Митологии на староседелските народи на Америка

[мини|[Којотот и опосумот се појавуваат во приказните на неколку племиња.]]
**Митологиите на [[Американски староседелци|староседелските народи на Америка]]** опфаќаат бројни различни култури од кои секоја има свои митологии, Голем дел споделуваат одредени теми преку културните граници. Во северноамериканските митологии, вообичаените теми вклучуваат блиска поврзаност со природата и животните, како и верување во Големиот Дух кој се замислува на различни начини. Како што забележуваат антрополозите, нивните големи митови за создавањето и светата усна традиција во целина се споредливи со христијанската Библија и светите писма на другите големи религии.

## Северна Америка
[мини|<div style="text-align: center"> Пропорција на староседелски Американци во секој округ од [Сојузни држави на САД|педесетте држави, Дистриктот Колумбија и Порторико според пописот на САД во 2020 година]]
Не постои една единствена митологија на припадниците на староседелските народи во Соединетите Американски Држави, на староседелските народи во Канада и на другите народи, туку бројни различни канони на традиционални преданија поврзани со религијата, етиката и верувањата. Ваквите приказни се длабоко засновани на природата и се богати со симболика на годишните времиња, времето, растенијата, животните, земјата, водата, огнот, небото и небесните тела. Заеднички елементи се принципот на сеопфатен, универзален и сезнаен Голем Дух, поврзаноста со Земјата и нејзините пејзажи, верувањето во паралелен свет на небото (понекогаш и под земјата и/или под водата), разновидните приказни за создавањето, посетите на „земјата на мртвите“ и колективните сеќавања на античките свети предци.

Карактеристика на многу од митовите е блиската врска меѓу луѓето и животните (вклучувајќи птици и влекачи). Тие често се карактеризираат со промена на обликот меѓу животинската и човечката форма. Бракот меѓу луѓето и различните видови (особено мечките) е честа тема. Во некои приказни, животните негуваат човечки деца.

Иако повеќето митови на домородните народи во Северна Америка се длабоки и сериозни, некои користат ведар хумор – често во форма на итрици – за да забавуваат, додека суптилно пренесуваат важни духовни и морални пораки. Употребата на алегорија е вообичаена, истражувајќи прашања кои се движат од љубов и пријателство, па сè до семејно насилство и ментални болести.

Некои митови се поврзани со традиционални религиозни ритуали што вклучуваат танц, музика, песни и транс (на пр. Танцот на сонцето).

Повеќето митови од овој регион за првпат биле запишани од етнолози во текот на доцниот 19-ти и почетокот на 20-тиот век. Овие извори биле собрани од старешини на староседелските народи кои сè уште имале силни врски со традициите на нивните предци. Тие можат да се сметаат за најавтентичните преживеани записи на античките приказни и на тој начин ја формираат основата на описите дадени подолу.

### Североисток (југоисточна Канада и североисточен САД, вклучувајќи ги Големите езера)
мини|Од полната месечина падна Нокомис &#x2013; од „Приказната за Хијавата“, 1910
Митовите од овој регион прикажуваат женски божества, како што се создавачот, Големата желка; и Првата мајка, од чие тело пораснале првата пченка и тутунот. Двата големи божествени херои се Глоскап и Манабус.

Други приказни ги истражуваат сложените односи меѓу животните и луѓето. Некои митови првично биле рецитирани како стихови.

* Традиционални верувања на Анишинаабе - Народите на Анишинаабег (Алгонкин/Ниписинг, Оџибва/Чипева/Солто/Мисисаугас, Одава, Потаватоми и Оџи-Кри)
* Митологија на Хо-Чанк - Северноамериканско племе кое се наоѓа во денешен источен Висконсин.
* Ирокеска митологија - Конфедерација на племиња лоцирани во областа на државата Њујорк.
* Ленапеска митологија
* Митологија на Сенека - Северноамериканско племе кое се наоѓа јужно од езерото Онтарио.
* Религија Вајандот - Северноамериканско племе сместено околу северниот брег на езерото Онтарио.

### Големите Рамнини
Приказните уникатни за Големите Рамнини прикажуваат бизони, кои им обезбедувале на луѓето од Рамнините храна, облека, домување и прибор. Во некои митови тие се добронамерни, во други страшни и злобни. Сонцето е важно божество; а други натприродни ликови вклучуваат Утринската Ѕвезда  и Громовниците.

Честа тема е патувањето, честопати до натприродно место низ предели или до паралелниот свет на небото.

Една од најдоминантните шегобијни приказни на Рамнините е Старецот, за кого се раскажуваат бројни хумористични приказни. Старецот, познат како Вазија, живеел под земјата со својата сопруга и имале ќерка. Нивната ќерка се омажила за ветерот и имала четири сина: Север, Исток, Југ и Запад. Сонцето, месечината и ветровите потоа заедно владееле со универзумот.

Важен натприроден херој е Момчето од засирена крв, кој е преобразен од грутка крв.

* Митологија на Хо-Чанк
* Лакота митологија
* Митологија на Пауни

### Југоисточен САД
Важни митови од овој регион се однесуваат на потеклото на ловот и земјоделството, потеклото на болестите и лековите.

Важна практика во овој регион бил анимизмот, верувањето дека сите предмети, места и суштества поседуваат душа. Повеќето смртни случаи, болести или несреќи биле поврзувани со неуспехот да се упокои душата на убиено животно. Кога тоа ќе се случело, животното можело да се одмазди преку „поглаварот на својот вид“. Големите количини на ретки материјали пронајдени кај мртвите во овој регион сугерираат силни докази дека тие верувале во еден вид задгробен живот. Се смета дека кога некој член на племето ќе умрел, неговата душа лебдела над заедницата, обидувајќи се да ги намами пријателите и роднините да му се придружат, па затоа погребните церемонии не служеле само за чествување на мртвите, туку и за заштита на живите.

Церемонијата на зелена пченка, позната и како Буск, била годишна прослава на успешна жетва на пченка. Нивните пожари биле гаснени и повторно разгорувани, недоразбирањата биле опростувани, а предметите биле фрлани или кршени за потоа да се заменат. Тоа во суштина било обнова на животот и заедницата за овие племиња.

#### Митот за создавањето на Чероки
Имало време кога немало земја, а сите суштества живееле на место над небото наречено Галвлои. Сè што било долу било само вода, но кога Галвлои станал пренаселен, суштествата одлучиле да ја испратат Водната Бубачка долу за да види дали може да им најде ново место за живеење. Таа прифатила и нурнала во водата, сè до самото дно на морето, каде што зела малку кал и ја изнела на површината. Штом се нашла над водата, калта се раширила во сите правци и станала остров. Големиот Дух го прикрепил островот со тоа што му прицврстил јажиња и го врзал за сводот на небото.

Иако копното сега било стабилно, земјата била премногу мека за да може некое од животните да стои на неа, па затоа го испратиле Јастребот да ја извиди ситуацијата. Тој летал наоколу некое време додека не нашол доволно суво место за да слета, а кога го сторил тоа, замавот на неговите крилја предизвикал поместување на калта. Таа пропаднала на некои места, а се подигнала на други, создавајќи ги врвовите, долините, ридовите и планините на земјата. Останатите суштества сега можеле да слезат долу, но набрзо сфатиле дека е многу темно, па го повикале сонцето да дојде со нив. Сите биле среќни освен Ракот, кој рекол дека неговиот оклоп станал светлоцрвен бидејќи сонцето било премногу блиску, па затоа го подигнувале сонцето седум пати додека Ракот не бил задоволен.

Големиот Дух потоа создал растенија за оваа нова земја, по што им кажал на животните да останат будни седум дена. Само Бувот успеал во тоа и како награда, Големиот Дух му го подарил видот во мрак. И растенијата се обиделе, но само боровите, елките, божиковината и уште неколку други успеале да останат будни, па затоа тој како дар им овозможил да ги задржат своите лисја во текот на целата година. Големиот Дух потоа посакал луѓе да живеат на овој остров, па создал еден маж и една жена. Двојката сè уште не знаела како да создава деца, па мажот зел една риба и ја притиснал до стомакот на жената, по што таа се породила. Ова го правеле седум дена, сè додека Големиот Дух не почувствувал дека засега има доволно луѓе, па одредил жената да може да се породи само еднаш годишно.

Поврзано:

* Черокиска митологијаСеверноамериканско племе кое мигрирало од областа на Големите езера во југоисточните шуми.
* Чокто митологијаСеверноамериканско племе од областа на денешна Алабама, Флорида, Мисисипи и Луизијана.
* Крик митологијаСеверноамериканско племе од областа на денешна Џорџија и Алабама.

### Карипски САД

* Таино митологијаОваа митологија и филозофија ги изразуваат духовните верувања на поморските доселеници на островите Мејпуре од Амазонија и/или од групата народи Аравак. Нивното потекло и митологии вклучуваат божество-творец, како и бесконечно циклично спонтано раѓање. Доселувајќи се од североисточниот дел на Јужна Америка, нивните приказни вклучуваат богови и обожување на божества, но и поширок поглед на светот. Некои од филозофиите го вклучуваат концептот на реалноста како илузија, како и тоа дека овој свет е сон. Некои петроглифи на островите вклучуваат референци кои се толкуваат како укажувања на галактички или вонземски живот. Денешните членови на заедницата имаат воспоставено неколку погледи на митологијата; некои укажуваат на обожување на предците, додека други се фокусираат на обожување на божества и духови. Низата верувања повеќе укажуваат на лозата и потеклото отколку на една апсолутна вистина. Заедничко за сите лози е оддавањето почит на предците преку камењата цеми/земи; духовни домови на лозата, како и почитувањето на духовите на сонцето и месечината. Духовите на времето (метеоролошките појави) и духовите на почитуваните мртви исто така се признаваат со почит.

### Калифорнија и Големиот басен
Митовите од овој регион се доминирани од светиот творец/шегобиец Којотот. Други значајни ликови се Луѓе на Сонцето, Жени на ѕвездите и Темнината.

Некои од најкарактеристичните церемонии во овој регион биле нивните погребни обичаи и комеморацијата на мртвите. Кога ќе се случела смрт, куќата во која се случила била запалувана, а понекогаш постоеле и забрани за изговарање на името на починатиот. Вдовиците биле премачкувани со смола, а нивната коса била шишана сè додека годишното жалење не ги ослободи. Ова жалење станало познато како „палење“, „плач“ или „танц на мртвите“. За време на овие церемонии, се палат многубројни предмети додека племето танцува, пее молитви и лелека, со цел да се смират духовите.

Друга вообичаена церемонија е онаа што се одржува кога адолесцентите ќе влезат во пубертет. Девојчињата поминуваат низ серија исцрпувачки табуа кога ќе започне нивната прва менструација, но по нив следува свечен танц кога ќе заврши. Момчињата поминувале низ официјална иницијација во племето преку учество во церемонии што ги раскажувале мистериите и митовите на племето.
* Мит за создателот на Земјата
* Куксурелигија во Северна Калифорнија што ја практикувале членови на неколку домородни народи на Калифорнија.
* Мивоки митологијасеверноамериканско племе во Северна Калифорнија.
* Митологија на Охлонесеверноамериканско племе во Северна Калифорнија.
* Помо религијасеверноамериканско племе во Северна Калифорнија.

### Југозапад
Митовите на народите Навахо, Апачи и Пуебло раскажуваат како првите човечки суштества излегле од подземјето на Земјата. Според народот Хопи Пуебло, првите суштества биле Сонцето, две божици познати како Жена Тврдо Битие *(Хуруинг Вухти)*  и Жена Пајак. Божиците биле тие што создале живи суштества и луѓе. Други теми вклучуваат потекло на тутунот и пченката и коњите; и битка помеѓу летото и зимата. Некои приказни опишуваат паралелни светови на небото и под вода.

Мултисензорните искуства се исто така истакнати во церемонијалните ритуали на Анцестралните Пуебло; на пример, за да евоцираат рајско царство, луѓето од Чакоа изведувале сензорни церемонии со употреба на егзотични артефакти како што се тиркиз, школки, какао, бакарни ѕвона и ара папагали.

Поврзано:

* Уте митологијасеверноамериканско племе кое се наоѓа и во северозападниот и во југозападниот дел на Соединетите Американски Држави.
* Дине Бахане (Навахо)северноамериканско племе од југозападниот дел на Соединетите Американски Држави.
* Хопи митологијасеверноамериканско племе од Аризона.
* Зуни митологијасеверноамериканско племе од Ново Мексико.

### Плато
Митовите од регионот на Платото го изразуваат интензивното духовно чувство на луѓето за нивните предели и ја нагласуваат важноста на почитувањето на животните од кои зависат за храна. Светите шегобијци биле Којотот и Лисицата.

Поврзано:

* Салишка митологијасеверноамериканско племе или група во Монтана, Ајдахо, Вашингтон и Британска Колумбија, Канада.

### Арктик (крајбрежен дел на Алјаска, северна Канада и Гренланд)
Митовите од овој регион се цврсто вкоренети во пејзажот на тундрата, снегот и мразот. Незаборавни приказни ги прикажуваат ветровите, месечината и џиновите. Некои преданија велат дека Ангута е врховното суштество, кое ги создало Земјата, морето и небесните тела. Неговата ќерка, Седна, ги создала сите живи суштества - животните и растенијата. Седна се смета и за божество-заштитничка на Инуитите.

### Субарктик (внатрешен дел од северна Канада и Алјаска)
Тука некои митови ја одразуваат екстремната клима и зависноста на луѓето од лососот како главен извор на храна. Во имагинацијата, пејзажот е населен и со бенигни и со злобни џинови.

### Северозапад
Во овој регион, доминантната света итрица е Гавранот, кој ја донел дневната светлина на светот и се појавува во многу други приказни. Митовите го истражуваат односот на луѓето со брегот и реките долж кои традиционално ги граделе своите градови. Постојат приказни за посети на паралелни светови под морето и горе на небото.

Поврзано:

* Митологија на Кваквакаваквдомородни народи од брегот на Тихоокеанскиот северозападен дел.
* ЛумиСеверноамериканско племе од северозападниот дел на Тихиот Океан, областа на државата Вашингтон.
* Нуу-ча-нулт митологијагрупа домородни народи кои живеат на островот Ванкувер во Британска Колумбија.
* Хаида митологијанација што живее во Хаида Гваи и Алјаскиот Панхандл .
* Цимшиска митологијадомородно население на брегот на Тихоокеанскиот северозападен дел кој живее на брегот на Британска Колумбија и на островите Анет на Алјаска.

### Ацтеки
Ацтеките, кои претежно го населувале денешно централно Мексико, имале сложен систем на верувања заснован на божества кои директно влијаеле врз животите на луѓето, вклучувајќи ги и оние кои управувале со дождот, изгревањето на сонцето и плодноста. Доброволното човечко жртвување било клучен дел од поредокот на универзумот и опстанокот на човештвото.

Ацтеките гледале на луѓето како на слуги и воини на боговите, кои не биле милостиви или дарежливи, туку семоќни суштества кои требало да бидат нахранети и смирени за да се избегнат катастрофи и казни. Така се појавил концептот на човечко жртвување. Оваа практика не била нова и се користела и во други култури, како на пример кај Маите, но Ацтеките ја направиле, така да се каже, главен настан во нивните церемонии. Овие жртвувања биле првенствено за да се смири богот на сонцето, Уицилопочтли.

#### Митот за создавање
Според верувањата на Ацтеките, создавањето на земјата започнало со богот наречен Ометеотл, познат и како Двојниот Бог, бидејќи бил создаден од сојузот на Тонакатекутли и Тонакацихуатл, за кои Ацтеките верувале дека се господар и господарка на нивниот опстанок. Тонакатекутли и Тонакацихуатл имале четири деца: Шипе Тотек, што на јазикот науатл се преведува како „одраниот бог“, е поврзан со црвената боја. Тој е бог на годишните времиња и на сè што расте на земјата. Тескатлипока, што во превод значи „огледало што чади“, е поврзан со црната боја. Тој е бог на земјата и најмоќниот од четирите деца. Кецалкоатл, што во превод значи „пердувеста змија“, е поврзан со белата боја. Тој е бог на воздухот. Конечно, Уицилопочтли, што во превод значи „колибри од југот“, е поврзан со сината боја. Тој е бог на војната.
мини|Кецалкоатл (Пердувестата Змија), богот на воздухот, и Тескатлипока (Чадечко Огледало), богот на земјата.
Четирите деца одлучиле дека сакаат да создадат свет во кој ќе живеат луѓе. Кецалкоатл и Уицилопочтли го направиле првиот обид, започнувајќи со создавање на оган. Овој оган станал сонце, но само половина сонце, бидејќи не бил доволно голем ниту светол за да го осветли целиот нивен свет. Потоа ги создале првиот маж и првата жена, кои ги нарекле Ципактонал и Ошомоко. Нивните многубројни деца биле наречени „масехуалес“ (macehuales) и требало да бидат земјоделци. Оттаму го создале времето, а потоа и подземниот свет познат како Миктлан.

Постојат многу приказни за тоа како настанала ерата на петтото и последно сонце. Една приказна вели дека Тескатлипока зел кремен и го искористил за да направи оган за повторно да го осветли светот, пред да разговара со своите браќа за тоа што треба да се преземе. Тие одлучиле да направат ново сонце кое ќе се храни со срцата и крвта на луѓето. За да го нахранат, создале четиристотини мажи и пет жени. Тука приказната оди во различни насоки. Некои велат дека и Кецалкоатл и Тлалок сакале нивните синови да станат новото сонце, па секој од нив го фрлил својот син во еден од огновите создадени од Тескатлипока. Тлалок чекал огнот да згасне пред да го фрли својот син во жарот, па неговиот син станал месечина. Кецалкоатл избрал да го фрли својот син директно во разгорениот пламен, па тој станал петтото и последно сонце што го гледаме на небото денес.

Друга приказна раскажува за собирот на боговите во античкиот град Теотиуакан за да разговараат како да направат ново сонце. Бог по име Нанахуацин, богот на болестите, се понудил да се фрли во огнот и да стане новото сонце. Бидејќи бил слаб и болен бог, останатите мислеле дека тој не треба да биде тој што ќе го стори тоа, и дека сонцето треба да биде некој посилен и помоќен бог. Текуцистекатл, многу богат бог, истапил и рекол дека тој ќе го направи тоа, но не успеал да најде храброст да скокне во пламенот. Нанахуацин, со малку двоумење, тогаш самиот се фрлил во огнот. Гледајќи ја неговата храброст, Текуцистекатл одлучил исто така да скокне. Двајцата биле преобразени во сонца, но светлината сега била премногу јака за да се види што било, па еден од другите богови фрлил зајак кон Текуцистекатл, придушувајќи ја неговата светлина и претворајќи го во месечина.

Нанахуацин, сега новото сонце, во суштина бил препороден како Олин Тонатиу. Проблемот што сега го имале бил тоа што тој не сакал да се помести од својата позиција на небото додека другите богови не ја жртвуваат својата крв за него. Така, богот по име Тлахуизкалпантекутли, господарот на зората, фрлил стрела кон Тонатиу, но промашил. Тонатиу тогаш фрлил една назад кон Тлахуизкалпантекутли, погодувајќи го во главата и претворајќи го во Ицлаколиуки, богот на студот, мразот и опсидијанот. Сфаќајќи дека не можат да одбијат, другите богови му ги понудиле своите голи гради, а Кецалкоатл им ги извадил срцата со жртвен нож. Со крвта на боговите, Тонатиу почнал да се движи по небото по истата шема што ја гледаме до ден-денес. Кецалкоатл ја зел облеката и украсите на жртвуваните богови и ги завил во снопови, кои луѓето потоа ги обожувале.

## Централна Америка
Централна Америка се однесува на тесната област помеѓу Северна и Јужна Америка, иако географските контури на овој регион се произволни во контекст на домородните племиња; многу народи живееле и минувале низ овој регион. Религијата во оваа област може да се карактеризира со поврзаност со природниот свет, а многу групи имале позиции како што се свештеници и шамани за да го олеснат овој однос. Ацтечката империја се протегала и на југ во овој регион.

* Ленканска митологијацентралноамерикански народ од југозападен Хондурас и источен Ел Салвадор во Централна Америка .
* Мајанска митологијадревен централноамерикански народ од јужен Мексико и северна Централна Америка .
* Олмечка религијадревен централноамерикански народ од јужно-централно Мексико, во денешните држави Веракруз и Табаско.
* Религија на ПурепечитеЦентралноамерикански народ со средиште околу езерото Пацкуаро.
* Таламанска митологијакомбинирани митологии на народите Брибри и Кабекар од регионот Таламанка во Костарика.

## Јужна Америка
Постојат бројни различни митологии за домородните народи на Јужна Америка.

* Бразилска митологијадел од бразилскиот фолклор со културни елементи од различно потекло што се наоѓаат во Бразил, а опфаќа народни приказни, традиции, ликови и верувања за места, народи и ентитети.
* Чана митологијанародните приказни и верувања на народот Чана за местата, народите и суштествата околу нив.
* Митологија на Чилотитекултурите Чоно и Уиличе, кои живеат на архипелагот Чилое, покрај брегот на јужен Чиле.
* Гуарани митологијадомородно население на Гран Чако, особено во Парагвај и делови од околните области на Аргентина, Бразил и Боливија, како и во некои региони во јужниот дел на Јужна Америка.
* Митологија на Инките (Религија во Империјата на Инките) јужноамериканска империја со седиште во централниот планински венец на Андите.
* Религијата на Мапучедомородно население во Чиле.
* Муиска митологијадомородното население на Алтиплано Кундибојаценсе во денешните источни планински венци на колумбиските Анди.
* Селк'намска митологија

## Поврзано

* Религии на американските староседелци

## Наводи

## Литература

* Young, Frank W. "A Fifth Analysis of the Star Husband Tale." In: Ethnology 9, no. 4 (1970): 389–413. doi:10.2307/3773045.

## Надворешни врски

* Aпаче текстови
* Текстовите на Чирикахуа и Мескалеро Апачи 
* Текстовите на Џикариља Апачи
* „Среднозападно-амазонски“ фолклорно-митолошки паралели

Категорија:Митологија
Категорија:Митологија на Јужна Америка
Категорија:Митологија на Америка