Хаплогрупа I-Z63

**Хаплогрупата I-Z63**, позната и како **I1a3** според Меѓународното здружение за генетска генеалогија (ISOGG), — хаплогрупа на ДНК на човечки Y-хромозом. Таа е во корелација со DYS456 инфериорна со вредност од 15, но постојат и исклучоци.

I-Z63 е најчеста во Англија, Шкотска, Германија, Феноскандија  и Полска. Се претпоставува дека нејзиниот родоначалник живеел во Јитланд околу 2500 година п.н.е. Во ФеноскандијаФеноскандија , I-Z63 има особено силна поврзаност со Финска. До денес, древниот I-Z63 бил пронајден археолошки во областа Јитланд во Шлезвиг, Германија заедно со Полска и Италија.

## Потекло
Врз основа на анализирање на примероци од волонтери во секвенционирањето на Y-ДНК, компанијата за анализа YFull проценила дека I-Z63 била образувана пред 4.600 години (2600 п.н.е.) (95% ИД (интервал на доверба) 5.100  4.000 ybp) со најнов заеднички предок (TMRCA) од 4.400 години (95% ИД 4.900  3.900 ybp) пред сегашноста.

Географски се верува дека I-Z63 се појавила во или во близина на она каде денеска се наоѓа Данска (делумно врз основа на моменталната распространетост на оваа хаплогрупа). Денешната распространетост на I-Z63 покажува дека има многу висока концентрација на I-Z63 на Британските Острови. Во исто време, археолошките записи покажуваат силна поврзаност на I-Z63 со Велбаркиската култура и во продолжение со Готите.  Постои предложена врска помеѓу Готите и британската преселба, таканаречената „*Јутишка хипотеза*“. „Јутишката хипотеза“ тврди дека Јутите може да бидат синоним за **Геатите** од јужна Шведска или нивните соседи, **Гутите**. Доказите донесени за оваа теорија вклучуваат:

* примарни извори кои се однесуваат на Геатите (*Geátas*) со алтернативни имиња како што се *Iútan*, *Iótas* и *Eotas*;
* Асер во неговиот *„Животот на Алфред*“ (893) ги идентификува Јутите со Готите (во пасус во кој се тврди дека Алфред Велики потекнувал, преку неговата мајка, Осбурга, од владејачката династија на јутишкото кралство Витвара, на островот Вајт), и;
* *Гутасага* (13 век) наведува дека некои жители на Готланд заминале во континентална Европа; големи погребни места кои се припишуваат или на Готите или на Гепидите биле пронајдени во 19 век во близина на Виленберг, Прусија (по 1945 година Вилбарк во Полска).

Јутите ја нападнале и се населиле во јужна Британија кон крајот на 4 век за време на Големата преселба на народите, како дел од поголемиот бран на германско населување на Британските Острови. Преселбата на Јутите во Британија може да ја објасни високата концентрација на I-Z63 пронајдена во современа Британија. Сепак, I-Z63 е особено ретка помеѓу современите волонтери од Данска кои биле тестирани. Ова е изненадувачки бидејќи, во географска смисла, Данска ја опфаќа древната татковина на Јутите. Странските освојувачи кои ги преместуваат Јутите од нивната древна татковина може да го објаснат релативниот недостаток на I-Z63 во Данска. Дури и во 945 година, народите на Јитланд биле под закана од странски напаѓачи (а сепак иронично претставувале закана за другите групи на други места, како на пример во Англија). Во 945 година, кралот Хакон од Норвешка пристигнал во Јитланд и убил многу од луѓето таму, испраќајќи ги преживеаните „*далеку во земјата*“. денешната распространетост на I-Z63 јасно покажува дека иако има речиси отсуство на I-Z63 во современа Данска, значителен број мажи I-Z63 живеат денес во Финска, Норвешка, Шведска и Аланд.

Врз основа на комбинираните докази, претпочитаната денешна работна хипотеза го става прогениторот на I-Z63 во древен Јитланд околу 2000 година п.н.е.

## Археолошки запис
Поединец со поткладот I-Y21381 бил пронајден јужно од Данска во ископувањето на Шлезвиг Ратхаусмаркт  во Шлезвиг, Шлезвиг-Холштајн, Германија. Овој град на полуостровот Јитланд е наследник на важната викиншка населба Хедеби, која била уништена во 1066 година. Примерокот SWG007 бил добиен од гробот бр. 179 и датира од 1070-1140 н.е.

Поткладот I-S2077 на хаплогрупата I-Z63 била земена како примерок на елитен воин погребан на гробиштата Боџија во богат гроб кој датира од околу 1010-1020 н.е. Сите артефакти од ова место укажуваат на силна врска со владејачката елита на Киевска Рус, така што овој човек, кој веројатно им подлегнал на борбените рани, бил во блиски односи со киевскиот принц Свјатополк Проколнатиот (син на Владимир Велики), оженет со ќерка на полскиот крал Болеслав Велики. Гробиштата во Боџија се исклучителни во однос на врските со скандинавската и Киевска Русија. Човекот Боџија (примерок VK157, или погреб E864/I) не бил едноставен воин од кнежевската свита, туку тој самиот припаѓал на кнежевското семејство. Неговиот погреб е најбогат на сите гробишта, а освен тоа, стронциумската анализа на неговиот забен глеѓ покажува дека тој не бил локален. Се претпоставува дека тој дошол во Полска со принцот од Киев, Свјатополк Проколнатиот, и доживеал насилна смрт во борба. Ова одговара на настаните од 1018 година од нашата ера кога самиот Свјатополк исчезнал откако се повлекол од Киев во Полска. Не може да се исклучи дека човекот Боџија бил самиот Свјатополк, бидејќи генеалогијата на Руриковиќите во овој период е крајно скицирана и датумите на раѓање на многу кнезови од оваа династија може да бидат прилично приближни.

Друг археолошки примерок веројатно поврзан со Киевска Рус е примерокот Зејтинлијада 14832, кој припаѓа на возрасно лице на возраст од 25 до 35 години, кое живеело помеѓу 600 и 1000 година од нашата ера во средновековното доба и било пронајдено во регионот кој денес е познат како Зејтинлијада, Ердек, Турција. Овој примерок е поврзан со поткладот I-Y3979. Генетскиот профил на овој поединец не наликува на северноевропејците, така што тој може да биде потомок на северноевропеец (на пр. дел од Варангиската гарда на Византија) кој се венчал со некоја од локалното население, иако е можно и поблиско потекло, бидејќи ова лоза била пронајдена и кај Лангобардите од Унгарија. Русите ги обезбедиле најраните членови на Варјашката гарда. Тие биле во византиска служба уште од 874 година. Оттука, се смета веродостојно дека примерокот Боџија 157 и Зејтинлијада 148 се поврзани со Киевска Русија.

I-Z63 е проследена до гробницата Ковалевко во Полска, која датира од римското железно време. Во 2017 година, полските истражувачи можеле успешно да доделат хаплогрупи на Y-ДНК на 16 лица кои биле закопани на тоа место. Од овие 16 лица, три припаѓале на хаплогрупата I-Z63, а особено на поткладот I-L1237.  Археолошкото наоѓалиште Ковалевко е поврзано со Вилбарковата култура. Вилбарковата култура, пак, била поврзана со Готите. Затоа, поткладот I-L1237 од I-Z63 може да се гледа како генетски индикатор на готското племе од доцната антика. Постои академска теорија дека готското племе е поврзано со британската преселба преку таканаречената „*Јутишка хипотеза*“, која би објаснила зошто I-L1237 е толку силно поврзана и со британската преселба и со готските преселби.

I-Z63 е пронајдена на гробишта од доцниот 6-ти век во Колењо, Италија, во близина на градот Торино. Погребното место Колегњо е поврзано со готските и ломбардните остатоци кои се датирани од крајот на 6 век. Ова откритие додава уште една историска врска на I-Z63 со готските преселби од раниот средновековен период.

Друго археолошко откритие на I-Z63 на наоѓалиштето Крипта Балби во Рим е датиран во доцната антика (400-600 н.е.) и е пријавено дека станува збор за хаплогрупата Y-ДНК I-Y7234. Занимливо е тоа што на ова место биле ископани украси поврзани со Ломбардите, што укажува на врски со Средна Европа. Дополнително, пет од седумте поединци од оваа место, вклучувајќи го и поединецот I-Z63, биле класифицирани од ChromoPainter  во кластер со повеќе споделувачки хаплотипи со централно/северноевропејците.

Ископан во Унгарија, Тизафиред 798 бил човек, поврзан со доцноаварската културна група, кој живеел помеѓу 700 и 800 н.е. Исто така, Тизафиред 509 бил човек кој живеел помеѓу 800 и 830 н.е. И двајцата ја поседувале со хаплогрупата I-S10360. Аварите, под власта на каганот наречен Бајан, 565 н.е., се здружиле со Лонгобардите и ги победиле германските Гепиди во Дунавските Низини. Во 7 в. н.е. тие продолжиле со нападите во Западна Европа. Тие му помогнале на ломбардскиот крал Гримоалд да го задуши бунтот во Фриул, 663 година. Оттука постои веродостојно објаснување како хаплогрупата која е силно поврзана со готските преселби е исто така поврзана и со аварската културна група. Исто така, пронајден во Унгарија бил и Маџархоморог 88, кој му припаѓа на поткладот Y2245/PR683, кој бил човек кој живеел помеѓу 1000 и 1100 година.

## Значајни членови на I-Z63
Генетската анализа на примерокот VK157 од гробиштата Боџија претставува убедлив случај за поврзување со Свјатополк I Киевски. Иако оваа врска е многу веројатна врз основа на тековните податоци, тврдењето дека VK157 бил самиот Свјатополк останува хипотетички за сега, нема дефинитивен доказ што го потврдува тоа. Од генетска гледна точка, VK157 е идентификуван како поседува SNP 300756, кој е единствен за гранката I-Y45113 (потклад на хаплогрупата I-Z63). Овој специфичен генетски маркер го класифицира VK157 во оваа гранка, придонесувајќи за пошироката приказна за генетската историја на населението во регионот. Сепак, толкувањата на историскиот идентитет на VK157 остануваат шпекулативни и треба внимателно да се разгледаат, усогласувајќи се со научната претпазливост.

Проектот Хамилтон ДНК, кој вклучува стотици учесници, вклучително и близок роднина на денешниот војвода од Аберкорн, дал значителен придонес во разбирањето на генетската лоза на Клан Хамилтон, истакнат низински шкотски клан. Кланот, кој ги следи своите корени наназад до Валтер Фиц Гилберт од Хамблдон во Ланаркшир од 14 век, има богата историја, со неговите поглавари кои се искачувале на различни благородни титули низ вековите. Еден огранок на кланот се здобил со титули, вклучувајќи го Лејрд од Кадзоу, Лорд Хамилтон, Ерл од Аран, Маркиз од Хамилтон и Војводата од Хамилтон, при што војводството преминало на кланот Даглас во 1895 година откако 12-тиот војвода од Хамилтон починал без машки наследник. Друга гранка се искачила на титулите лордови Пејсли, грофови од Аберкорн, маркизи од Аберкорн и војводи од Аберкорн, титула што продолжува до ден-денес. Генетското истражување спроведено од проектот Хамилтон ДНК покажало дека сите гранки на Хамилтон кои потекнуваат од Сер Џејмс Хамилтон, 5-тиот господар од Кадзов, кој е прогенитор на двете споменати гранки, припаѓаат на I1-Z63. Ова откритие укажува на најновиот заеднички предок за овие гранки кои живееле пред околу 750 години.

Еден од истакнатите членови на оваа хаплогрупа е 21-от претседател на САД, Честер А. Артур (1829-1886). Се верува дека неговата лоза припаѓа на хаплогрупата I1-Z63 > BY151 > BY351 врз основа на резултатите од проектот ДНК на семејството Артур.

Друг значаен член е Ричард Бредбери (околу 1775-околу 1826) од округот Крал Вилијам, Вирџинија. Тој се смета за заеднички предок на кластерот на поединци кои припаѓаат на хаплогрупата I-Z63.

Гувернерот Вилијам Бредфорд, патник на Мејфлауер и водач на колонијата Плимут. Најмалку двајца пријавени потомци тестирале под I-Z63 до I-Y21381 > Y21371 > Y21370 > Y21372 > FGC72882.

## Наводи

Категорија:Класична генетика
Категорија:Популациона генетика
Категорија:Еволуција на човекот
I-Z63