Килауеја

**Килауеја** () — вулкан на Хаваите, на југоисток од архипелагот, на истоимениот остров. Овој штитест вулкан кој се формирал во подножјето на блискиот Мауна Лоа се издига на 1.246,2 м надморска висина, и е еден од најголемите светски вулкани според количината на излеана лава. Од нејзиниот врв крунисан со купа чија должина е пет километри, во два правци се простираат бројни кратери, конуси и вулкански пукнатини со должини од повеќе десетици километри. Еден од неговите еруптивни отвори, Пуу Оо, е во постојана ерупција од 3 јануари 1983 година што Килауеја го прави еден од најактивните вулкани на светот земајќи ги предвид 52 избуви што тој ги имал само во текот на 20 век. Овие избуви кои го дефинирале хавајскиот избувен вид се одликува со лава со голема флуидност која доаѓа од хавајската жешка точка и од која произлегле и други вулкани од архипелагот.

## Опис
Сместен по должината на јужниот брег на островот, вулканот е стар 300,000 до 600,000 години и се појавил на надморска висина пред околу 100.000 години. Тоа е вториот најмлад производ на хавајската жешка точка и тековен еруптивен центарот на хавајскиот поморски гребен. Структурно, Килауеја има широка, прилично неодамна формирана купа на нејзиниот врв и две активни судирни зони, една која се протега 125 километри источно и друга 35 километри на запад, бидејќи активен расед на непозната длабочина се движи вертикално во просек од 2 до 20 милиметри годишно.

Еруптивната историја на Килауеја е долга и активна. Името на вулканот на хавајски јазик значи "исфрлање" или "големо ширење", повикувајќи се на честите изливи на лава. Најраните лави на вулканот датираат од неговата подморска предштитеста фаза. Земени биле примероци од неговите потопени падини со помош на далечински управувани подводни возила. Лавите помлади од 1000 години покриваат 90% од површината на вулканот. Најстарите изложени лави датираат од пред 2,800 години. Првата добро документирана ерупција на Килауеја се случила во 1823 (западниот контакт и пишаната историја започнале во 1778) и оттогаш, вулканот постојано еруптира. Повеќето историски ерупции се случиле на врвот на вулканот или во неговата источна судирна зона и истите се долги и со ефузивен карактер. Геолошките наоди покажуваат дека силни експлозивни активности биле честа појава и пред европскиот контакт а во 1790 една таква ерупција убила над 80 војници. Тековната ерупција на Килауеја датира од 3 јануари 1983 и претставува негова најдолготрајна активност во неговиот историски период на активност а воедно тоа е и една од најдолготрајните ерупции во светот. Од јануари 2011 година, ерупцијата има произведено 3,5 кубни километри лава создавајќи 123 километри копно. 
мини|343.991x343.991пкс|Килауеја
Високото ниво на активност на Килауеја влијание врз екологијата. Растот на растенијата честопати е прекинат поради свежата тефра и испуштениот сулфур диоксид, кој предизвикува кисели дождови особено во пустата област јужно од неговата југозападна зона позната како Пустина Кау. Сепак, онаму каде што вулканот не го уништил, дивиот свет е буен и многу ендемски благодарение на изолацијата на Килауеја од најблиското копно. Историски, петте вулкани на островот Хавајците ги сметаат за свети места и во хавајската митологија кратерот на Килауеја било тело и дом на Пеле, божица на огнот, громот, ветерот и вулканите. Вилијам Елис, мисионер од Англија, го дал првиот современ запис за Килауеја поминувајќи две недели на патување околу вулканот. Од нејзиното основање од страна на Томас Џагар во 1912 година, Хавајската вулканска опсерваторија, која се наоѓа на работ на купата на Килауеја, служела како главно истражувачко и научно тело на вулканот и на островот во целина. Во 1916 година, бил основан Националниот парк на вулканите во Хаваи и оттогаш паркот станал дел од светското наследство на УНЕСКО и една од главните туристички одредишта со привлекување на околу 2.6 милиони луѓе годишно. 
File:Location Kilauea.svg|thumb|Местоположба на Килауеја на Хаваи

poly 65 65 97 105 138 126 229 113 236 134 207 171 174 180 151 201 139 237 121 259 97 286 57 261 48 240 56 197 39 159 60 157 85 127 63 90 47 90 54 74 Мауна Лоа
poly 67 55 66 65 99 106 121 115 140 127 213 116 215 88 186 59 121 33 106 52 Мауна Кеја
poly 39 158 61 159 85 127 65 89 40 89 20 105 20 122 Хуалалаи
poly 67 54 106 53 120 35 87 20 85 10 63 2 51 6 54 33 Кохала

desc bottom-left



## Геологија

### Поставеност
Како и сите хавајски вулкани, вулканот Килауеја се создадал кога тихоокеанската тектонска плоча се поместила над хавајската "жешка" точка. Вулканите на островот Хаваи се најновите докази за овој процес кој, пред 70 милиони години, го создал Хавајскиот поморски синџир долг 6000 километри. Килауеја е еден од петте вулкани кои го сочинуваат островот Хаваи. Најстариот вулкан на островот, Кохала, е стар повеќе од милион години а најмладиот Килауеја, се проценува дека е на возраст од 300,000 до 600,000 години. Подводниот вулкан Лоихи, кој се наоѓа на падината на островот е дури помлад, но тој допрва треба да избие на површината. Оттука, тој е вториот најмлад вулкан во Хавајскиот поморски синџир, венец на штитести вулкани и подводни планини кој се протега од Хаваи до ровот на Камчатка во Русија.
мини|Пресек на источната судирна зона на Килауеја
Според моделот на формирањето на сите хавајски вулкани, вулканот Килауеја својата историја ја започнал како подводен вулкан, постепено градејќи се нагоре преку подводни ерупции на алкално базалтна лава пред да излезе од морето со серија експлозивни ерупции пред околу 50.000 до 100.000 години. Оттогаш, вулканската активност веројатно била истата како онаа сега, континуиран прилив на ефузивни и експлозивни ерупции по приближно истата шема како и неговата активност во последните 200 или 300 години.

Иако е над 600,000 години стар, Килауеја сè уште се смета за млад хавајски вулкан. Најстариот вулкан на островот, Кохала на северозападниот дел речиси 900,000 години бил активен пред да се угасне. Активноста на вулканот во блиска иднина најверојатно ќе биде истата како онаа во минатото, пред 50,000 и 100,000 години. Хавајската и експлозивна активност ќе продолжи да го зголемува врвот на Килауеја, вулканот ќе гради судирни зони и ќе продолжи да ја пополнува својата купа.
### Структура

Килауеја бил мошне активен во текот на неговата историја. Од 1918 наваму, единствената подолга пауза на Килауеја која траела 18 години била помеѓу 1934 и 1952 година. Во најголем дел ерупцијата се состои од цврсти текови на лава, со повремено исфрлање вулкански пепел и тефра со релативно послаби експлозивни ерупции. Голем дел на вулканот е покриен со историски текови на лава и 90% од неговата површина датира од последните 1,100 години. Килауеја се изградил себеси нагоре од дното на океанот со текот на времето па на тој начин поголемиот негов дел останува подводен. Неговата воздушна површината е во форма на благо наведнат, издолжен, децентрализиран штит со површина од 1,500 километри, правејќи до 13.7% од вкупната површина на островот.

Килауеја има голема купа на врвот од 4 до 3,2 километри со ѕидови високи до 120 метри, прекршени од лавини текови на југозападната страна. Не е познато дали купата секогаш постоела или релативно е нова бидејќи можно е да постоела и да исчезнувала во текот на еруптивната историја на вулканот. Тоа што е познато е дека најверојатно била формирана во тек на неколку векови, и се смета дека изградбата на сегашната купа започнала пред околу 500 години и дека нејзината сегашна форма била финализирана со особено моќната ерупција во 1790. Главна одлика во рамки на купата е кратерот *Халемаума*, голема јама и еден од најактивните еруптивни центри на Килауеја. Кратерот има обем од околу 920 метри со длабочина од 85 метри, но неговиот облик варирал низ историјата. Долниот дел на *Халемаума* денес претежно е прекриен со лавата од најновата ерупција, во 1974 година.

Сите историски ерупции на Килауеја се случиле главно на  три места: на врвот на купата, на источната судирна зона или на југозападната зона. Половина од историските ерупции се случиле во или во близина на купата. Активност имало речиси континуирано во тек на 19 век и тоа кулминирало со голема експлозивна ерупција во 1924 година. Новата активност главно се префрла кон источната судирна зона, локација на 24 историски ерупции, главно во горниот дел. Спротивно на тоа, на југозападниот судирен дел вулканот е релативно тивок и тука се случиле само пет вулкански настани до денес.

## Историја на ерупциите
десно|мини|Вулкански пепел со сулфур диоксид од кратерот Халемаума
### Праисториски ерупции
Геолозите датирале и документирале десетици големи ерупции во текот на долгата историја на вулканот, премостувајќи го долгиот јаз помеѓу најстарата карпа на Килаеуа и најпоследните писмени документи и историски опсервации. Историските лави на вулканот научниците ги утврдувале на три начини. Најстарите текови, кои датираат од 275,000 да 225,000 години, се утврдувале на потопената јужна падина со далечински управувани подводни возила со кои биле земени примероци од предштитестата фаза, кога вулканот бил подводен и уште не бил над површината на океанот. Вториот начин на утврдување било со дупчење на подлабоките талози заради земање основни примероци од јадрата на карпите и третиот бил со палеомагнетско датирање, применето кај воздушно изложениот дел на вулканот. Ова датирање укажувало на возраст на вулканот од 50.000-70.000 години. Пресметките се правеле и врз основа на таложењето пепел во тек на историјата кое се проценува дека било со просечна стапка од 6 метри на илјада години. Најстариот добро проучен еруптивен производ од Килауеја е пепелот Увекахуна, производ на експлозивни ерупции пред околу 2,800 и 2,100 години. Иако во голема мера бил закопан со помладите текови на лава, сепак останува изложен во некои места и може да се најде на повеќе од 20 километри од купата на вулканот што е доказ за многу моќна ерупција.

мини|Слика за ерупцијата во 1891

### 1790 до 1934
Најстарите сигурни писмена докази на историската активност датираат од околу 1820, и првата добро документирана ерупција се случила во 1823, кога вулканот за првпат бил набљудуван. иако домородните Хавајци се верува дека првпат се населиле на островот пред околу 1,500 години, постојат слаби усни докази за периодот пред европското пристигнување на островот и истите се тешки за толкување.  Пред европското пристигнувањето на островот фитомагнетна ерупција се случила во 1790, при што загинале воини кои биле дел на војската на Кеоуа Куаула, последниот поглаватар кој се спротивставил на владеењето на Камехамеха I. Килауеја забележал 61 поединечна ерупција од 1823, со што станал еден од најактивните вулкани на Земјата.

Килауеја избил во 1823 и 1832, но првата голема ерупција по настанот во 1790 се случил во 1840, кога источната судирна зона станала место на голема ефузивна хавајска ерупција. Ерупција траела 26 дена и биле произведени околу 205 да 265 милиони кубни метри лава. Светлината создадена од ерупцијата наводно била толку силна што можело ноќе да се чита весник во Хило оддалечен 30 километри од вулканот. Вулканот бил активен во 1868, 1877, 1884, 1885, 1894, и 1918 година, пред наредната голема ерупција во 1918-1919. *Халемаумау*, тогаш бил исполнет со лавино езеро кое потоа се исцедило. Оваа активност на крајот го изградила Мауна Ики, градејќи голем лавин штит во рамките на купата во тек на период од осум месеци. Ерупција избила големо количество на лавина фонтана. Следела активноста во 1921-1923. Наредната голема ерупција се случила во 1924 година. Кратерот Халемаумау, целосно формирана кратерска јама по настанот во 1919, исполнет со лавино езеро кое подоцна се исцедило, почнал да тоне во земјата до 210 метри длабочина под густ облак од вулкански пепел. Вулканска активност потоа се ограничила на врвот и престана целосно по 1934 година.
мини|293.991x293.991пкс|Сулфур диоксид низ кратерот Халемаумау

### 1952-1982
По Халемаумау настанот, вулканот останал релативно тивок со сите активности ограничени на врвот. Во 1952 година оживел со огромна лавина фонтана висока 245 метри во Халемаумау кратерот. Имало повеќе континуирани лавини фонтани помеѓу 15-30 метри високи а ерупцијата на вулканот траела 136 дена. Ерупции се случиле наскоро во 1954, 1955 и 1959 година сè до големиот настан во 1960 година кога поради фреатичка ерупција и земјотрес било евакуирано населението.

По настанот, ерупциите на вулканот речиси биле постојани а вулканот бил во состојба на континуирана активност, што останува и денес. Во 1967-1968 ерупцијата била поголема, со 80 милиони кубни метри вулкански материјал и активност во кратерот Халемаумау  со времетраење од  251 ден. По овој настан следела маратонската активност на ерупцијата на Мауна Ули која траела од 24 мај 1969 до 24 јули 1974 и додала нови 93 хектари површина на островот. По затишје на еруптивната активност имало голем  земјотрес со магнитуда од 7.2 во кратерот кој предизвикал делумен колапс на врвот по што активноста повеќе не продолжила сè до 1977 година.

### 1983 до денес
мини|Puʻu ʻŌʻō - Јуни 1983|282.997x282.997пкс
Тековната ерупција на Килауеја почнала на 3 јануари 1983 по должината на источната зона. Вулканскиот вентил произведува енергични лавини фонтани кои брзо се градат во Pu'u'Ō'ō конус, испраќајќи го текот на лавата надолу по падината. Од декември 2014 година проток од тековните ерупции се заканувал да навлезе во градот Пахоа, и да го пресече Автопатот 130, единствениот пат во и надвор од Долна Пуна. Но истиот запрел и до март 2015 година заканата за градот била многу намалена. Истата година лава, камења и гас летале во воздухот по експлозијата на вулканот, што предизвикало рушење на ѕидот на кратерот. Уривањето предизвикало мала експлозија, разлевање на лавата и ширење пепел. Карпите над лавата попуштиле под влијанието на гасовите и на крајот се срониле во лавата што предизвикало експлозија при која биле исфрлани материјали до 280 метри во небото. Езерото од лава било формирано во 2008 година, и од тогаш подрачјето било затворено. Последен пат ваква лава била забележана во 1982 година, кога ерупцијата направила пукнатини, а нивото на езерото било слично на тоа денес.

## Показател на вулканска избувност
Глобалнaта вулканска програма доделила Показател на вулканска избувност (VEI) на сите 95 познати ерупции на Килауеја освен на 5, во последните 11,700 години. Ерупцијата од 1790 има VEI 4. Ерупциите од 1820, 1924, 1959 и 1960 имаат VEI 2. Ерупциите од 680, 1050, 1490, 1500, 1610, 1868, четири ерупции во 1961 година, сегашните и ерупцијата од 1983 година имаат VEI 1. Другите 74 ерупции имаат VEI 0.

мини|Пустината Кау
мини

## Екологија и екосистем
Поради неговата местоположба на повеќе од 2.000 километри од најблиското континентално копно, островот Хаваи е еден од најпознатите географски изолирани копна на Земјата. Ова пак силно влијание на неговата екологија. Поголемиот дел од видовите кои се присутни на островот се ендемски и не можат да се најдат никаде на друго место на Земјата, како резултат на изолираната еволутивна лоза заштитена од надворешната биотичко влијание. Ова го прави нејзиниот екосистем ранлив како поради инвазивните видови така и поради човечкиот развиток, па затоа, околу третина од островската природна флора и фауна веќе исчезнала. Еколошката заедница на Килауеја е дополнително загрозена од активноста на самиот вулкан Тековите на лава честопати ги гореле шумите а вулканскиот пепел на некои експлозивни ерупции ги уништувале локалните растенија.

Килауеја е под големо влијае на локалните климатски услови преку влијанието на ветровите. Вулканската екологија дополнително се комплицира и поради висината, иако таа не е ни приближно колку кај останатите, далеку повисоки соседни вулкани, поради дистрибуцијата на вулканските производи кои прават различни услови за почвата. Северниот дел на Килауеја е претежно под 1000 метри надморска височина и добива повеќе од 191 см годишни врнежи од дожд и најчесто може да се класифицира како низинска влажна заедница. На југ, вулканот има исцеди на врнежите и добива помалку од 127 см годишни врнежи и тоа се смета за претежно низинска сува околина.

Некои од областите долж југозападната судирна зона на вулканот ја добиваат формата на необичната Каи пустина. Иако не е "вистинска" пустина бидејќи врнежите надминуваат максимално 1000 милиметри годишно, вулканскиот сулфур диоксид предизвикува кисели дождови со низок pH од 3.4 што во голема мера го попречува растот на растенијата. Наталожените честички тефра за прават локалната почва многу порозна. Живот кај растенијата во регионот практично не постои

[центар|600px|Поглед од источната судирна зона на вулканот Килуеа на [Хаваи]]

## Надворешни врски
* Килауа, вулкан што се смее - видео
* Национален парк на вулканите на Хаваи
* Хавајска вулканска опсерваторија на Килауеја 
* Hawaiian Volcano Observatory's Kīlauea eruption update website (updated daily)
* 
* Вебкамера на кратерот Халемаумау 
* USGS фотографска библиотека за Килауеја
* Лавина фонтана во океанот на 18 и 21 август 2008
* Центарот за посетители на Килауеја

## Наводи

Категорија:Вулкани
Категорија:Вулкани во САД
Категорија:Штитести вулкани
Категорија:Активни вулкани
Категорија:Хаваи