Горен дом

**Горен дом** — еден од двата дома на дводомното законодавство, а другиот дом е долниот дом. Куќата формално означена како Горен дом е обично помала и често има поограничена моќ од долниот дом. Законодавниот дом составен од само еден дом (и кој според тоа нема ниту горен ниту долен дом) се опишува како еднодомен.

## Карактеристики

Горниот дом обично се разликува од долниот дом во барем еден од следниве аспекти (иако тие варираат меѓу јурисдикциите):

### Моќ

Во парламентарниот систем:

* често има многу помала моќ од долниот дом. Затоа, во одредени земји горниот дом
* гласа за само ограничени законодавни прашања, како што се уставните амандмани,
* не може да иницира повеќето видови законодавства, особено оние кои се однесуваат на понудата/пари, фискалната политика
* не може да гласа за недоверба на владата (или таков акт е многу поретко), додека долниот дом секогаш може.

Во претседателскиот систем:

* Може да има еднаква или речиси еднаква моќ со долниот дом.
* Може да има конкретни овластувања кои не му се доделени на долниот дом. На пример:
* Може да дава совети и согласност за некои извршни одлуки (на пр. назначувања на министри, судии или амбасадори во кабинетот).
* Може да ја има единствената моќ да суди (но не мора да покренува) случаи за импичмент против функционери од извршната или дури и судската власт, по овозможување резолуции усвоени од долниот дом.
* Може да има единствена моќ да ратификува договори.
* Во полупретседателски систем:
* Можеби има помала моќност од долниот дом

во полупретседателски систем:

* Во Франција владата може да одлучи да донесе нормален закон без согласност на Сенатот (член 45 од уставот), но
* Може да има еднаква моќ на долниот дом во однос на уставот или територијалните колективитети.
* Може да не гласа за недоверба на владата, но може да истражува државни случаи.
* Може да дава предлози на закони до долниот дом.

### Статус

* Во некои земји, нејзините членови не се популарно избрани; членството може да биде индиректно, по службена должност или со назначување.
* Нејзините членови може да се избираат со различен систем на гласање од оној што се користи за избор на долниот дом (на пример, горните домови во Австралија и нејзините држави обично се избираат со пропорционална застапеност, додека долните домови обично не се избираат).
* Помалку населените држави, провинции или административни поделби може да бидат подобро претставени во горниот дом отколку во долниот дом; застапеноста не е секогаш наменета да биде пропорционална со населението.
* Мандатот на членовите може да биде подолг отколку во долниот дом и може да биде доживотен.
* Членовите може да се избираат во делови, со скалести мандати, наместо сите одеднаш.
* Во некои земји, Горниот дом воопшто не може да се распушти или може да се распушти само во поограничени околности од долниот дом.
* Обично има помалку членови или места од долниот дом (иако особено не во парламентот на Обединетото Кралство).
* Обично има повисока возраст за кандидатура од долниот дом.

## Oвластувања

### Парламентарни системи
Во парламентарните системи, на горниот дом често се гледа како на советодавна или „куќа за ревизија“; поради оваа причина, неговите овластувања за директно дејствување често се намалуваат на некој начин. Некои или сите од следниве ограничувања често се поставуваат на горните куќи:

* Недостаток на контрола врз извршната власт. (Спротивно на тоа, во САД и во многу други претседателски системи, Сенатот или Горниот дом има поголема контрола врз составот на Кабинетот и администрацијата генерално, преку нејзиниот привилегија да ги потврди номинациите на претседателот во високи канцеларии.)
* Нема апсолутно вето на предложеното законодавство, иако суспензивните вето се дозволени во некои држави.
* Во земјите каде што може да стави вето на законодавството (како што е Холандија), можеби нема да може да ги измени предлозите.
* Намалена, па дури и отсутна улога во иницирањето на законодавството.
* Нема овластување за блокирање на снабдувањето или буџетски мерки (редок пример на парламентарен горен дом кој ја поседува оваа моќ е австралискиот Сенат, кој особено ја искористи таа моќ во 1975 година)

Во парламентарните демократии и меѓу европските горни домови, италијанскиот Сенат е забележителен исклучок од овие општи правила, со тоа што ги има истите овластувања како неговиот долен колега: секој закон може да биде инициран во кој било дом и мора да биде одобрен во иста форма од двата куќи. Дополнително, Владата мора да има согласност од двајцата за да остане на функцијата, позиција која е позната како „совршен дводоменизам“ или „еднаков дводоменизам“.

Улогата на ревизорската комора е внимателно да ги испита законите што можеби биле изготвени набрзина во долниот дом и да предложи амандмани кои долниот дом сепак може да ги отфрли доколку сака. Пример е британскиот дом на лордовите. Според Парламентарните акти од 1911 и 1949 година, Домот на лордовите повеќе не може да го спречи усвојувањето на повеќето закони, но мора да му се даде можност да расправа за нив и да предложи амандмани, а со тоа може да го одложи усвојувањето на нацрт-законот со кој не се согласува. Сметките може да се одложат само до една година пред домот на општините да може да го користи парламентарниот закон, иако економските сметки може да се одложат само за еден месец.

Домот на лордовите понекогаш се смета дека има посебна улога во заштитата на некодифицираниот Устав на Обединетото Кралство и важните граѓански слободи од непромислени промени.

Домот на лордовите има голем број начини да го блокира законодавството и да го отфрли; сепак, долниот дом на крајот може да го искористи Законот за Парламентот за да натера нешто да помине. Заедницата честопати прифаќа амандмани донесени од лордовите; сепак, двата дома понекогаш доаѓаа до уставен ќор-сокак. На пример, кога Лабуристичката влада од 1999 година се обиде да ги избрка сите наследни врсници од лордовите, лордовите се заканија дека ќе ја уништат целата законодавна агенда на Владата и ќе го блокираат секој предлог-закон што ќе биде испратен до комората. Овој ќор-сокак доведе до преговори помеѓу виконтот Кранборн, тогашниот водач на Домот во сенка, и лабуристичката влада, што резултираше со амандманот на Ведерил на Законот за Домот на лордовите од 1999 година, кој зачува 92 наследни врсници во куќата. Компромисот и преговорите меѓу двата дома го прават Законот за парламентот многу ретко користен резервен план.

Дури и без вето, горниот дом може да го порази законодавството. Неговото противење може да му даде шанса на долниот дом да ја преиспита или дури и да се откаже од контроверзната мерка. Исто така, може да го одложи предлог-законот за да не се вклопи во законодавниот распоред или додека општите избори не создадат нов долен дом кој повеќе не сака да продолжи со законот.

Сепак, некои држави долго време ги задржаа моќните горни домови. На пример, согласноста на Горниот дом на законодавството може да биде неопходна (иако, како што е наведено погоре, ова ретко се однесува на буџетски мерки). Уставните уредувања на државите со моќни горни домови обично вклучуваат средства за решавање на ситуации каде што двата дома се во судир еден со друг.

Во последно време, парламентарните системи имаат тенденција да ги ослабуваат овластувањата на горните домови во однос на нивните долни колеги. Некои горни домови се целосно укинати; на други им се намалени овластувањата со уставни или законски измени. Исто така, често постојат конвенции дека Горниот дом не треба да ја попречува работата на владата од несериозни или само партиски причини. Овие конвенции имаат тенденција да се зацврстуваат со текот на времето.

### Претседателски системи
Во претседателските системи, на горниот дом често му се даваат други овластувања за да ги компензира своите ограничувања:

* Извршните назначувања, во кабинетот и другите канцеларии, обично бараат негово одобрување.
* Честопати има единствено овластување да даде согласност за ратификување и укинување на странски договори.

## Институционална структура
Постојат различни начини на кои се собираат членовите на горниот дом: со директни или индиректни избори, назначување или мешавина од нив. Многу горни домови не се директно избрани, туку именувани: или од шефот на државата, од шефот на владата или на некој друг начин. Ова обично има за цел да создаде куќа на експерти или на друг начин истакнати граѓани, кои не мора да бидат вратени на избори. На пример, членовите на Сенатот на Канада ги именува генералниот гувернер по совет на премиерот.

Во минатото, некои горни домови имаа места кои беа целосно наследни, како на пример во британскиот Дом на лордовите до 1999 година и во јапонскиот Дом на врсниците додека не беше укинат во 1947 година.

Исто така, вообичаено е Горниот дом да се состои од делегати избрани од државните влади или локалните функционери. Членовите на Раџа Саба во Индија се номинирани од различни држави и територии на унијата, додека 12 од нив се номинирани од претседателот на Индија. Слично на тоа, на државно ниво, една третина од членовите на Државниот законодавен совет (Видан Паришад) се номинирани од локалните власти, една третина од актуелните законодавци, а останатите се избираат од избрани членови на избирачкото тело. Сенатот на Соединетите Држави беше избран од државните законодавни тела до усвојувањето на Седумнаесеттиот амандман во 1913 година.

Горниот дом може да биде директно избран, но во различни пропорции од долниот дом - на пример, сенатот на Австралија, Бразил и САД имаат фиксен број на избрани членови од секоја држава, без оглед на населението.

## Укинување
Многу јурисдикции некогаш поседувале горни домови, но ги укинале за да усвојат еднодомни системи, вклучувајќи ги Хрватска, Данска, Естонија, Унгарија, Исланд, Иран, Мавританија, Нов Зеланд, Перу, Шведска, Турција, Венецуела, многу индиски држави, бразилски држави, канадски провинции, субнационални ентитети како Квинсленд и некои други јурисдикции. Њуфаундленд имаше Законодавно Совет пред да се приклучи на Канада, како и Онтарио кога беше горна Канада и Квебек од 1791 година (како Долна Канада) до 1968 година.

Небраска е единствената држава во Соединетите држави со еднодомен законодавен дом, откако го укина својот долен дом во 1934 година, додека Сенатот на Небраска, горниот дом пред 1934 година, продолжува да се собира.

Австралиската држава Квинсленд, исто така, еднаш имаше назначен Законодавно-правен совет пред да го укине во 1922 година. Сите други австралиски држави продолжуваат да имаат дводомни системи, иако сите членови сега се директно избрани (двете самоуправни територии отсекогаш биле еднодомни).

Како Квинсленд, германската покраина Баварија имаше именуван втор дом, Сенатот на Баварија, од 1946 до 1999 година.

Сенатот на Филипините беше укинат - и обновен - двапати: од 1935 до 1945 година кога се собра еднодомното Национално собрание и од 1972 до 1987 година кога Конгресот беше затворен, а подоцна беше одобрен нов устав со кој се формираше еднодомен парламент. Сенатот беше повторно воспоставен со обновување на дводомниот Конгрес преку уставен амандман во 1941 година и преку усвојување на нов устав во 1987 година.

Претходната влада на Ирска (31-виот Даил) вети референдум за укинување на нејзиниот горен дом, Сенад Ериан, за време на 24-та седница на Сеанад. Со мала разлика, ирската јавност гласаше да го задржи. Конзервативната ориентација Фајн Гаел и левоориентираниот Шин Феин и двајцата ја поддржаа аболицијата, додека центристичката Фиана Фаил беше единствена меѓу главните партии во поддршката за задржување на Сенад.

## Имиња на горните домови

### Заеднички термини

* Сенатот - најмногу користен
* Законодавниот совет (индиските држави со горните домови; Островот Ман; и секоја австралиска држава што има горен дом)
* Федерален совет (Германија, Австрија) или Совет на Федерација (Русија)
* Совет на држави (Швајцарија, Индија (Раџа Сабха), Судан)
* Прва комора - Холандија (порано, Шведска)
* Дом на лордовите – користен во Обединетото Кралство, како и порано во Ирска и во монархиите што зборуваат германски (Херренхаус), на пр. австрискиот дом на лордовите и прускиот дом на лордовите

## Наводи

Категорија:Законодавни тела