Историја на есперанто

[мини| Есперанто говорник, снимен во [Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави.]]
Есперантото било развиено од Л. Л. Заменхоф во 1870-тите и 80-тите. *[[Прва книга]]*, првата печатена дискусија за јазикот, се појавила во 1887 година. Понатаму, бројот на говорници на есперанто постепено се зголемувал, без многу поддршка од владите и меѓународните организации. Неговата употреба, во некои случаи, е забранета или на друг начин потисната.

## Стандардизиран јидиш
Околу 1880 година, додека бил во Москва и приближно истовремено со работата на есперанто, Заменхоф направил прекин на обидот да го стандардизира јидиш, врз основа на неговиот мајчин Бјалисток (североисточен) дијалект, како обединувачки јазик за Евреите од Руската империја. Тој дури користел латиница, со буквите *ć, h́, ś, ź* (исто како во раните нацрти на есперанто, подоцна *ĉ, ĥ, ŝ, ĵ*) и *ě* за средна самогласка од среден ред. Меѓутоа, тој заклучил дека нема иднина за таков проект и го оставил, посветувајќи се на есперанто како обединувачки јазик за целото човештво. Пол Векслер предложил дека есперанто не бил произволна ознака на главните европски јазици, туку латинска релексификација на јидиш, мајчин јазик на неговиот основач. Овој модел општо не е поддржан од главните лингвисти.

## Развојот на јазикот пред објавувањето
Заменхоф подоцна рекол дека уште од дете сонувал за светски јазик. На почетокот размислувал за оживување на латинскиот јазик, но откако го научил на училиште, одлучил дека е прекомплициран за да биде вообичаено средство за меѓународна комуникација. Кога научил англиски, сфатил дека конјугациите на глаголите се непотребни и дека граматичките системи можат да бидат многу поедноставни отколку што очекувал. Сè уште имал проблем со помнење на многу зборови, сè додека не забележал два руски знаци со ознака *Швејцарская* (*швејцарскаја,* вратарска куќа – од *швејцар* *швејтсар,* портир) и *Кондитерская* (*кондитерскаја,* слаткарница – од *кондитер*). Потоа разбрал дека разумната употреба на афикси може значително да го намали бројот на коренските зборови потребни за комуникација. Тој избрал да го земе својот вокабулар од романските и германските јазици, јазиците кои најмногу се изучувале во училиштата ширум светот и затоа би биле препознатливи за повеќето луѓе.

Заменхоф предавал рана верзија на јазикот на своите соученици од средно училиште. Потоа, неколку години, работел на преводи и поезија со цел да го усоврши своето творештво. Во 1895 година тој напишал: „Работев шест години на усовршување и тестирање на јазикот, иако во 1878 година ми изгледаше дека тој е веќе целосно готов“. Кога бил подготвен да го објави, царските цензори не  дозволиле. Спречен, тој го поминал своето време преведувајќи дела како Библијата и дела од Шекспир. Ова присилно одложување довело до континуирано подобрување. Во јули 1887 година ја објавил својата *[[Прва книга|Унуа либро]]* (*Прва книга*), основен вовед во јазикот. Ова во суштина бил јазикот што се зборува денес.

## ''Унуа либро'' до Декларацијата од Булоњ (1887–1905 година)
*[[Прва книга|Унуа либро]] била* објавена во 1887 година. Првенствено, движењето најмногу се зголемило во Руската империја и во источна Европа, но бргу се проширило во западна Европа и пошироко: во Аргентина во 1889 година; во Канада во 1901 година; во Алжир, Чиле, Јапонија, Мексико и Перу во 1903 година; во Тунис во 1904 година; и во Австралија, САД, Гвинеја, Индокина, Нов Зеланд, Тонкин и Уругвај во 1905 година.

Во првите години есперанто се користел главно во објави од Заменхоф и раните посвоители како Антони Грабовски, во обемна кореспонденција (најчесто сега изгубена), во списанието *Ла Есперантисто*, објавено од 1889 до 1895 година и многу ретко во лични средби.

Во 1894 година, под притисок на Вилхелм Тромпетер, издавачот на списанието *Ла Есперантисто*, и некои други водечки корисници, Заменхоф неволно предложил радикална реформа за која читателите гласале. Тој предложил намалување на азбуката на 22 букви (со елиминирање на акцентираните букви и повеќето нивни звуци), промена на множината во *-и*, употреба на позиционен акузатив наместо завршеток *-n*, отстранување на разликата меѓу придавките и прилозите, намалување на бројот на партиципи од шест на повеќе фрази со табела за корелација или фраза, и замена на фразите за корелација на табела. Овие реформи биле отфрлени со големо мнозинство, но некои биле прифатени во последователните реформи (како што е Идо) и критиките на јазикот. Во следната деценија есперанто се раширил во западна Европа, особено во Франција. До 1905 година веќе биле објавени 27 списанија (Аулд 1988).

Во 1904 година се одржала мала меѓународна конференција, која довела до првиот светски конгрес во август 1905 година во Булоњ-сур-Мер, Франција. Присутни биле 688 есперанто говорници од 20 националности. На овој конгрес, Заменхоф официјално поднел оставка од своето раководство на есперанто движењето, бидејќи не сакал личните предрасуди против него (или антисемитизмот) да го попречат напредокот на јазикот. Предложил Булоњска декларација за основачките принципи на есперанто движењето, која присутните на конгресот ја поддржале.

## Булоњска декларација до денес (1905-денес)
Светскиот есперанто конгрес се одржува секоја година од 1905 година, освен за време на двете светски војни и пандемијата КОВИД-19.

Автономната територија на Неутрален Моренет, меѓу Белгија и Германија, имала значителен дел од есперанто-говорниците меѓу своето мало и мултиетничко население. Имало предлог есперанто да стане официјален јазик. Во 1908 година, на крајот била прифатена заедно со холандскиот, германскиот и францускиот јазик. Имало и голема есперанто група предводена од Ана Тушински во слободниот град Данциг.

Во раните 1920-ти, изгледало дека се појавила одлична можност за есперанто кога иранската делегација во Лигата на народите предложила да се усвои за употреба во меѓународните односи, по извештајот на Нитобе Иназо, официјален делегат на Лигата на народите за време на 13-от Светски конгрес на есперанто во Прага. Десет делегати го прифатиле предлогот само со еден глас против, францускиот делегат Габриел Ханото, кој ја искористил привилегијата за вето на Советот на Франција за да ги уништи сите обиди на Лигата за признавање на есперанто, почнувајќи од првото гласање на 18 декември 1920 година и продолжувајќи во следните три години. На Ханото не му се допаѓало тоа што францускиот јазик ја губел својата позиција како меѓународен јазик и го гледал есперанто како закана. Сепак, две години подоцна Лигата препорачала нејзините земји-членки да го вклучат есперанто во нивните образовни програми. Французите возвратие со забрана на секаква настава на есперанто во француските училишта и универзитети. Француското Министерство за настава изјавило дека прифаќањето на есперанто би значело дека „францускиот и англискиот јазик ќе исчезнат и дека литературниот стандард на светот ќе биде понижен“. Меѓутоа, многу луѓе ги сметаат 1920-тите како најславниот период на движењето есперанто.

Во 1941 година, Советскиот Сојуз започнал со масовни апсења, депортации и убиства на многу есперантисти и нивните роднини поради страв од антинационалистичко движење, но тоа било прекинато со нацистичката инвазија.

Хитлер напишал во *[[Мојата борба]]* дека есперанто бил создаден како универзален јазик за обединување на еврејската дијаспора.

Создавањето на Националната германска есперанто лига без Евреи не била доволно за да ги смири нацистите. Учењето на есперанто не било дозволено во германските логори за воени заробеници за време на Втората светска војна. Есперантистите некогаш можеле да ја заобиколат забраната убедувајќи ги чуварите дека предаваат италијански, јазикот на најблискиот сојузник на Германија.
мини| Страна од советски календар за 22 октомври 1935 година, вклучувајќи го и есперанто ''октобро'' меѓу другите преводи.
Во раните години на Советскиот Сојуз, на есперанто му била дадена одредена владина поддршка и се појавило официјално признаено советско здружение за есперанто. Сепак, во 1937 година, Сталин ја сменил оваа политика и употребата на есперанто била ефективно забранета до 1956 година. Иако самиот есперанто не бил доволна причина за убиство, неговата употреба била проширена меѓу Евреите или синдикалците и поттикнувала контакти со странци.

Фашистичка Италија, од друга страна, направила одредени напори за промовирање на туризмот во Италија преку летоци за есперанто и ги ценела сличностите на италијанскиот и есперанто јазикот.

Нова Држава (Португалија) преземале остри мерки од 1936 година до нивното соборување во Револуцијата на каранфилите во 1974 година. По шпанската граѓанска војна, Франкова Шпанија ги прегазила анархистите и каталонските националисти меѓу кои зборувањето на есперанто било доста широко распространето; но во 1950-тите, движењето есперанто повторно било дозволено, со тоа што Франциско Франко го прифатил почесното покровителство на Мадридскиот Светски есперантен конгрес.

Студената војна, посебно во 1950-тите и 1960-тите, го потиснала и движењето на есперанто, бидејќи имало стравувања од двете страни дека есперанто може да се користи за непријателска пропаганда. Меѓутоа, јазикот доживеал нешто како ренесанса во 1970-тите и се проширил на нови делови од светот, како што е неговата вистинска експлозија на популарност во Иран во 1975 година. До 1991 година имало доволно африкански есперантисти за да се гарантира одржување на панафрикански конгрес. Јазикот продолжува да се зборува, без разлика на тоа што не е официјално признат во ниту една земја, и е дел од државната образовна програма на само неколку.

Во 2022 година бил основан есперанто клуб на станицата Амундсен-Скот на јужниот пол, со што Антарктикот станал последниот континент со есперантисти.

## Еволуција на јазикот
Булоњската декларација (1905 година) ги ограничила промените на есперанто. Во таа декларација, меѓу другото, било наведено дека основата на јазикот требала да остане  („Основа на есперанто“, група рани дела на Заменхоф), која ќе биде обврзувачка засекогаш: никој нема право да прави измени во неа. Декларацијата, исто така, дозволува нови концепти да се изразат како што му одговара на говорникот, но препорачува тоа да се прави во согласност со оригиналниот стил.

Многу есперантисти сметаат дека декларацијата за стабилизирање на јазикот е главна причина зошто заедницата на говорници на есперанто се зголемила над нивоата што ги постигнале другите изградени јазици и развила процутена култура. На други конструирани јазици им било оневозможено да развијат стабилна заедница за говорење со постојаното мешање. Исто така, многу развивачи на конструирани јазици се посесивни кон нивното создавање и работеле да спречат други да придонесат за јазикот. Еден таков на крајот катастрофален случај бил Шлејеровиот Волапик. Спротивно на тоа, Заменхоф изјавил дека „Есперанто им припаѓа на есперантистите“ и отишол во заднина откако јазикот бил објавен, дозволувајќи им на другите да учествуваат во раниот развој на јазикот.

Граматичкиот опис во најраните книги бил донекаде нејасен, така што консензус за употреба (под влијание на одговорите на Заменхоф на некои прашања) се развил со текот на времето во границите поставени од првичниот преглед (Аулд 1988). Дури и пред Булоњската декларација, јазикот бил многу стабилен; само еден збир лексички промени бил направен во првата година по објавувањето, имено менување на „кога“, „тогаш“, „никогаш“, „понекогаш“, „секогаш“ од *kian*, *tian*, *nenian*, *ian*, *ĉian* во *kiam*, *tiam*, *neniam* итн., за да се избегне забуна со акузативните форми на *есперанто* хат сорта на „*киа*“ итн. Така, постигнале стабилност на структурата и граматиката, слична на онаа што ја имаат природните јазици врз основа на нивните родени говорници и воспоставени тела на литература. Може да се научи есперанто без многу труд. Промените можеле и се случиле во јазикот, но само со стекнување на широка популарна поддршка; немало централна власт што правела произволни промени, како што се случило со волапик и некои други јазици.

Модерната употреба на есперанто всушност може да отстапи од онаа првично опишана во *Фундаменто*, иако разликите се најмногу семантички (вклучуваат променето значење на зборовите) наместо граматичко или фонолошко. Преводот даден за „Ми се допаѓа овој“, во примероците од фразите во главната статија за есперанто, нуди значаен пример. Според *Фундаменто*, *Mi ŝatas ĉi tiun* всушност би значел „го ценам овој“. Традиционалната употреба е *Tiu ĉi plaĉas al mi* (буквално, „ова ми е пријатно“), што ја одразува фразата на повеќето европски јазици (француски *celui-ci me plaît*, шпански *éste me gusta*, руски *это мне нравится*, германски *Das gefällt mir*, италијански *Mi piace*). Како и да е, оригиналниот *Ĉi tiu plaĉas al mi* продолжува да се користи најчесто.

## Дијалекти, реформски проекти и изведени јазици
Есперанто не е фрагментиран на регионални дијалекти преку употреба на природен јазик. Тоа може да биде затоа што тој е јазик на секојдневна комуникација само за мало малцинство од неговите говорници. Меѓутоа, најмалку три други фактори работат против дијалектите, имено центрипеталната сила на Фундаменто, обединувачкото влијание на Плена Вортаро и неговите наследници, што било пример за употреба од делата на Заменхоф и водечките писатели, и транснационалните амбиции на самата говорна заедница. Сленгот и жаргонот се развиле до одреден степен, но таквите карактеристики ја попречуваат универзалната комуникација - целата поента на есперанто - и затоа генерално беа избегнати.

Сепак, на почетокот на дваесеттиот век биле предложени бројни реформски проекти. Отприлика сите овие Есперантидо не профункционирале, но првиот, Идо („потомство“), имал значителен успех неколку години. Идо бил предложен од Делегацијата за усвојување на меѓународен помошен јазик во Париз во октомври 1907 година. Неговите главни реформи биле во приближувањето на азбуката, семантиката и некои граматички карактеристики со романските јазици, како и отстранувањето на придавскиот договор и акузативот, освен кога е потребно. На почетокот, голем број водечки есперантисти ја дале својата поддршка за проектот Идо, но движењето запрело и ослабнало, прво со случајната смрт на еден од неговите главни поборници, а подоцна кога луѓето предложиле дополнителни промени, а бројот на сегашните говорници се проценува помеѓу 250 и 5.000. Сепак, Идо се покажал како богат извор на есперанто вокабулар.

Некои пофокусирани реформски проекти, кои влијаат само на одредена карактеристика на јазикот, добиле неколку приврзаници. Еден од нив е риизмот, кој го модифицира јазикот за да инкорпорира несексистички јазик и родово неутрални заменки. Меѓутоа, повеќето од овие проекти се специфични за поединечни националности (риизам од англиските говорители, на пример), и единствените промени кои се прифатени во заедницата на есперанто се малите и постепените реформи од долу нагоре дискутирани во последниот дел.

Есперанто е заслужен за влијанието или инспирацијата на неколку подоцнежни конкурентни јазични проекти, како што се Интерлингве (1922 година) и Новиал (1928 година). Овие секогаш заостануваат далеку зад есперанто по својата популарност. Спротивно на тоа, Интерлингве (1951 година) во голема мера го надминал Идо во однос на популарноста. Сепак, покажува мало или никакво влијание на есперанто.

## Времеплов на есперанто

* 1859: Л. Л. Заменхоф, создавачот на Есперанто, бил роден во Биалисток, Русија (сега Полска).
* 1873: Семејството Заменхоф се преселило во Варшава.
* 1878: Заменхоф го прославил завршетокот на неговиот универзален јазик проект, *Лингве Универсала*, со пријатели од средното училиште.
* 1879: Заменхоф учел во медицинско училиште во Москва. Татко му го запалил јазичниот проект додека патува. Во меѓувреме, Шлеер објавил скица на Волапик, првиот меѓународен помошен јазик со кој се изградени голем број говорници. Многу клубови во Волапик подоцна ќе се префрлат на Есперанто.
* 1881: Заменхоф се вратил во Варшава да продолжи медицинско образование и почнал да го рекреира својот проект.
* 1887: Заменхоф се венчал. Во јули, со финансиска помош на својата сопруга, тој ја објавил *[[Прва книга|Унуа либро]]*, првата публикација која го претставува Есперанто, на руски јазик. Потем истата година се издале германски, полски и француски преводи.
* 1888: Лав Толстој станал еден од првите поддржувачи. Заменхоф издал Дуа либро, како и првото издание на англиски јазик на *Унуа либро*, кое се покажало дека е полно со грешки.
* 1889: Второто издание на англиски јазик на *Унуа либро* било објавено во јануари, преведено од Ричард Х. Геогеган, и станало стандардниот англиски превод. Хенри Филипс, млад, од Американското филозофско друштво, исто така го превел Унуа Ливо на англиски. Првиот том на *„Есперантист" било објавено* во септември. Јазикот го нарекувале *Есперанто*.
* 1894: Заменхоф, реагирајќи на притисокот, ги ставил радикалните реформи за гласање, но тоа е било одбиено. Таа верзија на Есперанто често се нарекува Есперанто 1894.
* 1895: „*Есперантист*" престанал да се издава. *Лингво интернација* почнал да се објавува во декември.
* 1901: Заменхоф ги објавил своите идеи за универзална религија, базирани на филозофијата на Хилл, Стариот.
* 1905: *Фундамента де Есперанто* било објавено во пролетта. Првиот Светскиот конгрес за есперанто се одржал во Булонь-сур-Мер, со 688 учесници и се спровел целосно на есперанто. Болоњската декларација била направена и ратифицирана на Конгресот.
* 1906: Вториот Светскиот конгрес за есперанто се одржал во Женева, Швајцарија, со 1200 учесници. *„Ла Ревуо“* почнал да се објавува.
* 1907 година: Дванаесет членови на британскиот парламент го номинирале Заменхоф за Нобелова награда за мир. *Чекбанко Есперантиста* (Есперантистска проверка банка) била основана во Лондон, користејќи го *спесмило*, помошна есперантска валута врз основа на златниот стандард. Одбор организиран од Луис Кутурат во Париз го предложил проектот за реформа на Идо, кој обезбедил значајна конкуренција за Есперанто до Првата светска војна.
* 1908: Универзална асоцијација за есперанто била основана од Хектор Ходлер, 19-годишен швајцарски есперантист.
* 1909: Во Барселона била основана Меѓународна асоцијација на железнички работници на есперантизмот.
* 1910-тите: Есперанто се предавал во државните училишта во Република Кина, Самос и Македонија.
* 1910: 42 членови на францускиот парламент го номинирале Заменхоф за Нобелова награда за мир.
* 1914: Лингво интернација и Ла Ревуо престанале да се објавуваат.
* 1917: Заменхоф умрел во Првата светска војна.
* 1920: Првото есперанто списание за слепи, Ауроро, почнало да се објавува во тогашната Чехословакија. Се уште се печати денес.
* 1921: Француска академија на науките препорачува користење на Есперанто за меѓународна научна комуникација.
* 1922 година: Есперанто било забрането во француските училишта.
* 1924: Лигата на нации препорачала земјите членки да го имплементираат Есперанто како помошен јазик.
* 1920-тите: Канцелариите на бразилското Министерство за образование го користеле есперанто за нивната меѓународна кореспонденција. Лу Сун, основачот на модерната кинеска литература, станал поддржувач на есперанто. Монтегу Ц. Батлер е првиот кој ги одгледувал децата што зборуваат есперанто.
* 1933/34: Реорганизација на меѓународното (неутрално) движење за Есперанто, под името УЕА.
* 1934: Енциклопедија на Есперанто првпат била издадена во Будимпешта.
* 1935: Калоцај и Варингхиен ја објавиле влијателната *Плена граматико де Есперанто* (Површена граматика на Есперантот). Есперанто и други планирани јазици *де факто* забранети во нацистичката Германија во мај.
* 1936 година: Сите организации на есперанто во нацистичката Германија биле забранети во јуни преку забраната на УЕА и САТ во јуни од страна на Хејнрих Химлер.
* 1937: Лидерите на организацијата на Есперанто во Советски Сојуз биле уапсени; Есперанто активности станале невозможни.
* 1938: Светската младинска организација за есперанто, TEJO била основана.
* 1939-1945: Во Втората светска војна многу земји биле окупирани од Германија и Советскиот Сојуз, каде што често се забранувале есперантските организации или активностите на есперанто биле ограничени на други начини.
* 1948: Здружението на железничките работници било реосновано како ИФЕФ, Меѓународната федерација на железнички работници за есперанто за да се поттикне употребата на есперантот во администрацијата на железниците во светот (досега, во Евроазија).
* 1954: УНЕСКО воспоставувил консултативни односи со Универзална асоцијација за есперанто.
* 1966: Предшественикот на *Паспорта Серво* бил лансиран во Аргентина. *Паспорта Серво* е глобална мрежа на говорници на Есперанто кои ги примаат Есперантистите кои патуваат низ нивните земји.
* 1967: Истан Немере ја основал Реконконкоунтиĝo де Есперанто-Фамилијо, првата организација за семејства што зборуваат Есперантo.
* 1975: Есперанто се проширил во Иран, со три илјади луѓе што го учат јазикот во Техеран.
* 1980: *Интернација Јунуларна Конгресо* (Меѓународниот младински конгрес) во Раума, Финска го ратификувала Манифест на Раума.
* 1985: УНЕСКО ги охрабрил земјите членки на ОН да го додадат Есперанто во своите училишни програми.
* 1987: 6000 есперантисти присуствувале на 72-от Светскиот конгрес за есперанто во Варшава, означувајќи ја стогодишнината на Есперанто.
* 1991: Првата панафриканска конференција за есперанто се одржала во Ломе, Того.
* 1992: ПЕН Интернешнл прифатил дел од Есперанто.
* 1999: Поетот на Есперанто Вилијам Олд бил номиниран за Нобелова награда за литература.
* 2001: Пуштен бил проектот Википедија (Есперантска Википедија), што резултира со првата општа енциклопедија написана на изграден јазик. Сега е еден од најпопуларните веб-страници на Есперанто.
* 2004: Партијата Европа-демократија-есперанто (E°D°E°) се натпреварувала на Избори за Европскиот парламент во Франција, дел од платформата бил Есперанто да се направи втор јазик на сите земји членки на ЕУ, земајќи 0,15% од гласовите.
* 2007: Израел издал марка за да се спомене 120 години од Есперанто (1887-2007). Образа на Заменхоф е дизајнирана во текст кој го опишува неговиот живот, репродукција од статијата на Википедија за Есперанто. Во аголот на таблата се прикажува знамето на движењето на Есперанто.
* 2009: Сенат на Бразил го усвоил законопроектот кој ќе го направи Есперанто опционален дел од наставниот план во државни училишта. Од 2010 година, законот уште не е усвоен од страна на Полатот на Депутатите.
* 2015: 100 Светски конгрес за есперанто се одржал во Лил, Франција. Дуолинго го лансирал својот програм за Есперанто.
* 2017: Била лансирана Амикуму, апликација која ги поврзува есперантистите со други локални есперантинисти низ целиот свет.

## Наводи

## Библиографија

* Олд, Вилијам. *La Fenomeno есперанто* . Ротердам: УЕА, 1988 година.
* Дијк, комбе Жико. *Historio de UEA.* Партизанске: Есперо, 2012 година.
* Форстер, Питер Гловер. *Есперанто движење.* Ден Хаг и сор. 1982 година (Хал 1977).
* Гобо, Федерико. *[http://www.polin.pl/en/event/is-it-possible-for-all-people-to-speak-the-same-language Дали е можно сите луѓе да зборуваат ист јазик?]* *[http://www.polin.pl/en/event/is-it-possible-for-all-people-to-speak-the-same-language Приказната за Лудвик Заменхоф и есперанто]* ( PDF ).
* Кениг, Малте. ''есперанто'' . Во: *1914-1918-онлајн .* *Меѓународна енциклопедија на Првата светска војна*, ед. од Уте Даниел, Питер Гатрел, Оливер Јанц, Хедер Џонс, Џенифер Кин, Алан Крамер и Бил Насон, издадени од Freie Universität Berlin, Берлин 2024-02-05.
* Коренков, Александар. *Историја на есперанто* . Калининград 2005 година.
* Линс, Улрих. *La Danĝera Lingvo* . Герлинген, Германија: Блајхер Елдонехо, 1988 година. (достапно и на полски http://esperanto.pl/pagephp?tid=311075  Archived   )

## Надворешни врски

* Роналд Криг и Карин Туратон. *[http://dailybleed.blogspot.com/2009/02/short-history-of-anarchist.html Кратка историја на анархистичкото учество во есперанто движењето]* .
Категорија:Историја по јазик