Херсонес Тавриски

**Античкиот град Херсонес Тавриски** , или едноставно **Херсонески** „полуостров“; во византиско време - **Керсон**, во џеновскиот период - **Сарсона**, во аналите на Античка Русија - **Корсун** ) - Полис основан од античките Грци на Хераклеанскиот Полуостров на југозападниот брег на Крим. Се наоѓа на територијата на Севастопол.

Херсонес Тавриски  е единствениот антички Полис во регионот на Северното Црно Море, во кој урбаниот живот континуирано се одржувал до крајот на 14 век.

## Опис
Две илјади години, Херсонес бил главен политички, економски и културен центар на северниот дел на Црното Море, каде што била единствената доријанска колонија. Денес населбата Херсонес се наоѓа на територијата на областа Гагарински во Севастопол и е историски и археолошки резерват.

Херсонесос, заедно со својот народ на полуостровот Херакле, е вклучен во списокот на светско наследство на УНЕСКО, меѓутоа, по руската окупација на Крим, следењето на безбедноста на музејот-резерват од страна на УНЕСКО не се спроведува, бидејќи територијата е под руска окупација . Во Руската Федерација, која ја контролира спорната територија на Крим, таа е особено вреден  објект на културно наследство од федерално значење, во Украина, во чии граници спорната територија е призната од мнозинството земји-членки на ОН, е споменик на културно наследство од национално значење.

## Историја
мини|250x250пкс| Катедралата Св. Владимир во Херсонес
мини|300x300пкс| Грчкиот полис Херсонес, заедно со другите грчки колонии од северниот дел на Црното Море.
десно|мини|300x300пкс| План на населбата Херсонес. „Енциклопедиски речник на Брокхаус и Ефрон“, том XXXVII (73): Санкт Петербург, Семеновска типографија (И. А. Ефрон), 1903 г.
десно|мини|300x300пкс| „План на античкиот град Херсонес-Тавриски  кој ги покажува неговите ископани области во различни години“. Цртеж на уметникот М.И. Скубетов-Скубентов. „Крим. Водич“. Ед.Бумберг K. Ју , Вагин Л. С., Клепинин Н. Н., Соколов В. В.: Симферопол, 1914 г.
[лево|мини| Споменик на [Апостол Андреја|свети Андреј Првоповикан]]
[десно|мини|310x310пкс| [Виктор Васнецов|В. Васнецов: *Крштевањето на Светиот кнез Владимир*]]
мини|300x300пкс| Херсонес. Ископувања во 1900-тите.
[мини|250x250пкс| Античка [базилика]]
мини|250x250пкс| Античко ѕвоно
мини|250x250пкс| Урнатините на Херсонес
Херсонес е основан во 424-421 п.н.е. д. како старогрчка колонија која доаѓа од Хераклеја Понтика во Мала Азија . Постои и верзија за присуство на претходна населба. Основана во близина на сегашниот Карантински залив , колонијата набрзо го развила полуостровот Хераклеа, а потоа и териториите на северозападен Крим, поделени во 4 век п.н.е. д. Крим со Боспорското кралство.

Градот бил типична хеленистичка тврдина-полис и Хора (антика). Целиот Хераклејски Полуостров е поделен на еднаква мрежа на распределби за граѓаните. Неколку парцели биле контролирани од еден имот на Хората (антика). Урнатините на таквите имоти сè уште се делумно зачувани. Помеѓу населбите, или клерите, биле поставени патишта. Се одгледувало главно грозје и житарки. На територијата на Хераклејскиот Полуостров сè уште се јасно видливи траги од потпорни лозови ѕидови. Поради огромната територија на Хора - територијата на Херсонес се совпаѓа или дури ја надминува територијата на станбените области на современиот град Севастопол.

Бидејќи бил демократски град, Херсонес земал активно учество во пангрчките празници, спортски натпревари и водел активна надворешна политика. Девица (античка митологија) се сметала за врховна покровителка на градот. Во IV-III век п.н.е. д. Херсонес издал масовна серија сребрени монети кои успешно се натпреварувале со другите валути од регионот на Црното Море.

Во 3 век п.н.е. д. Историчарот Сириск живеел во Херсонес, тој ја опишал историјата на градот и неговата врска со Боспорското кралство и другите градови од регионот на Црното Море. Меморијалниот декрет датира од втората половина на 3 век п.н.е., сочувал споменување на овој историчар. д.

Градот имал свој календар. Главен фестивал бил Партении.

Сите години на постоењето на државата, Херсонес морал да води војни. Во 2 век п.н.е. д. Имало крвава, долга војна со Скитите. Керкинитида била изгубена, Калос Лимен бил уништен, непријателот постојано стоел пред портите на градот. Херсонес бил принуден да се обрати за помош кај понтичкиот крал Митридат VI Евпатор, кој испратил голем одред предводен од командантот Диофант на Крим. Дејствувајќи на чело на обединетата армија, во која биле вклучени черсонески и понтички трупи, Диофант, во текот на три походи (околу 110-107 п.н.е.), ги победил Скитите, ја зазел Феодосија, марширале до полуостровот Керч и го зазеле Пантикапеј. Сепак, Херсонес не успеал да ја задржи својата независност, станал дел од моќта на Митридат VI. Оттогаш, градот бил во постојана зависност од Боспорското кралство.

По смртта на Митридат VI Евпатор, политичката карта на целиот Источен Медитеран драматично се променила. Избирајќи го помалото од двете зла, Херсонезитите се обиделе да „застанат под цврстата рака“ на Рим како „слободен град“ и да се ослободат од понижувачкото туторство на полуварварските кралеви на Боспорското кралство. Гај Јулиј Цезар му го дал на градот она што го сакал, но подоцна, следејќи го неговиот омилен принцип „раздели и владеј“, римските императори или го потчиниле градот на своите сојузници, боспорските кралеви, или му дале „слобода“ кога било неопходно и ги ограничил амбициите на боспорските монарси. Во 25 п.н.е. д. Август му дал на Херсонес „слобода“ од Боспорското Кралство. Во 8 п.н.е. д. Кралот Полемон од Боспорското кралство е убиен од Аспургијците. Октавијан Август го признал Аспург за крал на Боспорското Кралство, откако постигнал одвојување на Херсонес од неговото кралство.

Во првите векови од нашата ера, во Херсонес била основана олигархиска република, моќ во која припаѓал на тесен круг влијателни, благородни и послушни личности на Рим. Во 60-тите години на 1 век, Римјаните организирале голема воена експедиција во Таурика за да ги одвратат Скитите, кои повторно му се заканувале на градот. По поразот на Скитите од трупите на трибунот Плавтиј Силванус, Херсонес станал бастион на римските трупи во северниот регион на Црното Море.

Во цитаделата на градот, заменувајќи се и надополнувајќи се едни со други, имало чети на I италијанска, XI Клаудијанска и V македонска легија од провинцијата Мизија, а бродовите на мизиската флавијанска флота (Classis Flavia Moesica) биле сместени во пристаништето Херсонес. Во градот се наоѓало седиштето на воениот трибунал, кој командувал со копнените и поморските сили на Крим.

Веќе во 1 век, првите следбеници на христијанството се појавиле во Херсонес. Тука својот живот го завршил папата Климент I. Животот на светците Херсонес датира од 4 век. Во 381 година епископот Херсонески Ефериј учествувал на Вториот вселенски собор. Со воспоставувањето на христијанството како државна религија во империјата, спомениците на античката уметност, театрите и храмовите биле безмилосно уништени и заменети со христијански цркви и капели. Како дел од Римската империја во 4-5-тиот век, градот водел исцрпувачка борба за опстанок, спречувајќи го најсилниот напад на варварите, меѓу кои Хуните биле особено жестоки. Во врска со заканата од напад од номади, во последната четвртина од 4 век, легијата Балистари Сениорес, која била подредена на воениот господар на Истокот, а потоа ја формирале и основата на гарнизонот Херсонес, била префрлена во Таурика. Херсонес, заштитен со моќни одбранбени ѕидови и кули, продолжил да живее уште еден милениум, но во услови на нов, феудален систем.

Во 5 век, Херсонес станал дел од Византиската империја, а во 9 век станал еден од нејзините воено-административни региони - тема. Во тоа време, не само што се променил изгледот на средновековниот град, туку и неговото име: Византијците го нарекувале *Херсон*, Словените - *Корсун*.

Сè до 13 век, таа била истурена станица на Византија на Крим. Во текот на овој половина милениум од својата историја, Херсонес се нашол во браникот на воено-политичките интереси на Хазарскиот каганат (види Хазарски протекторат над Керсон ), Киевска Русија, Печенезите и Куманите, но непријателот само еднаш успеал да влезе во границите на градот.

Најраното спомнување на Корсун е на првите страници од Приказната за минати години, каде се зборува за посетата на овој град од страна на апостол Андреј . Во 988 година, киевскиот принц Владимир, по неколкумесечна опсада, го зазел градот. Заземањето на Корсун му овозможило на Владимир да му ги диктира условите на императорот Василиј II и да се ожени со византиската принцеза Ана. Во Херсонес, на ѕидот на резервоарот за вода, кој престанал да се користи за намената во втората половина на 10 или почетокот на 11 век и до крајот на 11-12 век дејствувал како затвор, имало графитен знак на Владимир Свјатославич со невообичаено масивна, широка нога.

Успехот на 4-та крстоносна војна во 1204 година довела до колапс на Византиската империја во голем број мали држави и нагло активирање на муслиманските и номадските народи. Империјата на Требизон ја презела контролата врз поседите на Црното Море во Халдија, Пафлагонија и Херсон. Сето тоа имало најтрагични последици за Херсонес. Во првата половина на 13 век, Турците Селџуци станале господари на јужниот регион на Црното Море, потчинувајќи ја целата транзитна трговија, а во 1220-тите јужниот брег на Крим бил подложен на нивните напади.

Во 1223 година, монголските орди на Џингис хан го извршиле својот прв напад на Крим. Во 1299 година, јужна и југозападна Таурика биле опустошени од ордата на Татарот Кан Ногаи. Ниту Херсонес не можел да одолее. Во втората половина на 13 век, главните трговски патишта се преселиле во источниот дел на Таурика, каде Џеновјаните ги основале своите трговски места на Кафу (модерна Феодосија), Солдаја (денешен Судак) и Чембало (денешен  Балаклава) се појавиле во близина на Керсон.

Во средината на 14 век, Џеновјаните ја презеле контролата врз градот, но не успеале да го вратат на неговата поранешна моќ. Во 1363 година, големиот војвода од Литванија Олгерд ја поразил војската на кримските Татари во близина на устието на Днепар, го нападнал Крим, го опустошил Херсонес и ги зазел сите вредни црковни предмети овде. Неговиот наследник Витаутас отишол на Крим во 1397 година, стигнал до Кафа и повторно го уништил Херсонес.

Не треба да се мисли дека во 13-14 век Херсонитите понизно го набљудувале изумирањето на животот на нивниот роден град. Напротив, се поправале градските ѕидини и кули, богослужбите се одржувале во црквите, биле поплочени улиците, работеле работилниците, а гостилниците не биле празни. Станбените згради биле украсени со украсни резби, слики и фигурирани корнизи. Но, во 1399 година, црниот Едигеј го предал градот кој потпаднал под оган и мечови. По овој силен удар, Херсонес не бил предодреден да се издигне.

Херсонес бил пред сè трговски град, кој исчезнал бидејќи не можел да ја издржи конкуренцијата со џеновските колонии: Кафа, Чембало и други, кои ја презеле контролата врз трговијата во сливот на Црното Море. Со оглед на моралот на џеновјанските трговци, може да се замисли дека не сите методи на борба против Херсонес биле чесни.

Во првата половина на 15 век, животот сè уште блескал во мало рибарско село, но набрзо и населението го напуштило. Во 16 век, полскиот амбасадор Мартин Броневски пишувал за Херсонес:

Неверојатните урнатини јасно укажуваат дека некогаш бил прекрасен, богат и славен град на Грците, населен и познат по своето пристаниште. Низ целата ширина на полуостровот, од брег до брег, сè уште се издигаат висок ѕид и бројни и големи кули од издлабени огромни камења. Овој град стои празен и ненаселен и претставува само урнатини и пустош. Куќите лежат во прашина и срамнети со земја...

## Политички систем
Државата Херсонес била полис со демократска форма на владеење. Највисока власт било собранието на сите слободни машки граѓани кои биле полнолетни. Народното собрание донесувало закони и одлучувало за важни прашања. Секојдневниот живот на градот го водел избран совет и одбори кои ги следеле сите активности на жителите на градот. Очигледно, членовите на советот се избирале на еден месец, а неговиот секретар (*граматевс*) за една година. Таканаречениот крал ( *[[Василевс]]* ) бил епоним, односно годината била именувана по него и датирана. Од античката висока позиција на кралот биле  зачувани почесните, но само формални религиозни функции. Колеџот на стратези бил избран да командува со армијата, подоцна тие биле заменети со архонти.

Колеџот *[[Демиург|на Демиургите]]* ја заштил чистотата на демократскиот систем. Градот имал народен суд и специјални службеници - дикасти (судии). Судските одлуки се носеле со гласање со камчиња, односно со тајно гласање, како што е наведено во заклетвата на Херсонес: „*Ќе судам со камчиња според законите* “.

Државната каса и светите суми биле под контрола на разни личности, кои исто така биле избирани од народот, а на крајот од службата му известувале на народниот собор за направените трошоци. *[[Агоран]]омите* го следеле редот на пазарот, *[[астин]]омите* ја следеле точноста на мерките за тежина и волумен. Имињата на вторите биле ставени на монети и рачки од амфори. Како и во другите антички држави, Херсонес придавал големо значење на физичкото образование и обука. Тука имало посебно место *на гимназијарх*.

Сите овие позиции биле изборни - изборите се правеле или со херотонија (гласање со кревање рака) или со ждрепка.

Меѓу најзначајните функционери биле *номофилите* (магистратите), карактеристични исклучиво за аристократските и олигархиските држави, каде што имале право да изрекуваат казни, да назначуваат амбасадори итн. Оваа карактеристика на аристократската структура е поврзана со освојувањето и потчинувањето на локалното население и потребата да се биде во постојана воена готовност, кога претставниците на најбогатите и најблагородните семејства играат голема улога, дејствувајќи како сила што го зајакнува и ги зацементира вооружени сили.

Политичка историја на Херсонес V-II век п.н.е. д. речиси непознат за нас. Можеби само еден, но многу важен период е целосно опфатен во изворите. Од 3 век п.н.е. д. Скитите стануваат застрашувачка сила во северниот регион на Црното Море. Нивните расфрлани племиња постепено се префрлиле на седентарен начин на живот, земјоделство (заедно со сточарството) и формирање племенски синдикати. Нивното политичко обединување завршило со создавање на голема држава со центар во скитскиот Неапол. На чело е интелигентен и енергичен лидер - Цар Скилур. Скитското благородништво сонувало за богатствата на грчките градови и се стремело да го искористи брегот со својата прекуокеанска трговија.

Во 1 век п.н.е. д. Херсонес ја изгубил својата демократска форма на владеење и станал зависен од Рим.

## Економија
Трговијата на Херсонес била главно посредничка. Од грчките градови во Мала Азија, островите на Егејското Море и континентална Грција (Хераклеја, Синопа, Делос, Родос, Атина), трговците носеле овде накит изработен од благородни метали, оружје, црно обоени и лакирани садови, маслиново масло, мермер, итн. Некои од овие стоки биле препродавани на нивните соседи - Скитите. Значителен дел од извозот на Херсонес се состоел од домашни стоки: леб, добиток, кожа, крзна, мед, восок, како и робови. Херсонеситите го претвориле полуостровот Хераклеа во нивна земјоделска област - хора, каде што биле подигнати утврдувања, имоти, биле разграничени парцели, лозја и градини позелениле. Лозарството и винарството ја формирале основата на локалното земјоделство. Во самиот град се развиле занаети: грнчарство, ковачество, леарница, градежништво и резбарство на коски. Во секое време, жителите на Херсонесос биле одлични морнари и рибари.

Римскиот протекторат придонел за економскиот раст во 1-3 век. Граѓаните активно ги зајакнувале градските ѕидини и кули, изградиле нови храмови, изградиле термални бањи, повторно го изградиле театарот и поставиле неколку линии за водоснабдување. Херсонес водел брза трговија со главните трговски и занаетчиски центри на Црното и Средоземното Море и, пред сè, со своите традиционални партнери на јужниот брег на Понт - Хераклеја, Синопа, Амис, Амастрија. Во Херсонесос периодично се обновувало ковањето златни монети. Елегантни стаклени и бронзени садови, разновидна керамика со црвен лак, зачини и темјан беа додадени на стоката што традиционално се увезува во градот. Од градот во големи количини се извезувале земјоделски производи, кожа, солена и сушена риба и рибни сосови. Во тоа време, риболовот се претворил во независна гранка на урбаната економија. При ископувањата биле откриени околу стотина резервоари за солење риби, капацитетот на некои од нив достигнувал 30-40 тони.

По заземањето на Херсонес од страна на киевскиот кнез Владимир, Византија стапила во рамноправен сојуз со Русија. За Херсонес, кој служел како посредник во нивната трговија, овој сојуз бил многу корисен. Оттука земјоделските и сточарските производи се испраќале во Мала Азија и Византија; оружје, ткаенини и нафта биле носени од јужните земји во Херсонес и понатаму на север.

Во 11-12 век дошло до мало слабеење на трговско-економските позиции на Херсонес. Сепак, таа го задржала своето значење како упориште на византиското воено-политичко присуство во регионот, за што сведочат наодите на печати *на Севастиите* - високи функционери, членови на царските семејства.

Со текот на времето, моќта на Византија ослабнала и во 13 век, трговијата на Црното Море паднало во рацете на италијанските (венецијански, а потоа и џеновјански) трговци, кои ги основале своите трговски места на Крим. Трговските патишта се преселиле во Источен Крим и тоа било една од причините за падот на економијата на Херсонес. До средината на 15 век, животот во него целосно изумрел. Времето поминало, а земјата ги закопала урнатините на некогашниот голем и убав град.

## Ископувања
Само 400 години подоцна, во 1827 година, по наредба на главниот командант на Црноморската флота и пристаништата на Руската империја , А. С Грејг биле откриени . Работата ја извршил, веројатно, капетанот на пристаништето во Севастопол, Мориц Борисович Берк. Тие потоа биле спроведени од поединци и организации. Најсистематските ископувања започнале во доцните 1880-ти под раководство на генералот К. Ф. Хемелман Дваесет години  од својот живот им дал организаторот на идниот музеј , К.К.Костјушко-Валјужинич, кој во мај 1908 година бил заменет со Роберт (Роман) Христијанович Лепер, кој претходно бил научен секретар на Рускиот археолошки институт во Константинопол (РАИК).

Соработката со Националниот резерват „Таурик Херсонес“ дало значаен придонес во формирањето и развојот на Уралската школа за византиски студии, во 1958 година, преку напорите на уралските византини и антиквисти, била создадена кримската експедиција на Државниот универзитет во Урал, која вршела археолошки ископувања во Херсонес речиси половина век. Во 1969-2000 година, експедицијата била предводена од А.И. Романчук, кој објавил многу научни трудови посветени на Херсонес.

Историскиот и археолошки резерват Херсонес е еден од најголемите истражувачки центри, база во која археолози од целиот свет спроведуваат истражувања, а студенти на универзитет имаат пракса. Систематските ископувања помогнале да се реконструира историјата на античкиот град-држава.

Туристите во музејот-резерват ги привлекуваат збирки на епиграфски споменици (вклучувајќи ја и светски познатата заклетва на граѓаните на Херсонес од 3 век п.н.е.), уметнички дела, ракотворби и алатки и предмети за домаќинството што ги користеле жителите на Херсонес.

Највредните наоди од ископувањата на античките градови на Крим се претставени во збирките на Државниот Ермитаж во Санкт Петербург, Државниот историски музеј и Државниот музеј за ликовни уметности Пушкин во Москва.

Во 2012 година, за прв пат во историјата на подводните истражувања на Херсонес, одделот за подводна археологија на Националниот резерват „Херсонес Тавриски“ добиле дозвола да ја проучуваат водната област во административните граници на целиот Севастопол. Подводните археолози откриле средновековни артефакти од дното на морето. Конкретно, откриени се 12 камени сидра со тежина до 60 кг на длабочина од 15 до 27 м.

Од 2020 година, музејот-резерват Херсонес Тавриски се нашол во центарот на скандал: уредувањето на просторот на музејот, спроведено од Фондацијата Моја историја, довело до бројни протести против активностите на музејската управа за подобрување на местото на ископување на античкиот Херсонес. Претседателската администрација на Руската Федерација препорачала создавање на научен и јавен совет во Севастопол за следење на понатамошните активности на фондацијата „Моја историја“ на оваа локација за културно наследство .

## Архитектонски споменици

### Централниот плоштад во Херсонесос
Агората (централниот плоштад) на Херсонес се наоѓа во средишниот дел на главната улица. Поставен овде при првичното планирање на градот во 5 век. п.н.е д. тој не го сменил своето место до неговото уништување. Во античко време имало храмови, жртвеници, статуи на богови и поставки на народниот совет.

По усвојувањето на христијанството во IV век, на агората се појавил нов архитектонски ансамбл, составен од седум храмови. Во средината на 19 век, во чест на киевскиот принц Владимир, кој бил крстен во Керсонес (Керсон), на неа била изградена катедрала, која го носи неговото име.

### Театар
мини|Антички театар во Херсонес
Театарот Херсонес бил изграден на преминот во 3 и 4 век п.н.е. д. , во него биле сместени околу 2.000 гледачи. Овде се одржувале претстави, јавни состаноци и фестивали.

За време на римското владеење, театарот служел и како арена за борби со гладијатори. Откако христијанството станало официјална религија на Римската империја, претставите биле забранети. Театарот се распаднал, а на неговите урнатини биле подигнати две христијански цркви. Едната лоцирана кај оркестарот, била демонтирана за време на реставрацијата.Зачувана била само втората, голема крстовидна црква. Се викала „Храмот со ковчегот“.

Ова е единствениот антички театар пронајден во СНГ.

### Базилика во базилика
Во мај 2007 година, вандали ги урнале столбовите на „базиликата во базилика“, некои од столбовите се преполовиле, а мозаичниот под бил оштетен .

; Кулата на Зенон

мини|250x250пкс| Катедралата Св. Владимир во Херсонес
Кулата на Зенон е одбранбена крилна кула на Херсонес, една од најдобро зачуваните одбранбени структури на градот.

; Ѕвонче
; мини|Звоното во Херсонес

Натписот на ѕвончето гласи:Ѕвоното било фрлено во Таганрог во 1778 година од турски топови земени како трофеј. На него е претставен заштитникот на морнарите - Св. Никола и Св. Фока. По Кримската војна било однесено во Париз, каде што останало до 1913 година. За време на лоши временски услови се користело како сигнално ѕвоно.Во 1803 година, по наредба на императорот Александар I, ѕвоното било испратено во Севастопол и било наменето за црквата Свети Никола која била во изградба. По Кримската војна 1853-1856 година. Сојузничките сили на Англија и Франција го зеле ѕвоното од Севастопол меѓу трофеите. Враќањето на камбаната се случила на 23 ноември 1913 година, со голема толпа луѓе и било придружено со свечена верска поворка.

Не сите истражувачи се согласуваат со романтичната приказна за потеклото на ѕвоното . Според архивските податоци, излеана е околу 1890 година, непосредно пред завршувањето на катедралата. Своето место го зазело на морскиот брег во 1925 година, кога манастирските згради и катедралата се претвориле во сервисни и изложбени простори за музејот создаден истата година, а ѕвоното било претворено во звучен светилник. По Големата татковинска војна, кога цивилните бродови почнале масовно да се опремуваат со радари, должностите на светилникот биле отстранети и ѕвоното на Херсонес и го претвориле во уште еден споменик на историјата на градот Севастопол.

### Владимирски собор
Во 1850-тите, на сегашната територија на музејот-резерват , бил подигнат храмот на седумте свети маченици од Херсонес, кој станал првата зграда во ансамблот на Владимирската катедрала, во Русија со статус на културно наследство на федерално значење.

## Нумизматика
лево|мини|120x120пкс| Украински златник од 100 . 2009 година
десно|мини|120x120пкс| Руска сребрена монета од 25 рубли. 2017 година
Во 2009 година, Народната банка на Украина издала комеморативна монета со номинална вредност од 100 гривни „Херсонес Тавриски“. Монетата е изработена од 900 каратно злато и искована во издание од 3000 парчиња, сите монети тежат 31,1 грама и имаат дијаметар од 32 мм. На аверсот на монетата е прикажан древен лак, ѕвоното на Херсонес и антички монети на реверсот на монетата се прикажани урнатините на древниот Херсонес и Владимирската катедрала во далечина  .

Во 2015 година, Банката на Русија издала комеморативни сребрени монети со номинална вредност од 3 рубли „Светиот рамноапостолен Велики војвода Владимир - Крстител на Русија“. На монетата има релјефна слика на црквата Свети Владимир Рамноапостолите (Владимирска катедрала) во Херсонес, под неа има хоризонтален натпис: „CHERSONESOS • SEVASTOPOL“. Тираж - 10.000 парчиња.

На 5 јули 2017 година, Банката на Русија издала комеморативни сребрени монети со номинална вредност од 25 рубли „Херсонес Тавриски“. Со тежина 168,1 гр, дијаметар 60 мм, метална финост - 925, тираж на петербуршката ковачница - 1000 парчиња. На монетата има релјефна слика на Државниот историски и археолошки музеј-резерват „Херсонес Тавриски“, Владимирската катедрала и антички амфори.

## Други информации
десно|мини|200x200пкс| 1 банкнота Украина серија 1992 година
десно|мини|200x200пкс| Серија 1 банкнота на Украина 1994-2001 година
десно|мини|200x200пкс| Серија банкнота од 200 руски рубли 2017 година

* Политичките противници на владетелите на Константинопол го служеа својот егзил во Херсонес: папите Климент I (во Инкерман) и Мартин I, соборениот император Јустинијан II, неговиот ривал Филипик Вардан, браќата на Лав IV Хазарин, самопрогласениот син на Роман IV.
* Грчката кралица Олга Константиновна, војводата од Спарта Константин, грчкиот принц Џорџ и рускиот император Александар III го посетиле  Херсонес. Последниот руски император Николај II и неговото семејство неколкупати го посетиле Херсонес
* Широко се верува дека градот Керсон го именувала царицата Катерина II во чест на Херсонес. Но, постои и верзија дека името „Керсон“ се должи на фактот дека од тврдината имало пристап до високиот брег на Днепар. Царицата Катерина II во тоа време го сакала грчкиот јазик. На грчки, „Керсон“ е висока брег, а „Херсонес“ е полуостров. Покрај тоа, во времето на потпишувањето на декретот за изградба на Керсон, Крим не бил руски, тоа било независно Кримско ханство.
* Ѕвоното на Херсонеос било снимено во епизода од филмот „Авантурите на Пинокио“ (моментот кога главните ликови пристигнуваат на Полето на чудата во земјата на будалите).
* Урнатините на древниот Херсонес биле прикажани на првата украинска банкнота од сериите 1992 и 1994-2001 година, а тие се прикажани и на банкнотата од 200 руски рубљи од серијата 2017 година.
* Во 2009 година, Националниот резерват Херсонес Тавриски, заедно со своите американски колеги, Институтот за класична археологија на Универзитетот во Тексас во Остин, спровеле проект за дигитализирање на документарната збирка на резерватот. Биле снимени 75 ДВД-а кои содржеле дигитални копии од цртежи на ракописи, негативи и книги од 19-тиот и почетокот на 20-тиот век.
* На 4 декември 2014 година, рускиот претседател Владимир Путин, во своето годишно обраќање до Федералното собрание, изјавил дека за Русија Корсун (Херсонес) „има огромно цивилизациско и свето значење, како што е планината на храмот во Ерусалим за оние кои исповедаат ислам или јудаизам. ”.
* Во јули 2015 година, гувернерот на Севастопол, Сергеј Мењаило, го отпуштил Андреј Кулагин, директор на Херсонес Тавриски, и на негово место го назначил протоерејот Сергиј Каљута. Персоналот на резерватот остро се спротивставил на ова, одбивајќи да работи под водство на свештеникот. Под притисок на јавноста, Каљута поднел оставка од својата функција. По овој скандал, Владимир Путин наредил да се забрза трансферот на музеј-резерватот во сојузна јурисдикција. Тоа значи дека регионалните власти повеќе нема да можат да влијаат на музејот.
* Во август 2019 година, на новата сцена на музеј-резерватот била прикажана претставата „Грифин“, која ја гледал и рускиот претседател Владимир Путин.

## Галерија

Податотека:Chersones,_Säulen.jpg|врска=Файл:Chersones,_Säulen.jpg|Базилика
Податотека:Chersonez_Sewastopol1.jpg|врска=Файл:Chersonez_Sewastopol1.jpg|Базилика
Податотека:Chersonez_Sewastopol2.jpg|врска=Файл:Chersonez_Sewastopol2.jpg|алт=Портик базилики в Херсонесе|Портите во базиликата во Херсонес
Податотека:Херсонесское_побережье_и_вид_на_севастополь.jpg|врска=Файл:Херсонесское_побережье_и_вид_на_севастополь.jpg|алт=Побережье и вид на Севастополь|Брег и поглед на Севастопол
Податотека:Херсонесский_колокол.jpg|врска=Файл:Херсонесский_колокол.jpg|алт=Херсонесский колокол|Ѕвончето на Херсонес
Податотека:«Херсонес_Таврійський»_,2.jpg|врска=Файл:«Херсонес_Таврійський»_,2.jpg|алт=Остатки древних домов|Остатоци од антички куќи
Податотека:Руины_Херсонеса_02.jpg|врска=Файл:Руины_Херсонеса_02.jpg|алт=Руины Херсонеса|Урнатините на Херсонес
Податотека:Улица_в_Херсонесе.jpg|врска=Файл:Улица_в_Херсонесе.jpg|алт=Улица в Херсонесе|Улица во Херсонес
Податотека:Руины_Херсонеса_03.jpg|врска=Файл:Руины_Херсонеса_03.jpg|алт=Руины Херсонеса|Урнатините на Херсонес
Податотека:Базилика_и_храм_св_Владимира.jpg|врска=Файл:Базилика_и_храм_св_Владимира.jpg|алт=Базилика и храм Св. Владимира|Базилика и Црквата Свети Владимир
Податотека:Chersones,_Vladimir-Kathedrale_1862.jpg|врска=Файл:Chersones,_Vladimir-Kathedrale_1862.jpg|алт=Собор Св. Владимира| Катедралата Свети Владимир
Податотека:Hersones.JPG|врска=Файл:Hersones.JPG|алт=Развалины стен Херсонеса|Урнатини на Зидините на Херсонес


## Наводи

## Литература

### Монографии

* *Айбабин&nbsp;А.&nbsp;И.* Этническая история ранневизантийского Крыма — Симферополь: ДАР, 1999. — 352 с.
* *Анохин В. А.* Монетное дело Херсонеса (IV в. до н. э. — XII в. н. э.). — Киев: Наукова думка, 1977. — 174 с.
* Античная расписная керамика Херсонеса Таврического: из раскопок С. Г. Рыжова в 1976—2011 годах. — Севастополь: Альбатрос, 2019. — 146, [58] с. (Научные труды Херсонесского музея. Монографическая серия).
* Архитектура ранневизантийских сакральных построек Херсонеса Таврического. В 3 тт. — Poznan', 2004—2009.
* *Белов Г.&nbsp;Д.* Херсонес Таврический. — Л., 1948. — 148 с.
* *Богданова Н. М.* Херсон в X—XV вв. Проблемы истории византийского города // Причерноморье в Средние века. — М., 1991. — Стр. 8—172.
* *Буйских А.&nbsp;В.* Пространственное развитие Херсонеса Таврического в античную эпоху. — Симферополь, 2008. — 424 с.
* *Зубарь В.&nbsp;М.* Боги и герои античного Херсонеса. — Киев: Издательский дом «Стилос», 2005. — 188 с.
* *Зубарь В.&nbsp;М.* Херсонес Таврический и Римская империя. — Киев, 1994. — 180 с.
* *Кадеев&nbsp;В.&nbsp;И., Сорочан С.&nbsp;Б.* Экономические связи античных государств Северного Причерноморья в І в. до н. э. — V в. н. э. : (на материалах Херсонеса). — Харьков: Вища школа, 1989. — 134 с.
* *Кадеев В.&nbsp;И.* Херсонес Таврический. Быт и культура (I—III вв. н. э.). — Харьков: АО «Бизнес Информ», 1996. — 212 с.
* *Николаенко Г. М.* Древности Маячного полуострова. Археологическая характеристика памятников. Севастополь, 2018. — 344 с. (Научные труды Херсонесского музея. Монографическая серия) ISBN 978-5-6040392-3-6
* *Пальцева Л.&nbsp;А.* Херсонес Таврический в V—I вв. до н. э. — Л.: ЛГУ, 1988.
* *Романчук А.&nbsp;И.* Исследования Херсонеса-Херсона. Раскопки. Гипотезы. Проблемы. в 2-х томах. — Тюмень: ТГУ, 2008. 
* *Сазанов А. В.* Средневековый Херсон. — Саарбрюккен: LAP Lambert, 2012.
* *Сапрыкин С.&nbsp;Ю.* Гераклея Понтийская и Херсонес Таврический. — М.: МГУ, 1986. — 248 с.
* *Сорочан&nbsp;С.&nbsp;Б., Зубарь&nbsp;В.&nbsp;М., Марченко Л. В.* Жизнь и гибель Херсонеса. — Харьков: Майдан, 2000. — 828 с.
* *Сорочан С.&nbsp;Б.* Византийский Херсон (вторая половина VI — первая половина Х вв.). Очерки истории и культуры. В 2 тт. — Харьков: Майдан, 2005. — 1646 с. (переизд. М., 2013).
* Херсонес Таврический в середине І в. до н. э. — VI в. н. э.: Очерки истории и культуры. — Харьков: Майдан, 2004. — 732 с.
* Херсонес Таврический в третьей четверти VI — середине I вв. до н. э. Очерки истории и культуры. — Киев: Академпериодика, 2005. — 628 с.
* *Чореф М. М.* История византийской Таврики по данным нумизматики. — Тюмень; ТюмГУ; Нижневартовск: НВГУ. — 194 с.
* *Шевченко А. В.* Терракоты античного Херсонеса и его ближней сельской округи. — Симферополь: Наследие тысячелетий, 2016. 520 стр. (Серия: Крым в истории, культуре и экономике России).
* *Щеглов А.&nbsp;Н.* Полис и хора. Серия «Археологические памятники Крыма». — Симферополь: Таврия, 1976. — 175 с.

### Сериски публикации

* Колекција на Херсонес. Vol. I—XXII. 1926-2021 година.
* Пораки од музејот Херсонес. Vol. 1-4. 1960-1969 година.
* Научни дела на музејот Херсонесос. Монографска серија. 2018-. (Објавено од Државниот историски и археолошки музеј-резерват „Херсонес Таурид“).
* Материјали за археологија, историја и етнографија на Таврија (ВАК)
* Материјали за археологијата и историјата на античкиот и средновековниот регион на Црното Море (Web of Science, Scopus, Виша комисија за атестирање)

### Водичи

* алт=Фото на обложке альбома-путеводителя Херсонес Таврический|мини| Фотографија на корицата на албумот со водич „Таврически черсонезе“ В.И.Гуков, Т.Ју. Јашаева М. Ед. Фотограф, 2017 година. *Гриневич К.Е.* Илустриран водич за Херсонес Тавриски: Историја, урнатини, музеј . - Севастопол, 1923 година. - 159 стр.
* Херсонес Таурид. Водич за ископувања / Научен. ед. Г.Белова . - Симферопол: Кримиздат, 1958 година. - 87 стр.
* Херсонес Таурид. Водич за музејот и ископувањата / И. А. Антонова, В. В. Борисова, А. М. Гилевич, С. Ф. Стржелецки, А. Н. Шчеглов. - Симферопол: Кримиздат, 1962 година. - 143 стр.
* алт=План-схема Херсонес в альбоме-путеводителе "Херсонес Таврический" М. Фотохудожник.2017.|мини| Распоред на Херсонесос Херсонес Таурид. Фото албум-водич. В.И.Гуков - фотографија, Т.Ју. Јашаева - текст. М. Ед. Фотограф, 2017 година. - 18 с.

### Статии

* *Vus O. V.* Одбранбени структури на рановизантиски Керсон: реконструкција и развој на урбаното утврдување во IV-VI век. // МАИАСП. — 2017. — Број. 9. - стр 203-247. https://cyberleninka.ru/article/n/oboronitelnye-sooruzheniya-rannevizantiyskogo-hersona-rekonstruktsiya-i-razvitie-gorodskoy-fortifikatsii-v-iv-vi-vv
* *Vus O. V.* Мобилна група на римската војска во Таурика на крајот на III-V век. n. д. // МАИАСП. — 2016. — Број. 8. - стр 357-376. https://cyberleninka.ru/article/n/mobilnaya-gruppirovka-rimskoy-armii-v-tavrike-v-kontse-iii-v-vv-n-e
* *Стржелецки С. Ф.* Клера од Херсонески Таурид. За историјата на античкото земјоделство на Крим // Збирка Херсонесос. - Симферопол, 1969 година. - Vol. 4. - Стр. 7-29.
* *Тјуменев А.И.* Херсонесос етиди. Јас. На прашањето за времето и околностите на појавата на Херсонес // Билтен за античка историја . - 1938 година. - бр. 2 (3). - стр. 245-275.
* *Сорочан С. Б.* За пештерата Партенон во Херсонес // Материјали за археологијата и историјата на античкиот и средновековниот регион на Црното Море. — 2017. — Број. 9. - стр 297-310. https://cyberleninka.ru/article/n/o-peschere-parfenon-v-hersonese
* *Хрушкова Л.* — 2017. — Број. 9. - стр 311-341. https://cyberleninka.ru/article/n/vizantiyskiy-mramor-hersonesa-tavricheskogo-nachalo-izucheniya
* *Хрушкова Л.Г.* — 2019. — Број. 11. - стр 303-469. https://cyberleninka.ru/article/n/rannevizantiyskie-kapiteli-iz-hersonesa-tavricheskogo
## Поврзано
* Белов, Григориј Дмитриевич
* Ротонда во Херсонес
* Подземен храм-мавзолеј (Керсонес)
* Виртуальнй тур по Херсонесу

Категорија:Историографија
Категорија:Херсонес Тавриски
Категорија:Музеи во Севастопол
Категорија:Националните споменици на културното наследство во Севастопол
Категорија:Предмети на културното наследство на Русија по азбучен ред
Категорија:Градови на Боспорското Кралство