Надзорен капитализам

**Надзорниот капитализам** е концепт во политичката економија кој го означува широко распространето собирање и комодификација на лични податоци од страна на корпорациите. Овој феномен се разликува од владиниот надзор, иако  можат меѓусебно да се зајакнуваат. Концептот на надзорен капитализам, како што е опишан од Шошана Зубоф, е воден од поттик за правење профит и се појави кога рекламните компании, предводени од AdWords на Google, ги виделе можностите за користење на лични податоци за попрецизно таргетирање на потрошувачите.

Зголеменото собирање податоци може да има различни придобивки за поединците и општеството, како што се само-оптимизација (квантифицирано јас), општествени оптимизации (на пр. од паметни градови) и оптимизирани услуги (вклучувајќи различни веб-апликации). Меѓутоа, бидејќи капитализмот се фокусира на проширување на делот од општествениот живот кој е отворен за собирање и обработка на податоци, ова може да има значителни импликации за ранливоста и контролата на општеството, како и за приватноста.

Економските притисоци на капитализмот го поттикнуваат интензивирањето на онлајн поврзувањето и мониторингот, при што просторите на општествениот живот се отвораат за експлоатација од страна на корпоративните актери, насочени кон остварување профит и/или регулирање на однесувањето. Затоа, вредноста на личните податоци се зголеми откако биле запознати можностите за таргетирано рекламирање. Како резултат на тоа, зголемената цена на податоците го ограничи пристапот до купување на лични податоци на најбогатите во општеството.

## Позадина
Шошана Зубоф пишува дека „анализата на масивни множества на податоци започна како начин да се намали несигурноста преку откривање на веројатностите за идните обрасци во однесувањето на луѓето и системите“. Во 2014 година, Винсент Моско го нарече маркетингот на информации за клиентите и претплатниците на огласувачите како *надзорен капитализам* и покрај него го истакна владиниот надзор. Кристијан Фукс пишува дека владиниот  надзор се спојува со надзорниот капитализам.

Слично на ова, Зубоф информира дека прашањето е дополнително комплицирано поради многуте скришни колаборативни аранжмани со државните безбедносни апарати. Според Требор Шолц, компаниите регрутираат луѓе како информатори за овој тип на капитализам. Зубоф го споредува масовното производство на индустрискиот капитализам со надзорниот капитализам, истакнувајќи дека првиот беше меѓусебно зависен со неговите популации, кои беа негови потрошувачи и вработени, додека вториот ги третира како плен зависните популации, кои не се ниту негови потрошувачи ниту негови вработени и во голема мера не ги познаваат неговите процедури.

Нивното истражување покажува дека капиталистичкото дополнување на анализата на огромните количини на податоци ја однело нејзината првобитна цел во неочекуван правец. Надзорот ги менува структурите на моќ во информатичката економија, потенцијално менувајќи ја рамнотежата на моќта подалеку од националните држави и кон големите корпорации кои ја користат надзорната капиталистичка логика.

Зубоф забележува дека надзорниот капитализам се протега надвор од конвенционалниот институционален терен на приватната фирма, акумулирајќи не само средства и капитал за надзор, туку и права, и работи без значајни механизми за добивање согласност. Со други зборови, анализата на масивни збирки на податоци не била вршена само од државните апарати, туку и од компаниите. Зубоф тврди дека и Google и Facebook го измислиле надзорниот капитализам и го преточиле во „нова логика на акумулација“.

Оваа мутација резултирала со тоа што двете компании собираа многу голем број на податоци за нивните корисници, со основна цел да остварат профит. Со продажбата на овие збирки на податоци на надворешни корисници (особено огласувачите), таа станала економски механизам. Комбинацијата на анализата на масивни сетови на податоци и употребата на овие збирки на податоци како пазарен механизам го обликуваше концептот за надзорен капитализам. Надзорниот капитализам беше најавен како наследник на неолиберализмот.

Оливер Стоун, креаторот на филмот *Сноуден*, ја посочи играта базирана на локација *[[Pokemon Go|Покемон Го]]* како „најновиот знак за појавата на феноменот и демонстрација на надзорниот капитализам“. Стоун критикуваше дека локацијата на неговите корисници се користела не само за играчки цели, туку и за добивање повеќе информации за играчите. Со следење на локациите на корисниците, играта собрала многу повеќе информации отколку само имињата и локациите на корисниците: „може да пристапи до содржината на вашата USB меморија, вашите сметки, фотографии, мрежни врски и активности на телефонот, па дури и може да го активира вашиот телефон кога е во stand-by mode “. Овие податоци потоа можат да се анализираат и комодифицираат од компании како Google (кои значително инвестирале во развојот на играта) за да ја подобрат ефективноста на насоченото рекламирање.

Друг аспект на надзорниот капитализам е неговото влијание врз политичката кампања. Личните податоци преземени од страна на рударите на податоци може да им овозможат на различни компании (најпознатата Cambridge Analytica) да го подобрат таргетирањето на *политичкото* рекламирање, чекор подалеку од комерцијалните цели на претходните капиталистички операции за надзор. На овој начин, можно е политичките партии да можат да произведат многу повеќе насочено политичко рекламирање за да го максимизираат нивното влијание врз гласачите. Кори Доктороу пишува дека злоупотребата на овие збирки на податоци „ќе не одведе кон тоталитаризам“. Ова може да изгледа на корпоратократија, а Џозеф Туроу пишува дека „централноста на корпоративната моќ е директна реалност во самото срце на дигиталната ера“.

## Теорија

### Шошана Зубоф
Терминологијата „надзорен капитализам“ беше популаризирана од професорката од Харвард, Шошана Зубоф. Во теоријата на Зубоф, надзорниот капитализам е нова пазарна форма и специфична логика на капиталистичката акумулација. Во нејзиниот есеј од 2014 година *Дигитална декларација: Големите податоци како надзорен капитализам*, таа го окарактеризира како „радикално расцепкана и екстрактивна варијанта на информацискиот капитализам“ заснована на комодификација на „реалноста“ и нејзина трансформација во податоци за однесувањето за анализа и продажба.

Во следната статија од 2015 година, Зубоф ги анализираше општествените импликации на оваа мутација на капитализмот. Таа направи разлика помеѓу „надзорните средства“, „надзорниот капитал“ и „надзорниот капитализам“ и нивната зависност од глобалната архитектура на компјутерско посредување што таа го нарекува „Големиот Друг“, дистрибуиран и главно неоспорен нов израз на моќ што претставува скриени механизми на извлекување, комодификација и контрола што ги загрозува основните вредности како приватноста, демократијата и слободата.

Според Зубоф, надзорниот капитализам бил пиониоран од Гугл, а подоцна и од Фејсбук, исто како што масовното производство и менаџерскиот капитализам биле пионерани од Форд и Џенерал Моторс еден век порано, а сега станал доминантна форма на информатички капитализам. Зубоф нагласува дека промените во однесувањето овозможени од вештачката интелигенција станале усогласени со финансиските цели на американските интернет компании како Google, Facebook и Amazon.

Во нејзиното предавање на Оксфордскиот универзитет објавено во 2016 година, Зубоф ги идентификувала механизмите и практиките на надзорниот капитализам, вклучувајќи го и производството на „производи за предвидување“ за продажба на нови „бихејвиорални фјучерси пазари“. Таа го воведе концептот „одземање со надзор“, тврдејќи дека тој ги оспорува психолошките и политичките основи на самоопределувањето преку концентрација на правата во режимот за надзор. Ова е опишано како „Пуч одозгора“.

#### Клучни карактеристики
Книгата на Зубоф *„Ерата на надзорниот капитализам“* е детално испитување на скриената моќ на надзорниот капитализам и на потрагата на моќните корпорации по начини за предвидување и контролирање на човековото однесување. Зубоф идентификува четири клучни карактеристики во логиката на надзорниот капитализам и експлицитно ги следи четирите клучни карактеристики идентификувани од главниот економист на Google, Хал Варијан:

# Движење кон се повеќе и повеќе екстракција и анализа на податоци.
# Развој на нови договорни формулари со користење на компјутерски мониторинг и автоматизација.
# Желбата да се персонализираат и прилагодат услугите што им се нудат на корисниците на дигиталните платформи.
# Употребата на технолошката инфраструктура за спроведување на континуирани експерименти врз нејзините корисници и потрошувачи.

Според Зубоф барањето за приватност напротив тактиките на надзорните капиталисти или лобирањето за прекин на комерцијалниот надзор на Интернетот е исто како да се бара од Хенри Форд да го направи секој модел Т рачно и наведува дека таквите барања се егзистенцијални закани кои ги нарушуваат основните механизми за опстанок на овој ентитет.

Зубоф предупредува дека принципите на самоопределување можат да бидат изгубени поради „незнаење, научена беспомошност, невнимание, непријатност, навикнување или навивање“ и наведува дека „ние тежнееме да се потпираме на ментални модели, вокабулари и алатки дестилирани од минатите катастрофи“, осврнувајќи се на тоталитаристичките ноќни мори од дваесеттиот век и монополистичките предации на капитализмот од Позлатената ера. Контрамерките кои биле развиени за борба против овие претходни закани денес не се доволни, ниту соодветни за да се исполнат новите предизвици.

Таа го поставува и прашањето: „дали ние ќе бидеме господари на информациите или ќе бидеме нивни робови“ и наведува дека „ако дигиталната иднина треба да биде наш дом, тогаш ние сме тие што мора да го направиме тоа така“.

Во својата книга, Зубоф дискутира за разликите помеѓу индустрискиот капитализам и надзорниот капитализам. Зубоф пишува дека како што индустрискиот капитализам ја експлоатирл природата, надзорниот капитализам ја искористува човечката природа.

### Џон Белами Фостер и Роберт В. Мекчесни
Терминот „надзорен капитализам“ го употребиле и политичките економисти Џон Белами Фостер и Роберт В. Мекчесни, иако со различно значење. Во една статија објавена во *Monthly Review* во 2014 година, тие го применуваат за да ја опишат манифестацијата на „ненаситната потреба за податоци“ за финансијализацијата, за која објаснуваат дека е „долгорочната шпекулација за раст на финансиските средства во однос на БДП“ воведени во САД од индустријата и владата во 1980-тите, што еволуирале надвор од воено-индустрискиот комплекс.

## Одговор
Бројни организации се борат за слобода на говор и права на приватност во новиот надзорен капитализам и разни национални влади донеле закони за приватност. Исто така, може да се замисли дека новите способности и употреби на масовниот надзор бараат структурни промени кон нов систем за да се создаде одговорност и да се спречи злоупотреба. Вниманието на владата кон опасностите од надзорниот капитализам особено се зголеми по разоткривањето на скандалот со податоците на Facebook-Cambridge Analytica што се случи на почетокот на 2018 година. Како одговор на злоупотребата на масовниот надзор повеќе држави презедоа превентивни мерки. Европската унија, на пример, реагирала на овие настани и ги ограничила своите правила и прописи за злоупотреба на големи податоци. Надзорниот капитализам многу потешко може да се продне после овие правила, познати како Општи регулативи за заштита на податоците. Сепак, спроведувањето превентивни мерки против злоупотреба на масовниот надзор е тешко за многу земји бидејќи бара структурна промена на целокупниот систем.

## Поврзано
* Adware
* Вештачка интелигенција

## Наводи

## Дополнителна литература

* 
* 

## Надворешни врски

* Воведен говор на Шошана Зубоф: Реалноста е следната голема работа, YouTube, Elevate Festival, 2014 година
* Големо друго: Надзорен капитализам и изгледите на информациската цивилизација, Шошана Зубоф
* Новите облеки на капитализмот, Евгениј Морозов, *Збунетиот* (4 февруари 2019 година)
Категорија:Надзор
Категорија:Истражување на пазарот
Категорија:Историја на семрежјето
Категорија:Капитализам
Категорија:Големи податоци