарите и прифаќање и припојување на други како Свети Францис, синот на градски трговец кој се откажал од парите.

==== Катари ====
[[Податотека:cathars expelled.JPG|thumb|right|250px|Катарите се бркаат од [[Каркансон]] во 1209 година]]



**Катарството** било движење со [[Гностицизам|гностички]] елементи со корени од средината на 10 век, со ознака како ерес од страна на [[Римокатоличката црква]]. Постоело низ поголемиот дел на [[Западна Европа]], но центарот бил во Лангдок и околните области во јужна [[Франција]].

Името Катар најверојатно потекнувало од [[Грчки јазик|грчкиот]] збор ''katharos'' ”чист”. Една од првите запишани употреби е онаа на [[Екберт фон Шонау]] кој напишал за кривоверците од Келн во 1181: ”Hos nostra Germania catharos appellat.”

Катарите исто така биле наречени **Албижани*'. Името потекнувало од крајот на 12 век и се користи од хроничарот [[Жефри ди Брие]] од Вижуа во 1181. Името се однесувало на јужниот град [[Алби]] (древниот Албига). Ознаката не е баш точна, зашто центарот бил во [[Тулуза]] и околните области.

[[Катарство|Албижаните]] биле силни во [[јужна Франција]], северна Италија и југозападниот дел на [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]].
[[Богомилство|Богомилите]] познати како [[Босанска црква]], биле силни во [[Босна и Херцеговина|Босна]] и јавната религија била поддржана од босанските кралеви.

*[[Дуализам|Дуалистите]] верувале дека историските настани биле резултат на борбата меѓу доброто и злото и дека злото владее со светот, но дека може да се контролира и победи преку [[аскетство]] и добри дела.
*[[Катарска крстоносна војна|Катарската крстоносна војна]], [[Симон де Монтфорт]], [[Монтсегир]], [[Квериби]]

==== Валденси ====
[[Петар Валдо]] од [[Лион]] бил богат трговец кој го раздал своето богатство во 1175 година во верско искуство и станал проповедник. Тој ги основал [[Валденси]]те кои станале христијанска секта која верувала дека сета верска практика треба да има библиска основа. На Валдо му го одбиле правото да ги проповеда своите проповеди од Третиот Латерански Совет во 1179 година, но тој не ги послушал и продолжил да зборува слободно сè до неговото изопштување во 1184. Валдо го критикувал свештенството велејчи дека не живее според дадениот збор. Тој ја одбил практиката да продава индулгенции (прошки), како и вообичаените практики за славење на светците секој ден.

== Трговија ==
Во Северна Европа, сојузот од слободни градови наречен [[Ханза]] кои ја унапредиле поморската трговија, била создадена во 12 век со основањето на градот [[Либек]], кој подоцна ќе доминира во Ханзата, во 1158-1159. Многу северни градови во [[Светото Римско Царство]] станале ханзеатски градови, вклучувајќи ги [[Амстердам]], [[Келн]], [[Бремен]], [[Хановер]] и [[Берлин]]. Ханзеатски градови надвор од [[Светото Римско Царство]] биле [[Брухе]] и полскиот град [[Гдањск]] (Данциг), како и Кенигсберг, главен дел на монастичката држава Тевтонскиот ред. Во [[Берген, Норвешка]] и [[Велики Новгород|Новгород]], Русија, Ханзата имала фабрики и посредници. Во овој период Германците започнале да ја колонизираат Источна Европа вон границите на Светото Римско Царство, во [[Прусија]] и [[Шлеска]].

Во 13 век, [[венеција]]нскиот истражувач [[Марко Поло]] станал еден од првите Европејци што патувале по [[Пат на свилата|Патот на свилата]] до [[Кина]]. [[Западњаци]]те подобро се запознале со Далечниот Исток кога Марко Поло ги запишал своите патувања во *Il Milione*. По него следувале голем број на [[Христијани|христијански]] мисионери кои патувале кон исток, како [[Вилијам де Рубрук]], [[Џовани да Плано Карпини]], [[Андре де Лонжумо]], [[Одорик де Порденоне]], [[Џовани де Марињоли]], [[Џовани ди Монте Корвино]] и други патници како [[Николо де Конти]].

== Наука ==
[[Податотека:Map of Medieval Universities.jpg|left|thumb|Карта на универзитетите во средниот век.]]

Филозофските и научните учења од [[Раниот среден век]] се базирале на неколку копии и коментари од старогрчки текстови кои останале во Западна Европа по падот на [[Западното Римско Царство]]. Повеќето од нив се изучувале на латински зашто знаењето на грчки било ограничено.

Ова се променило за време на [[Преродбата во 12 век]]. Интелектуалната ревитализација на Европа започнала со раѓањето на средновековните универзитети. Ова го зголемило контактот со исламскиот свет во [[ел-Андалус|Шпанија]] и [[Историја на исламот во јужна Италија|Сицилија]] за време на Реконквистата и со византискиот свет и муслиманскиот Левант за време на крстоносните војни, со што на Европејците им овозможило пристап до [[Арапски јазик|арапски]] и [[Грчки јазик|грчки]] текстови, вклучувајќи ги и делата на [[Аристотел]], [[Алхазен]] и [[Авероес]]. Европските универзитети материјално помагале во [[преводот и пропагирањето на овие текстови]] и започнале нова инфраструктура што била потребна на научните заедници.

[[Податотека:Hugh specs.jpg|frame|right|Детаљ до портретот на Иго Провансалски, насликан од Томазо да Модена во 1352 година]]

На почетокот на 13 век имало најточни латински преводи на главните дела на речиси сите интелектуално клучни антички автори, што овозможило прилично добар пренос на научните идеи преку универзитетите и манастирите. Дотогаш, природните науки што се содржеле во овие текстови започнале да се прошируваат од поважни [[Схоластика|схоластици]] како [[Роберт Гросетест]], [[Роџер Бејкон]], [[Свети Алберт Велики]] и [[Дунс Скот]]. Претходниците на модерниот [[научен метод]] можат да се забележат кај Гросетест кој ја нагласува математиката како начин да се разбере природата и во емпирискиот пристап на кој се восхитувал Бејкон, особено во неговото *Opus Majus* (Големо Дело).

=== Технологија ===
Во 12 и 13 век во Европа имало радикални промени во бројот на нови изуми, иновации во начините за управување со традиционалните средства за производство и економски пораст. За помалку од еден век имало повеќе успешно развиени и употребувани изуми отколку во претходните илјада години од историјата на човештвото во целиот свет. Во овој период имало голем [[Технологија|технолошки]] напредок, вклучувајќи го создавањето на [[ветерница|ветерници]], [[воденица|воденици]], [[печатница|печатници]] (сè уште не од подвижните), [[барут]], [[астролаб]]от, [[очила]]та, модерните [[ножици]], подобар [[часовник]] и многу подобри [[Брод (пловило)|бродови]]. Последните два изума го овозможиле почетокот на Големите географски откритија. Овие изуми биле измислени под влијание на странски култури и општества.

[[Алфред Крозби]] ја опиша оваа технолошка револуција во *The Measure of Reality: Quantification in Western Europe, 1250-1600* и многу други познати историчари на технологијата исто така го забележале ова.
[[Податотека:WorldShips1460.jpg|thumb|Бродовите во светот во 1460 година, според картата на [[фра Мауро]].]]
* Најраните пишани докази за [[ветерница]] се од [[Јоркшир]], [[Англија]] од 1185 година.
* Производство на [[хартија]] започнало во [[Италија]] околу 1270 година.
* [[Тркалото за предење]] (чекрек) било донесено во [[Европа]] (најверојатно од [[Индија]]) во 13 век.
* [[Магнетизам|Магнетниот]] [[компас]] кој помагал во навигацијата, за првпат стигнал во Европа кон крајот на 12 век.
* [[Очила]]та биле измислени во [[Италија]] во доцните 1280ти.
* [[Астролаб]]от се вратил во Европа преку исламска Шпанија.
* [[Леонардо Фибоначи]] ги вовел [[арапски броеви|арапските броеви]] во Европа со неговата книга *Liber Abaci* во 1202 година.
* Најстариот приказ на [[кормило]] со крма на Западот може да се види на црковни резби околу 1180 година.

== Уметности ==
=== Визуелни уметности ===
Уметноста во развиениот среден век ги вклучува овие четири поважни периоди или движења:
*[[Романика]] – традициите од класичниот свет (се разликува од [[романска архитектура]])
*[[Готска уметност]] – германските традиции (се разликува од [[готска архитектура]])
*[[Византиска уметност]] – византиските традиции
*[[Христијанска уметност]]

Други области на изучување ги вклучуваат регионалните истражувања (на пример, [[Англосаксонска уметност]] и [[Еврејска уметност]]) или области на специјализација како [[просветлените ракописи]].

=== Архитектура ===
[[Податотека:Bath.abbey.fan.vault.arp.jpg|thumb|250px|[[Сводови во облик на ладало]] и стаклени прозорци во [[опатијата во Бат]]]]



Готската аритектура ја заменила [[романска архитектура|романскиот]] стил комбинирајќи [[странични потпори]], готски (или шилести) [[лак]]ови и [[ребрест свод|ребрести сводови]]. Била под влијание на духовната заднина од тоа време, со верска суштина: тенки хоризонтални линии и решетки направиле градбата да се стреми кон небото. Архитектурата изгледала лесна и бестежинска, во спротивност на мрачните и крупни форми на претходниот [[романска архитектура|романски стил]]. [[Свети Августин]] учел дека светлината е израз на Господ. Архитектурните техники се прилагодиле и развиле за изградба на цркви како одраз на ова учење. Разнобојните [[прозорец|стаклени прозорци]] го засилиле духот на осветленоста. Бидејќи бојата била поретка во средниот век отколку денеска, се смета дека овие виртуозни уметнички дела имале огромно влијание на обичниот човек кој гледал од улицата. Високите сложени ребрести сводови, а потоа и во [[сводови форма на ладало|форма на ладало]] покажувале движење кон Рајот. Почитта кон Бог исто така се изразувала со релативната големина на овие градби. Готската катедрала не само што ги повикувала посетителите да се издигнат себеси духовно, туку и ја покажувала големината на Бог. Планот на една готска катедрала се совпаѓал со правилата на схоластиката: според делото на Ервин Пановски [[Готска архитектура и схоластика]], планот бил поделен на делови и подделови. Овие одлики се покажани кај најпознатата сакрална градба од тоа време: [[Нотр Дам]] во Париз.

=== Литература ===


Разликата во културата влијаела на литературата на развиениот среден век, а една од најсилните било христијанството. Врската со христијанството била најголема во [[Римска книжевност|латинската литература]], која влијаела на народните јазици во [[литературниот циклус]] на [[Римски работи]]. Други [[Литература|литературни]] циклуси, меѓусебно поврзани групи на приказни, вклучувајќи ги [[Француските работи]] (приказни за [[Карло Велики]] и неговиот двор), [[акритичка песна|акритичките песни]] за витештвото на пограничната војска на [[Византија]], а и можеби најпознатиот циклус, [[Британски работи]], кои содржувале сказни за [[Крал Артур|Кралот Артур]], неговиот двор, слични приказни од [[Бретања]], [[Корнвол]], [[Велс]] и [[Ирска]]. Анонимен германски поет се обидел да ги собере германските митови од времето на [[Големата преселба на народите]] на ниво како француските и британските епови, создавајќи ја [[Песната за Нибелунзите]]. Исто така имало многу поезија и историски записи кои биле напишани во овој период, како *Historia Regnum Britanniae* (Историја на кралевите на Британија) од [[Џефри од Монмут]].

Во [[јужна Франција]] се родила [[Провансалската литература]], која е позната по [[Трубадурска поезија|трубадурите]] кои пееле за [[дворската љубов]]. Вклучувала елементи од латинската литература и од арапска [[Шпанија]] и [[Северна Африка]]. Подоцна нејзиното влијание се проширило во неколку култури во Западна Европа, Португалија, минезангерите од Германија, Сицилија и северна Италија, раѓајќи го италијанскиот Dolce Stil Nuovo од Петрарка и Данте, кој ја напишал најпознатата поема од ова време, [[Божествена комедија|Божествената комедија]].

=== Музика ===
[[Податотека:Konstantin i Irina.jpg|250px|thumb|left|Фреска од [[Бојанска црква|Бојанската црква]], прикажувајќи го царот [[Константин I Асен Тик]]. Муралите на црквата се едни од најубавите постигнувања во бугарската култура во 13 век.]]


Музиката која преживеала до развиениот среден век била главно со верска тематика, бидејќи [[музичка нотација|музичката нотација]] се развила во верските институции и употребата на нотацијата во секуларната музика се развила подоцна. Во раниот дел од периодот, [[Грегоријанската песна]] била доминантната форма на црковна музика; други форми, почнувајќи со [[органум]]от, а потоа и [[клаузула]]та, [[кондукт]]от и [[мотет]]от се развиле користејќи ја оваа песна како изворен материјал.

Во 11 век, [[Гвидо Д’Арецо]] бил еден од првите кои користеле музичка нотација, со што им било полесно на пејачите да ги запаметат Грегоријанските песни.

Во 12 и 13 век од Грегоријанската песна се изродила полифонијата, која се појавила во делата на [[школата Нотр Дам]] ([[Леонин]] и [[Перотин]]). Подоцна се претворила во *ars nova* ([[Филип де Витри]], [[Гијом де Машо]]) и музичките жанрови од подоцниот среден век. Најважен композитор во 12 век била [[монахиња]]та [[Хилдегарда Бингенска]].

Најважното секуларно движење било она на [[Трубадурска поезија|трубадурите]], кои се појавиле во [[Окситанија]] (денешна [[јужна Франција]]) во доцниот 11 век. Трубадурите биле патувачки, доаѓале од сите класи на општеството и пишувале песни на најразлични теми, особено за [[дворска љубов]]. Нивниот стил влијаел врз [[трувер]]ите од северна Франција, [[минезангер]]ите од Германија и композиторите на секуларна [[музика на 1300те]] во северна Италија.

=== Театар ===
Важноста на Развиениот среден век во развојот на театарот била во [[Економија|економските]] и [[Политика|политички]] промени кои довеле до формирањето на еснафи и порастот на градовите. Ова донело значителни промени во [[Доцниот среден век]]. На [[Британски Острови|Британските Острови]], претставите се правеле во 127 различни градови за време на средниот век. Овие [[народни мистерии]] се пишувале во циклуси на голем број на претстави: [[Јорк]] (48 претстави), [[Честер]] (24), [[Вејкфилд]] (32) и во [[останати непознати градови]] (42). Голем број од претставите преживеале од [[Франција]] и [[Германија]] во овој период и некои видови религиозни драми се изведувале во речиси секоја земја во [[Доцниот среден век]]. Многу од овие претстави имале [[комедија]], [[ѓавол]]и, [[негативец|негативци]] и [[кловн]]ови.

Исто така имало голем број на изведби со секуларна тематика во средниот век, од кои најраната е *The Play of the Greenwood* од [[Адам де ла Ал]] во 1276 година. Содржи сатирични сцени и народен материјал како [[Самовила|самовили]] и други натприродни случки. [[Фарса]]та исто така ја зголемила својата популарност по 13 век. Поголемиот број од овие претстави пристигнал од [[Франција]] и [[Германија]] и се слични во тон и форма, нагласувајќи секс и телесни екскрети. Најпознатиот писател на фарси е драматургот [[Ханс Закс]] (1494-1576), кој напишал 198 драмски дела. Во Англија, [[Втората овчарска претстава]] (The Second Shepherds’ Play) од [[циклусот Вејкфилд]] е најраната позната фарса. Сепак, фарсата не се појавила како независна во Англија сè до 16 век со делата на [[Џон Хејвуд]] (1497-1580).

== Хронологија ==
[[Податотека:Paris_Notre-Dame,_July_2001.jpg|thumb|right|250px| Катедралата [[Нотр Дам]] во Париз, чија изградба започнала во 1163 година, е еден од поубавите примери за архитектурата во Развиениот среден век.]]
* 962 — [[Отон I]] крунисан за [[свет римски цар]]
* 971 — [[Прво Бугарско Царство|Првото Бугарско Царство]] е освоено од [[Византија]] предводено од [[Василиј II]]
* 976 — Создадена е [[Самоилово царство|Самоиловата држава]] од страна на [[Цар Самоил]] 
* 1003 — смртта на [[Папа Силвестер II|папата Силвестер II]]
* 1018 — [[Самоилово царство|Самоиловото царство]] е освоена од страна на [[Византија]] предводено од [[Василиј II]]
* 1027 — салиецот [[Конрад II]] го наследува последниот отонец [[Хенрик II Свети]]
* 1054 —  [[Големиот раскол|Големата поделба]] (шизма)
* 1066 —  [[Битката кај Хејстингс]]
* 1066-1067 таписеријата од Баје
* 1073-1085 — [[Папа Григориј VII|Папата Григориј VII]]
* 1071 —  [[Битка кај Манцикерт|Битката кај Манцикерт]]
* 1077 —   [[одењето до Каноса]] на [[Хенрик IV]]
* 1086 — [[Книгата за страшниот суд]]
* 1086 — [[Битка кај Саграхас|Битката кај Саграхас]]
* 1088 — основање на универзитетот во Болоња
* 1091 — [[битка кај Левунион|Битката кај Левунион]]
* 1096-1099 — [[Прва крстоносна војна|Првата крстоносна војна]]
* 1123 — [[Првиот Латерански совет]]
* 1139 — [[Вториот Латерански совет]]
* 1145-1149 — [[Втора крстоносна војна|Втората крстоносна војна]]
* 1147 — [[Крстоносна војна против Полабските Словени]] (Венди)
* околу 1150 — основање на универзитетот во Париз
* 1155-1190 — [[Фридрих I Барбароса]]
* 1158 — основање на [[Ханза]]та
* 1167 — основање на [[Оксфордски универзитет|универзитетот во Оксфорд]]
* 1185 — повторно создавање на [[Бугарско Царство|Бугарското Царство]]
* 1189-1192 — [[Трета крстоносна војна|Третата крстоносна војна]]
* 1200–1204 — [[Четврта крстоносна војна|Четвртата крстоносна војна]]
* 1205 — [[Битка кај Одрин (1205)|Битката кај Одрин]]
* 1209 — основање на [[Кембрички универзитет|универзитетот во Кембриџ]]
* 1209 — основање на [[Францисканци|Францисканскиот ред]]
* 1209-1229 — [[Катарска крстоносна војна]]
* 1212 — [[битка кај Лос Навас де Толоса]]
* 1215 — [[Големата повелба]] (Magna Carta)
* 1216 — признавање на [[Доминиканци|Доминиканскиот ред]]
* 1215 — Четвртиот Латерански совет
* 1217–1221 — [[Петта крстоносна војна|Петтата крстоносна војна]]
* 1218 — основање на универзитетот во Саламанка
* 1220-1250 — [[Фридрих II]], Свет Римски цар
* 1222 — основање на универзитетот во Падова
* 1223 — одобрување на [[францисканци|францисканското]] Правило на животот
* 1228–1229 — [[Шеста крстоносна војна|Шестата крстоносна војна]]
* 1230 — [[Пруска крстоносна војна|Пруската крстоносна војна]]
* 1230 — [[битка кај Клокотница|Битката кај Клокотница]]
* 1237-1240 — Монголската инвазија на Русија
* 1241-1242 — Монголската инвазија на Европа
* 1241 — [[битка кај Легњица|Битката кај Легњица]]
* 1242 — [[битка на Чудското Езеро|Битката на Чудското Езеро]]
* 1248–1254 — [[Седма крстоносна војна|Седмата крстоносна војна]]
* 1257 — основање на колеџот Сорбона
* 1261 — [[Византија]] го освојува назад [[Цариград]]
* 1274 — смртта на [[Тома Аквински]], издавање на *Summa Theologica*
* 1280 — смртта на [[Свети Алберт Велики]]
* 1291 — [[Ако (Израел)|Акра]], последното европско упориште на [[Среден Исток|Средниот Исток]], е освоено од [[Мамелуците]] предводени од [[Халил]]
* 1299 — [[Осман I]] го основа [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]]
* 1321 — смртта на [[Данте Алигиери]]



* [[Ран среден век]]
* [[Доцен среден век]]
* [[Среден век]]

== Наводи ==

# John H. Mundy, *Europe in the High Middle Ages, 1150-1309'' Harlow, England, Longman (2000) ISBN 0-582-36987-8
# Music of the Middle Ages: 475-1500 
# Middle Ages: The High Middle Ages on Columbia Electronic Encyclopedia at infoplease 
# Provençal literature on Columbia Electronic Encyclopedia at infoplease 

*
Категорија:Среден век