Доспат (река)

**Доспат** (**Доспатска Река**, **Доспат Дере**, **Рата** или **Сура**; , *Деспатис*) — река во Пазарџичката и Смољанската област на Бугарија, во Пиринска Македонија, како и во Драмско, Егејска Македонија. Ова е лева притока на Места, со должина од 110&nbsp;км, од кои 96,2&nbsp;км на бугарска територија. Името **Сура** е тракиско и значи „река“.

## Географски особености
### Извор, течение и устие
Реката извира на надморска височина од 1.610 м н.в., на околу 800 метри југозападно од врвот Шипоко (Ѓултепе, 1.643&nbsp;м) во Величко-виденичкиот Дел на Западните Родопи. Првите 6-7&nbsp;км тече во јужна насока, по што свртува на југоисток, каде долината е длабока, права и добро пошумена. По селото Побит Кам’к навлегува во Доспатската Котлина, која во голем дел е зафатена од вештачкото езеро Доспат. Во тој потег коритото ѝ е широко 6–8&nbsp;м, со мноштво свијоции; долината тука е широка 1,5–2&nbsp;км, а длабока 1–1,5 м. По истекот од езерото, реката свртува на југ, минува низ кланец и навлиза од север во малата Барутинска Котлина. По устието на нејзината најголема притока, Срнена Река (Караџадере), Доспат свртува на југозапад и навлегува во клусура со стрмни голи падини. Кај отклонот за селата Црнча и Брштен прави завој на запад, а по 3&nbsp;км — на северозапад, а кај устието на Осинска Река — остар завој на југ. Оттука натаму долината ѝ добива клисурски облик. На 1&nbsp;км од устието на Кочанска Река (Жижевска Река), кај граничната пирамида бр. 180 Доспат стасува до границата со Егејска Македонија, и во должина од 2&nbsp;км по неа минува самата државна граница меѓу Бугарија и Грција. На 1,6&nbsp;км источно од с.&nbsp;Туховишта во Општина Сатовча реката ја напушта границата и целосно навлегува во Егејска Македонија, а долината до устието го задржува клисурскиот карактер. До 1997 г. се влевата од лево во реката Места (на 366 м н.в.), на 700&nbsp;м југозападно од драмското село Борово (Потами), но сега се влева право во вештачкото Черешовско Езеро (Тисаврос) на Места северно од селото.

### Слив и притоки
Сливот на Доспат на бугарска територија зафаќа , сочинувајќи 22,89&nbsp;% од сливот на реката Места, само на бугарска територија.

* На југозапад и запад сливот на Доспат се граничи со сливовите на Бистрица, Канина и Златарица, леви притоки на Места и со уште неколку нејзини помали притоки.
* На север — со сливот на Чепинска Река, десна притока на Марица.
* На североисток и исток – со сливот на В’ча, десна притока на Марица.
* На југоисток — со сливовите на Памајр и Музден, леви притоки на Места.

Главни притоки: → лева, ← десна
::* → Бичково Дере
::* ← Бригадирско Дере
::* → Широк Дол
::* → Шовардере
::* → Дермендере
::* → Усојна
::* → Оџово Дере
::* → Тахталиско Дере
::* → Сребрев Дол
::* → Караасаново Дере
::* → Кутленска Дере
::* → Буков Дол (се влева во ез. Доспат)
::* → Зимни Дол (се влева во ез. Доспат)
::* ← Крваво Дере (се влева во ез. Доспат)
::* → Катачорлудере (се влева во ез. Доспат)
::* → Богданов Дол
::* → Срнена Река (Караџадере, најголемата притока)
::* → Младово Дере
::* ← Осинска Река
::* ← Кочанска Река (Жижевска Река)
::* → Милу Рема (во Егејска Македонија)
::* → Цацани Рема (во Егејска Македонија)
::* → Керазлик (во Егејска Македонија)
::* → Вати Рема (во Егејска Македонија)
::* → Мелисомандрас (во Егејска Македонија)

### Хидроложки показатели
Реката добива вода на следниве начини: подземно — 37&nbsp;%, дождовно — 33&nbsp;%, топен снег — 30&nbsp;%. Средниот годишен истен на мерното место бр. 260 кај градот Доспат изнесува ; најголемиот (околу 85&nbsp;% од истекот) е од декември до март, а мајмалиот е во август.

## Потекло на името
На европските карти од XVIII и XIX век Родопите се означени како *Despoto dagh*, *Dospada Jailasi* или *Dozpat Jaïlassi*. Името доаѓа од поимот „деспот“, веројатно во чест на деспотот Алексиј Слав, кој владеел со Западните Родопи на почетокот на XIII век.

## Население места
По течението на реката во Бугарија има 5 населени места, од кои 2 града и 3 села. Во Егејска Македонија има само 1 село:
* **Бугарија**
:* **[[Пазарџичка област]]**
::* Општина Срница – Медени Полјани, Побит Кам’к, **[[Срница]]**;
:* Смољанска област
::* Општина Доспат – **[[Доспат]]**, Барутин
* **Егејска Македонија**
:* **[[Источна Македонија и Тракија]]**
::* Драмски округ
:::* Општина Неврокоп — Борово (Потами)

## Стопанско значење
Голем дел од водите на езерото Доспат низ подземен цевковод се префрлаат во ХЕЦ „Тешел“, и откако ќе се преработат, се вклучуваат надолу во хидроенергетската каскада на реката В’ча.

Во 2010 г. започнала изградбата на каскадата „Доспат“, сочинета од 8 вештачки езера и хидроцентрала на територијата на Општина Доспат и Општина Сатовча, со вкупна моќност од 7.750&nbsp;kW.

По долината на реката минуваат делници од два пата од државната патна мрежа:
* Во должина од 18,3&nbsp;км од свртувањето за градот Срница до селото Барутин е делницата од второкласниот пат бр. 37 Јабланица – Панаѓуриште – Пазарџик – Барутин;
* Во должина од 26,9&nbsp;км од шумарското подрачје „Селиште“ до патот бр. 37, по левиот брег на реката е делницата од третокласниот пат бр. 843 Велинград – Срница – Доспат.

Во реката живеат речната пастрмка, мрената, кленот и други помали риби, а а пред изградбата на Черешовското Езеро се е среќавала и јагулата.

Бреговите на езерото Доспат имаат одлични услови за кампување.

## Поврзано
* Черешовско Езеро
* Олско Езеро

## Извори
* Енциклопедия „Пирински край“, том 1, Благоевград, 1995.
* Енциклопедия „България“, том 3, Издателство на БАН, София, 1981.
* 
* Мишева, Десислава. Хидроложка характеристика на река Доспат 
* МОСВ – План за управление на речните басейни: Западнобеломорски район 2010 – 2015 г. Том IV Река Доспат

## Наводи

Категорија:Реки во Бугарија
Категорија:Реки во Пиринска Македонија
Категорија:Реки во Егејска Македонија
Категорија:Притоки на Места
Категорија:Чеч
Категорија:Смољан (област)
Категорија:Пазарџик (област)
Категорија:Неврокоп (Егејска Македонија)
Категорија:Источна Македонија и Тракија
Категорија:Погранични реки
Категорија:Бугарско-грчка граница
Категорија:Родопи
Категорија:Меѓународни реки во Европа
Категорија:Географија на Тракија