Протокол за заштита на животната средина кон Антарктичкиот договор

**Протокол за заштита на животната средина кон Антарктичкиот договор**, познат и како **Мадридски протокол**, е дополнителен правен инструмент на Антарктичкиот договор потпишан во главниот град на Шпанија на 4 октомври 1991 година и кој стапил во сила на 14 јануари 1998 година. Мадридскиот протокол го надополнува и зајакнува Антарктичкиот договор со цел да се зголеми заштитата на околината на Антарктикот и зависните и придружните екосистеми.

## Главни одредби
Протоколот се состои од преамбула, главно тело со 27 члена, додаток за Арбитража (13 дополнителни членови) и шест анекси, од кои еден сè уште не стапил во сила. Преамбулата на Протоколот ја опишува желбата на Страните во Договорот на Антарктикот да развијат сеопфатен режим за заштита на околината на Антарктикот и неговите зависни и поврзани екосистеми за доброто на целото човештво.

* Член 2: Страните се обврзуваат на глобална заштита на околината на Антарктикот и зависните и придружните екосистеми и го означуваат Антарктикот како „природен резерват, посветен на мирот и науката“.
* Член 3: Ги содржи еколошките принципи на кои се заснова Протоколот. Овие принципи ја наведуваат потребата од заштита на природните и научните вредности на Антарктикот, со посебен акцент на обврската за внимателно планирање на активностите на Антарктикот, со цел да се избегнат или ублажат штетните влијанија врз животната средина што тие би можеле да ги предизвикаат.
* Член 7: забранува каква било активност поврзана со експлоатација на минерални суровини на Антарктикот, освен научно истражување
* Член 8: утврдува дека, пред да се спроведе активност на Антарктикот, мора да се изврши проценка на влијанието на предложената активност врз околината на Антарктикот или зависните или поврзаните екосистеми.
* Членови 11 и 12: да се создаде Комитет за заштита на животната средина и да се воспостават неговите функции, кои се состојат од давање совети и формулирање препораки до Страните во врска со спроведувањето на Протоколот.
* Член 14: ја вклучува потребата од спроведување надзор (во согласност со член VII од Договорот за Антарктикот) за да се промовира заштитата на околината на Антарктикот и нејзините зависни и поврзани екосистеми и да се обезбеди усогласеност со Протоколот.
* Член 15: се однесува на дејствија за одговор во случаи на вонредни состојби во животната средина кои можат да произлезат од извршување на научноистражувачки програми, туризам и сите други владини и невладини активности.

## Анекси на Протоколот
Протоколот има шест анекси со практични одредби за заштита на екосистемот на Антарктикот. Секој анекс содржи клаузула (види член 9 од Протоколот) кој дозволува негова измена и кој предвидува можност нови анекси да се вградат во постоечките, со цел да се гарантира трајно ажурирање на механизмот. Анексите се:

# Оцена на влијанието врз животната средина.
# Зачувување на Антарктичката фауна и флора.
# Отстранување и третман на отпад.
# Спречување на загадување на морето.
# Заштита и управување со областа
# Одговорност што произлегува од еколошки итни случаи

Протоколот со првите четири анекси стапил во сила на 14 јануари 1998 година, откако бил ратификуван од сите Консултативни страни на Антарктичкиот договор . Анекс V бил изготвен по првите четири анекси и стапил во сила дури на 24 мај 2002 година. Шестиот анекс бил договорен на XXVIII Консултативен состанок (Стокхолм, 2005 година) и сè уште не е стапен во сила бидејќи сè уште чека целосна ратификација од сите консултативни страни. До 2022 година, 19 од 29-те консултативни страни го одобриле. Треба да се забележи дека во 2009 година бил усвоен амандман на Анекс II од Мадридскиот протокол.

## Опис на анексите на Протоколот

### Анекс I: Оцена на влијанието врз животната средина
Овој анекс утврдува дека на сите активности извршени во областа на Договорот за Антарктикот мора да им претходи проценка на влијанието врз животната средина, за да се предвидат веројатните последици што таквата активност може да ги предизвика врз животната средина на Антарктикот. Ваквото предвидување овозможува дизајнирање и спроведување на мерки за ублажување и реставрација, кои имаат тенденција да ги ублажат наведените влијанија. Влијанието врз животната средина е процес кој има за цел да обезбеди информации до персоналот со капацитет за донесување одлуки за последиците од предложената активност врз животната средина.

### Анекс II: Зачувување на флората и фауната на Антарктикот
Со цел да се зачува антарктичката фауна и флора и имајќи предвид дека човечката активност може да претставува закана за нивниот опстанок, Анекс II утврдува дека преземањето и штетното мешање на видовите на Антарктикот, како и воведувањето на недомородните видови на континентот, се забранети, освен со дозвола доделена од земја потписничка на Антарктичкиот договор.

Според Анекс II, преземањето на антарктичкиот вид вклучува дејствија како што се убивање, повредување, заробување, ракување или вознемирување на домороден цицач или птица; или отстранување или оштетување таков број на домородни растенија или домородни без'рбетници што значително ќе влијае на нивната локална распространетост или изобилство. Од своја страна, штетното мешање на некој вид на Антарктикот може да се случи поради повеќе причини, меѓу кои Протоколот наведува:

* лет или слетување на хеликоптери или други авиони и употреба на возила или чамци (вклучувајќи лебдилка и мали чамци) и експлозиви и огнено оружје, кои ја нарушуваат концентрацијата на домашните птици или фоки;
* намерно вознемирување на птиците кои се размножуваат или намерно вознемирување на домородни птици за време на размножување или концентрации на домородни птици или фоки од луѓе;
* Значително оштетување на концентрациите на домашните копнени растенија со слетување или возење на авион, со газење на такви растенија или со кој било друг начин; 
* секоја активност што предизвикува значителна негативна промена на живеалиштето на кој било вид или популација на домородни цицачи, птици, растенија или без'рбетници.

Анекс II, исто така, забранува внесување на копно, ледени полици и води на Антарктичкиот договор на кој било недомороден вид на живи организми, освен во согласност со дозвола. Забраната за воведување недомородни видови е поврзана со нивниот потенцијал негативно да влијаат на домородните видови. Недомородниот вид може да дејствува како конкурент (за живеалиште и/или храна) со домашниот вид; како вектор на болести на кои родниот вид не е навикнат; како средство за модифицирање на живеалиштето, или како грабливец на родниот вид. Единствените видови на кои им е дозволен влез на Антарктикот, со претходно одобрение, се култивираните растенија и нивните репродуктивни пропагули за контролирана употреба и видовите живи организми за контролирана експериментална употреба.

Конечно, Анекс II дозволува означување како специјално заштитени видови на Антарктикот на оние видови на домородни птици, растенија и без'рбетници, чиј опстанок или стабилност може да биде во особено компромитирана ситуација. На овој начин, им се дава дополнителна заштита на она што произлегува од Протоколот и остатокот од Анексите.

### Анекс III: Отстранување и третман на отпад
Согласно овој Анекс, управувањето со отпадот на Антарктикот вклучува планирање, класификација, третман, складирање, транспорт и конечно отстранување на целиот отпад создаден јужно од 60°С. Овој Анекс е ограничен на воспоставување општи правила кои секоја земја ги прилагодува, според природата на нејзините институции и нејзиното внатрешно законодавство.

Така, забрането е да се полни земјиштето со отпад, да се депонира во области без мраз или во слатководни системи и да се согорува на отворено. Исто така, воспоставена е обврската за чистење на местата за одлагање на копнениот отпад кои потекнуваат од активности извршени пред влегувањето во сила на Протоколот.

Анекс III, исто така, го утврдува намалувањето на производството на отпад како приоритет, така што пред да се започне каква било активност, мора да се даде приоритет на алтернативата што го минимизира обемот на отпад што треба да се генерира. Откако ќе се произведе, Протоколот предвидува три методи за конечно отстранување на отпадот на Антарктикот:

* Евакуација на Антарктичката спогодба област: Приоритет еден утврдува дека остатоците од Антарктикот се евакуираат од територијата на Антарктикот во сите случаи во кои тоа е можно. Претходно, остатоците мора удобно да се акумулираат во сектори каде што не можат да бидат дисперзирани од дејството на ветрот, ниту пак можат да бидат на дофат на птиците.
* Контролирано согорување: Оваа опција може да се врши само во оние објекти кои имаат соодветна опрема (инсинератори со контролирано согорување), а може да се согорува само биоразградлив отпад. Пепелта произведена за време на процесот ќе се акумулира за подоцна да се отстрани од областа на Антарктикот.
* Отстранување на море: Отстранувањето во морето на отпадни води и домашен течен отпад е дозволено само и исклучиво во области каде што постојат услови за негово почетно разредување и брза дисперзија (т.е. во струи што излегуваат на море). Кога во базите се сместени повеќе од 30 луѓе, Протоколот бара таквиот отпад претходно да се третира, барем со мацерација, за да се намали големината на честичката што треба да се фрли и на тој начин да се фаворизира нејзината брза дисперзија во водата.

Овој Анекс, исто така, предлага систем за класификација за отпадот создаден на Антарктикот, кој служи како основа за водење евиденција за отпадот и за олеснување на студиите насочени кон проценка на влијанијата врз животната средина на научните активности и поврзаната логистичка поддршка. За таа цел, овој Анекс утврдува дека создадениот отпад мора да се класифицира во пет групи:

* Група 1: канализација и домашен течен отпад,
* Група 2: друг течен и хемиски отпад, вклучувајќи горива и мазива,
* Група 3: цврст отпад за согорување,
* Група 4: друг цврст отпад и
* Група 5: радиоактивен материјал.

За понатамошно намалување на влијанието на отпадот врз околината на Антарктикот, Анекс III на Протоколот утврдува дека секоја Национална програма на Антарктикот  ќе подготвува, периодично ги разгледува и ажурира плановите за третман на отпад за бази, кампови и пловни објекти.

*Забелешка: Националната програма на Антарктикот е дефинирана како „ентитет со национална одговорност за управување со поддршка за научно истражување во областа на Антарктичкиот договор во име на нејзината влада и во духот на Антарктичкиот договор“.* *Секој потписник на Антарктичкиот договор вообичаено воспоставува Национална антарктичка програма за да ги координира своите активности на Антарктикот (дефиницијата преземена од COMNAP*  *)*

### Анекс IV: Спречување на загадување на морето
Овој Анекс утврдува забрани и ограничувања за фрлање отпад од бродови. Овој Анекс е дел од одредбите на Конвенцијата за спречување на морското загадување од бродови, меѓународно познат како МАРПОЛ 73/78 (првично потпишан во 1973 година, со измени во 1978 година), во чии рамки, во 1990 година, било договорено дека Водите на Антарктикот имаат статус на Специјална зона, каде што мора да се почитуваат поголеми ограничувања отколку во другите меѓународни води.

### Анекс V: Заштита и управување со областа
Анекс V на Протоколот воспоставува нова шема на заштитени подрачја на Антарктикот, составена од три категории: специјално заштитени подрачја на Антарктикот (СЗПА), специјално управувани подрачја на Антарктикот (СУПА) и историски места и споменици (ИМС).

Специјално заштитено подрачје на Антарктикот е копнена или морска област која има научни, естетски, историски или природни вредности или тековни или планирани научни истражувања, што на Консултативниот состанок на Антарктичкиот договор , на предлог на кој било земја-учесничка, назначува како таква да ги заштити споменатите вредности. Поранешните локации од посебен научен интерес и поранешните специјално заштитени подрачја, назначени како такви од претходните состаноци на Антарктичкиот договор, потоа биле прекласифицирани како Специјално заштитено подрачје на Антарктикот.

За да се реализира заштитата на Специјално заштитено подрачје на Антарктикот, Анекс V забранува влегување во Специјално заштитено подрачје на Антарктикот, освен во согласност со дозволата издадена од една од државите членки на Антарктичкиот договор. Исто така, се утврдува дека секое Специјално заштитено подрачје на Антарктикот има План за управување, документ во кој се идентификуваат вредностите што треба да се заштитат и се специфицираат потребните мерки за да се гарантира нивното правилно управување.

Специјално управувана област на Антарктикот (СУПА) е област каде што се совпаѓаат различни видови човечки активности (логистика, научни, конзерваторски, туризам). Тие се назначени како СУПА за да помогнат во планирањето и координирањето на активностите, да се избегнат потенцијални конфликти на интереси, да се подобри соработката помеѓу различните оператори и да се минимизираат негативните влијанија врз животната средина. СУПА може да опфаќаат морски или копнени сектори. За влез во СУПА не е потребна дозвола. .

Конечно, одредени локации, гробови, предмети, градби или артефакти сместени на континентот на Антарктикот имаат историска вредност што Консултативната средба на Договорот ја препознава преку нивното назначување како Антарктички историски локалитети и споменици (ИМС). ИМС може да бидат дел од СЗПА, СУПА или едноставно да бидат наведени како такви. Елементите кои се дел од историски локалитет и споменик не смеат да бидат оштетени, преместени или уништени.

Од 2022 година, има 75 СЗПА, 6 СУПА и 90 ИМС, иако оваа бројка има тенденција да расте постепено со напредокот во знаењето за континентот. Секретаријатот на Антарктичкиот договор одржува база на податоци  и мапи на сите заштитени подрачја на Антарктикот.

### Анекс VI: Одговорност што произлегува од вонредни состојби во животната средина
Шестиот анекс се однесува на одговорностите на државите членки и нивните владини оператори (на пример, оние кои се задолжени за логистика за научна поддршка) и невладините оператори (на пример, туроператори) за последиците од инцидентите кои влијаат на животната средина на Антарктикот. Овој Анекс ги обврзува Консултативните страни да бараат од нивните оператори да донесат разумни превентивни мерки дизајнирани да го намалат ризикот од вонредни состојби во животната средина и нивното потенцијално негативно влијание.

Во оваа смисла, Анекс VI ги обврзува државите членки да подготват и спроведат планови за вонредни состојби за да одговорат на инциденти кои би можеле да имаат негативни влијанија врз животната средина на Антарктикот и да спроведат акции за брз и делотворен одговор во случај на итни еколошки состојби кои произлегуваат од нивните активности.

Анекс VI, исто така, ја обврзува секоја Страна да бара од нејзините оператори да обезбедат осигурување или други финансиски гаранции за покривање на обврските што произлегуваат од непреземањето на овој вид на дејствија за одговор.

## Позадина на Мадридскиот протокол
Заштитата на околината на Антарктикот не била една од првичните цели на Антарктичкиот договор. Главните мотори на овој договор биле зачувувањето на мирот и слободата за развој на научното истражување. Сепак, некои забрани и ограничувања содржани во Договорот, особено оние кои се однесуваат на јадрената активност, може да се сметаат за важни од еколошка гледна точка. Откако Антарктичкиот договор стапил на сила во 1961 година, биле договорени низа мерки според одредбите на неговиот член IX (кој предвидува создавање мерки насочени кон „зачувување и зачувување на живите ресурси на Антарктикот“), или во посебни конвенции, кој се фокусира на прашања како што се заштитата на флората и фауната, назначувањето на заштитени подрачја и управувањето со отпадот и горивото, меѓу другото.

На пример, Анекс I на Протоколот се заснова на одредбите за оцена на влијанието врз животната средина содржани во неуспешната Конвенција за минерали на Антарктикот (исто така наречена „Конвенција за регулирање на активностите на минералните ресурси на Антарктикот“ или КРАМРА), додека Анекс II ги вклучува концептите и процедури утврдени со Договорените мерки за зачувување на антарктичката фауна и флора од 1964 година. Анекс III, од своја страна, се заснова на работата спроведена од страна на Експертскиот панел на Научниот комитет за истражување на Антарктикот (НКИА) за управување со отпад (1989), кој, пак, ги разгледува и ги засилува препораките кои произлегуваат од Кодексот на однесување за базите на Антарктикот, исто така произведен од Научниот комитет за истражување на Антарктикот во 1975 година. Анекс IV на Мадридскиот протокол ги инкорпорира принципите содржани во Анексите I до V од МАРПОЛ 73/78 на Меѓународната поморска организација (МПО), додека Анекс V произлегува од реелаборацијата на она што било решено на Консултативните состаноци на Антарктичкиот договор (КСАД) помеѓу 1964 и 1989 година, во однос на шемата за заштитени подрачја и нејзините придружни процедури.

Страните на Антарктичкиот договор преговарале за Мадридскиот протокол помеѓу 1989 и 1991 година, по недостигот на договор за меѓународно тело за регулирање на рударската активност на Антарктикот (CRAMRA). По нератификувањето на CRAMRA, се преговарало за нов меѓународен договор кој го комбинира ставот за неизвршување рударска експлоатација со поефикасна контрола на активностите, за да се избегне каква било штета на околината на Антарктикот.

За време на XV Консултативен состанок на Антарктичкиот договор (Париз, 1989 година) било договорено да се одржи Специјален консултативен состанок на кој ќе се разгледаат општите мерки за заштита на животната средина. По четири специјални состаноци, започнати во Виња дел Мар (1990) и завршени во Мадрид (1991), овие преговори кулминирале со конечната елаборација и усвојување на Мадридскиот протокол.

## Активности регулирани со Протоколот
Протоколот утврдува дека одредени човечки активности се предмет на низа забрани и ограничувања. Така, во областа на Антарктичкиот договор, следните активности се забранети:

* Детонација на јадрени експлозиви и складирање на отпад од јадрена активност.
* Истражување и експлоатација на минерални суровини и секоја друга дејност поврзана со нив, освен научно истражување.
* Испуштање и фрлање горива, масла и штетни течни материи, отпадни води и ѓубре, во морето и од бродови во областа на Антарктичкиот договор.
* Отстранување во области без мраз или во системи за слатководни отпадни води.
* Увоз на полихлорирани бифенили, нестерилна почва, полистирен гранули или други слични форми на пакување или пестициди.
* Оштетување, пренесување или уништување на историски локалитети и споменици.
* Отворено согорување на отпадот.

Протоколот, исто така, ја утврдува потребата да се има дозвола издадена од надлежен орган на која било држава членка на Договорот за Антарктикот за извршување на следните активности:

* Штетно земање или мешање на видовите на Антарктикот
* Воведување на недомородни видови на антарктичкиот континент
* Влез во специјално заштитени подрачја на Антарктикот
* Употреба на радиоактивни материи за научни цели.

Протоколот, сепак, не бара давање дозволи кога овие активности се веќе вклучени во одредбите на Конвенцијата за зачувување на морските живи ресурси на Антарктикот или во итни ситуации поврзани со безбедноста на човечкиот живот или бродови, воздухоплови или опрема и објекти или со заштита на животната средина.

## Прашањето за минералите во Протоколот
Членот 7 од Мадридскиот протокол изречно забранува каква било активност поврзана со експлоатација на минералните ресурси на Антарктикот, освен за научни истражувања. Во принцип, оваа забрана за истражување и експлоатација на минерални суровини важи на неодредено време, иако членот 25 од Протоколот ја утврдува можноста дека која било консултативна страна може да побара ревизија на примената на нејзината содржина, откако ќе поминат 50 години од влегувањето во сила на Протоколот (2048 година). Оваа одредба се применува со проширување на член 7. Во однос на минералните суровини, член 25, во својот прв став, утврдува дека, пред да се пристапи кон измена на член 7, мора да настанат низа околности и претходни услови. Токму поради оваа причина, некои автори тврдат дека Протоколот воспоставува 50-годишен мораториум за истражување и експлоатација на минералите на Антарктикот, иако, всушност, мораториум би значел автоматско паѓање на одредбите од член 7, а тоа не е токму случајот покренат со член 25.

## Учесници

Од 2022 година, 42 земји го потпишале Мадридскиот протокол. Првичните потписници биле 26, а до денес се приклучиле уште 16. Од 42 договорни страни, 29 се консултативни страни на Антарктичкиот договор, а останатите 13 се неконсултативни страни (види табела подолу).

Почнувајќи од мај 2013 година, протоколот е ратификуван од 34 страни - Аргентина, Австралија, Белорусија, Белгија, Бразил, Бугарија, Канада, Чиле, Народна Република Кина, Чешка Република, Еквадор, Финска, Франција, Германија, Грција, Индија , Италија, Јапонија, Јужна Кореја, Холандија, Нов Зеланд, Норвешка, Перу, Полска, Романија, Русија, Јужна Африка, Шпанија, Шведска, Украина, Обединетото Кралство, САД и Уругвај.

Уште 11 држави - Австрија, Колумбија, Куба, Данска, Гватемала, Унгарија, Северна Кореја, Папуа Нова Гвинеја, Словачка, Швајцарија и Турција - го потпишаа, но сè уште не го ратификуваа.

## Надворешни врски

*Protocol on Environmental Protection to the Antarctic Treaty, Secretariat of the Antarctic Treaty
* Text, HTML format.
* Text, PDF format.
* Ratifications.

Категорија:Договори на Грција
Категорија:Договори на Романија
Категорија:Договори на Шведска
Категорија:Договори на Полска
Категорија:Договори на Норвешка
Категорија:Договори на Јапонија
Категорија:Договори на Кина
Категорија:Договори на Бугарија
Категорија:Договори на Белгија
Категорија:Антарктички договори
Категорија:Природа на Антарктикот