Италијански вестерн

**Италијанскиот вестерн** (исто така познат како ***шпагети вестерн*** или *итало-вестерн* на англиски, или исто така *Italoaters)* е жанр на вестерн филм основан во Италија во шеесетите и седумдесеттите години, со често учество на вредни актери, сè уште во раните денови од нивната кариера, кои подоцна ќе станат меѓународни ѕвезди. Такви филмови генерално се снимале во Италија или Шпанија, а во ретки случаи и во други медитерански земји.

Благодарение на овој плоден правец, околу петнаесет години (приближно помеѓу 1964 и 1978 година) вестернот се здобил повторно со популарност во Италија по период на опаѓање. Овој жанр на вестерн бил успешен и надвор од Италија, а потоа влијаел и на темите и конвенциите на неевропскиот вестерн жанр.

## Историја

### Потекло

Изразот *„шпагети вестерн“* се појавил во Соединетите Американски Држави и првично означувал долгометражни филмови снимени на италијански јазик, со ниски буџети и недостаток на средства, според конвенциите на првите вестерни, делумно намерно, делумно како последица на ограничените финансиски средства. И покрај првичната недоверба, жанрот станал сè попопуларен кај пошироката јавност, додека критичарите долго време се воздржиле само да ја препознаат вредноста на она што бил најголемиот експонент и неприкосновен експерт на жанрот, режисерот Серџо Леоне (и на неколку актери вклучени во неговите филмови). Всушност, уште од неговите први долгометражни филмови, тој го заслужил восхитот и почитта од неговите американски колеги и растечката популарност меѓу прекуокеанската и меѓународната публика.

Првиот италијански вестерн бил *Дама од Запад* од 1942 година, потоа наоѓаме пародии на американскиот жанр како што се *Момчето од Западот* од 1942 година од Џорџо Ферони и *Уморниот бандит* од 1952 година од Фернандо Серкио, во кои главните улоги ги толкуваат Ерминио Макарио и Ренато Рашел. Најпознатите филмови, веројатно архетиповите на жанрот, се оние од таканаречената *доларска трилогија*, во режија на Серџо Леоне, со Клинт Иствуд (кој ја оживеал улогата на *Неименуван човек*) и познатите саундтракови на Енио Мориконе (три имиња кои станале синоним за самиот жанр): *[[За грст долари]]* (1964), *[[За неколку долари повеќе]]* (196)) и на крајот *[[Добриот, лошиот и грдиот]]* (1996). Последнов е несомнено еден од најпознатите вестерни на сите времиња, во однос на другите филмови, со нетипично висок буџет: речиси милион долари. На оваа трилогија Леоне потоа го додал монументалното ремек дело *[[Беше еднаш на западот|„Беше еднаш на западот“]]* (1968), носталгична фреска за епот на Запад на зајдисонце, во која ликовите стекнуваат поголема човечка длабочина и маестрална техничка и наративна вештина на режисерот, полна со значења, среќавајќи се идеално со самрак теми на новиот американски вестерн.

### Варијации и пародии
Некои шпански филмови со слични одлики се нарекуваат *хоризо-вестерн* или *паела-вестерн*, додека рекламата за јапонската комедија *Тампопо* ја измислил дефиницијата за *нудл-вестерн* (*[[Тестенини|нудлите]]* се всушност јапонски шпагети) за да ја опише пародијата на ресторанот *за тестенини*. Модерните вестерни на Роберт Родригес се наречени *бурито-вестерни*.

Меѓу варијантите на жанрот е готскиот вестерн, кој може да се пофали со наслови како *Четворицата од апокалипсата* и *Јоко - Повикај го Бога... и умри*, каде осветленоста на вестерн сценаријата е во контраст со мракот и гробиштата на сцените. Во *„Смртна казна“* од Марио Ланфранки (1968) се појавува дури и еден вид „каубојско зомби“ (многу пред романот и комичниот роман *Смртта нè предизвикува* од Џо Р. Лансдејл). Со поопшта ознака, контаминациите на вестернот со фантастичното, вклучувајќи ги научната фантастика и хорор, на италијански се нарекуваат„фантавестерн“, што затоа ги вклучува и готскиот вестерн и „вселенскиот вестерн“, т.е. авантура слична на вестерн, сместена во вселената, како што е *Седум златни луѓе во вселената* на Алфонсо Бреша од 1979 година, еден вид научнофанатастична преработка на *[[Величествените седуммина]]*.

Пеплум вестерн и вестерн трилерот исто така го достигнале својот врв во одличната сезона на еден од најкреативните жанрови во историјата на кинематографијата.

Сепак, комедијата, вклучително и пародијата, била најуспешниот поджанр на италијанскиот вестерн. Во 1965 година, Франко Франки и Чичио Инграсија го пародирале првиот филм од Трилогијата на доларот, со оглед на неговиот голем успех, со нивниот *Удар во очите*, во режија на Микеле Лупо, а потоа продолжи две години подоцна со *Убавиот, грдиот, идиотот*, друга пародија, на еден од одличните филмови на Серџо Леоне.

Даниеле од Анца во 1968 година напишал сценарио за Раи *Не пеј, пукај* западната музичка пародија со Квартето Четра.

Треба да се спомене и успешниот правец кој ги имал како главни ликови Бад Спенсер и Теренс Хил, со кои, почнувајќи од седумдесеттите, била свечено претставена некаква забавна пародија на *шпагети вестерните*. Теренс Хил е исто така протагонист заедно со Хенри Фонда на *Моето име е Никој* од Тонино Валери. Споредбата меѓу двајцата актери е важна за да се направи компарацијата меѓу италијанскиот вестерн, поироничен и самопонижувачки, и традиционалниот американски, повеќе престижен, на кој било потребно да се направи радикална обнова. Меѓу пародиите на италијанскиот вестерн *Запад и сода* секако мора да се вбројат, анимиран филм од 1965 година, во продукција и режија на Бруно Боцето, „Истовремено пародија, цитат, омаж и реинтерпретација со надреални погледи на најкласичниот вестерн“.

### Пад и повторно откривање
Жанрот, по неверојатната популарност во шеесетите и седумдесеттите, одеднаш исчезнал речиси целосно, создавајќи многу малку филмови во осумдесеттите и деведесетите, судбина која не се разликува од онаа на западниот филм во најширока смисла, дури и во Соединетите Држави, веќе речиси целосно исчезнат од новите продукции.

Сепак, од осумдесеттите, постои некаква официјална рехабилитација, на критично ниво, дури и на некои филмови кои погрешно се сметаат за „минорни“. Оваа ревалоризација, која низ годините се прошири на многу други филмови кои му се припишуваат на жанрот, го најде својот најзначаен израз во познатата ретроспективна изложба организирана како дел од Меѓународниот филмски фестивал во Венеција во 2007 година.

Еден од последните филмови што се однесуваат на жанрот бил *[[Непростено (филм од 1992)|„Непростено“]]* во 1992 година, во кој зад камерата се гледа иконата на жанрот Клинт Иствуд. Значајната посветеност се појавува во завршните заслуги: *„на Серџо [Леоне]“* (истото што повеќе од десет години подоцна, во 2003 година, Квентин Тарантино го вметнал во насловите на *Убиј го Бил 1* и *Убиј го Бил 2*). Последен омаж на италијанскиот вестерн бил повторно направен од Квентин Тарантино во неговиот *Џанго разузданиот* од 2012 година, вметнувајќи ја главната тема на саундтракот на *[[Човекот наречен Тринита]]... .*

## Карактеристични знаци
Во 1971 година, Франко Ферини објавил статија во списанието *Bianco e Nero* во која дава девет типични ситуации кои го разликуваат италијанскиот вестерн од класичниот. Овие ситуации се однесувале на различната употреба во шпагети-вестерните на алкохолот, имињата, банката, оружјето, законот, гробиштата и дуелите.

Надвор од ова, може да се каже дека во италијанските вестерни главниот лик речиси никогаш не е херој, туку почесто анти херој трогнат од интерес, а не од идеалистички причини. Понатаму, италијанскиот вестерн не е оптимист, ниту моралистички како класичниот, и речиси секогаш ги прикажува парите како единствен вистински интерес на ликовите. Приказните и сцените се генерално покрвави, ликовите поцинични, „нема повеќе љубовни приказни и долги, здодевни разговори со морализирачки тон, но многу насилство и акција понекогаш до огромен степен“.

Така, во италијанскиот вестерн, класичната разлика помеѓу „доброто“ и „лошото“ е значително заматена во споредба со американскиот вестерн: особено по стилската револуција наметната од Серџо Леоне наваму, сите ликови, дури и оние „позитивните“ се појавуваат генерално повеќе цинични, подмачкани, валкани, но во суштина пореалени; во истите понегостопримливи средини, селата изгледаат пусти и правливи. На крајот на краиштата, резултатот е сигурно помалку епска и многу поостра слика на американскиот деветнаесетти век во западните региони. Од оваа гледна точка, фактот што авторите на филмовите (и публиката за која главно биле наменети) не биле Американци, несомнено овозможи да се одвојат со поголема слобода од потрадиционалните и носталгични стереотипи на Западот, а и обратно. Американците го чувствуваат како национален еп.

Исто така, поради оваа причина, Американците првично гледале на жанрот со недоверба (самиот поим *шпагети-вестерн* всушност имал и нејасно погрдна импликација): всушност, на стилските разлики им се придружил и еден вид сквернавење на митот за Западот, кое било отежнувачки, од нивна гледна точка, да дојде од неамерикански автори.

Отсутна тема во италијанските вестерни е и војната против „црвените кожи“, одлика поради објективната тешкотија да се најдат во Европа актери со веродостојна физиономија на „црвенокожи“, но веројатно и поради фактот што авторите и јавноста, бидејќи биле Американци, не чувствувале потреба да ја оправдуваат војната пред домородците.
[мини| Сет од различни вестерн филмови во режија на Серџо Леоне и други режисери сместени во [Алмерија во Андалусија]]
Некогаш се снимале шпагети вестерни во пустината Табернас во покраината Алмерија (Андалусија, Шпанија), каде што се создале многу сетови и вистински западни цитадели (сè уште постојат и се пренаменети за туристичка употреба со тематски паркови) кои ја искористиле природната околна пустина, многу слична на американската, но очигледно поевтина. Многу други филмови биле сместени во централна Италија (особено во Лацио) и Јужна Италија. Снимањето често се одвивало во области на висока надморска височина, каде што формирањето на облаци е лесно: ова објаснува зошто во многу филмови сонцето е тешко видливо или воопшто не е видливо, елемент што на крајот го зголемил „пустиот“ карактер на сетовите. Најкористени локации биле карстната рамнина на Кампосеко, во близина на Камерата Нуова (на границата меѓу Лацио и Абруцо), паркот на долината Треја помеѓу Рим и Витербо, областите Басано Романо и Формело (во тоа време едвај урбанизирано), каменоломите во близина на Термални бањи Тиволи и селото Должина на периферијата на Рим, и Плановите на Кастелучио , во близина на Норча, релјефите на Амијата и Гран Сасо. Сцени од некои филмови се снимени и во Tavoliere delle Puglie во близина на Гаргано, каде што територијата ги добила типичните одлики на пустош и дива вегетација, вклучувајќи го и присуството на кактуси. Во Калабрија, омилени места на режисерите за снимање биле во ридските и пустинските области во лето, помеѓу Месорака и Островот Капо Ризуто. Повторливи теми на вестерните снимени во Шпанија (каде што се користеле локални статисти) биле *Мексиканската револуција*, мексиканските бандити и „жешката“ област на границата меѓу Мексико и САД.

Одлики за жанрот се и посебните и речиси „говорни“ наслови, вистински реченици кои ги пренесуваат стереотипите на филмовите (види филмографија на крајот на страницата), како имињата и пред се прекарите на ликовите: *Trinità*, *Alleluja*, *Величествениот...*

Исто така карактеристично е постојаното присуство на некои ликови, *Џанго*, *Сартана*, *Сабата*, да ги споменеме најпознатите, да создаваат саги понекогаш дури и долги десетина филмови, кои во голема мера се фокусирале на привлечноста на ликот веќе познат на јавноста, или создавање на секој од нив нови протагонисти многу слични еден на друг (има неколку *Џои* и исто толку *Колти*, видете ја филмографијата и овде).

Карактеристичен елемент е присуството на многу пукотници и убиства на многу луѓе, особено од „добриот“ кој ја зема правдата во свои раце. Овој контекст го вклучува и постојаното присуство на дуелот, често на крајот на филмот, вистинската кулминација на целата приказна.

Друг елемент што го направи овој жанр многу карактеристичен и култен е стилот на филмските плакати, главно креирани од Италијанецот Ренато Казаро.

Често во италијанските вестерни биле присутни деца-актери генерално во споредни улоги, но во два филма како апсолутни протагонисти: *Kid il monello del West* (1973) и *L'Ostaggio* (1975).

## Критичка анализа
Многу *шпагети-вестерн* продукции биле нискобуџетни и затоа надворешноста била снимена на места што потсетувале на американскиот Далечен Запад, но поевтини, често во Шпанија и Италија, поретко во Медитеранска Африка. Понатаму, многу филмови при нивното објавување се сметале за *Б-филмови*, односно за неквалитетни дела. Во реалноста, како што видовме, покрај продукциите од исклучиво комерцијална и непретенциозна уметничка природа, постојат дела како што се гореспоменатата *трилогија на доларот* и *[[Беше еднаш на западот|Некогаш на Запад]]*, едногласно сметани од критичарите како пресвртници во историјата на кинематографијата. Покрај Серџо Леоне, други познати режисери (вклучувајќи ги Тонино Валери, Флорестано Ванчини, Дучио Тесари, Серџо Корбучи, Енцо Г. Кастелари, Лучио Фулчи и Серџо Солима) се пробиле во жанрот, често со добри и квалитативни резултати.

Сепак, нема сомнеж дека *шпагети-вестернот*, поради типот на претставените ликови и ситуации, даде дополнителен поттик, исто така, во САД, кон ревизионизам на вестернот. Веќе од крајот на шеесетите, истите Американци всушност морале да се справат со новиот стил отскокнат од Европа и наметнат од Серџо Леоне, толку многу што веќе од првата половина на седумдесеттите во многу вестерни произведени во САД забележуваме поинаков амбиент на ликови и ситуации, кој постепено станува поблизок до оној на квалитетниот *шпагети вестерн*, наместо класичниот вестерн како Џон Форд.

Според критичарот Џан Пјеро Брунета:

## Влијание во музиката
Занесот на многу продуценти на реге музика од Јамајка, а особено на Ли „Скреч“ Пери, за италијанскиот вестерн датира од раните седумдесетти; страст што ги наведува да објавуваат многу песни инспирирани од филмови и ликови од овој филмски жанр. Поконкретно, Ли Пери издава некои албуми инспирирани од жанрот: албумот *Враќање на Џанго* од 1969 година кој ја содржи хомонимната (и позната) песна, каде што насловот е експлицитна референца за филмот на Серџо Корбучи од 1966 година *Џанго*; албумот *Клинт Иствуд* од 1970 година со песни како што се *For A Few Dollars More* (од филмот на Серџо Леоне *[[За неколку долари повеќе]]*) и *Клинт Иствуд*, албумот од 1970 година *The Good, the Bad and the Upsetters* (јасно инспириран од филмот Серџо Леоне, *[[Добриот, лошиот и грдиот]]*); албумот од 1970 година *Иствуд повторно вози*. На насловните страници на многу од овие записи Пери и членовите на Upsetters (*придружниот бенд* на Пери) дури се појавуваат облечени како каубој со капа, спарси, пиштол и коњ. Другите продуценти (Џо Гибс) се исто така погодени од оваа фасцинација, што ги наведува да објавуваат песни со наслов *Ли Ван Клиф* и *Франко Неро*.

Некои колекции неодамна се обидоа да сведочат за големото влијание на шпагети вестерните на раната реге музика:

* В.В. YY. - *За неколку долари повеќе (28 снимки од реге инспирирано од Запад)*  (издадено од Trojan Records во 1998 година)
* В.В. YY. - *Големиот Гандаун (беше инспириран од шпагети вестерн)*  (објавен од Тројан рекордс во 2004 година)

## Ретроспективата на филмскиот фестивал во Венеција
Во 2007 година се одржала ретроспектива, како дел од Меѓународниот филмски фестивал во Венеција, кој сакала да му оддаде почит на жанрот. Иницијативата имала за цел не само да му овозможи на гледачот севкупен поглед на италијанскиот вестерн, туку и, пред сè, да ги преоцени многу други запоставени филмови од критичарите во минатото. Отсуството на филмови на Серџо Леоне од настанот, чија слава и меѓународен престиж веќе биле неспорни, треба да се гледа од оваа гледна точка. Ретроспективата, курирана од Манлио Гомараска и Марко Џусти, вклучила 32 наслови:

* *Седумте од Тексас* (*Antes llega la muerte*) од Хоакин Луис Ромеро Маршент
* *100.000 долари за Ринго* на Алберто Де Мартино
* *Враќањето на Ринго* од Дучио Тесари
* *Ринго од Небраска* од Марио Бава и Антонио Роман
* *Отворен долар* од Џорџо Ферони
* *Џанго* (целосна верзија) од Серџо Корбучи
* *Убиецот на Баунти* од Еуџенио Мартин
* *Пресметката* на Серџо Солима
* *Навахо Џо* од Серџо Корбучи
* *Шеќерниот Колт* на Франко Џиралди
* *Река од долари* од Карло Лицани
* *Јенки* од Тинто Брас
* *10.000 долари за масакр* на Ромоло Гуериери
* *Ел Десперадо* од Франко Росети
* *Време на мршојадците* од Нандо Чичеро
* *Смртта не брои долари* од Рикардо Фреда
* *Ако си жив, пукај* од Џулио Квести
* *Секој за себе* од Џорџо Капитани
* *Подгответе го ковчегот!* од Фердинандо Балди
* *Тепепа* од Џулио Петрони
* *Долг ред на крстови* на Серџо Гароне
* *И Бог му рече на Каин* од Антонио Маргерити
* *Наградата е твоја... Ќе го убијам човекот* од Едоардо Муларџа
* *[[Човекот наречен Тринита]]* од Енцо Барбони
* *Матало!* од Чезаре Каневари
* *Vamos a matar compañeros* од Серџо Корбучи
* *Одмаздата е јадење кое се служи ладно* од Паскале Свитиери
* *Големиот дуел* на Џанкарло Санти
* *Јас се викам Шангај Џо* од Марио Кајано
* *Една причина да се живее и една да се умре* од Тонино Валери
* *Четворицата од апокалипсата* од Лучио Фулчи
* *Кеома* од Енцо Г. Кастелари

## Главни ликови

Меѓу најрелевантните и најактивните режисери во жанрот биле: Серџо Леоне, Серџо Корбучи, Серџо Солима, Џузепе Колици, Џулио Петрони, Дучио Тесари, Тонино Валери и Енцо Г. Кастелари.
[мини| [Енио Мориконе]]
Меѓу композиторите на саундтракот се издвојуваат: Енио Мориконе, Луис Енрикез Бакалов, Франческо де Маси, Карло Савина и Риз Ортолани.

## Наводи


## Поврзано

* Жанр кино
* Вестерн
* Продолжение на Џанго

## Други проекти

*  Wikiquote contiene citazioni sui **[https://it.wikiquote.org/wiki/Western%20all'italiana western all'italiana]**
*  Wikimedia Commons contiene immagini o altri file sui **<span class="plainlinks">[https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Spaghetti_Westerns?uselang=it western all'italiana]</span>**

Категорија:Вестерн
Категорија:Кинематографија на Италија