Хијади (ѕвездено јато)

**Хијадите** (грчки Ὑάδες, исто така познати како **Калдвел 41**, **Колиндер 50**, или **Мелота 25**) —најблиското расеано јато и едно од најдобро проучените ѕвездени јата. Се наоѓа на околу 153 светлосни години (47 парсеци)  од Сонцето и се состои од приближно сферична група од стотици ѕвезди кои споделуваат иста возраст, место на потекло, хемиски карактеристики, и движење низ просторот. Од перспектива на набљудувачите на Земјата, Хијатите се појавуваат во соѕвездието Бик, каде што неговите најсјајни ѕвезди формираат форма „V“ заедно со уште посветлиот Алдебаран. Сепак, Алдебаран не е поврзан со Хијадите, бидејќи се наоѓа многу поблиску до Земјата (65 с.г.) и едноставно се случува да лежи по истата линија на видување.

Петте најсјајни ѕвезди членки на Хијадите го потрошиле водородното гориво во нивните јадра и сега се развиваат во џиновски ѕвезди. Четири од овие ѕвезди, со Баејрови ознаки се Гама, Делта 1, Ипсилон и Тета Бик. Тие формираат астеризам кој традиционално се идентификува како глава на Бикот. Петтата од овие ѕвезди е Тета1 Бик, тесен придружник кој може да се види со голо око на посветлата Тета 2 Бик. Епсилон Бик, позната како *Ајн* („Биково око“), има кандидат за гасна џиновска вонсончева планета, првата планета која била пронајдена во кое било расеано јато.

Се проценува дека староста на Хијадите е околу 625 милиони години. Јадрото на јатото, каде што ѕвездите се најгусто набиени, има полупречник од 2,7 парсеци (8,8 светлосни години), и плимниот полупречник на јатото - каде што ѕвездите стануваат посилни под влијание на гравитацијата на околната галаксија Млечен Пат - е 10 парсеци (33 светлосни години). Сепак, околу една третина од потврдените ѕвезди-членки се забележани надвор од последната граница, во продолжениот ореол на јатото; овие ѕвезди веројатно се во процес на бегство од неговото гравитационо влијание.

## Местоположба и движење
Јатото е доволно блиску до Сонцето, така што неговото растојание може директно да се мери со набљудување на количината на поместување на паралаксата на ѕвездите-членки додека Земјата орбитира околу Сонцето. Ова мерење е изведено со голема точност со помош на сателитот Хипаркос и вселенскиот телескоп „Хабл“. Алтернативен метод за пресметување на растојанието е да се вклопат членовите на јатото на стандардизиран инфрацрвен дијаграм на боја-величина за ѕвезди од нивниот тип и да се користат добиените податоци за да се заклучи нивната внатрешна сјајност. Споредувањето на овие податоци со сјајноста на ѕвездите што се гледа од Земјата овозможува да се проценат нивните растојанија. И двата методи дале проценка на растојание од 47 парсеци (153 светлосни години) до средиштето на јатото. Фактот дека овие независни мерења се согласуваат ги прави Хијадите важна скала на методот на скалила за вселенски растојанија за проценка на растојанијата на вонгалактичките тела.

Ѕвездите на Хијадите се побогати со потешки елементи од Сонцето и другите обични ѕвезди во сончевото соседство, при што вкупната металичност на јатото е измерено на +0,14. Јатото Хијади е поврзано со други ѕвездени групи во близина на Сонцето. Неговата старост, металичност и сопствено движење се совпаѓаат со оние на поголемото и подалечното јато „Јасли“, и траекториите на двете јата може да се проследат наназад до истото подрачје на просторот, што укажува на заедничко потекло. Друг соработник е Движечката група на Хијадите, голема колекција на расфрлани ѕвезди кои исто така делат слична траекторија со јатото Хијади. Неодамнешните резултати откриле дека најмалку 15% од ѕвездите во Движечката група на Хијадите го делат истиот хемиски отпечаток како и ѕвездите од јатото Хиадите. Сепак, се покажало дека околу 85% од ѕвездите во Движечката група на Хијадите се целосно неповрзани со првобитното јато врз основа на различната старост и металичност; нивното заедничко движење се припишува на плимните ефекти на масивниот вртежен појас во средиштето на галаксијата Млечен Пат. Помеѓу преостанатите членови на Движечката група на Хијадите, ѕвездата домаќин на вонсончева планетата Јота Часовник, неодамна била предложена како избеган член на исконското јато Хијади.

Хијадите не се поврзани со две други блиски ѕвездени групи, Плејадите и Движечката група на Голема Мечка, кои се лесно видливи со голо око под ведро темно небо.
Податотека:Hyades 40°N.png|Ѕвездена карта на Хијадите
Податотека:Galaxymap.com, map 100 parsecs (2022).png|Карта на ѕвезди на оддалеченост од 100 парсеци од Сонцето, Хијадите се на галактичка должина од 180°.


## Астрометрија
Иследувањето на Gaia DR1 од 2018 година на Хијадите определила (U, V, W) брзина на групата од (-41,92 ± 0,16, -19,35 ± 0,13, -1,11 ± 0,11) km/s, врз основа на вселенските брзини на јадрото на 138 ѕвезди.

Иследувањето на Gaia DR2 од 2019 година на Хијадите определила (U, V, W) брзина на групата од (-42,24, -19,00, -1,48) km/s, во многу блиска согласност со изведбата DR1 од 2018 година.

Друго иследување на DR2 од 2019 година се фокусирало на мапирање на 3Д топологијата и брзините на главното тело на Хијадите на 30 парсеци, а ги вклучило и членовите на под-ѕвездената. Тие идентификувале 1764 кандидати за членови, вклучувајќи 10 кафеави џуџиња и 17 бели џуџиња. Белите џуџиња вклучувале 9 единечни ѕвезди и 4 двојни системи.

Иследувањето на Хијадите од 2022 година со користење на Gaia EDR3 определила (U, V, W) брзина на групата од  (-42,11±6,50, - 19,09±4,37, -1,32±0,44) km/s, исто така со блиска согласност со DR1 и DR2 студиите.

## Историја
Заедно со другото привлечно отворено ѕвездено јато на Плејадите, Хијадите ја формираат Златната Порта на Еклиптиката, која е позната веќе неколку илјади години.

Во грчката митологија, Хијадите биле петте ќерки на Атлас и полусестри на Плејадите. По смртта на нивниот брат, Хајант, оплачените сестри се претвориле во јато од ѕвезди кои потоа биле поврзани со дожд.

Како тело видливо со голо око, јатото е познато уште од праисторијата. Се споменува од бројни класични автори од Хомер до Овидиј. Во книга 18 од *[[Илијада]],* ѕвездите на Хијадите се појавуваат заедно со Плејадите, Голема Мечка и Орион на штитот што богот Хефест го направил за Ахил.

Во Англија, јатото било познато како „Априлски дождовници“ од здружување со априлските дождови, како што е забележано во народната песна „Green Grow the Rushes, O“.

Јатото веројатно првпат било каталогизирано од Џовани Батиста Ходиерна во 1654 година, а потоа се појавило во многу ѕвездени атласи од 17 и 18 век. Сепак, Шарл Месје не ги вклучил Хијадите во неговиот каталог на длабоконебесни тела од 1781 година. Затоа на овие ѕвезди им недостига месјев број, за разлика од многу други, подалечни расеани јата - на пр., M44 (Јасли), M45 (Плејади) и M67.

Во 1869 година, астрономот Р.А. Проктор забележал дека бројни ѕвезди на големи растојанија од Хијадите споделуваат слично движење низ вселената. Во 1908 година, Луис Бос пријавил скоро 25 години набљудувања за да ја поддржи оваа премиса, тврдејќи за постоењето на група ѕвезди што заедно се движат што тој ја нарекол Движечка група Бик (денес општо познато како Суперјато на Хијадите). Бос објавил табела која ги следи движењата на расфрланите ѕвезди назад до заедничка точка на приближување.

До 1920-тите, идејата дека Хијадите споделувале заедничко потекло со јатото „Јасли“ била широко распространета, со Рудолф Клајн-Васинк кој во 1927 година забележал дека двете јата се „веројатно вселенски поврзани“. Во поголемиот дел од дваесеттиот век, научното проучување на Хијадите се фокусирало на одредување на нивната оддалеченост, моделирање на нејзиниот ѕвезден развој, потврдување или отфрлање на членовите кандидати и карактеризирање на поединечни ѕвезди.

## Морфологија и развој
Сите ѕвезди се формираат во јата, но повеќето јата се распаѓаат помалку од 50 милиони години по завршувањето на ѕвездообразбата. Астрономскиот термин за овој процес е „ издвојување“. Единствено екстремно масивни јата, кои орбитираат далеку од Галактичкото Средиште, можат да избегнат „издвојување“ во подолги временски размери. Како еден таков преживеан, јатото на Хијадите веројатно содржело многу поголемо население на ѕвезди во својот зачеток. Проценките за неговата првобитна маса се движат од 800 до 1.600 пати поголема од Сончевата маса ( ), што значи уште поголем број на поединечни ѕвезди.

### Население на ѕвезди
Теоријата предвидува дека младо јато со оваа големина треба да роди ѕвезди и подѕвездени тела од сите спектрални типови, од огромни, врели О-ѕвезди до слабо кафеави џуџиња. Сепак, проучувањата за Хијадите покажуваат дека има недостаток на ѕвезди во двете крајности на масата. На возраст од 625 милиони години, исклучувањето на главната низа на јатото е околу , што значи дека сите потешки ѕвезди се развиле во подџинови, џинови или бели џуџиња, додека помалку масивните ѕвезди продолжуваат да спојуваат водород на главната низа. Опсежните истражувања откриле вкупно 8 бели џуџиња во јадрото на јатото, што одговара на последната развојна фаза на неговото оригинално население на ѕвезди од B-типот (секоја околу ). Претходната развојна фаза моментално е претставена со четирите црвени џинови на јатото. Нивниот сегашен спектрален тип е K0 III, но сите се всушност „пензионирани А-ѕвезди“ од околу . Дополнителен „бел џин“ од типот А7 III е примарниот од θ2 Бик, двоен систем кој вклучува помалку масивен придружник на спектрален тип А; овој пар е привидно поврзан со θ 1Бик, еден од четирите црвени џинови, кој исто така има двоен придружник од А-тип.

Преостаното население на потврдени членови на јатото вклучува бројни сјајни ѕвезди од спектрален тип A (најмалку 21), F (околу 60) и G (околу 50). Сите овие типови ѕвезди се концентрирани многу погусто во плимниот пречник на Хијадите отколку во еквивалентен пречник од 10 парсеци од Земјата. За споредба, земјината месна сфера од 10 парсеци содржи само 4 А-ѕвезди, 6 F-ѕвезди и 21-G ѕвезди.

Кохортата на ѕвезди со помала маса на Хијади - спектрални типови К и М - останува слабо разбрана, и покрај близината и долгото набљудување. Најмалку 48 K џуџиња се потврдени членови, заедно со десетина M џуџиња од спектрални типови M0-M2. Во минатото биле предложени дополнителни М-џуџиња. Овој недостаток на дното на опсегот на масата е остро изразен со распределбата на ѕвездите во рамките на 10 парсеци од Сончевиот Систем, каде што се познати најмалку 239 M-џуџиња, кои сочинуваат околу 76% од сите соседни ѕвезди. Во поновите испитувања биле откриени повеќе членови со мала маса. Ова се должи на таргетираните пребарувања  и подобрувањето на пребарувањата поврзани со сопственото движење. Околу 35 L-тип (7  +1 +8  +6 +3  +4  +3  +3) и 15 кафеави џуџиња од Т-тип (2 +1  +3 +1 +4 +4 ) во моментов се пријавени како членови на Хијадите или кандидати за членови. Во меѓувреме, Gaia DR2 дозволила идентификација на 710 членови на јатото во рамките на 30 парсеци, вклучувајќи 23 кандидати со проценета маса помеѓу 60 и 80 M J.

### Масовно издвојување
Набљудуваната распространетост на ѕвездени типови во Хијадите покажува историја на масовна сегрегација или издвојување. Со исклучок на неговите бели џуџиња, средишните 2 парсеци (6,5 светлосни години) содржат само ѕвездени системи од најмалку . Оваа тесна концентрација на тешки ѕвезди им дава на Хијадите севкупната структура, со јадро дефинирано со сјајни, тесно набиени системи и ореол кој се состои од пошироко одвоени ѕвезди во кои подоцнежните спектрални типови се вообичаени. Полупречникот на јадрото е 2,7 парсеци (8,8 светлосни години, малку повеќе од растојанието помеѓу Сонцето и Сириус), додека полупречникот на половина маса, во кој е содржана половина од масата на јатото, е 5,7 пареци (19 светлосни години). Плимниот пречник од 10 пареци (33 светлосни години) ја претставува просечната надворешна граница на Хијадите, над која ѕвездата веројатно нема да остане гравитациски поврзана за јадрото на јатото.

Ѕвезденото издвојување се случува во ореолот на јатото бидејќи помалите ѕвезди се расфрлаат нанадвор од помасивни внатрешни ѕвезди. Од ореолот тие потоа може да се изгубат поради плимата и осеката што ја врши галактичкото јадро или поради ударите генерирани од судири со водородните облаци кои лебдат. На овој начин Хијадите веројатно изгубиле голем дел од своето првобитно население на М-џуџиња, заедно со значителен број посјајни ѕвезди.

### Ѕвездено мноштво
Друг резултат на масовно издвојување е концентрацијата на двојни системи во јадрото на јатото. Повеќе од половина од познатите F-ѕвезди и G-ѕвезди се двојни, и тие претпочитано се наоѓаат во овој средишен регион. Како и во непосредното Сончево соседство, двојноста се зголемува со зголемување на ѕвездената маса. Уделот на двојните системи во Хијадите се зголемува од 26% кај ѕвездите од К-тип на 87% кај ѕвездите од А-тип. Двојноста на Хијадите имаат тенденција да имаат мали раздвојувања, со повеќето двојни парови во заеднички орбити чии полуглавни оски се помали од 50 астрономски единици. Иако точниот сооднос на единечни и повеќе системи во јатото останува непознат, овој сооднос има значителни последици за нашето разбирање на неговото население. На пример, Периман и неговите колеги наведуваат околу 200 членови на Хијадите со голема веројатност. Доколку двојната фракција е 50%, вкупното население на јатото би била најмалку 300 поединечни ѕвезди.

### Иден развој
Истражувањата покажуваат дека 90% од расеаните јата се распаѓаат помалку од 1 милијарда години по формирањето, додека само мал дел преживува за сегашната возраст на Сончевиот Систем (околу 4,6 милијарди години). Во текот на следните неколку стотици милиони години, Хијадите ќе продолжат да ја губат масата и членството бидејќи нејзините најсјајни ѕвезди се развиваат од главната низа, а нејзините најмрачни ѕвезди испаруваат од ореолот на јатото. На крајот може да се сведе на остаток кој содржи околу неколку ѕвездени системи, повеќето од нив двојни или повеќекратни, кои ќе останат ранливи на тековните дисипативни сили.

## Најсветли ѕвезди
десно|мини|300x300пкс| Светли ѕвезди во јадрото на јатото Хијади
Ова е список на ѕвезди членови на јатото Хијади кои се со четврта светлинска величина или посветли.

## Планети
Откриено е дека четири ѕвезди во Хијадите се домаќини на вонсончеви планети. Ипсилон Бик има суперјовијална планета, која била првата планета откриена во кое било расеано јато. HD 285507 има топол Јупитер,  K2-25 има планета со големина на Нептун,  и K2-136 има систем од три планети. Друга ѕвезда, HD 283869, исто така може да биде домаќин на планета, но тоа не е потврдено бидејќи е откриен само еден премин.

## Во културата
Во делата на Роберт В. Чемберс, Х.П. Лавкрафт и други, измислениот град Каркоса се наоѓа на планета во Хијадите.

Еден археоастрономски труд од 2018 година сугерира дека Хијадите можеби го инспирирале нордискиот мит за Рагнарок. Астрономот Доналд Олсон ги довел во прашање овие наоди, укажувајќи на мали грешки во астрономските податоци на весникот.

## Поврзано
* Список на расеани јата

## Наводи

## Надворешни врски

* 
* Information on the Hyades from SEDS
* Astronomy Picture of the Day (2000-09-29)
* WEBDA open cluster database website for Hyades cluster – E. Paunzen (Univ. Vienna)
* Distance to the Hyades undergraduate lab  – J. Lucey (University of Durham)
* Warburg Institute Iconographic Database (medieval and early modern images of the Hyades)
* 

* Hyades at Constellation Guide

Категорија:Колдвелови објекти
Категорија:Бик (соѕвездие)
Категорија:Расеани ѕвездени јата