Старогрчко подземје

[мини|320x320пкс|[Хермес *Психопомп* седи на карпа, подготвувајќи се да одведе мртва душа во подземјето. Атички лекит со бела основа, околу 450 п.н.е., Државни колекции на антиквитети (Инв. 2797)]]
Во старогрчката митологија, **подземјето** или **Ад** () — посебно царство (едно од трите царства што го сочинуваат космосот) каде што поединецот оди по смртта. Најраната идеја за задгробен живот во старогрчката митологија е дека, во моментот на смртта, *психата* на поединецот е одвоена од трупот и прренесена во подземјето. Во раната митологија (на пр., хомеровите „*[[Илијада|Илијада“]]* и *[[Одисеја|„Одисеја]]*“) мртвите биле неселективно групирани заедно и воделе таинствена пост-егзистенција; меѓутоа, во подоцнежната митологија (на пр., платонската филозофија) почнале да се појавуваат елементи на постмортална пресуда со тоа што добрите и лошите луѓе биле одвоени (и просторно и во однос на третманот).

Самото подземје - вообичаено наречено Ад, според неговиот бог-заштитник, но познато и под разни метоними - е опишано како место кое се наоѓа на периферијата на земјата, или е поврзано со надворешните граници на океанот (т.е. *[[Океан (бог)|Океан]]*, повторно исто така бог) или под земјата. Темнината и недостатокот на сончева светлина се вообичаени карактеристики поврзани со подземјето  и, на овој начин, даваат директен контраст и со „нормалноста“ на земјата на живите (каде што сонцето сјае) и со светлината поврзана со планината Олимп (царството на боговите). што се разбира и во однос на трајната состојба на темнина, но и како потенцијална етимолошка врска со Ад како „невидено место“. Подземјето е создадено исклучиво за мртвите и затоа смртниците не влегуваат во него - со само неколку јунаци (кои презеле митска катабаза: Херакле, Тезеј, Орфеј, можеби и Одисеј, а во подоцнежните римски претстави и Енеја).

## Географија
### Влез на подземјето
Починатите можеле да влезат во подземјето преку различни патишта, но можеби најчестиот приказ е оној на кормиларот Харон кој ги превезува преку реката. Ова бил особено чест мотив на атинските лекити (погребни вазни) од бела основа од петтиот век п.н.е. и тешко е да се датира оваа фигура многу порано од 6 век п.н.е. (можеби последниот од жителите на Ад што „се појавил“). Иако Харон не се појавува во најраните митски извори, сепак постоело суеверие дека незакопаните не можеле да преминат додека не добијат соодветен погреб (најпознати примери се Патрокле и Хектор во *Илијада*). Алтернативно, на Хермес Психопомп можело да се потпре и да го води починатиот во подземјето и се појавува првпат во книгата 24 од *Одисеја* на Хомер (исто така чест мотив на лекити од бела основа). Ад бил добро познат по своите порти (πύλαι Ἀίδαο: Хомер *Il.* 5.646, 9.312, 23.71, *Одисеја* 14.156), а еден од епитетите на Ад (богот) е „затворач на портата“ (πυλάρτης: Хомер *Il.* 8.367, 13.415, Одисеја 11.277).

### Реки
Реките се темелен дел од топографијата на подземјето и се наоѓаат во најраните изворни материјали: Во хомеровата *[[Илијада]]*, „духот“ на Патрокле конкретно споменува порти и река (неименувана) во Ад; во хомеровата *[[Одисеја]]*, „духот“ на мајката на Одисеј, Антиклеја, опишува дека има многу „големи реки и ужасни потоци“, а се споменува и најмалку четири специфични реки. Хелен Гербер претпоставила дека реките каде што пловел Харон го отсликувале небото во грчко-римската мисла. Меѓутоа, во пошироката митолошка традиција, постојат повеќе водни површини кои се поврзани со подземјето (варијабилни по број и комбинација во зависност од изворот), чии имиња може да се разберат како одраз на специфично поврзување со смртта. .

* Стикс може да се смета за најистакнатата и најпозната од реките на подземниот свет. Таа е единствената именувана подземна река спомната во хомеровата *Илијада*– најраниот митолошки текст што се однесува на Ад – како и во три од *Хомерските химни*. Таа не е само река на подземниот свет туку и, во поширока смисла, неповредливата вода врз која боговите се колнат и божица сама по себе (ќерка на Океан и Тетида). Во подоцнежните традиции таа често служи како влез во подземниот свет, преку кој Харон (превозникот на мртвите) ги пренесува починатите за да влезат во подземјето. Таа е позната и како река на омразата. Постојат неколку реки со името Стикс во реалниот свет: според Херодот, Страбон и Плиниј Постариот, таа се наоѓала во Аркадија; додека Павсаниј лоцира една во Нонакрис.
* Ахерон е реката на маката или реката на жалоста. Таа се спомнува во многу рани извори на архајската поезија, но е помалку истакната и подоцнежна во однос на Стикс. Во некои митолошки прикази, Харон ги пренесува мртвите преку Ахерон, наместо преку Стикс. Во некои алтернативни извори Ахерон е езеро и исто така функционира како синоним за подземниот свет. Павсаниј опишува река со име Ахерон во Епир, Теспротија, која се влева во мочурливо езеро и се соединува со реката Кокит (како и нејзиниот хомеровски пандан), што Павсаниј го наведува како инспирација за хомеровиот опис на подземниот свет. Ова место е поврзано и со конкретни примери на некромантски ритуали и/или катабази од митското минато. Исто така, подоцнежните традиции спомнуваат река Ахерон во Куми, Италија, која исто така била конкретно поврзана со катабазичната работа на Одисеј.
* Флегетон е реката на огнот (*Pyriphlegéthōn* потекнува од изразот *puri phlegethonti*, „што гори како оган“). Таа има само едно спомнување во хомеровата *Одисеја* (Пирифлегетон), каде што е опишана како река што се влева во Ахерон, а потоа повторно не се појавува во изворите сè до Платон. Според Платон, оваа река води кон длабочините на Тартар и е поврзана со казна (особено за луѓе кои ги тепале своите татковци и мајки). Во близина на Куми постоела река/поле со ова име – задржувајќи ја поврзаноста со „горењето“ поради локалните топли извори – што Страбон експлицитно го поврзува со хомеровиот подземен свет.
* Кокит е реката на плачот (од „*kōkuein*“, „да плаче, да жали“). И таа има само едно спомнување во хомеровата *Одисеја*, каде што е опишана како гранка на Стикс што се влева во Ахерон. Според Платон, Кокит е кружна река што се излева во Тартар и е поврзана со казната на убијците. Името го носи и река во Теспротија и Куми која се спојува со Ахерон (види погоре).
* Лета е реката на заборавот, а името го добива од Лета, божицата на заборавот. Во подоцнежните прикази, гранка од топола што капе со вода од Лета станала симбол на Хипнос, богот на сонот. Некои извори спомнуваат рамнина на Лета, наместо река.
* Океан е реката што го опкружува светот, и ја означува границата меѓу земјата на живите и подземниот свет.

### Асфоделски ливади
Асфоделските ливади се место во подземјето каде што живеат поголемиот дел од починатите. Името се појавува уште во хомеровата „*Одисеја“* (11.359), каде што се појавува во одисејовиот преглед на подземјето (технички наречен поле на асфодел: ἀσφοδέλὸς λειμών). Не е јасно што точно подразбирале луѓето во ова „поле“, при што научниците се поделени помеѓу тоа дали го поврзуваат со цветниот асфодел (род, *Asphodelus* L.) или со поле со јасен (базирајќи го ова на етимолошката конструкција на σφοδέλὸς > σποδός, „јасен“).

### Елизиум/Елизиски полиња
Елисејските полиња претставувале утописки, рајски задгробен живот резервиран за посебно истакнати поединци. Тие за прв пат се споменуваат во хомеровата книга 4 од *„Одисеја“* каде што на Менелај му е ветено дека ќе оди таму наместо да умре (и со тоа се разликува од вистинскиот задгробен живот): опишано е дека се наоѓа на работ на земјата и е местото каде што животот е „најлесен за луѓето“. Сепак, Менелај не ја добива оваа судбина поради нешто што го направил за време на својот живот, туку затоа што е зет на Зевс (бидејќи е во брак со Елена). Меѓутоа, во *„Дела и денови“* на Хесиод, ова е рај што јунаците можеле да го достигнат. На крајот, како што концептите за задгробниот живот се прошириле и станале „подемократски“, генерално праведните можеле да бидат испратени во Елисејските полиња откако ќе бидат судени од судиите на подземјето, Радамант и Минос.

#### Острови на Блажените
До времето на Хесиод, Елисејските полиња биле познати и како Острови на среќата или *Острови на блажените*. Островите, кои понекогаш се третирале како географска местоположба на Земјата, станале познати како место за награда во подземјето за оние кои биле оценети како исклучително чисти.

### Тартар
Во некои грчки извори, Тартар е друго име за подземјето (што служи како метоним за Ад), додека во други тоа е сосема различно царство одвоено од подземјето. Хесиод најпознат го опишува Тартар како место кое се наоѓа под подземјето колку што е земјата под небото. Како и Ад, и тој е толку темен што „ноќта се истура околу него во три реда како јака околу вратот, додека над него растат корените на земјата и на неожнеаното море“. Најпознатите жители на Тартар се Титаните; Зевс ги фрлил Титаните заедно со својот татко Крон во Тартар откако ги победил. Хомер напишал дека Крон потоа станал крал на Тартар. Според платоновата „Горгија“ ( околу 400 п.н.е.), душите се судат по смртта, а Тартар е местото каде што злите добиваат божествена казна. Тартар се смета и за првобитна сила или божество заедно со ентитети како што се Земјата, Ноќта и Времето.

## Познати жители
### Ад
Ад бил најстариот син на титаните Крон и Реја; брат на Зевс, Посејдон, Хера, Деметра и Хестија и според старогрчката митологија бил бог на подземјето. Кога тројцата браќа го поделиле светот меѓу себе, Зевс ги добил небото, Посејдон морето, а Ад подземјето; самата земја била поделена меѓу тројцата. Затоа, додека одговорноста на Ад била во подземјето, нему му било дозволено да има моќ и на земјата. Сепак, самиот Ад ретко излегувал надвор од неговото подрачје, а за оние кои живееле на земјата, неговите намери и личност останале таинствени. Во уметноста и книжевноста, Ад е прикажан како строг и достоинствен, но не како жесток мачител или сличен на ѓавол. Сепак, Ад се сметал за непријател на целиот живот и бил мразен и од боговите и од луѓето; жртвите и молитвите не го смирувале, па смртниците ретко се обидувале. Тој исто така не бил мачител на мртвите, а понекогаш се сметал за „Зевс на мртвите“ бидејќи бил гостопримлив кон нив. Поради неговата улога како господар на подземјето и владетел на мртвите, тој бил познат и како Зевс Хтониос („пеколниот Зевс“ или „Зевс на долниот свет“). Оние кои биле казнувани во Тартар биле назначувани од другите богови за одмазда. Во грчкото општество, многумина го сметале Ад за најмалку сакан бог, а многу богови дури имале и одвртност кон него, а кога луѓето му принесувале жртва на Ад, тоа било доколку сакале да се одмаздат на непријателот или да им се случи нешто страшно.

Хад понекогаш се нарекувал Плутон и бил претставуван на полесен начин &#x2013; тука, тој се сметал за дарител на богатство, бидејќи жетвата и благословот на жетвата доаѓаат од под земјата.

### Персефона
мини|Грабнувањето на Персефона : Персефона е киднапирана од Хад во неговата кочија. Кратер Персефона Антикенсамлунг Берлин 1984.40
Персефона (исто така позната како Кора) била ќерка на Деметра, божицата на жетвата, и Зевс. Персефона била грабната од Ад, кој сакал жена. Кога Персефона собирала цвеќиња, таа била воодушевена од еден нарцис засаден од Геја (за да ја намами во подземјето како услуга на Ад), и кога го набрала, земјата одеднаш се отворила. Ад, појавувајќи се во златна кочија, ја завел и ја однел Персефона во подземјето. Кога Деметра дознала дека Зевс му дал дозвола на Ад да ја грабне Персефона и да ја земе за жена, Деметра се разбеснила на Зевс и престанала да одгледува жетви за земјата. За да ја смири, Зевс го испратил Хермес во подземјето за да ја врати Персефона кај нејзината мајка. Сепак, таа изела шест семки од калинка во подземјето и затоа била вечно врзана за подземјето, бидејќи семката од калинка била света во подземјето.

Персефона потоа можела да го напушти подземјето единствено кога земјата цветала, или во секое годишно време освен во зима. Хомерските химни го опишуваат грабнувањето на Персефона од страна на Ад:

Самата Персефона се смета за соодветна друга половина на Aд поради значењето на нејзиното име кое го носи грчкиот корен за „убивање“, а *-фонa* во нејзиното име значи „убивање“..

### Хеката
[мини|Тројна Хеката и [Грациите, Атика, 3 век п.н.е. (Глиптотека, Минхен)]]
Хеката била различно поврзана со раскрсници, влезови, кучиња, светлина, Месечината, магија, вештерство, познавање на билки и отровни растенија, некромантија и волшебништво. Хеката често е прикажана како тројна божица, што ѝ овозможува да гледа во повеќе насоки одеднаш. Ова ја нагласува нејзината улога како заштитничка на оние кои се помеѓу нив.

### Еринии
[лево|мини|[Орест (митологија)|Орест во Делфи, опкружен со Атена и Пилад меѓу Ериниите и свештеничките на пророштвото, можеби вклучувајќи ја и Питија зад триножникот - паестански црвенофигурен кратер, околу 330 п.н.е.]]
Ериниите (исто така познати како Фурии) биле трите божици поврзани со душите на мртвите и одмаздените злосторства против природниот поредок на светот. Тие се состојат од Алекто, Мегаера и Тисифона.

Тие биле особено загрижени за злосторствата извршени од деца против нивните родители, како што се матрицид, таткоцид и  однесување. Тие би предизвикале лудило врз живиот убиец, или доколку една нација прикривала таков криминалец, Ериниите би предизвикале глад и болести кај цела нација. Ериниите биле ужасувани од живите бидејќи тие ја отелотворувале одмаздата на лицето кое било нанесено неправда кон сторителот. Грците честопати им правеле „смирувачки налевници“ на Ериниите за да ги смират за да не го предизвикаат нивниот гнев, и генерално Ериниите добивале многу повеќе налевници и жртви од другите богови на подземјето.  Ериниите биле прикажани како грди и крилести жени со тела испреплетени со змии.

### Хермес
[мини|Релјеф од резбан погребен ''[лекит* во Атина: [[Хермес]] како [[психопомп]] ја води починатата, *Мирина*, во Ад, околу 430-420 п.н.е. ([[Национален археолошки музеј (Атина)|Национален археолошки музеј на Атина]]).]]
Иако [[Хермес]] првенствено не живеел во подземјето и обично не се поврзува со него, тој бил оној коуј ги водел душите на мртвите во подземјето. Во оваа смисла, тој бил познат како Хермес [[Психопомп]] и со својот прекрасен златен стап можел да ги води мртвите во нивниот нов дом. Исто така, оние кои умирале го повикувале да им помогне во смртта - некои го повикувале да имаат безболна смрт или да може да умрат кога и каде што верувале дека им е судено.

=== Судии на подземјето ===
[[Минос]], [[Радамант]] и [[Еак]] биле судии на мртвите. Тие ги суделе делата на починатите и ги создале законите што го регулирале подземјето.

Еак бил чувар на Клучевите на подземјето и судија на луѓето од Европа. Радамант бил господар на Елисејските полиња и судија на луѓето од Азија. Минос бил судија на конечното гласање.

=== Харон ===
[[Харон (митологија)|Харон]] е кормилар кој, откако ќе добие душа од Хермес, ќе ги води преку реките [[Стикс]] и/или [[Ахерон]] до подземјето. На погребите, на починатите традиционално им се ставал обол преку окото или под јазикот, за да можат да му платат на Харон да ги однесе. Доколку не им било направено така, се вели дека починатите летале по бреговите сто години, сè додека не им било дозволено да ја преминат реката. За [[Етрурци]]те, Харон се сметал за страшно суштество - тој држел чекан и имал кукаст нос, брада и животински уши со заби. Во други рани грчки претстави, Харон се сметал само за грд брадест човек со конусна шапка и туника. Подоцна, во посовремениот грчки фолклор, тој се сметал за поангелски, како [[Архангел Михаил|Архангелот Михаил]]. Сепак, Харон се сметал за застрашувачко суштество бидејќи негова должност била да ги донесе овие души во подземјето и никој не би го убедил да постапи поинаку.

=== Кербер ===
[[Податотека:Hades_with_cerberus.jpg|мини|Ад со Кербер.]]
[[Кербер]], или „Пеколното куче“, е огромното повеќеглаво (обично троглаво) куче на Ад, при што некои описи наведуваат дека има и опашка со змиски глави на грбот и како грива. Роден од [[Ехидна (митологија)|Ехидна]] и [[Тифон (митологија)|Тифон]], Кербер ја чува портата што служи како влез во подземјето. Должноста на Кербер е да ги спречи мртвите луѓе да го напуштат подземјето.

[[Херакле]] еднаш го позајмил Кербер како последен дел од [[Задачите на Херакле|неговите задачи]]. [[Орфеј]] еднаш го смирил до спиење преку својата музика.

Според *Суда*, старите Грци ставале меден колач (*μελιτοῦττα*) покрај мртвите за да можат мртвите да му го дадат на Кербер.

=== Танат ===
[[Танат (митологија)|Танат]] претставува персонификација на смртта. Поточно, тој ја претставувал ненасилната смрт во контраст со неговите сестри Кера, духовите на болестите и колењето.

=== Хипнос ===
[[Хипнос]] претставува персонификација на спиењето и брат близнак на Танат. Неговата пештера била опишана како непробојна за светлината на сонцето и месечината; била опкружена со афион. Реката [[Лета]] исто така течела низ пештерата, а тука нејзиното жуборење предизвикувало поспаност.

=== Мелиное ===
[[Мелиноја]] е хтонска [[нимфа]], ќерка на Персефона, повикана во една од *Орфејските Песни* и умилостивена како носител на кошмари и лудило. Таа можеби е и фигурата именувана во неколку натписи од [[Мала Азија]], и се појавува на бронзена плоча во врска со [[Персефона (митологија)|Персефона]]. Химните, со неизвесен датум, но веројатно составени во 2 или 3 век од н.е., се литургиски текстови за [[Грчко-римски мистерии|мистериозната религија]] позната како [[Орфизам]]. Во химната, Мелиноја има карактеристики што изгледаат слични на [[Хеката (митологија)|Хеката]] и [[Еринии]]те, а понекогаш се смета дека името е [[епитет]] на Хеката. Термините со кои е опишана Мелиноја се типични за божиците на месечината во грчката поезија.

=== Никта ===
[[Никта]] е божица на ноќта и ќерка на Хаосот.

=== Тартар ===
Длабока бездна што се употребувала како темница за мачење и страдање за злите и како затвор за [[Титани]]те,[[Тартар (митологија)|Тартар]] се сметал и за првобитно божество.

=== Стикс ===
Стикс е божица на [[Стикс|реката со исто име]]. Не се знае многу за неа, но таа е сојузник на [[Зевс]] и живее во подземјето.

=== Еврином ===
[[Еврином]] е еден од демоните на подземјето, кој јаде од целото месо од труповите, оставајќи ги само нивните коски.

=== Загреј ===
[[Загреј]] бил сметан од некои антички автори за бог на подземјето.

== Мртвите ==
Во грчкото подземје, душите на мртвите сè уште постоеле, но тие биле несуштински и летале низ подземјето без чувство и цел. Мртвите во хомеровото подземје немаат *менос*, или сила, и затоа не можат да влијаат врз оние на земјата. Тие исто така немаат *френи'', или духовитост, и се несвесни за тоа што се случува околу нив и земјата над нив. Нивните животи во подземјето биле многу неутрални, па затоа сите општествени статуси и политички места биле елиминирани, и никој не можел да ги искористи своите претходни животи во своја корист во подземјето.

Идејата за напредок не постоела во грчкото подземје - во моментот на смртта, психата била замрзната во искуството и изгледот. Душите во подземјето не старееле ниту се менувале во никаква смисла. Тие не воделе никаков активен живот во подземјето - тие биле потполно исти како и во животот. Затоа, оние кои умреле во битка биле вечно испрскани со крв во подземјето, а оние кои умреле мирно можеле да останат такви.

Генерално, грчките мртовци биле сметани за раздразливи и непријатни, но не и опасни или злобни. Тие се лутеле доколку почувствувале непријателско присуство во близина на нивните гробови, а биле давани и пијалоци за да се смират и да не ги налутат мртвите.. Најчесто, крвните жртви се давале затоа што им била потребна суштината на животот за повторно да станат комуникативни и свесни. Ова било прикажано во хомеровата „Одисеја“, каде што Одисеј морал да понуди крв од овци за душите да разговараат со него. Додека биле во подземјето, мртвите го поминувале времето преку едноставни забави како што се играње игри, како што е прикажано од предмети пронајдени во гробови како што се коцки и табли за играње. Подароците за гробови како што се облека, накит и храна биле оставани од живите за употреба и во подземјето, бидејќи многумина сметале дека овие подароци се пренесуваат во подземјето. Немало општ консензус за тоа дали мртвите можеле да консумираат храна. Хомер ги прикажал мртвите како неспособни да јадат или пијат освен доколку не бидат повикани; сепак, некои релјефи го прикажуваат подземјето како да има многу раскошни гозби. Иако не е сосема јасно, се подразбира дека мртвите сè уште можеле да имаат сексуална интимност со друг, иако не се раѓале деца. Грците исто така верувале во можноста за брак во подземјето, што, во извесна смисла, покажува дека грчкото подземје малку се разликувало од светот на живите.

Лукијан ги опишал луѓето од подземјето како едноставни скелети. Тие не се разликуваат едни од други и невозможно е да се каже кој бил богат или важен во живиот свет. Сепак, овој поглед на подземјето не бил универзален - Хомер ги прикажува мртвите како ги задржуваат своите познати лица.

Самиот Ад бил ослободен од концептот на времето. Мртвите се свесни и за минатото и за иднината, а во песните кои ги опишуваат старогрчките јунаци, мртвите помагале во развојот на приказната со тоа што пророкувале и кажувале вистини непознати за јунакот. Единствениот начин луѓето да комуницираат со мртвите бил да го стопират времето и нивниот секојдневен живот за да го достигнат Ад, местото надвор од непосредната перцепција и човечкото време.

## Грчки ставови
Старите Грци имале дефинитивно верување дека постои патување кон задгробниот живот или друг свет. Тие верувале дека смртта не е целосен крај на животот или човечкото постоење. Старите Грци претпоставувале дека постои душа по смртта, но го сметале задгробниот живот за бесмислен.. Во подземјето, идентитетот на мртовецот сè уште постоел, но немал сила или вистинско влијание. Наместо тоа, продолжувањето на постоењето на душата во подземјето се сметало за сеќавање на фактот дека мртовецот постоел, но додека душата сè уште постоела, таа била неактивна.. Сепак, цената на смртта се сметала за голема. Хомер верувал дека најдоброто можно постоење за луѓето е никогаш да не се родат или да умрат набргу по раѓањето, бидејќи величината на животот никогаш не може да ја избалансира цената на смртта. Сепак, за старите Грци се сметало за многу важно да им се оддава почит на мртвите и се сметало за еден вид побожност. Оние кои не ги почитувале мртвите биле изложени на казната на боговите &ndash; на пример, Одисеј се погрижил за погребот на Ајакс, или боговите ќе се налутиле.

## Митови и приказни
### Орфеј
Орфеј, поет и музичар кој имал речиси натприродни способности да го поттикне секого на својата музика, се спуштил во подземјето како жив смртник за да ја врати својата мртва сопруга Евридика откако била касната од отровна змија на денот на нивната венчавка. Со своите вештини за свирење лира, тој успеал да ги маѓепса чуварите на подземјето и да ги поттикне со својата музика. Со својот прекрасен глас, тој успеал да ги убеди Ад и Персефона да му дозволат нему и на неговата сопруга да се вратат во живите. Владетелите на подземјето се согласиле, но под еден услов &ndash; Евридика ќе мора да го следи Орфеј и тој не можел да се сврти за да ја погледне. Откако Орфеј стигнал до влезот, се свртел, копнеејќи да ја погледне својата убава сопруга, единствено за да гледа како неговата сопруга исчезнува назад во подземјето. Му било забрането да се врати во подземјето по втор пат и го поминал својот живот свирејќи ја својата музика на птиците и планините.

## Наводи

## Библиографија

* 
*
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 


Категорија:Географија на Одисеја