Династија Шјиа

**Династија Шјиа** () — првата династија во традиционалната кинеска историографија. Според традицијата, династијата Шјиа била основана од легендарниот Ју Велики, откако Шун, последниот од петте цареви, му го предал престолот. Во традиционалната историографија, Шјиа подоцна била наследена од династијата Шанг.

Не постојат современи записи за Шјиа, кои не се спомнати во најстарите кинески текстови, бидејќи најраните коскени записи на пророштво датираат од доцното Шанг раздобје (13 век пр. н. е.). Најраните референци се појавуваат во најстарите поглавја на *Книгата на документи*, кои известуваат за говори од раното раздобје на Западен Џоу и се прифатени од повеќето научници дека датираат од ова време. Говорите го оправдуваат освојувањето на Шанг од страна на Џоу како прекин на небесниот мандат и го споредуваат со наследувањето на Шјиа по Шанг. Оваа политичка филозофија била промовирана од страна на конфучијанската школа за време на раздобјето Источен Џоу. Наследството на династиите било вклучено во *Бамбусовите анали* и *Записите на големиот историчар* и станало официјална позиција на царската историографија и идеологија. Некои научници сметаат дека династијата Шјиа е легендарна или барем неоснована, додека други ја идентификуваат со археолошката култура Ерлитоу.

Според традиционалниот времеслед, врз основа на пресметките на Лиу Шин, Шјиа владееле помеѓу 2205 и 1766 пр. н. е. Според времеследот заснован на „тековниот текст“ *Бамбусови анали*, Шјиа владееле помеѓу 1989 и 1558 пр. н. е. Споредувајќи го истиот текст со датумите на сврзувањата на петте планети, Дејвид Панкениер, со поддршка на Дејвид Нивисон, ги предложил датумите 1953 и 1555 пр. н. е.   Хронолошкиот проект Шјиа-Шанг-Џоу, нарачан од кинеската влада во 1996 година, заклучил дека династијата Шјиа опстојувала помеѓу 2070 и 1600 година пр. н. е.

## Традиционални записи
Династијата Шјиа била опишана во класичните текстови како што се *Класичната историја (Шуџјинг)*, *Бамбусовите анали* и *Записите на големиот историчар* (Шиџи) од Сима Чјиан. Според традицијата, жителите на Хуашјиа биле предци на Кинезите Хан.

### Потекло и ран развој
Традиционалните истории го следат развојот на династиите Шјиа до митските 3 владетели и 5 цареви. Според древните кинески текстови, пред воспоставувањето на династијата Шјиа, имало чести битки помеѓу племето на Жолтиот цар и племето Чи Јоу. *Во Записите на Големиот историчар* и *Класикот на обредите* се наведува дека Ју Велики, основачот на династијата Шјиа, бил внук на Џуангшу, кој бил внук на Жолтиот цар. Сепак, постојат и други записи, како оној на Бан Гу, во кои се наведува дека таткото на Ју бил потомок од петто колено на Џуаншу. Други извори, како што е Шан Хаи Џинг, споменуваат дека таткото на Ју, Гун, бил син на Луоминг, кој бил син на Хуангди. Сима Чјиан го проследил потеклото на династичкото семејство Шјиа до името на феуд доделен на Јују, кое го користел како свое презиме и име на својата земја. 

### Гуновиот обид за регулирање на поплавите
Ган, таткото на Ју Велики, е најраниот забележен член на кланот Шјиа. Кога Жолтата Река поплавила, многу племиња се здружиле за да ги надзираат и запрат поплавите. Гун бил назначен од царот Јао да ги спречи поплавите. Тој наредил да се изградат големи насипи за да го препречат патот на водата. Обидите на Ган да ги запре поплавите траеле девет години, но на крајот не успеал бидејќи поплавите се засилиле. По девет години, Јао веќе му го предал својот престол на Шун. Шун наредил Гун доживотно да се затвори во Јушан (, Татко Планина), планина што се наоѓа помеѓу современиот округ Донгхаи во покраината Џјиангсу и округот Линшу во покраината Шандонг.

### Обидот на Ју Велики да ги запре поплавите
лево|мини| Ју Велики
десно|мини| Местоположба на династијата Шјиа (во розова боја) во традиционалната кинеска историографија. Поради недостигот на пишани записи, постоењето на Шјиа е доведено во прашање.
Царот Шун многу му верувал на Ју Велики, па Шун го назначил Ју да ја заврши работата на неговиот татко. Методот на Ју бил различен од оној на неговиот татко, тој ги обединил сите луѓе од сите племиња и ги убедил да му помогнат да изгради канали во сите големи реки каде што имало поплави, преданието вели дека во сите 13 години од неговата работа Ју никогаш не го пречекорил прагот на својата куќа, луѓето кои го забележале тоа го пофалиле за трпението и истрајноста.

### Воспоставување на династијата
Успехот на Ју во запирање на поплавите го зголемил земјоделското производство (бидејќи поплавите биле  разорни). Моќта на племето Шјиа се зголемила и Ју станал водач на околните племиња. Набргу потоа, Шун го испратил Ју да ја предводи војската за да го потисне племето Санмиао, кое постојано ги злоупотребувало пограничните области. Откако ги поразил, ги истерал на југ до областа на реката Хан. Оваа победа дополнително ја зајакнало моќта на племето Шјиа. Како што стареел Шун, тој размислувал за наследник и му го отстапил престолот на Ју, кого го сметал за достоен за положбата. Ова го означува почетокот на династијата Шјиа. Кога Ју се ближел до смртта, му го предал престолот на својот син Чји, наместо да му го предаде на најспособниот кандидат, поставувајќи преседан за династичко владеење или наследен систем. Династијата Шјиа започнала ера на семејна или клан. Се верува дека Џеншун (современ Гонгџји) и Јангченг (современ Гаоченг)  биле двете престолнини на династијата.

### Несреќа
За Џјие, последниот крал, се вели дека е неморален, похотлив и тиранин. Бил соборен од Танг, првиот крал од династијата Шанг. Танг наводно им ја дал малата држава Чји како феуд на остатоците од владејачкото семејство Шјиа.

Оваа практика била наречена „две круни и три почити“.

Ѕенгѕи бил потомок на кралевите од династијата Шјиа преку Шао Канг.

Кралевите на државата Јуе тврделе дека се потомци на кралевите од династијата Шјиа преку Шао Канг.

## Современи проучувања
Временскиот јаз помеѓу претпоставеното време на Шјиа и првите пишани споменувања значело дека историчноста на самата династија Шјиа и традиционалн за нејзината историја во најдобар случај се неизвесни. Скептичната *школа за рана кинеска историја*, започната од Гу Жиганг во 1920-тите, беше првата група научници во Кина што систематски ја преиспитуваа традиционалната приказна за нејзината рана историја. Со критичко испитување на развојот на наративите за раната кинеска историја низ историјата, Гу заклучил: „Колку подоцна е времето, толку подолг е легендарниот период од претходната историја... раната кинеска историја е приказна раскажана и повторувана од генерации, за време на која се воведувале нови елементи Додадено на предната страна“.

Некои историчари веруваат дека владетелите на Џоу ги измислиле Шјиа како изговор за да го оправдаат нивното освојување на Шанг, тврдејќи дека исто како што Шанг ги раселувале Шјиа, тие ги раселеле и Шангите.  Постоењето на Шјиа останува недокажано, и покрај напорите на кинеските археолози да ги поврзат со културата Ерлитоу од бронзеното време.

Меѓу другото, Гу и другите историчари забележуваат одредени паралели помеѓу традиционалниот наратив за историјата на Шјиа и историјата на Шанг, што би сугерирало веројатно измислица или барем украсување на историјата на Шјиа во раздобјето Џоу. Критиката на Џун Куен Ли на националистичкото чувство при развивањето на толкувањето на времеследот на Трите династии се сосредоточува на дихотомијата на доказите обезбедени од археолошките и историските истражувања, особено на тврдењето дека археолошката култура Ерлитоу е исто што и историската династија Шјиа. „Како да се усогласат археолошките датуми со историските датуми е предизвик за сите хронолошки проучувања на раната цивилизација.“

Во *Обликот на* *желката: Мит, уметност и космос* *во рана Кина* (*The Shape of the Turtle: Myth, Art, and Cosmos in Early China)*, Сара Алан забележала дека многу аспекти на Шјиа се едноставно спротивни на квалитетите кои се сметаат за симболични на Шанг. Имплицитниот дуализам на митолошкиот систем Шанг, тврди Алан, е дека додека Шанг ги претставува сонцето, небото, птиците, истокот и животот, Шјиа ги претставува месечината, водениот подземен свет, змејовите, западот и смртта. Алан тврди дека Џоу ја реинтерпретирале оваа митска Ксија како владејачка династија која била заменета со Шанг, паралелна со нивната сопствена замена на Шанг. 

Други научници исто така тврдат дека иако остатоци од политичката класа Шанг сè уште постоеле за време на раната династија Џоу, владетелите на Џоу не можеле едноставно да го оправдаат своето наследување за да ги смират остатоците од династијата Шанг, ако ова е целосно измислено, бидејќи остатоците од династијата Шанг, кои се сеќавале на претходната историја, воопшто не верувале во неа. На пример, класиците на поезијата ги зачувуваат „Химните на Шанг“ (商頌 Шанг сонг), претставувајќи ја моќната држава Сонг,  чии владетели биле непосредни потомци на династијата Шанг. Меѓу овие химни, химната *Чанг Фа* (長發) ги славела победите на „Кралот на воените дела“ Танг од Шанг против Веи (韋), Гу (顧), Кунву (昆吾) и Џе од Ши. За време на подоцнежната династија Сонг (960–1279 н. е.), бил ископан антички бронзен артефакт*, Шу Јиџонг* (叔夷鐘), со натпис во кој е опишано како основачот на династијата Шанг, Танг, ја соборил династијата Шјиа. Сопственикот на овој артефакт, Шу Ји, висок функционер на кралството Чји за време на пролетниот и есенскиот период (околу 600 година пр. н. е.), всушност бил непосреден потомок на владетелите на династијата Сонг, што значи дека и самиот бил потомок на народот Шанг. Овој бронзен артефакт бил користен за да се одбележи неговиот предок. Натписот е во спротивност со хипотезата дека династијата Џоу го создала постоењето на династијата Сја. 

Иако на коскените натписи во пророштвото Шанг не се споменува Шјиа, некои научници претпоставувале дека политиките што ги споменуваат може да се остатоци од Шјиа. Гуо Моруо претпоставил дека непријателската држава наречена Туфанг меѓу државите Фанг споменати во многу написи може да се идентификува со Шјиа. Историчарот Шен Чангјун посочил четири написи во кои се споменува Чи (杞), истото име како и државата Чи, која според традиционалните извештаи била основана од поразената династија Шјиа.

## Археолошки откритија
десно|мини| Места Ерлитоу (црно) и престолнини на Шјиа идентификувани во традиционални извори (црвено, со броеви за оние од „тековниот текст“ на Бамбусовите анали)
Археолозите откриле урбани наоѓалишта, бронзени алатки и гробници што укажуваат на можно постоење на династијата Шјиа на места споменати во древните кинески историски текстови. Постои дебата околу тоа дали културата Ерлитоу била место на династијата Шјиа, во голема мера сосредоточена на тоа дали археолошките докази за урбано живеење во областа пред династијата Шанг треба да се земат како потврда на традиционалното сфаќање за Шјиа или да се очекуваат без оглед на историчноста на Шјиа поради траекторијата на раст на населението и развојот на земјоделството во плодните области на Источна Кина од неолитот до раната историја. Радиојаглеродното датирање ги сместува местата Ерлитоу од околу 2100 до 1800 година пр. н. е., обезбедувајќи физички докази за постоењето на држава современа и можеби еквивалентна на династијата Шјиа, како што е опишано во подоцнежните класични кинески историски дела. Во 1959 година, град со големи дворци бил ископан во градот Јанши, за кој некои археолози тврделе дека бил главен град на династијата Шјиа. Во 1960-тите и 1970-тите, археолозите откриле урбани наоѓалишта, бронзени артефакти и гробници на истите места споменати во древните кинески историски текстови во врска со Шјиа. Во 2011 година, кинеските археолози откриле остатоци од дворец со царска големина која датира од околу 1700 година пр. н. е. — во Ерлитоу во Хенан, што дополнително ги разгорело дебатите за постоењето на династијата. Барем периодот традиционално познат како династија Шјиа бил обележан со период на урбанизација и развој на земјоделството што ги премостил доцнонеолитските култури и урбаната цивилизација на династијата Шанг.
десно|мини| Грнчарија ''џуе'' од културата Ерлитоу
Приближно од 1920 година пр. н. е. датираат археолошките докази за голема поплава во клисурата Џиши што го уништила наоѓалиштето Лаџи на горниот тек на Жолтата Река.  Ова време е  кратко пред подемот на културата Ерлитоу во средната долина на Жолтата Река и културата Јуеши во Шандонг, по падот на културата Лонгшан во Северната Кинеска Рамнина. Авторите шпекулираат дека оваа поплава можеби била основа за подоцнежниот мит за Ју Велики и придонела за културниот преод кон периодот Ерлитоу. Тие понатаму тврдат дека времето е уште еден доказ за идентификацијата на Шјиа со културата Ерлитоу. Сепак, сè уште не се пронајдени докази за истовремени широко распространети поплави во Севернокинеската Рамнина.

Единствените музички инструменти што потекнуваат од династијата Шјиа се две мали ѕвона, две *чинги*, (едно направено од земјен сад, едно од бронза) и *шун*. Заради овој исклучителен недостаток на преживеани музички инструменти, како и општата несигурност околу поголемиот дел од Шјиа, го прават непрактично создавањето музички наратив од овој период.

## Кралеви од династијата Шјиа
Во табелата подолу ги наведува владетелите на династијата Шјиа според записите на Сима Чјиан. За разлика од списокот на кралеви од династијата Шанг на Сима Чјиан, кој тесно се совпаѓа со коскените записи. Записите за владетелите Шјиа сè уште не се пронајдени во ниту едно археолошко истражување.

## Наводи

## Надворешни врски
* 
* 

Категорија:Кинески династии
Категорија:Страници со проста МФА
Категорија:Статии со текст на кинески