Римски патишта

[десно|мини|309x309пкс|Римска улица во [Помпеја.]]
[мини|350x350пкс| Римската Империја во времето на [Адријан (владеел 117–138 година), прикажувајќи ја мрежата на главните римски патишта.]]
**Римскита патишта** ( [ˈwiae̯ roːˈmaːnae̯]; еднина:  [ˈwia roːˈmaːna]) ― физичка инфраструктура од витално значење за одржување и развој на римската држава, а биле изградени од околу 300 п.н.е. преку проширувањето и консолидацијата на Римската Република и Римската Империја. Тие обезбедувале ефикасни средства за копнено движење на војски, службеници, цивили, внатрешен превоз на службени комуникации и трговски стоки. Римските патишта биле од неколку видови, почнувајќи од мали месни патишта до широки автопатишта на долги растојанија изградени за поврзување на градовите, поголемите градови и воените бази. Овие главни патишта честопати биле поплочени со камен и метални, закачени за одводнување и биле опкружени со пешачки патеки, узди и одводни ровови. Тие биле поставени по точно испитувани правци, а некои биле пресечени низ ридови или спроведени преку реки и клисури на мостовите. Пресеците може да се поддржат над мочуриштето на сплавирани или натрупани темели.

На врвот на развојот на Рим, од главниот град зрачеле не помалку од 29 големи воени патишта, а 113-те провинции во доцната антика биле меѓусебно поврзани со 372 големи патишта. Целата опфаќаше повеќе од 400,000 км патишта, од кои над 80,500 км биле поплочени со камен. Само во Галија, не помалку од 21,000 км на патиштата се вели дека се подобрени, а во Британија најмалку 4,000. Патеките (а понекогаш и површините) на многу римски патишта преживеале со милениуми; некои се прекриени со современи патишта.

## Римски системи

Ливиј спомнува некои од најпознатите патишта во близина на Рим и пресвртниците на нив, понекогаш многу пред првиот асфалтиран пат — Апиевиот пат. Освен ако овие алузии не се само едноставни анахронизми, патиштата за кои се споменува веројатно во тоа време биле малку повеќе од израмнети земјени патеки. Така, Вија Габина (во времето на Порсена) се споменува околу 500 п.н.е.; Вија Латина (во времето на Гај Маркиј Кориолан) околу 490 п.н.е.; Вија Номентана (исто така позната како „Вија Фикуленсис“), во 449 п.н.е.; Вија Лабикана во 421 п.н.е.; и Вија Саларија во 361 п.н.е.

Во маршрутата на Антонин, описот на патниот систем е како што следува:Со исклучок на некои оддалечени делови, како што се Британија северно од Ѕидот, Дакија и одредени провинции источно од Еуфрат, целата Империја била навлезена од овие патувања (itinera) (множина од iter). Едвај има област во која би можеле да очекуваме да биде испратен римски службеник, на служба, цивилна или воена, каде што не наоѓаме патишта. Тие стигнуваат до Ѕидот во Британија; минуваат покрај Рајна, Дунав и Еуфрат; и покриваат, како со мрежа, внатрешните провинции на Империјата.Патната карта на империјата открива дека таа главно била обложена со густа мрежа на подготвени патишта (viae). Надвор од нејзините граници немал асфалтирани патишта; сепак, може да се претпостави дека пешачките патеки и земјените патишта дозволувале одреден превоз. Имало, на пример, некои предримски антички патеки во Британија, како што се Риџвеј и Ајкнилдски пат.

## Закони и традиции

Законите на дванаесетте табели, датирани околу 450 п.н.е., барале секој јавен пат (латински via) да биде 8&nbsp;римски стапки (можеби околу 2,37 м) широк на исправено и двојно поголема ширина на закривено. Овие биле веројатно минималните ширини за патот; во подоцнежната Република, широчините од околу 12 римски стапки биле вообичаени за јавните патишта во руралните региони, дозволувајќи минување на две коли со стандардна ширина (4 стапки) без мешање во сообраќајот на пешаците. Вистинските практики се разликувале од овој стандард. Табелите им заповедаат на Римјаните да градат јавни патишта и да им дадат право на патниците да поминуваат преку приватно земјиште каде што патот е во лоша состојба. Затоа, изградбата на патишта на кои нема потреба од честа поправка стана идеолошка цел, како и нивно градење колку што е можно поправи за да се изградат најкратки можни патишта, а со тоа и да се заштеди материјал.

Римското право го дефинирало правото на користење на пат како servitus или одговорност. *ius eundi* („право на одење“) воспостави барање за користење на патување ( *iter*), или пешачка патека, преку приватно земјиште; *ius agendi* („право на возење“), *actus*, или кочија. Патот ги комбинирал двата вида servitus, под услов да е со соодветна ширина, која ја одредува посредник (arbiter). Стандардната ширина била легитимна широчина ( latitudo legitima) од 8&nbsp;стапки.

Римското право и традицијата забранувале употреба на возила во урбани средини, освен во одредени случаи. Оженетите жени и владините службеници деловно можеле да го користат. *Lex Iulia Municipalis* ги ограничувал комерцијалните коли на ноќен пристап во градот во рамките на ѕидовите и на 1,6 км надвор од ѕидовите.

## Поврзано

* Историски патишта и патеки
* Наследството на Римската Империја
* Римско воено инженерство
* Староримска технологија

## Наводи

### Фусноти

### Општи информации

* Laurence, Ray (1999). *[https://books.google.com/books?id=sUhT_AcJyYEC The roads of Roman Italy: mobility and cultural change]*. Routledge.
* Von Hagen, Victor W. (1967). *[https://archive.org/details/roadsthatledtoro00vonh The Roads That Led to Rome]*. The World Publishing Company, Cleveland and New York.
*Codrington, Thomas (1905). *[https://archive.org/details/romanroadsinbri00commgoog Roman Roads in Britain]*. London [etc.]: Society for promoting Christian knowledge.
*Forbes, Urquhart A., and Arnold C. Burmester (1904). *[https://books.google.com/books?id=UVMDAAAAMAAJ Our Roman Highways]*. London: F.E. Robinson & co.
* Roby, Henry John (1902). *[https://books.google.com/books?id=9wsxAAAAIAAJ Roman Private Law in the Times of Cicero and of the Antonines]*. Cambridge: C.U.P.
* Smith, William, William Wayte, and G. E. Marindin (1890). *[https://books.google.com/books?id=3uYtAAAAIAAJ A Dictionary of Greek and Roman Antiquities]*. London: J. Murray. pp. 946–954.
* Smith, William (1858). *[https://archive.org/details/aschooldictiona00smitgoog A School Dictionary of Greek and Roman Antiquities]*; Abridged from the Larger Dictionary by William Smith, with Corrections and Improvements by Charles Anthon. N.Y.: [s.n.]. pp. 354–355.
* Cresy, Edward (1847). *[https://books.google.com/books?id=MUMOAAAAYAAJ An Encyclopædia of Civil Engineering, Historical, Theoretical, and Practical]*. London: Printed for Longman, Brown, Green, and Longmans, Paternoster-Row.

### Првостепени извори

* Сикул Флак, De condicionibus agrorum cap. XIX
* Епископ Исидор Севилски, Etymologiarum sive Originum Liber XV, 15–16
* Теодосиев законик:
** 8.5 De cursu publico angariis et parangariis;
** 15.3 De itinere muniendo

* Corpus Iuris Civilis
** C.12.50 De cursu publico angariis et parangariis
** D.8.3.0 De servitutibus praediorum rusticorum.
** D.8.6.2
** D.43.7 De locis et itineribus publicis
** D.43.8 Ne quid in loco publico vel itinere fiat.
** D.43.10 De via publica et si quid in ea factum esse dicatur.
** D.43.11 De via publica et itinere publico reficiendo.
** D.43.19 De itinere actuque privato.

## Дополнителна литература

** Adams, Colin. 2007. *Land transport in Roman Egypt 30 BC–AD 300: A study in administration and economic history.* Oxford: Oxford Univ. Press.
** Coarelli, Filippo. 2007. *Rome and environs: An archaeological guide.* Berkeley: Univ. of California Press.
** Davies, Hugh, E. H. 1998. "Designing Roman roads." *Britannia: Journal of Romano-British and Kindred Studies* 29: 1–16.
** Erdkamp, Peter. *Hunger and the Sword: Warfare and Food Supply in Roman Republican Wars (264–30 B.C.).* Amsterdam: Gieben, 1998.
** Isaac, Benjamin. 1988. "The meaning of 'Limes' and 'Limitanei' in ancient sources." *Journal of Roman Studies* 78: 125–47.
** MacDonald, William L. 1982–1986. *The architecture of the Roman Empire.* 2 vols. Yale Publications in the History of Art 17, 35. New Haven, CT: Yale Univ. Press.
** Meijer, Fik J., and O. Van Nijf. 1992. *Trade, transport and society in the ancient world: A sourcebook.* London: Routledge.
** O’Connor, Colin. 1993. *Roman bridges.* Cambridge, UK: Cambridge Univ. Press.
** Laurence, Ray. 1999. *The roads of Roman Italy. Mobility and cultural change.* London: Routledge.
** Lewis, Michael J. T. 2001. *Surveying instruments of Greece and Rome.* Cambridge, UK: Cambridge Univ. Press.
** Quilici, Lorenzo. 2008. "Land transport, Part 1: Roads and bridges." In *The Oxford handbook of engineering and technology in the classical world.* Edited by John P. Oleson, 551–79. New York: Oxford Univ. Press.
** Talbert, Richard J. A., et al. 2000. *Barrington atlas of the Greek and Roman world.* Princeton, NJ: Princeton Univ. Press.
** Wiseman, T. P. 1970. "Roman Republican road-building." *Papers of the British School at Rome* 38: 122–52.

## Надворешни врски

; Карти

* Карти на римскиот свет на Orbis
* Интерактивен дигитален атлас на античкиот средоземен свет на Antiquity À-la-carte 

; Општи статии

* Римски патишта
* Omnes Viae: Римски планер на рути заснован на Tabula Peutingeriana
* Viae Romanae
* Патна карта 
* Статија за "Viae" од Вилијам Рамсај
* Трајан: Техничка истрага на римските јавни дела

; Описи на патишта

* Римски патишта во Португалија (на португалски) 
* Римски патувара во Франција (на француски)
* Августинска Африка
* Слики на римски патишта во провинцијата Реција (на германски)

; Римското право во однос на јавниот и приватниот посед

* Servitutes

; Изградба на патишта

*Римска патна изградба
*Изградба на римски патишта
*Дизајн и изградба на римски патишта
*Римска патна изградба

Категорија:Римски патишта
Категорија:Видови на патишта
Категорија:Списоци на патишта