Теории за претколумбовски прекуокеански контакт

[мини|десно|300п|Историска реконструкција на [Викинзи|викиншкото истоварување во Ланс о Медоуз]]

**Теории за претколумбовски прекуокеански контакт** — шпекулативни теории што посочуваат на можни посети на Америка и/или можни контакти со американските староседелци што биле направени од луѓе од Африка, Азија, Европа и Океанија пред првото патување на Кристофер Колумбо до Карибите во 1492 година, т.е. за време на претколумбовскиот период. Проучувањата помеѓу 2004 и 2009 година укажуваат на можноста дека најраните човечки преселби во Америка веројатно биле направени со брод од Берингија и продолжиле надолу долж брегот на Тихиот Океан за време на или пред копнените преселби преку беринговиот копнен мост, којшто за време на леденото доба ги поврзувал подрачјата на денешен Сибир и Аљаска. Дали имало прекуокеански патувања низ историјата коишто довеле до претколумбовски контакт меѓу американските староседелци и патниците од други континенти е предмет на жестока дебата.

Само неколку примери на претколумбовски контакт се општо прифатени од страна на водечките научници и истражувачи. Јупиците и Алеутите, коишто живеат од двете страни на Беринговиот Проток, имале чести меѓусебни контакти, а евроазиски трговски добра биле откриени во археолошките наоѓалишта во Аљаска. Поморските истражувања на нордиските народи од Скандинавија во текот на 10. век довеле до нордиско населување на Гренланд и базниот камп Ланс о Медоуз во Њуфаундленд, што му претходи на Колумбовото патување до Америка за околу 500 години. Скорешните генетски проучувања укажуваат дека некои источни полинезиски народи имаат генетски примеси од крајбрежните народи во западните делови на Јужна Америка со проценет период на контакт околу 1200 година.

Научните и истражувачките реакции на другите тврдења за попраисториски, претколумбовски прекуокеански контакт се различни. Некои од овие тврдења се разгледани во угледни научно-истражувачки извори. Многу други тврдења се засноваат само на случајно или двосмислено толкување на археолошки докази, откритие на наводни неумесни артефакти, површни културолошки споредби, коментари во историски документи или раскажувачки записи. Ваквите тврдења биле отфрлени како гранична наука, псевдоархеологија или псевдоисторија.

## Тврдења за австронезиски контакт
### Човечка генетика
Помеѓу 2007 и 2009 година, генетичарот Ерик Торсби со свои колеги објавил две студии во списанието „Tissue Antigens“ во коишто се наведува дека има докази за американски староседелски генетски придонес во населението на Велигденскиот Остров и дека веројатно настанал пред откривањето на островот од страна на Европејците. Во 2014 година, генетичарката Ана-Сапфо Маласпинас од Центарот за геогенетика на Копенхашкиот универзитет објавила студија во списанието „Current Biology“ којашто открива човечки генетски докази за контакт меѓу населението на Велигденскиот Остров и Јужна Америка пред околу 600 години (1400 ± 100 години). Во 2017 година, сеопфатна геномна студија открила дека нема американски староседелски примеси во лицата со коишто бил остварен контакт пред и по откривањето на островот од страна на Европејците.

Во истражување објавено во 2013 година, два остатока од народот „Ботокудо“, што е поим којшто се користи за означување на американските староседелци коишто живеат во внатрешноста на Бразил коишто говорат јазици од семејството Макроже, било откриено дека се дел од хаплокрупата на мтДНК B4a1a1, којашто обично се среќава меѓу Полинезијците и другите подгрупи на Австронезијци. Овој наод е заснован врз анализа на четиринаесет черепи. Два од нив припаѓале на хаплогрупата B4a1a1, а останатите дванаесет припаѓале на поткладови на хаплогрупата C1 којашто е типична за американските староседелци. Истражувачкиот тим испитал различни сценарија, но ниедно од нив не можеле со сигурност да кажат дека е точно. Тие отфрлиле сценарио за директен праисториски контакт меѓу Полинезија и Бразил како „премногу неизгледно за да биде сериозно сфатено“. Иако B4a1a1 исто така се среќава меѓу Малагашите на Мадагаскар, каде што имало значителни австронезиски преселби во праисторијата, тврдењето дека присуството на B4a1a1 кај народот Ботокудо потекнува од трговија со африкански робови (вклучително и од Мадагаскар) авторите го опишале како „нереални“ предлози. Студија од 2020 година силно ја преиспитала претпоставката на трудот затоа што наводно се темели врз застарени расни поделби.

Во 2020 година, студија во списанието „Nature“ открила дека населението на Мангарева, Маркиските Острови, Пализерските Острови и Велигденскиот Остров имале генетски примес од староседелското население во Јужна Америка, којшто бил најблизок до ДНК на денешните припадници на народот Сену од тихоокеанскиот брег на Колумбија. Авторите укажуваат дека генетските белези веројатно се последица на единечен древен контакт. Тие укажале дека настанало мешање меѓу домородните Јужноамериканци и Полинезијците од источна Полинезија помеѓу 1150 и 1230 година, како и подоцнежно мешање на Велигденскиот Остров околу 1300 година, но посочиле и други можни сценарија за контакт (на пример, полинезиски патувања до Јужна Америка проследени со враќање на Полинезијците во Полинезија со Јужноамериканци или пренос на јужноамерикански гени). Некои истражувачи коишто не биле вклучени во студијата укажале дека контактот е поверојатно дека настанал во Јужна Америка.

### Растителна генетика
Генетиката на неколку растителни видови исто така била искористена за поткрепа на претколумбовскиот контакт преку Тихиот Океан. На пример, на западниот брег на Јужна Америка има генетски различна потпопулација на кокоси. Ова се наведува како доказ за воведување од страна на австронезиски морепловци. 

### Сладок компир
мини|десно|200п|alt=Карта на светот којашто ја покажува распространетоста на слаткиот компир.|Распространетост на слаткиот компир. Црвените линии ја покажуваат веројатната распространетост благодарение на Полинезијците.

Слаткиот компир како зеленчук којшто потекнува од Америка бил распространет во Полинезија пред европските истражувачи да стигнат до Тихиот Океан. Со помош на радиојаглеродно датирање, присуството на слаткиот компир на Куковите Острови било проценето околу 1000 година. Современото сфаќање е дека бил однесен во средна Полинезија околу 700 година и распространет низ останатите делови од Полинезија оттаму. Се наведува дека бил однесен од Полинезијци кои патувале преку Тихиот Океан до Јужна Америка и назад или дека Јужноамериканци го однеле во Полинезија. Исто така, можно е билката да пловела по океанот откако била исфрлена од товарен брод. Според „тристраната хипотеза“, филогенетската анализа укажува дека слаткиот компир од Јужна Америка бил воведен во Полинезија на најмалку два начина, од коишто едниот бил пред и другиот по контактот со Европејците. Сепак, други истражувачи тврдат дека слаткиот компир бил присутен во Полинезија пред околу 100.000 години, што е многу пред луѓето да го населат тој дел од светот.

[мини|десно|200п|Слатки компири наменети за продажба во Темза, Нов Зеланд. Називот „кумара“ во [Новозеландски англиски|новозеландскиот англиски навлегол од маорскиот и има широка употреба.]]

Холандските јазичари и стручњаци за американски староседелски јазици Вилем Аделар и Питер Мускен укажале дека поимот е заеднички за полинезиските јазици и јазиците во Јужна Америка. Праполинезискиот збор **кумала* (за споредба, *кумара* на рапанујски, *’уала* на хавајски, *кумара* на маорски; иако праобликот погоре е реконструиран, когнатите надвор од источнополинезиското јазично семејство се или заемки од источнополинезиските јазици или неправилни, што го доведува под знак прашалник праполинезиското потекло и периодот) можеби се поврзани со дијалектните кечуански и ајмарски зборови *кумар ~ кумара*; највеќе кечуански дијалекти всушност го корситат поимот *апичу*, но *комал* бил сретнат во изумрениот кањарски јазик на брегот на денешен Еквадор во 1582 година.

Аделар и Мускен тврдат дека сличностса во зборот за сладок компир скоро претставува доказ за случаен контакт меѓу мештани од подрачјето на Андите и јужниот Тихи Океан. Авторите наведуваат дека присуството на поимот за сладок компир посочува на редот контакт меѓу Полинезија и Јужна Америка, но не нужно на преселби.

### Пилешка трева
Пилешката трева (науч. *Ageratum conyzoides*) потекнува од тропските предели на Америка и била пронајдена на Хаваите од страна на Вилијам Хилебранд во 1888 година, кој сметал дека растела таму уште пред посетата на Џејмс Кук во 1778 година. Како поткрепа на преткуковото поткрепа се наведуваат староседелскиот назив *меје парари* или *меј роре*, воспоставената медицинска употреба на билката, како и употребата како мирис и во изработката на ѓерданот леи.

### Куркума
Куркумата (науч. *Curcuma longa*) потекнува од Азија, а постојат јазични и посредни докази за распространетоста и употребата на куркумата од страна на австронезиските народи во Океанија и на Мадагаскар. Гинтер Тесман во 1930 година (300 години по контактот со Европејците) објавил дека видот *Curcuma* бил одгледуван од племето Амахуака источно од горното течение на реката Укајали во Перу и дека се работело за обоена билка користена за бојадисување на телото, а соседниот народ Уитото го користел за бојадисување на лицето за свечени танци. 
 Во 1950 година, Дејвид Софер забележал дека доказите за предевропско, прекутихоокеанско воведување на билката од страна на луѓе изгледаат доста цврсти.

### Физичка антропологија
[мини|десно|200п|Островот [Моча (остров)|Моча покрај брегот на Арауканскиот Полуостров во Чиле]]

Во декември 2007 година, неколку човечки черепи биле пронајдени во музеј во Консепсион. Овие черепи потекнуваат од островот Моча, којшто се наоѓа во непосредна близина на тихоокеанскиот брег на Чиле и во минатото бил населен од народот Мапуче. Според Лиза Матисо-Смит од универзитетот во Отаго и Хозе Мигел Рамирез Алијага од универзитетот во Валпараисо, краниометриската анализа на черепите укажува дека черепите има „полинезиски одлики“, како што се петоаголниот облик кога се гледаат одзади и заоблените вилици.

Заоблени вилици исто така биле пронајдени при ископување предводено од Хозе Мигел Рамирез во крајбрежната месност Тункен во средишниот дел на Чиле. Местото на ископувањето соодветствува на подрачје со претшпански гробови и купови школки (). Глобален преглед на заоблените вилици меѓу различни популации покажува дека заоблените вилици, иако не се карактеристични единствено за Полинезијците, реткоста на заоблена вилица кај јужноамериканското староседелско население го поддржува гледиштето за полинезиски патници коишто отпатувале до западниот брег на Јужна Америка.

### Спорни докази
#### Араукански кокошки
Во 2007 година, се појавиле докази коишто посочуваат на можноста за претколумбовски контакт помеѓу народот Мапуче (Арауканци) од јужно-средишните делови на Чиле и Полинезијци. Коските на арауканските кокошки пронајдени во наоѓалиштето Ел Аренал на Арауканскиот Полуостров, што е подрачје населено со Мапуче, поддржуваат претколумбовско воведување на видови приспособени на јужнотихоокеанските острови во Јужна Америка. Со помош на радиојаглеродно датирање, коските пронајдени во Чиле било проценето дека потекнуваат помеѓу 1304 и 1424 година, што е пред патувањата на Шпанците. ДНК-низите на кокошките биле поврзани со оние на кокошки од Американска Самоа и Тонга, и било утврдено дека се разликуваат во споредба со оние на европските кокошки.

Меѓутоа, овој наод бил оспорен во студија од 2008 година којашто под знак прашалник ја доведува методологијата и наведува дека неговите заклучоци се погрешни, иако теоријата којашто разработува можеби е вистинита. Отфрлањето на тврдењето било поткрепено со друга студија од 2014 година, којашто укажува дека клучната грешка е во првобитното истражување: анализата на древните и современите примероци открива единствен полинезиски генетски белег и дека претходно објавената врска меѓу предевропските јужноамерикански и полинезиски кокошки најверојатно потекнува од загадување со современа ДНК и дека овој проблем веројатно ги соборува старите студии на кокошкина ДНК со низи на хаплогрупата E.

Сепак, во студија од 2013 година, првобитните автори ги прошириле и образложиле своите наоди, заклучувајќи го следното: 

Студија на јужноамериканските кокошки од 2019 година октрила непозната генетска состојка којашто е главно присутна во популацијата од Велигденскиот Остров и исто така е присутна во месните популации на кокошки од јужноамериканскиот тихоокеански крај“ Генетската блискост на кокошките од Велигденскиот Остров со јужноамериканската континентална живина може да се објасни со фактот што обете популации не биле сврстени со широкораспространети пасмини и поради тоа останува поблиска до изворната популација од којашто потекнуваат. Генетската блискост исто така може да посочува на заедничко потекло на овие две популации.

#### Калифорниски кануа
мини|десно|200п|''Ељевун'' — реконструирано чумашко кану

Истражувачи, меѓу кои Катрин Клар и Тери Џонс, предложиле теорија за контакт помеѓу Хавајците и Чумашите од Јужна Калифорнија помеѓу 400 и 800 година. Кануата со прицврстени талпи изработени од Чумашите и соседните Тонгванци се единствени меѓу староседелските народи во Северна Америка, но имаат сличен изглед со поголемите кануа користени од страна на Полинезијците и Малезијците за долги поморски патувања. Чумашкиот збор за изработка на такви кануа *томоло* можеби потекнува од *тумулау*/*кумулау*, што е хавајски поим за трупците од коишто бродоградителите ги сечеле талпите коишто требало да се прицврстат на кануата. Сличниот тонгвански збор *тијат* не е сроден. Ако не се случел, овој контакт не би оставил генетски докази во Калифорнија или Хаваи. Оваа теорија привлекла ограничено медиумско влијание во Калифорнија, но најголемиот дел археолози од тонгванските и чумашките култури ја отфрлаат со образложение дека независната изработка на кануа со прицврстени талпи во период од неколку века се среќава често во материјалните докази.

#### Клавски палки и зборови за секири
Археолошките артефакти познати како „клавски палки“ (од шпански *clava* со значење палка) пронајдени во Арауканија и околните подрачја многу наликуваат на вахаика во Нов Зеланд. Клавските палки исто така се споменуваат и во шпански списи коишто потекнуваат од периодот на освојувањето на Чиле. Според Грет Мостни, клавските палки изгледа пристигнале на западниот брег на Јужна Америка од Пацфикот. Полинезиските палки од Чатамските Острови се смета дека се најслични на оние од Чиле. Клавската палка е еден од различните познати аракуански артефакти коишто наликуваат на полинезиски.

Можни јазични докази за австронезиско-американски контакт се пронајдени во зборовите за секири. На Велигденскиот Остров, зборот којшто се користи за камена секира е *токи*; а кај новозеландските Маори, зборот *токи* означува тесла. Слични зборови се среќаваат и во Америка: во арауканскиот јазик во Чиле и Аргентина, зборот којшто се користи за камена секира е *токи*; а подаелку во Колумбија, јурумангискиот збор за секира е *тотоки*.

Камените тесли често имале свечена вредност и биле носени од страна на маорските поглавари. Арауканскиот збор *токи* исто така може да означува "поглавар" и на тој начин да е поврзан со кечуанскиот збор *токе* со значење „воен поглавар“ и со ајмарскиот збор *токуени* со значење „личност со одлично расудување“. Според Родриго Мулијан, Марија Катрилео и Пабло Ландео, можните јужноамерикански врски ги усложнуваат работите во врска со значењето на зборот *токи* затоа што укажуваат на полинезиски контакт.

## Тврдења за источноазиски контакт
### Тврдења за контакт со Еквадор
Генетска студија од 2013 година укажала на можноста за контакт меѓу Еквадор и Источна Азија, којшто можеби се случил не порано од пред 6000 години (4000 години п.н.е.) по пат на прекуокеанска или подоцнежна крајбрежна преселба којашто не оставила генетски белези во Северна Америка. Понатамошното истражување не го поддржало ова тврдење, туку навело дека било случај на ретка почетна еволуциона линија којашто наоколу била изгубена како последица на поместување.

### Тврдења за кинески контакт
[мини|десно|200п|Жадева [Олмеки|олмечка маска од Средна Америка. Археологот и куратор во Американскиот природонаучен музеј Гордон Екхолм укажал дека олмечкиот уметнички стил можеби потекнува од Кина во бронзеното време.]]

Некои истражувачи истакнале дека олмечката цивилизација се појавила со помош на кинески бегалци, особено на крајот од владеењето на династијата Шанг. Во 1975 година, Бети Мегерс од Смитсоновскиот институт истакнал дека олмечката цивилизација потекнува од околу 1200 година п.н.е. поради влијанија од кинеската династија Шанг. Во книга од 1996 година, Мајк Сју со помош на Чен Ханпинг тврдел дека келтите од Ла Вента имаат кинески обележја. Овие тврдења не се поддржани од водечките мезоамерикански истражувачи.

Изнесени биле и други тврдења за ран кинески контакт со Северна Америка. Во 1882 година, приближно 30 веројатно нанижени месингови монети биле наводно пронајдени во подрачјето на Касијарската Околија, во близина на Дисовиот Поток, каде што преовладувале кинески рудари на злато. Во современ запис го пишува следното:„Летото 1882 година, рудар на Дефовиот (Деорсовиот?) Поток, Касијарска Окололија, Британска Колумбија пронашол триесет кинески монети во златоносниот песок, дваесет и пет стапки под површината. Тие личеле дека се нанижени, но при подигањето рударот ги издвоил. Земјата над и околу нив била подеднакво густа како и наоколу. Една од монетите ја испитував во продавницата на Чу Чунг во Викторија. Ни во металот ни во ознаките, монетата не наликувала на современите, туку по знаците повеќе наликувала на ацтечки календар. Онолку колку што можам да заклучам од ознаките е дека се работи за кинески хронолошки круг од шеесет години, измислен од царот Хуанг Ди, 2637 година п.н.е., и бил во оптек во овој облик за неговите луѓе да можат да го запомнат кругот.“

Кураторот по археологија при Кралскиот музеј на Британска Колумбија Грант Кеди утврдил дека се работи за златни храмски жетони на среќа коишто биле исковани во 19. век. Тој верувал дека тврдењата дека монетите биле многу стари ги направиле познати и запишал:

„Храмските монети се појавиле пред многу луѓе и различни верзии на приказни во врска со нивното откритие и старост коишто се појавиле низ провинцијата биле отпечатени и често менувани од повеќе автори во последните 100 години.“

Група кинески будистички мисионери преводени од Хуеј Шен пред 500 година тврделе дека посетиле месност наречена Фусанг. Иако кинеските картографи оваа територија ја сместуваат на азискиот брег, други укажале уште во 1800-тите години дека Фусанг можеби се наоѓал во Северна Америка, што се должи на согледаните сличности помеѓу делови од калифорнискиот брег и Фусанг како што е опишан во азиските извори.

Во својата книга насловена „1421: Годината во којашто Кина го откри светот“, британскиот автор Гавин Мензис тврдел дека патувањата на адмиралот Џенг Хе во време на династијата Минг завршиле во Америка во 1421 година. Професионалните историчари наместо тоа тврдат дека Џенг Хе пристигнал на источниот брег на Африка и ја отфрлаат хипотезата на Мензис како целосно без доказ.

Во 1973 и 1075 година, камења во облик на крофна коишто потсеќаат на камени сидра користени од кинеските рибари биле откриени во близина на брегот на Калифорнија. Овие камења (понекогаш нарекувани „зелени камени стапчиња“) првично се сметало дека се стари до 1500 години и поради тоа се сметало дека се доказ за претколумбовски контакт на кинеските морепловци. Подоцнежните геолошки истражувања покажале дека камењата биле изработени од месна карпа којашто е позната како Монтерејска Образба и се верува дека биле користени од кинеските доселеници коишто ловеле риба покрај брегот за време на 19. век.

### Тврдења за јапонски контакт
[мини|десно|200п|Јапонскиот бродоломец [Отокичи во Америка во 1834 година, насликан во 1849 година.]]

Археологот Емилио Естрада заедно со соработниците запишал дека грнињата коишто се поврзуваат со валдивиската култура на еквадорското крајбрежје и биле датирани од 3000 до 1500 година п.н.е. содржат сличности со грнињата изработени за време на периодот Ѓомон во Јапонија, наведувајќи дека сличностите би можеле да се објаснат со контакт меѓу двете култури. Хронолошките и другите проблеми довеле најголемиот број археолози да ја отфрлат оваа идеја како неуверлива. Било укажано дека сличностите, коишто не се целосни, се едноставно поради ограничениот број на можни дизајни при украсувањето на глината.

Аљасканската антропологинка Ненси Јо Дејвис тврди дека народот Зуни во Ново Мексико се одликува со јазични и културни сличности со Јапонците. Имено, зуни е изолиран јазик и Дејвис наведува дека културата се разликува од онаа на околните староседелски народи во поглед на крвната група, ендемските болести и религијата. Дејвис шпекулира дека будистичките свештеници или неуморните овчари од Јапонија можеби го препловиле Тихиот Океан во 13. век, патувајќи до американскиот Југозапад, и влијаеле врз заедницата на Зуните.

Во 1890-тите години, правникот и политичар Џејмс Викершем тврдел дека претколумбовски контакт меѓу јапонски морнари и американски староседелци бил многу веројатен со оглед на тоа што од раниот 17. век до средината на 19. век неколку десетици јапонски бродови е познат дека биле однесени од Азија до Северна Америка со помош на моќната морска струја Курошио. Јапонските бродови се закотвиле на места меѓу Алеутските Острови на север и Мексико на југ, превезувајќи вкупно 293 лица во 23 случаи во коишто биле наведени такви бројки во историските записи. Во најголемиот број случаи, јапонските морнари постепено се враќале дома на трговски бродови. Во 1834 година, обезјарболен јапонски брод без кормилар бил уништен во бродолом во близина на ‘ртот Флетери во Тихоокеанскиот северозапад. Тројца бродоломци биле заробени од Макахите пред да бидат ослободени од членови на претпријатието Хадсон Беј. Викершем пишува дека друг јапонски брод впловил околу 1850 година во близина на устието на реката Колумбија и дека морнарите биле асимилирани во месното американско староседелско население. Иако признал дека нема конечен доказ за претколумбовски контакт меѓу Јапонците и американските староседелци, Викершем сметал дека е неуверливо гореспоменатите контакти да се случиле откако Европејците пристигнале во Северна Америка и започнале да ги документираат.

## Тврдења за индиски контакт
[мини|десно|200п|[Ченакешава (храм)|Соманатпхурските фигури од страните во рацете држат предмети во облик на пченка]]

Во 1879 година, Александар Канингем ги опишал гравурите на ступите во Бхархут во средна Индија, коишто датираат од околу 200 година п.н.е. и меѓу коишто забележал приказ на шеќерно јаболко (науч. *Annona squamosa*). Канингем првично не бил запознаен дека ова растение, автохтоно за тропските подрачја во Новиот Свет, било воведено во Индија по откривањето на поморскиот пат од страна на Васко да Гама во 1498 година и овој проблем му бил предочен. Во студија од 2009 година било наведено дека се пронајдени јаглеродни остатоци коишто датираат 2000 години п.н.е. и се чини дека се семиња од шеќерни јаболка.

мини|лево|200п|Смит тврдел дека копанската скулптура B претставува слонови

Графтон Елиот Смит тврдел дека некои мотиви прикажани на гравурите на мајанските скулптури во Копан претставувале азиски слон и во 1924 година на темата напишал книга со наслов „Слонови и етнолози“. Современите археолози укажале дека приказите скоро сигурно биле на автохтониот тапир, така што Смитовите укажувања главно биле отфрлени од последователните истражувања.

Некои предмети прикажани на гравури од Карнатака, коишто датираат од 12 век и наликуваат на листови од пченкаobjects depicted in carvings from Karnataka, dating from the 12th century, that resemble ears of maize — автохтоно растение во Новиот Свет — биле протолкувани од страна на Карл Јоханесен во 1989 година како доказ за претколумбовски контакт. Овие укажувања биле отфрлени од повеќе индиски истражувачи врз основа на неколку докази. Некои тврделе дека предметот всушност претставува „муктапхала“ — замислено овошје украсено со бисери.

## Наводи

## Литература

* Ashe, Geoffrey, *The Quest for America* (New York: Praeger Publishers, 1971);
* 
* Fagan, Brian M. *The Great Journey*. Thames and Hudson. (1987)
* 
* Fell, Barry (1984) *America B.C.: Ancient Settlers in the New World* (New York: Simon & Schuster, 1984)
* William J. Hamblim *Archaeology and the Book of Mormon* (Provo, Utah: Maxwell Institute, 1993), Volume 5, Issue 1, pp.&nbsp;250–272, Text ;
* Gerol, E. Harry *Dioses, Templos y Ruinas*.
* Guernsey, Julia (2006) *Ritual and Power in Stone: The Performance of Rulership in Mesoamerican Izapan Style Art*, University of Texas Press, Austin, Texas, .
* 
* Howgaard, William (1971) *The Voyages of the Norsemen to America* (New York: The American-Scandinavian Foundation, 1914, Kraus Reprint Co., 1971);
* Hristov, Romeo H. and Santiago Genovés T. (2001) "The Roman Head from Tecaxic-Calixtlahuaca, Mexico: A Review of the evidence", Paper prepared for the 66th—Annual Meeting of the Society for American Archaeology, New Orleans (2001).
* Huyghe, Patrick (1992) *Columbus was Last: A Heretical History of who was First* (New York: Hyperion, 1992; Anomalist Books, 2005)
* Ingstad, Helge *Westward to Vinland* (New York: St. Martins, 1969);
* Johnson, Adrian *America Explored* (New York: The Viking Press, 1974);
* Jones, Gwyn *A History of the Vikings* (Oxford University Press, 1984);
* Jones, Peter N. *American Indian mtDNA, Y Chromosome Genetic Data, and the Peopling of North America*. Boulder: Bauu Press. 2004;* 
* 
* Arlington Mallery and Mary Roberts Harrison, *The Rediscovery of Lost America* (New York: E.P. Dutton, 1979);
* Marcus, G. J., "The Conquest of the North Atlantic" (New York: Oxford University Press, 1980);
* Mowat, Farley (1998) *The Farfarers* (Toronto, Key Porter Books, 1998) ;
* Frederick J. Pohl, *The Lost Discovery* (New York: W.W. Norton & Co., 1952);
* Frederick J. Pohl, *The Viking Explorers* (New York: Thomas Y. Crowell Co., 1966);
* Gary A. Rendsburg, "'Someone Will Succeed in Deciphering Minoan': Minoan Linear A as a West Semitic Dialect," Biblical Archaeologist, 59:1 (1996), pp.&nbsp;36–43, esp. p.&nbsp;40.
* Seaver, K.A. (1995) *The Frozen Echo: Greenland and the Exploration of North America ca A.D. 1000–1500* Stanford University Press 
* Smith, Michael E. "The 'Roman Figurine' Supposedly Excavated at Calixtlahuaca", accessed December 2007.
* Sorenson, John L. and Johannessen, Carl L. (2006) "Biological Evidence for Pre-Columbian Transoceanic Voyages." In: *Contact and Exchange in the Ancient World*. Ed. Victor H. Mair. University of Hawai'i Press. Pp.&nbsp;238–297. ; 
* Sorenson, John L.; Raish, Martin H. (1996) *Pre-Columbian Contact with the Americas Across the Oceans: An Annotated Bibliography.* 2v. 2d ed., rev., Provo, Utah: Research Press, .
* Sorenson, John L. and Johannessen, Carl L. (2009) *World Trade and Biological Exchanges Before 1492,* Bloomington, IN: iUniverse, ;
* Stirling, Matthew (1967) "Early History of the Olmec Problem", in *Dumbarton Oaks Conference on the Olmec*, E. Benson, ed., Dumbarton Oaks, Washington, D.C.
* 
* 
* 
* 
* 
* Report of Severin's trip in the *National Geographic Magazine*, Volume 152, Number 6 (December 1977).

Категорија:Претколумбовски прекуокеански контакти
Категорија:Антропологија
Категорија:Гранични науки
Категорија:Псевдоисторија
Категорија:Теории на историјата