Подхалски говор

**Подхалски говор** - еден од говорите на малополскиот дијалект, кој се појавува на територијата на Подхале. До денес останува најпознатиот и најдобро зачуваниот говор од сите кои го сочинуваат малополскиот дијалект. Содржи многу слични обележја со други говори на јужна Малополска, како на пример со живјецкиот и сондецкиот. Најблиски говори се соседните, односно спискиот и оравскиот. Овој говор е популаризиран од страна на Кажимјеж Пшерва - Тетмаер на преминот од деветнаесеттиот кон дваесеттиот век, кој издал циклус на приказни под наслов „На карпестото Подхале“.

## Лексика
* Домашна лексика: Карактеристично обележје на подхалскиот говор е присуството на локални зборови, односно типично подхалски зборови. Помеѓу другите тоа се следниве зборови: *ciupaga*, *wyzdajać* (wymyślić, ułożyć, przygotować), *złóbcoki* (инструмент сличен на виолината), *nomowiać* (да советуваш некого да направи свадба), *kumôterki* (украсни санки), *pytac* (постар човек кој ја исполнува функцијата на оној кој ги кани гостите на свадба) и многу други. Има и значително повеќе изрази кои потекнуваат од закопанскиот говор - како локални, така и од странско потекло. Во јазикот на планинците (Гуралите) се наоѓаат многу зборови за одредени работи кои освен во нивната околина, не постојат на друго место: *pyrć* (планинска патека), *siklawa* (планински водопад), а исто така и зборови поврзани со сточарството и животот на самите луѓе: *bacówka* (пастирска колиба), *bryndza* (овчо сирење), *kôliba/kôlyba* (колиба), *watra* (пастирско огниште), *zawaterniok* (труп, односно дрво за потпалување на оган), *dutki* (пари), *dziedzina* (село), *môskol* (колач од варени компири и брашно), *serdok* (волнен елек без ракави) и многу други изрази.
* Се среќаваат изрази кои звучат слично или исто, но имаат различно значење од тие во општиот полски јазик, на пример *ôbôra* - podwórko, *pytać* - prosić, *siwy* - niebieski.
* Во некои случаи поврзани со селскиот живот, подхалската лексика е доста побогата (попрецизна) од општиот полски јазик. Примери: *sianô* (сено од првата жетва) наспроти *pôtrow* (сено од втората жетва); *watra* (пастирско огниште) наспроти *ôgiyń* (огниште во поле); *honielnik/pôwara, juhas, baca* (по редослед: млад помошник на пастирот, пастир, раководител на повеќе пастири).
* Во други случаи подхалската лексика е посиромашна (помалку прецизна) од општиот полски јазик, односно одредени изрази може да имаат повеќе значења, како на пример изразот *zając* означува и зајак () и див зајак (), изразот *wôda* означува вода (општо), поток, а денес исто така и каков било флаширан напиток (*kup jakomsi wôde* - купи нешто за пиење).
* Се среќаат и голем број заемки од други јазици: од германскиот: *hamry*, од унгарскиот: *baca*, *juhas*, од словачкиот: *frajér*, *hore*, *héboj*, *pôściyl*. Посебна група на заемки е лексиката која потекнува од романскиот јазик, пренесени преку Татрите од страна на влашките пастири во 15 и  16 век (како на пример веќе споменатите *watra*, *bryndza*).

## Граматика и зборообразување
* Наставките -ek и -ak во формите за прво лице еднина во минато време (веројатно остатоци од првиот сигматички аорист, т.е. едно од минатите времиња во прасловенскиот јазик), на пример: *miołek* (= *miałem*).
* Почесно обраќање со користење на множина (*pluralis maiestaticus*): наместо изразите *Pan/Pani*, особено при обраќање кон постари лица: *Dziadku, kaścié byli/był?* , *Babkô, côścié rôbiyli/rôbiyła?* (повеќе информации во делот „Јазични навики“).
* Наставката -me во прво лице множина: *rôbime*.
* Различни специфични граматички форми и конструкции, често архаични или некогаш со потекло од словачкиот јазик, на пример: *nie wiém ci pedzieć* (nie potrafię ci powiedzieć), *stôi przý Staskôwi* (= stoi przy Staszku), *siadojze ku niemu* (=siadaj przy nim), *idém ku Hance* (= idę do Hanki), *jo tegô nie naucony* (= nie jestem do tego przyzwyczajony), *pôdoł sié na Jyndrzka* (=jest podobny do Jędrka tj. Andrzeja /o dziecku/), *ô dwa tyźnia/tyźnié* (= za dwa tygodnie), *co tam u Helé, Bronié* (=co tam u Heli, Broni); *wróciył sié (z)zo granice* (=wrócił z zagranicy) или веќе ретката конструкција *byłek Frankôwi na weselu*.
* Разлики во промената на глаголите, односно повратна форма на местото на неповратната форма во општиот полски јазик, на пример: *miyrzać, miyrzali* (= mierzyć, mierzyli, (); *wrócić sié* (= wrócić).
* Наставката -ôwać/-ować на местото на -ywać во општиот полски јазик, порано карактеристична за сите дијалекти во јужна Полска: *pôdskakôwać*, *grować*, *ôbiycôwać* (= podskakiwać, grywać, obiecywać), некогаш во изговорот склона кон -ówać, а дури и -uwać (Спиш, Орава).
* Некогаш доаѓа до издолжување на формите на глаголите, на пример: *ôdkurzôwać*, *uwazôwać* (прво лице еднина: *ôdkurzujém*, *uwazujém*) (), наставката -ować се користи и за создавање на повеќекратни форми на глаголи (т.н. итеративни глаголи), на пример: *chôdzowoł* (=chadzał, zwykł chodzić, często chodził), *śpiywowoł* (=ciągle śpiewał, ).
* Резидуална појава на глаголот *być* во сегашно време. Овој глагол обично се испушта, односно се заменува со повратната заменка *se*: *Teroz jo juz w doma* (= Jestem już w domu), *Dyć jo nie taki głupi* (= nie jestem taki głupi), *Ón starsý* (= on jest starszy), *jo se chłopiyc młody* (= jestem młodym chłopcem), *jo chudôbno* (= jestem biedna), *my se starościny* (= jesteśmy starościnami). Интересно е тоа што слична ситуација се појавува и кај источнословенските јазици. Ако глаголот *być* мора да биде искористен, ја добива формата *je* или почесто *jest* во еднина и *som* во множина, на пример: *jo jest młody* = (jestem młody), *my som na dôlé* (= jesteśmy na dole). Во минато и идно време, глаголот *być* се користи правилно, на пример: *jo był (dawniej béł)/byłek w Mieściē na jarmaku* (= byłem w Nowym Targu na jarmarku/targu), *bedziyme robić kie sié cas zwyrtnié/ôdmiyni* (= będziemy pracować, kiedy poprawi się pogoda).
* Се среќава формата *jest*, но со значење *istnieje, istnieją* (), слично како во рускиот јазик, на пример: *Jest (jé) hań kôlibecka wyrombano w skalé*; *(Jest) Som ta jakie grzýby w lesié?* - *Jest*. (тука изразот *jest* назначува *są*).
* Некогаш формата *jest* се користела за истакнување на ретко користениот глагол *być*, на пример: *Stasek jest jé mondry chłop* (= Staszek naprawdę jest mądrym człowiekiem), *Som jest skarby sowane w holak* (= Są skarby schowane w górach).
* Заменката *ty* ја зема генетивната и акузативната форма *Tôbié*, на пример: *jo tôbié nie widzém* (= ja ciebie nie widzę).
* Формите со претставката *choć-* (изговорено како *chôć* или упростено како *chôj*) ги заменуваат тие со претставката *-kolwiek* во општиот полски јазик: *chôćkié* (= kiedykolwiek), *chôjcô* (choć-co = cokolwiek), *chôjto*, *chôćftô* (choć-kto = ktokolwiek), *chôćka*, *chôćkany* (= gdziekolwiek).
* Честичката *nie* во контакт со глаголите *móc* и *mieć* станува *ni*, на пример: *ni môgém*, *ni mom*, *ni miołek* („nie miałem”). Ова се однесува само на изразот *ni ma* со значење *„нема нешто, недостасува нешто”*, на пример: *béła wôjna, ale juz jéj ni ma*. Изразот *ni ma* со ова значење се разликува од формата *ni mo* со значење *„тој нема”*, на пример: *Jasiék ni mo casu*.

## Фонетика
* Мазурење, т.е. изговор на согласките „sz“ како „s“, „cz” како „c” и „ż” како „z”.
* Озвучување, т.е. изговор како *nie<u>g i</u>dzié*, *cý<u>ź n</u>ie wiedzioł?* (= czyś nie wiedział?), *ni<u>dz ni</u>e godoł* (= nic nie mówił), во записот појавата се испушта (*niek idzié, cýś nie wiedzioł*).
* Согласката *rz* си ја задржува звучноста или некогаш преминува во *r*, на пример: *rucać* (= rzucać), *bier!* (=bierz!), *wiyrba* (=wierzba). Порано била изговарана како т.н. фрикативно *„rz”* (со лесно *„r”* во позадината) слично како денес во чешкиот јазик (знакот *ř*) , на пример: *za drżewsýk casów*.
* Изговор на самогласната согласка *„ch“* како *„k“*.
* Изговор на согласката *„k“* пред преднојазичната забна согласка *„t“* како *„f“*: *ftôry* (=który); во запис (зависно од авторот) се пишува *ftôry*, *ftory*, или пак *wtory*.

## Јазични навики
Во подхалскиот говор до неодамна функционирал традиционален систем на форми за изразување учтивост, произлезени од христијанските и старополските традииции:
* Поздравување на лице кое доаѓа на гости: *Niek bedzié pôkwolony (Jezus Krystus)*, на што се одговара со *Na wieki wieków*. 
* Лицето кое си оди се поздравува со зборовите *Ôstońcié z Bôgiém*, на што се одговара со *Bôze prôwodź / Bôze Cié prôwodź / Bôze Wos prôwodź*.
* Лице кое работи нешто, особено на поле, треба да се поздрави со зборовите *Scyńść Bôze*, на што се одговара со *Dej Bôze, Dej Panié Bôze*.
* Заблагодарување може да се изрази со зборовите *Bóg Wom zapłoć*, *Bôze Ci zapłoć* и сл.
* За обраќање до постари лица се користи форма во второ лице множина, *Kaz tô idziécié?* (= gdzie pan/pani idzie?). Во минато време може да се каже: *Cýścié słysoł?/Słysoł ześcié?* или *Cýścié słyseli?/Słyseli ześcié?* (и двете форми значат дали лицето *слушнало нешто*, со тоа што втората форма може да означува и множина *czy słyszeliście?*). Оваа навика останала и до денес, иако некогаш во говорот се користи и формата *Pon, Panié* за нагласување дистанца и официјалност на ситуацијата, на пример во однос на посетителите или пак во некаква институција.
* Исто така во множина (со формата *wy*) се обраќаат децата до роднини и постари лица. Оваа навика се задржала и денес, иако сè повеќе деца ја користат формата *ty*.
* Слично со користење на формата *wy* се обраќаат зетовите и снаите до свекорите и свекрвите; оваа форма не била заменета со општополската навика на користење на изразите *mamo* и *tato*.
* Во разговор не се користат презимиња, туку имиња во соодветната форма (деминутивна или целосна) која одговара на статусот, на пример: *Słuchojze Józuś*, односно *Słuchojciéz Józefié/Józku*. Последниов израз е полуофицијален, со цел јасно нагласување на почитта кон постарите лица, во изразите воопшто не се користат имиња, на пример: *Wiycié co, przýsełek sié Wos côsi spytać*. Се среќаваат (иако се поретко) и изразите *krzesnyôjce* / *krzesnomatko* / *ujku* / *ciotko* / *swoku* (многу стар израз), кои се користат со значење на изразите *proszę Pana* / *proszę Pani*.
* Во разговор со соседи или познаници исто така не се користат презимиња, но кога говорителот се присетува на одредена особа, кажува *Józek od Bani/Banié* наместо *Józef Bania*, *Franek Józków* - Франек, син на Јузеф.
* Понекогаш се користат изразите *Dôbre ranô*, *Dôbre pôłednié*, *Dôbry dziyń*. Тука може да се видат форми слични на формите во словачкиот јазик: *dobré ráno*, *dobrý deň*.

## Злоупотреба и грешки
Со оглед на големата популарност на подхалскиот говор, често се појавува во уметноста, особено во филмови, во кабаре и во песни, а во последно време и во реклами. Сепак, често јазикот кој се користи не личи на говорот, а исто така се прават и голем број кардинални грешки. Најчесто среќавани се следниве:
* Мазурење на *rz*, на пример: погрешното *psysed* наместо точните *przýsed* или *przýseł*.
* Замена на *o* со етимолошки кратко *a*, на пример: *śpiywoć* наместо *śpiywać*.
* Изговарање *pikny*, *śnig*, *mliko* наместо *piykny*, *śniyg*, *mlykô*.
* Тенденција да се завршува секоја реченица со зборот *hej*. Во реалноста тој збор (во формата *hej* или *ej*) почесто се користи на почеток на фраза, особено во песните, на пример: *ej, pôdźmez juz du dômu*. Единствено во некои места, слично како во словачкиот јазик, се користи *hej* со значење на *„tak”* (), на пример во реченицата *Przýdziés jutro, hej?* - *Hej, przýdém.*

Посебен проблем претставува и користењето на говорот од страна на самото население на територијата на Подхале. Во современата подхалска книжевност, во емисиите на радио, а исто така и во устниот јазик се среќава видлива заситеност на говорот со елементи од литературниот јазик:
* Погрешно: *pytome na posiady, *'ftôre** ôdbedom sié we cwortek ô gôdzinié **sesnostyj***.
* Поточно: ''pytome na pôsiady, '''co''' bedom we cwortek ô '''cwortyj pô pôłedniu***.

Најверојатно во некогашниот говор никој не би кажал точен датум или час, па реченицата би звучела вака:
* *E dy przýdźciéz chôćkié ku nom na jakié pôsiady, coby my sié tyz krapke (kapke) uweselyli.* (буквално: *„Hej, przyjdźcie kiedyś do nas na jakieś posiady, żebyśmy się też troszkę rozweselili.”*).

Категорија:Полски јазик