Голем пожар во Смирна

[мини|Насловот на извештајот на ''[The New York Times|Њујорк Тајмс* за пожарот на [[17 септември]] 1922 година ]]
*'Големиот пожар во Смирна** или **катастрофата во Смирна*' ( - „Катастрофата од Смирна“;  - „Пожарот во Измир од 1922 година“;  - *Zmyuṙno Mets Hrdeh*) — пожар кој уништил голем дел од пристанишниот град [[Смирна]] (денешен [[Измир]], [[Турција]] во [[септември]] [[1922]] година. Според извештаите на очевидците, пожарот започнал на [[13 септември]] [[1922]] година  и траел сè додека не бил изгаснат во голема мера на [[22 септември]]. Тоа се случило четири дена откако [[Турција|турските]] сили повторно ја презеле контролата врз градот на [[9 септември]] [[1922]] година, со што делотворно ставиле крај на [[Грчко-турска војна (1919-1922)|Грчко-турската војна]] по повеќе од три години откако Грчката армија влегла со своите сили во Смирна на [[15 мај]] [[1919]] година. Проценетата смртност од грчки и ерменски извори како резултат на пожарот се движи од 10,000 до 100.000 луѓе.

Околу 50.000 до 400 000  грчки и ерменски бегалци преку водата успеале за го избегнат пожарот. Тие биле принудени да останат на кејот во тешки услови скоро две недели. Турските трупи и нерегуларностите започнале да вршат масакри и злосторства против грчкото и ерменското население во градот пред почетокот на пожарот. Многу жени биле силувани. Десетици илјади грчки и ерменски мажи (проценките варираат меѓу 25.000 и најмалку 100.000) потоа биле депортирани во внатрешноста на [[Анадолија]], каде што многу од нив починале во тешки услови.

Последователниот пожар целосно ги уништил грчките и ерменските делови на градот; муслиманските и еврејските четвртини ја избегнале штетата. Постојат различни извештаи и изјави од очевидци за тоа кој бил одговорен за пожарот; голем број извори и научници тоа им го припишуваат на турските војници кои ги виделе како ги палат грчките и ерменските домови и дуќани. Традиционалните турски извори сметаат дека Грците и Ерменците го предизвикале пожарот за да го нарушат угледот на Турците. Сведоштва од западни очевидци  биле печатени во многу западни весници.

== Заднина ==
Односот на христијанското население со муслиманското население останало предмет на спор во овој период, но градот бил мултикултурен и космополитски центар до септември [[1922]] година. Различни извори тврдат дека [[Грци]]те или [[Турците]] биле мнозинство во градот. Според Кетрин Елизабет Флеминг, во 1919-1922 година [[Грци]]те во Смирна броеле 150.000, формирајќи нешто помалку од половина од населението, надминувајќи ги Турците со сооднос од два спрема еден. Покрај Турците и Грците, во градот имало голема ерменска, еврејска и [[левант]]инска заедница. Според Труди Ринг, пред [[Првата светска војна]], Грците броеле 130.000 од население од 250.000 луѓе, без Ерменците и другите христијани.

Според [[Отоманско Царство|османлискиот]] попис од 1905 година, имало 100.356 [[муслимани]], 73.636 [[Православна црква|православни христијани,]] 11.112 [[Ерменска апостолска црква|ерменски христијани]] и 25.854 други; ажурираните бројки за 1914 година дале бројка од 111.486 муслимани во споредба со 87.497 православни христијани. Според американскиот амбасадор во [[Отоманското Царство]] во тоа време, Хенри Моргентау, повеќе од половина од населението на Смирна било грчко. Американскиот [[Конзул|генерален конзул]] во Смирна во тоа време, Џорџ Хортон, напишал дека пред пожарот живееле 400.000 луѓе во градот Смирна, од кои 165.000 биле Турци, 150.000 биле Грци, 25.000 биле [[Евреи]], 25.000 биле [[Ерменци]], а 20.000 биле странци, главно 10,000 [[Италијанци]], 3.000 [[Французи]], 2.000 [[Британци]] и 300 [[Американци]]. Поголемиот дел од Грците и Ерменците биле христијани.

Покрај тоа, според различни научници, пред војната, градот бил центар во кој живееле повеќе Грци отколку што живееле во [[Атина]], главниот град на Грција. Османлиите од таа ера го нарекувале градот како *Инфедел* *Смирна* ( *Гавур Измир* ) поради бројните Грци и големото немуслиманско население.

== Настани ==

=== Влегување на турската армија ===
[[Податотека:Smyrna-burn-13d17h-start.jpg|мини|Почетокот на пожарот, виден од Бела Виста. 13 септември 1922 година]]
Бидејќи последните грчки трупи ја евакуирале Смирна вечерта во петокот на 8 септември, првите елементи на силите на [[Мустафа Кемал Ататурк|Мустафа Кемал]], турскиот коњички ескадрон, следното утро излегле во градот од северниот врв на кејот, формирајќи го нивното седиште кај главната владина зграда наречена *Конак*. Воената команда најпрво ја презел Мерсел-паша, а потоа Нуредидин Паша, генерал на Турската прва армија. На почетокот турската окупација на градот била мирна. Иако ерменските и грчките жители нивниот влез во градот го гледале со голема вознемиреност, тие тврделе дека присуството на сојузничката флота ќе обесхрабри какво било насилство врз христијанската заедница. Утрото на 9 септември, не помалку од дваесет и еден сојузнички воени бродови биле статиционирани на пристаништето на Смирна, вклучувајќи го и британскиот предводник на борбениот брод *Ајрон Дук* и *Кралот Џорџ V*, заедно со нивната придружба на крстосувачи и уништувачи под команда на аАдмирал [[Осмонд Брок]], американските уништувачи *Личфилд*, *Симпсон* и *Лоренс* (подоцна им се придружил и *Едсал*), три француски крстосувачи и два уништувачи под команда на адмирал Думеснил и еден италијански уништувач.  Како претпазливост, морнарите и маринците од сојузничката флота слетале на брегот за да ги заштитат своите соодветни дипломатски претставништва и институции со строги наредби за одржување на неутралност во случај да се појави насилство меѓу Турците и христијаните.

На [[9 септември]] започнал да се распаѓа редот и дисциплина меѓу турските трупи, кои започнале систематски да целат на ерменското население, ограбувајќи ги нивните продавници и домови, а ги одвојувале и мажите од жените, кои пак биле сексуално злоупотребувани. Грчкиот православен митрополит и епископ, [[Хрисостом Калафатис]], бил измачуван до смрт од страна на турска толпа пред погледот на француските војници, на кои им било оневозможено да интервенираат од нивниот командант, како и од страна на адмирал Думеснил. Било побарано бегалците секогаш кога е можно, да побегнат кон американскиот или европските квартови. Некои биле во можност да се засолнат во Американскиот образовен институт и други институции, и покрај напорни напори да ги одвратат оние што бараат помош од Американците и Европејците, кои па од своја страна биле загрижени да не ги антагонизираат или да им наштетат на своите односи со водачите на турското национално движење.

Жртви на масакрите извршени од турската армија и нерегуларните единици биле и странски државјани. На 9 септември холандскиот трговец Оскар де Јонг и неговата сопруга биле убиени од турската коњаница, додека во друг инцидент пензиониран британски лекар бил претепан до смрт во неговиот дом, додека се обидувал да го спречи силувањето на девојката која му служила како слугинка.

=== Пожар ===
[[Податотека:Smyrna-burn-13t14d-quay-buildings2-1922.jpg|мини|Опожарени објекти и луѓе што се обидуваат да побегнат]]
Првиот пожар избувнал во доцните попладневни часови на 13 септември, четири дена откако турската армија влегла во градот. Пожарот започнал во ерменскиот кварт на градот (денес околија Басмане), и брзо се прораширил главно поради ветровитото време и фактот што не се вложиле напори да се изгасне.

Други, како Клафлин Дејвис од Американскиот Црвен крст и господинот Џуберт, директор на Кредитната банка на Смирна, исто така, биле сведоци на тоа како Турците го опожаруваат градот. Кога тие ги прашале војниците што прават, „*Тие немилосрдно одговорија дека имаат наредба да ги разнесат и да ги запалат сите куќи од областа*“.  Противпожарната бригада во градот дала се од себе во борбата против пожарите, но до средата на 13 септември и тие се откажале поради големината на пожарот. Таа била составена претежно од грчко население. Двајца пожарникари подоцна сведочеле пред судот како сведоци, тврдејќи дека ги виделе турските војници како ги палат зградите. Кога еден од нив се пожалил, одбраната коментирала: „*Вие имате нарачки… и ние ги имаме нашите.* *Ова е ерменски имот. Нашите наредби се да се опожари квартот*. “  Ширењето на огнот предизвикало стампедо од луѓето кои панично започнале да бегаат кон кејот, кој се протегал од западниот крај на градот до нејзиниот северен врв, познат како *Точка*.
[[Податотека:Smyrna-burn-14d06h-far-1922.jpg|мини|Панорамски поглед на пожарот на Смирна.]]

Топлината од пожарот била толку силна што Хепберн бил загрижен дека бегалците ќе умрат како резултат на тоа. Состојбата на бегалците на пристаништето наутро на 14 септември ја опишал британскиот полковник А.С. Мерил, кој верувал дека Турците го запалиле оган за да ги задржат Грците во состојба на терор, и да го олеснат патот кон нивното заминување.  
[[Податотека:Asia_Minor_massacres.jpg|мини|Преполни чамци со бегалци кои бегаат од пожарот]]
Турските трупи го опколиле кејот за да ги покријат Ерменците и Грците во огнената зона и да ги спречат да избегаат. Извештаите на очевидци опишуваат бегалци погодени од паника кои нуркаат во водата за да избегаат од пламенот и дека нивните страшни врескања можеле да се слушнат и до неколку милји надалеку.  До 15 септември пожарот донекаде стивнал, но насилството од страна на Турците врз грчките и ерменските бегалци го задржал притисокот врз западните и грчките морнарици за да ги спасат бегалците што е можно побрзо.  Пожарот бил целосно изгаснат до 22 септември  а на 24 септември првите грчки бродови - дел од флотила организирана и командувана од американската хуманитарна [[:en:Asa Jennings|Asa Jennings]]  влегле во пристаништето за да ги однесе патниците, по иницијативата на капетанот Хепберн кој добил дозвола и соработка од турските власти и британскиот адмирал задолжен за уништувачите во пристаништето.

=== Последици ===
Евакуацијата се одвивала тешко и покрај напорите на британските и американските морнари за одржување на редот, бидејќи десетици илјади бегалци во паника се туркале кон брегот.  Обидите за олеснувањена процесот биле направени од страна на американски официјални лица од ИМКА и ИВЦА, кои, наводно, биле ограбени и подоцна пукани од турски војници. На кејот, турските војници и нерегуларните единици периодично ограбувале грчки бегалци, тепајќи некои од нив и апсејќи други кои се спротивставувале.  Иако имало неколку извештаи за добро однесување на турските трупи кои им помагаат на старите жени и се обидуваат да одржат ред меѓу бегалците,  случаите за насилство биле многу побројни.

Американските и британските обиди да ги заштитат Грците од Турците не биле многу ефикасни.  Некои фрустрирани и преплашени Грци си го одзеле животот, влевајќи во водата со својот товар на грбот, децата биле жигосани, а многу од постарите лица се онесвестиле и умреле.  Ерменските жители исто така пострадале сериозно, а според капетанот Хепберн, „секој Ерменец бил апсен и убиен каде и да бил пронајден, а дури и момчиња на возраст од 12 до 15 години не биле поштедени“.

Пожарот целосно ги уништил грчките, ерменските и [[левант]]инските квартови на градот, при што преживеале само турските и еврејските квартови.  Просперитетното пристаниште Смирна, едно од најпознатите комерцијално активни во регионот, било запалено до темел. Околу 150.000-200.000 грчки бегалци биле евакуирани, а приближно 30,000 грчки и ерменски работоспособени лица биле депортирани во внатрешноста на земјата, Анадолија, многу од нив починале во тешки услови или биле погубени по патот.  3.000-годишното грчко присуство на Егејскиот брег на Анадолија престанало по овој настан,  заедно со т.н. [[Мегали Идеја]]та .  Грчкиот писател Димитрис Пенцопулос напишал: „Не е претерување да ја наречеме годината„ 1922 година “како најкатастрофална во модерната хеленска историја“.

== Историографија ==
[[Податотека:Izmir,_after_the_fire_in_1922.jpg|мини|Поглед од градот по пожарот, 15 септември 1922 година]]
Објавени се бројни студии за пожарот во Смирна. Професорот по литература, Марџори Добкин, во *Смирна 1922 година,* детално ги документирал настаните во Њујорк Тајмс, заклучувајќи дека турската армија систематски го запалила градот и убила христијански грчки и ерменски жители. Работа се засновала за широкото сведочење на преживеаните очевидци, сојузнички трупи испратени во Смирна за време на евакуацијата, странски дипломати, помошници и турски очевидци. Студијата на историчарот Ниал Фергусон дошла до истиот заклучок. Историчарот Ричард Клог категорично изјавил дека пожарот го започнале Турците по нивното заземање на градот.  Во својата книга *Изгубениот Рај: Смирна 1922 година*, Жил Милтон се осврнува на прашањето за огнот во Смирна преку оригинален материјал (интервјуа, необјавени писма и дневници) од левантските семејства на Смирна, кои главно биле со британско потекло. Сите документи собрани од авторот за време на ова истражување се чуваат во универзитетската библиотека во Ексетер.  Заклучокот на авторот е дека тоа биле турски војници и офицери кои го запалиле пожарот, најверојатно делувајќи под директни наредби. Британскиот научник Мајкл Левлелин-Смит, пишувајќи за грчката администрација во Мала Азија, исто така заклучува дека пожарот бил „веројатно запален“ од Турците, како што е наведено од она што тој го нарекува „како доказите кои ги има“.

Американскиот историчар Норман Најмарк ги оценил доказите во врска со одговорноста за пожарот. Тој се согласил со ставот на американскиот потполковник Мерил дека било во турски интереси да ги тероризираат Грците за да ја напуштат Смирна преку пожарот, и укажува на „чудниот“ факт дека турскиот кварт бил поштеден од огнот како фактор што укажува на турската одговорност. Сепак, тој посочува дека не постои „цврст и суштински доказ“ за тоа и дека може да се тврди дека палењето на градот било против турските интереси и било непотребно. Тој исто така посочува дека одговорноста може да лежи и кај Грците и Ерменците бидејќи тие „*имале свои добри причини*“, укажувајќи на „*грчката историја на повлекување*“ и „*ерменскиот напад во првиот ден од окупацијата*“. Но, вообичаено, ова се смета за ескапизам или изговор за неуспехот да им се помогне на христијаните и да се префрли одговорноста на жртвите 

Хортон и Хауспијан се критикувани од Хит Лори и Џастин МекКарти, кои тврдат дека Хортон бил многу предрасуден и Хампијан направил исклучително селективна употреба на изворите. Лори и Мекарти се членови на Институтот за турски студии и за возврат биле остро критикувани од други научници за негирање на ерменскиот геноцид  и Мекарти бил опишан од Мајкл Ман дека бил на „*турската страна на дебатата*“. Меѓутоа, Хортон бил критикуван како анти-турски од голем број други научници. Професорот Бирај Колуоглу Кирли го обвинил Хортон за „*грубо експлицитна антитурска пристрасност*“, додека во прегледот на делото на Хортон, професорот Емиритус Питер М. Бузански го припишува антитурскиот став на Хортон поради својот грчки фанатизам“ За време на турското окупирање на Смирна, на крајот од [[Грчко-турска војна (1919-1922)|Грчко-турската војна]], Хортон поднел оставка од дипломатската служба и го поминал остатокот од животот пишувајќи против турските изговори, и главно про-грчки книги “. Брајан Колман, разгледувајќи го делото на Хортон, го окарактеризирал како „демонизација на муслиманите, воопшто и на Турците“ и изјавил дека Хортон не пишувал како историчар, туку како публицист.

Турскиот автор и новинар Фалих Рифки Атај, кој во тоа време бил во Смирна, и турскиот професор Бирај Колуоглу Кирли се согласиле дека турската армија е одговорна за уништувањето на Смирна во 1922 година. Неодамна, голем број на современи научници, историчари и политичари додале свои погледи во историјата на настаните. Лејла Нејзи во својата работа за усната историја во врска со пожарот прави разлика помеѓу турскиот националистички дискурс и локалните наративи. Во локалните наративи, таа посочува дека турските сили биле одговорни бидејќи не се обиделе да го изгаснат пожарот ефикасно, или, на моменти, да бидат одговорни за самиот пожар.

Други извештаи се во спротивност со некои факти што се презентирани во горенаведените дела. Тие вклучуваат една телеграма испратена од Мустафа Кемал, написи во современи весници и краток несовремен есеј на турскиот историчар Решат Касаба од Универзитетот во Вашингтон, кој накратко ги опишува настаните без да даде јасни обвинувања.

Извештаите на еврејските учители во Смирна, писмата на Јоханес Колмодин (шведски ориенталист кој во тоа време бил во Смирна), и Пол Грескович велат дека Грците или Ерменците биле одговорни за пожарот. Р. Вејт изјавил дека „неговите клиенти докажале дека пожарот, во почетокот, бил мал случајен пожар, иако на крајот уништил голем дел од градот“. 
[[Податотека:Smyrna-vict-families-1922.jpg|мини|Грчките бегалци жалат за жртвите од настаните во Смирна.]]
Џорџ Хортон бил генерален конзул на САД во Смирна. Тој бил принуден да ја евакуира Смирна на 13 септември, а пристигнал во Атина на 14 септември. Во 1926 година, тој објавил своја верзија за она што се случило во Смирна, под наслов *„Благост на Азија“* . Таа вклучувала сведочења од голем број очевидци и цитати на голем број современи научници. Во извештајот на Хортон се вели дека последниот од грчките војници ја напуштил Смирна во текот на вечерта на 8 септември  бидејќи однапред било познато дека турските војници ќе пристигнат на 9 септември. 
[[Податотека:Smyrna-massacre_greeks-killed_line.jpg|мини|Грчки жртви на настаните во Смирна.]]

== Жртви и бегалци ==
[[Податотека:Smyrna-massacre-refugees_port-1922.jpg|мини|Бегалци]]
Бројот на жртви од пожарот не е точно познат, но се проценува дека нивниот број е до 100,000  [[Грци]] и [[Ерменци]]. Американскиот историчар Норман Најмарк дава бројка од 10,000-15,000 мртви, додека историчарот Ричард Клог дава бројка од 30.000. Поголемите проценки вклучуваат ги вклучуваат и оние на Џон Фрели од 50.000 и Рудолф Румел од 100.000.

Помошта за населението во градот со бродовите на грчката морнарица била ограничена, бидејќи избувна [[револуција од 11 септември 1922 година|револуцијата од 11 септември 1922 година]], а најголем дел од грчката армија била сконцентрирана на островите [[Хиос]] и [[Лезбос]], планирајќи да ја собори кралската власт на [[Атина]].

Иако во пристаништето во Смирна имало бројни бродови од разни сојузнички сили, огромното мнозинство од нив навело „неутралност“ и не ги собрало Грците и Ерменците кои биле присилени да избегаат од огнот и турските трупи што го повлекле градот по грчкиот пораз на армијата. Воените бендови свиреле гласна музика за да ги намалат извиците на оние што се удавиле во пристаништето и кои биле присилно спречени да се качат на сојузничките бродови. [[Јапонија|Јапонски]] шпедитер го исфрлил целиот товар и зел што е можно повеќе бегалци, одведувајќи ги во грчкото пристаниште Пиреја .

Многу бегалци биле спасени преку импровизирана помошна флотила организирана од американската мисионерка Аса Џенингс .  Други научници даваат поинаков извештај за настаните; тие тврдат дека Турците прво забранувале странски бродови во пристаништето да ги соберат преживеаните, но, под притисок особено од Велика Британија, Франција и САД, тие дозволиле спасување на сите христијани освен мажите од 17 до 45 години. Тие имале намера да ги депортираат нив во внатрешноста, што „се сметало за доживотен затвор поминато во ропство под бруталните господари, завршено со мистериозна смрт“.

Бројот на бегалци се менува според изворот. Некои современи весници тврдат дека имало 400.000 грчки и ерменски бегалци од Смирна и околината кои добиле помош од [[Црвен крст и Црвена полумесечина|Црвениот крст]] веднаш по уништувањето на градот. Стјуарт Метју изјавува дека имало 250.000 бегалци кои не биле Турци. Најмарк дава бројка од 150.000-200.000 грчки бегалци кои биле евакуирани.  Едвард Биерштад и Хелен Дејвидсон Крејтон велат дека имало најмалку 50.000 грчки и ерменски бегалци. Некои современи извори исто така сугерираат на ист број.

Бројот на грчки и ерменски депортирани лица во внатрешноста на Анадолија и бројот на последователни смртни случаи варира во различни извори. Најмарк пишува дека таму биле депортирани 30.000 грчки и ерменски лица, каде повеќето од нив починале поради бруталните услови.  Димитрије Ѓорчевиќ го проценува бројот на депортирани на 25.000, а бројот на загинати во работните баталјони на 10.000. Давид Абулафија изјавува дека најмалку 100.000 Грци биле присилно испратени во внатрешноста на Анадолија, каде повеќето од нив починале.

[[Аристотел Оназис|Аристотел Онасис]], роден во Смирна и кој подоцна станал еден од најбогатите мажи во светот, бил еден од грчките преживеани лица. Различните биографии на неговиот живот ги документираат аспектите на неговите искуства за време на катастрофата во Смирна. Неговите животни искуства биле прикажани во ТВ филмот наречен *Оназис, најбогат човек во светот* .

За време на катастрофата во Смирна, семејството Онасис изгубило значителен имот, кој бил даден на Турците како мито за да се обезбеди нивната безбедност и слобода. Тие станале бегалци, и по пожарот избегале во Грција. Сепак, Аристотел Онасис останал за да го спаси својот татко, кој бил сместен во турски концентрационен логор.  Тој бил успешен во спасувањето на животот на неговиот татко. Во овој период починале тројца неговите чичковци. Тој, исто така, ја изгубил својата тетка, нејзиниот сопруг и нивната ќерка, кои биле запалени кога турските војници ја опожариле црквата во Тијатира, каде 500 христијани нашле засолниште за да ги избегнат турските војници и големиот оган на Смирна.

== Последици ==
Целиот град претрпел значителна штета на неговата инфраструктура. Јадрото на градот буквално морало да се обнови од пепелта. Денес, 40 &nbsp; хектари од некогашната пожарна област е огромен парк по име Култур-Парк кој служи како најголем изложбен центар на отворено во Турција, вклучително и Меѓународниот саем во Измир.

Според првиот попис во Турција по војната, вкупното население на градот во 1927 година било 184.254, од кои 162.144 (88%) биле муслимани, а остатокот броел 22.110.

== Библиографија ==

* Хортон, Georgeорџ, *Силниот свет на Азија, извештај за систематското истребување на христијанското население од страна на Мухамеданите и за зависноста на одредени големи сили; со Вистинската приказна за горењето на Смирна* . Индијанаполис: Компанијата Бобс-Мерил, 1926; реп. Институт Гомидас, Лондон, 2003 година      . 
*  <bdi>  </bdi>  
* Хит Лори, „ [http://armenians-1915.blogspot.com/2006/11/1228-prof-heath-lowry-on-burning-of.html Турска историја: врз чии извори ќе се заснова?] [http://armenians-1915.blogspot.com/2006/11/1228-prof-heath-lowry-on-burning-of.html Студија на случај за горење на Измир], „ *Списанието за отомански студии*, IX, 1988 година.

== Дополнителна литература ==

* Карагианис, Лидија, *Томна Смирна,* Карлтон Прес, јуни, 1996 година;      . 
* Папутски, Христос, *Бродови на милоста: Вистинската приказна за спасување на Грците, Смирна, септември 1922 година*, Питер Е. Рандал (2008)      
* Менсел, Филип. *Левант: раскош и катастрофа на Средоземното Море*, Лондон, Johnон Мареј, 2010 година, тврд портал, 480 страници,     ,  Хевен, Универзитет Јел Прес, 2011 година, тврд портал, 470 страници,      
* [https://www.researchgate.net/publication/232352416_Two_Armenian_Physicians_in_Smyrna_Case_Studies_in_Survival Дер-Саркисијан, Jackек.] [https://www.researchgate.net/publication/232352416_Two_Armenian_Physicians_in_Smyrna_Case_Studies_in_Survival „Двајца ерменски лекари во Смирна: Студии на случај во преживување“.] [https://www.researchgate.net/publication/232352416_Two_Armenian_Physicians_in_Smyrna_Case_Studies_in_Survival *Ерменска Смирна / Измир: Егејските заедници,* Ед. Ричард Г.] [https://www.researchgate.net/publication/232352416_Two_Armenian_Physicians_in_Smyrna_Case_Studies_in_Survival Коста Меса, Калифорнија: Мазда издавачи, 1 август 2012 година.] [[International Standard Book Number|ISBN]] &nbsp;  
* Уренек, Лу. *Големиот пожар: Мисија на еден Американец за спасување на жртвите од првиот геноцид во 20 век*, Еко Прес, 2015

== Наводи ==


== Надворешни врски ==

* [http://www.enosismyrneon.gr/ Здружение на Смирнијци] 
* [http://www.levantineheritage.com/pdf/remembering_smyrna_neyzi.pdf Сеќавање на Смирна / Измир: Заедничка историја, заедничка траума], левантин наследство 
* [http://vimeo.com/10069165 *Смирна 1922 година''], редок нитратен уред на 35 мм, на Вимео - покажува пред и по пожарот 

Категорија:Масакри во Турција
Категорија:Пожари во Турција
Категорија:Ерменски геноцид
Категорија:Историја на Измир