Именки во старословенскиот јазик

Старословенскиот јазик бил изразито синтетичен јазик, односно имал развиена падежна промена. Се разликувале седум падежи: номинатив-N., генитив-G., датив-D., акузатив-A., вокатив-V., инструментал-I. и локатив-L.. Номинативот и вокативот се нарекуваат *прави* или *независни* падежи, додека останатите *коси* или *зависни*.

За разлика од состојбата во повеќето современи словенски јазици, во старословенскиот постоеле три броја: *еднина* (сингулар), *двоина* (дуал) и *множина* (плурал). Јасна е употребата на еднината и множината; двоината се употребувала кога се именувеле *две* нешта. Нејзината употреба била задолжителна и постоеле нејзини форми за сите менливи категории. Таа се употребувала и со сложенки од бројот два, како на пример со броевите 12, 22, 32 или 102. Од современите словенски јазици ја задржале само словенечкиот и лужичкосрпскиот јазик, а остатоци се среќаваат и во македонскиот; така, множинските форми: *раце*, *нозе*, *очи* и *уши* се всушност стари двоински форми кои ја потиснале соодветната множинска форма (таа е зачувана во дијалекти форми, на пр. *руки*, *ноги*). Покрај ваквите форми, формите на избројаната множина исто така се остаток од старата двоина: *еден клуч*, *два клуча*, *многу клучеви*.

= Промени на именките =
Имало повеќе парадигми (начини) на падежни промени на именките, и тоа според основата, а не според родот, иако речиси сите парадигми покажувале наклоност кон одреден род (родови). Сите падежи имале форми за трите броја: еднина, двоина и множина. Некои од парадигмите веќе излегувале од употреба во времето на зачетоците на словенскта писменост, за сметка на други кои се наметнувале како поедноставни. Иако, општо, секоја парадигма е посебна, сите покажуваат неколку заеднички одлики: именките од машки и среден род секогаш имаат завршеток во инструментал еднина **-мь** (=**-mĭ**), а оние од женски род **-** (=**-j**); именките од среден род имаат формално еднаков номинатив, акузатив и вокатив во сите три броја, а во множина го имаат завршетокот **-a**; генитивот множина кај сите три рода е **-ъ** (=**-ŭ**) или **-ь** (=**-ĭ**); дативот множина кај сите три рода го има завршетокот **-мъ** (=**-mŭ**); во двоина се разликуваат само три форми (наместо седум): една за номинатив, акузатив и вокатив, втора за генитив и локатив и трета за датив и инструментал. Генитив и локатив двоина за сите три рода имаат завршеток **-** (=**-u**), а датив и инструментал завтшеток **-ма**. Останатите форми се начелно различни.

## О/ЈО и А/ЈА промена
Најзастапени биле О-промената и ЈО-промената (исто именувани како тврда О- и мека О-промена соодветно) за машки и среден род и А-промената и ЈА-промената (исто иманувани како тврда А- и мека А-промена соодветно) за женски род.

* **Прво ќе ја илустрираме промената според О-основата.** Именките од машки род коишто се менуваат според овааа парадигма завршуваат на **-ъ** пред кое стои тврда согласка. Такви се на пример именките: **богъ** (бог), **дргъ** (другар), **врагъ** (ѓавол), **чловкъ** (човек), **народъ** (народ), **сънъ** (сон), **градъ** (град). Промената на *градъ* и *чловкъ* е следнава:

center|О-промена, машки род

Важна напомена околу оваа промена треба да се даде околу формата на акузативот еднина. Така, ако именката означува нешто живо (*одушевено*) тогаш акузативот е формално еднаков со генитивот еднина (пример: чловка), а доколку именката означува нешто неживо *неодушевено*), тогаш акузативот е еднаков со номинативот еднина (пример: градъ). Исто така редовно се врши првата палатализација: **чловче** (V. еднина), **чловц** (L. еднина), **чловцхъ** (L. множина), **чловци** (N., V. множина)

Именките од среден род кои ѝ припаѓаат на оваа промена завршуваат на **-о**. Такви се: **мсто** (место), **вко** (клепка), **село** (село), **иго** (јарем), **тро** (утро), **дло** (дело). Промената на *мсто* и *вко* е следнава:

center|О-промена, среден род

Како што нагласивме за формите од среден род, така и тука, формите за номинативот, акузативот и вокативот во сите три броја е формално еднакви. Исто така и тука се врши првата палатализација на заднонепчените согласки (вц, вцхъ итн.).

* **Промената според ЈО-основата** или меката О-основа ја имаат и именките од машки и именкте од среден род. Именките од машки род коишто припаѓаат на оваа промена завршуваат на**-ь** пред кое стои мека согласка (или група согласки) или пак завршуваат на **и**; такви се: **мжь** (маж), **старьць** (старец), **конь** (коњ), **краи** (крај, област, околина), **бои** (бој, борба), **змии** (змија). Именките пак од среден род завршуваат на **-е**, како: **море** (читај: морје; море), **поле** (читај: полје; поле), **трьжиште** (пазар), **срьдьце** (срце); посебна подгрупа претставуваат глаголските именки на **-ние** или **-нь**, како: **сътворение** (суштество), **движение** (движење), **чловколюбьствие** (човекољубие), **знань** (знаење, наука). Парадигмата на *мжь* и *змии* е следнава:

center|JО-промена, машки род

Напомена: Unicode нема соодветна графема за *прејотирано а* кое може да се запише како **ıа**, додека во модерните источнословенски азбуки и бугарската азбука се користи графемата **я**.

Соодветно се менуваат именките од среден род. Парадигмата на *срьдьце* е следнава:

center|ЈО-промена, среден род

* **Промена според А-основата** или тврдата А-основа имаат главно именки од женски род коишто завршуваат на **-а** пред кое стои тврда согласка. Такви се: **нога** (нога), **рка** (рака), **жена** (жена), **ръıба** (риба), **вода** (вода), **брада** (брада). Мал број именки од машки род исто така се менуваат според оваа промена: **владъıка** (владетел), **слга** (слуга), **сотона** (сатана, ѓавол), **воевода** (војвода), **старишина** (старешина) итн. Парадигмата на *жена* и *нога* е следнава:

center|A-промена

Напомена: и тука се врши палатализација на заднонепчените согласки (ноѕѣ). Се сретнува и формата **ноз** наместо **ноѕ** во соодветните падежи.

* **Промената според ЈА-основата** или меката А-основа ја имаат исто така најчесто именки од женски род кои завршуваат на **-ıа** (=ја) или пак именки и од женски и од машки кои завршуваат на **-а** пред кое стои мека согласка (или група согласки). Такви се: **брıа** (бура, читај: бурја), **землıа** (земја, читај: земл'ја), **свиниıа** (свиња, читај: свинија), **чаша** (чаша), **овьца** (овца), **свшта** (свеќа), **дша** (душа), **чародица** (волшебник), **юноша** (момче, младич) итн. Парадигмата на *дша* и *чародица* е следнава:

center|ЈA-промена, машки и женски род

При промената на именките по овие основи (О, ЈО, А и ЈА) се јавуваат одредени паралелности, правилен распоред на самогласките. Овој распоред од облик **О:ЈО** и **А:ЈА** е следниов:
: **ъ** : **ь**,   **о** : **е**,   ***' : '''и''',   '''ъı''' : ***'

Во оние падежи каде што во **О** и **А-промената** се јавуваат првите самогласки, таму во **ЈО** и **ЈА-промената** се јавуваат вторите.

## И-промена

Именките кои се менуваат по оваа парадигма имаат основа **ĭ** (кратко **и**). Карактеристично за оваа промена е формалната еднаквост на номинативот и акузативот во еднина. Именките од оваа промена завршуваат на **-ь**. Според оваа промена се менуваат пред сè именки од женски род, но постои една група именки од машки род, со голема честота на употреба во јазикот, кои исто така ѝ припаѓаат на оваа промена. Такви се: од женски род:**стварь** (суштество, дело), **вдь** (знаење), **мъıсль** (мисла), **кость** (коска), **власть** (власт, владение), **мошть** (моќ), **съмрьть** (смрт), **милость** (милост),  **памть** (памет); од машки род:**пть** (пат), **гость** (гостин), **господь** (господ), **лакъть** (лакот), **ногъть** (нокот), **огнь** (оган), **боль** (болка), **гль** (јаглен) итн. Парадигмата е иста и за именките од женски и за именките од машки род, со единствена разлика во инструментал еднина и вокатив множина. Промената на *кость* и *пть* е следнава:

center|I-промена, машки и женски род

## У-промена

Оваа промена е наречена и **ŭ-промена** или **кратка у-промена**. По оваа парадигма се менуваат само мал број именки од машки род; истите многу рано почнале да ги губат старите завршетоци и да преминуваат кон О-промената. Меѓутоа оваа парадигма ќе игра големо влијание во промената на именките во модерните јужнословенски јазици. Имено, од ŭ-промената потекнува вметокот (инфиксот) **-ов-** (или **-ев-**) при формирањето на множината во македонскиот и српскохрватскиот јазик. Во оваа промена спаѓаат именките: **съıнъ** (син), **домъ** (дом), **медъ** (мед), **ледъ** (лед, мраз), **волъ** (вол), **полъ** (пол, страна), **връхъ** (врв), **садъ** (градина), **ıадъ** (отров), **миръ** (свет, мир), **гласъ** (глас), **родъ** (род), **рдъ** (ред), **чинъ** (начин, ред, измама), **гръмъ** (грмушка, жбун). Најрано со приближувањето кон О-промената започнала именката съıнъ (најверојатно заради именката отьць, која ѝ припаѓала на ЈО-основата), а само именките волъ и полъ ја задржале целосната ŭ-промена. Парадигмата на *съıнъ* е следната:

center|Ŭ-промена, машки

## ЪВ-промена

Оваа промена е наречена и **ū-промена** или **долга у-промена**. По оваа промена се менуваат мал број именки од женски род. Разликата помеѓу оваа промена и согласните промени се само во номинатив и локатив еднина и датив и инструментал множина. Именките кои ѝ припаѓаат на оваа промена во номинатив еднина завршуваат на **-ъı** (што се развило од долгото у, **ū > ъı**), кое пак во хетеросилабичка позиција (пред самогласка) добива развој: **ъı > ъв** од каде и ѝ доаѓа името. Тука спаѓаат именките: **црькъı** (црква), **бкъı** (буква), **брадъı** (секира), **жрьнъı** (воденички камен), ***кръı** (крв), **локъı** (бара, локва), **любъı** (љубов), **неплодъı** (неротка), **свекръı** (свекрва), **смокъı** (смоква), **тъıкиъı** (тиква), **цлъı** (оздравување, исцеление), **тръı** (јатрва). Парадигмата на *црькъı* е следнава:

center|Ū-промена, женски род

Напомена: за именката *кръı не постојат форми за двоина. Исто така нејзината форма за номинатив еднина е *претпоставена*, а не *засведочена*. Наместо неа се среќава акузативната кръвь.

## Согласни промени

Голем број именки од трите рода се менуваат според овие основи. Нивна основна особина е *вметокот* (инфиксот) кој се јавува во косите (зависни) падежи (генитив, датив, инструментал и локатив). Според вметокот постојат следниве подгрупи (потпромени): *Н*-промена, *С*-промена, *Т*-промена и *Р*-промена. Овие форми уште во раната фаза на јазикот почнале да се приближуваат кон О-, А-, односно И-промената така што за голем број од овие именки постојат алтернативни форми од другите промени. Парадигмите се следниве:

* **Н-промената** се одликува со вметокот **-ен-**. Според неа се менуваат именки од машки род (**камъı** (камен), **пламъı** (пламен), **дьнь** (ден), **корнь** (корен), **ремень** (ремен), **степень** (степен), **елень** (елен), **гребень** (гребен), **кремень** (кремен) итн.) и именки од среден род (**им** (име), **писм** (буква), **чисм** (број), **плем** (племе), **врм** (време), **брм** (бреме, тежина), **слм** (покрив), **см** (семе, расад), **тм** (теме) итн.). Парадигмата на **камъı* и *им* е следнава:

center|N-промена, машки и среден род

* **С-промената** се одликува со вметокот **-ес-**. Според неа се менуваат именки од среден род кои во номинатив еднина завршуваат на **-о**. Такви се: **слово** (беседа, збор, говор), **тло** (тело), **небо** (небо), **чдо** (чудо), **око** (око), **хо** (уво), **диво** (чудо) итн. Парадигмата на *слово* е следнава:

center|S-промена, среден род

Напомена: именките *око, очесе* и *хо, шесе* имаат двоински форми според И-промената: на пример *очи* и *ши* наместо очекуваните *очес* и *шес*!

* **Т-промената** се одликува со вметокот **-т-**. По оваа промена се менуваат мал број именки од среден род што означуваат *младо суштество*. Такви се: **отроч** (момче), **козьл** (јаре), **жрб** (ждребе), **агн** (јагне), **тел** (теле) итн. Парадигмата на *отроч* е следнава:

center|T-промена, среден род

* **Р-промената** се одликува со вметокот **-ер-**. По оваа промена се менуваат само две именки **мати** (мајка) и **дъшти** (ќерка). За нив не постојат двоински форми. Парадигмата на мати е следнава:

center|R-промена

= Промена на заменките =

Заменките како и именките  се менуваат по род, број и падеж. Основната поделба на замеките е на *лични* и *нелични*. личните заменки не разликувале род, додека неличните имале форми за секој род поодлено.
* Лични заменки се: **азъ** [јас] и **тъı** [ти] (за 1. и 2. лице еднина), **в** [ние двајца/две] и **ва** [вие двајца/две] (1. и 2. лице двоина), **мъı** [ние] и **въı** [вие] (1. и 2. лице множина), лично-повратната заменка **с** [себе, се] и прашалните **къто** [кој?] и **чьто** [што?] (и од нив изведените: **никъто** [никој], **нкъто** [некој], **ничьто** [ништо], **нчьто** [нешто]), иако во некои класификации прашалните заменки се сместени меѓу неличните.
* Нелични заменки се сите останати: **тъ, та, то** [тој, таа, тоа], **онъ, она, оно** [оној, онаа, она], ***и, *ıа, *** [тој, таа, тоа; за 3. лице], **къıи, каıа, ко** [кој, која, кое], **сь, си, се** [овој, оваа, ова], **вьсь, вьса, вьсе** [сиот, сета, сето]

## Нелични заменки
Слично како и кај именките, и кај неличните заменки има два вида на промена: тврда и мека. Најбитната разлика е следнава: во генитив еднина, пред завршетокот **-го**, при тврдата промена стои **--**, додека при меката стои **-и-**; исто и во генитив/локатив множина и некои други падежи. Типични придавки од тврдата промена се: **тъ, та, то** и **онъ, она, оно**, додека од меката: ***и, *ıа, *** и 
**сь, си, се** (и ова не се единствени заменки од овие промени!). Заменката **вьсь, вьса, вьсе** не припаѓа доследно ниту на едната ниту на другата промена, туку има т.н. мешана промена. Овој пример е единствен. Парадигмата на тврдата промена ќе ја илустрираме преку заменката **онъ, она, оно**, додека меката преку замекната **мои, моıа, мо** [мој, моја, мое]:

center

* Во некои падежи на меката промена постоела тенденција на скусување на формите (контракција); така:
: мо > мо (G. еднина, женски род)
: мои > мои (D. и L. еднина, женски род)
и слично, кои се толкуваат како дијалектизми непосредно по Кирило-Методиевскиот период. Но акузатив множина за машки и женски род е мо по правило!

* Заменката ***и, *ıа, *** е една од најважните и најчесто употребуваните во јазикот, имено таа игра улога на заменка за 3. лице, ги „определува“ придавките во нивната сложена промена, додека сврзана со честичката **же**, **иже, ıаже, же**, игра улога на односна заменка (којшто, којашто, коешто). Формите за номинатив еднина без **же** се незасведочени, туку претпоставени. Парадигмата на нејзината промена е следнава:

center

Напомена: кога пред формите на оваа заменка стои некој од предлозите **въ**, **къ** и **съ**, таа добива протетичко **н-**: къ нем, съ него, въ немь итн. Подоцна појавата на протетичкото **н-** се проширила на останатите предлози. Така во современиот македонски јазик имаме: него-го, нему-му, неа-ја итн.

Формите од акузативот и дативот се употребуваат исто како формите за директен и индиректен предмет во македонскиот [**рече** **м** = му рече, **възгласи и** = го повика], додека формите од генитивот се употребуваат како присвојна придавка (**лице** **го** = лицето негово).

Формите со честичката **же** се преведуваат со односна заменка: **Отьче нашь иже** **си на небесьхъ** = Оче наш *којшто* си на небесите итн.

* Друга многу честа заменка во јазикот е заменката **вьсь, вьса, вьсе** = сет, сета, сето (или: цел, цела, цело). Нејзината промена се нарекува *мешана* оти пројавува одлики и од тврдата и од меката заменска промена. Парадигмата е следнава (не постојат форми за двоина!):

center

## Лични заменки
Личните заменки не разликуваат форми за родовите туку имаат една, општа, форма за секој падеж. Парадигмата на личната заменка за 1. и 2. лице е следнава:

center

Номинативните форми се користат ретко (слично како во латинскиот), освен за нагласување, бидејќи личната форма на глаголот го определува вршителот на дејството во една реченица. Дативните и акузативните „долги“ форми идат со предлози (**отъ мене** = од мене, **о насъ** = околу нас, **съ вами** = со вас), додека „кусите“ се енклитички (**дамь ти** = ќе ти дадам, **гл****да****ши м** = ме гледаш, **молимъ т** = те молиме).

* Лично-повратната заменка ја има следнава промена:

center

Акузативното **с** редовно се наоѓа покрај повратните глаголи: **съкръıвати с** = се крие, **покаıати с** = се покајува.

* Промената на прашалните заменки **къто** (= кој) и **чьто** (= што) е следнава:

center

Заменката *чьто* пројавува повеќе форми во некои падежи, така во генитив се среќаваат: **чьсо** и **чесого**, во датив: **чьсом** и **чемо**, во локатив **чесомь**.

= Промени на придавките =

Придавките се зборови кои се употребуваат покрај именките за да ги дообјаснат, или пак самостојно. Се менуваат по род, број и падеж, а за нив се поврзува и категоријата определеност (слично како членот во македонскиот). Имено, придавките се менуваат според две парадигми:
* **Проста (именска) промена**, според која промената на придавката е идентична со промената на именките според О/ЈО- или А/ЈА-промената, согласно нејзиниот род и завршеток;
* **Сложена (заменска) промена**, според која на формите од именската промена на придавката им се „слепуваат“ формите од заменката *и, іа, .

## Проста (именска) промена

При простата промена, падежните завршетоци на придавките се исти со падежните завршетоци на именките од О/ЈО- и А/ЈА-промената, согласно нивниот род. Како и кај именките, се врши распределба на тврда (О-, т.е. А-промена) и мека (ЈО-, т.е. ЈА-промена) според завршетокот на самата придавка. Пададигмите на **добръ, добра, добро** (=добар, -а, -о од тврдата) и **ништь, ништа, ниште** (=сиромав, -а, -о од меката промена) се следниве:

center

## Сложена (заменска) промена
При сложената (заменска) промена на придавките, на формите од простата промена им се додаваат формите од заменката за 3. лице: *и, ,  на соодветниот падеж. При ваквото додавање, особено во множина, доаѓа до одредени промени во формата на самата придавка. Парадигмите на претходните придавки (**добръ** и **ништь**) се следниве:

center

## Употреба на именската и заменската промена на придавките
Именската промена е „основната“, првична промена на придавките. Општо, таа означува нешто кое за говорителите (или информацијата која ја носи) е нововнесена (во разговор), новоспомената (во текст). На овој начин се истакнува, означува неопределеноста на именуваното со придавката. Слична постапка се прави со именките/придавките и членот во современиот македонски. Од друга страна заменската промена означува нешто кое на говорителите (или информацијата која ја носи) е веќе спомената, позната. Ваква распределба постои (иако полека се напушта) во српскохрватскиот јазик, особено во неговата хрватска варијанта.

## Степенување на придавките
Постоеле три степени кај придавките: основниот, неутрален, облик (позитив), компаратив и суперлатив. Компаративот се градел синтетично, додека градењето на суперлативот е малку покарактеристично и уникатно словенско.

Компаративот се гради кога на основниот облик ќе се додадат наставките **-и** или **-ии**. Почеста е првата наставка иако нема правило на која придавка ѝ следи која наставка. Редовно се предизвикува палатализација, ако за тоа има услови. На пример:
* **новъ, нова, ново : нови, новиши, нове** (нов, -а, -о : понов, -а, -о)
* **драгъ, драга, драго : дражии, дражиши, драже** (драг, -а, -о : подраг, -а, -о)
* **простъ, проста, просто : прости, простиши, просте** (прост, -а, -о : попрост, -а, -о)
Компатаривните форми се менуваат според ЈО/ЈА-промените. Единствен исклучок е формата за акузатив еднина која е иста со соодветната форма од согласничките основи. Исто така, компаратицните форми имаат и сложена (заменска) промена.

Суперлативот се среќава навистина мошне ретко (дури: инцидентно), па затоа и многу јазичари сметаат дека суперлативот како посебна форма во старословенскиот јазик и не постои. Постојат два начини на негово изразување. Првиот е со претставката **наи-** која се додава на формата на компаративот (слично како во македонскиот): наинови, наидражии, наипрости (најнов, најдраг, најпрост) итн. Вториот начин е аналитички, во конструкции од типот: вьсхъ нови (= најнов, буквално: понов од сите / од сѐ), вьсхъ дражии (= најдраг, подраг од сите / од сѐ).

Вториот начин е значително почест во текстовите (и не се смета за суперлатив во права смисла). Првиот начин се верува дека се развил и раширил во подовнежните периоди на јазикот.

## Поврзано

:Старословенски јазик
:Глаголски форми во старословенскиот јазик
:Фонетика на старословенскиот јазик

Категорија:Старословенска граматика