Душан Јовановиќ

**Душан Јовановиќ**, Словенец драматург, режисер, есеист од српско потекло, *1 октомври 1939, Белград, † 31 декември 2020, Љубљана..

## Животопис
Роден е од Емилија и Љубомир Јовановиќ од селото Скуланово во близина на Липљан во Косово.

Втората светска војна поголемиот дел го поминал со бабицата Ана. Неговата  мајка се развела во летото 1945 година, кога имал 6 години. По разводот, таткото Љубомир се оженил со Словенка и се преселил со својот син во Љубљано во летото 1953 година, додека неговата мајка останала во Белград. Татко му се женел и се развел двапати во Словенија. Душан имал две полусестри.

Во Љубљани, студирал англиски и француски јазик на Филозофскиот факултет и дипломирал во раните шеесетти години. Потоа студирал режија на Академијата за театар, радио, филм и телевизија. Кон крајот на 1960-тите, тој бил еден од основачите и режисер на Театар Пупилије Феркеверк, каде што била поставена култната претстава „Пупилија, папа Пупило, па Пупилчки“. Претставата е експериментална и ги испитувала можностите на театарскиот израз . Во раните 1970-ти, тој беше ко-основач и директор на Експериментално гледалишче Глеј, од 1978 до 1985 година ја извршуваше функцијата уметнички директор на Словенска младинска гледалишче и во оваа улога решително придонесол за поширока театарска афирмација.

На Академијата за театар, радио, филм и телевизија, тој предаваше театарска режија од летото 1989 година, а од средината на 1990-тите како редовен професор и доктор по филозофија. го водеше одделот за театарска и радио режија. Водел и работилници за пишување драма на Филозофскиот факултет во Љубљана и театарски фестивали, а своите педагошки методи ги објавил во прирачникот „Драмско пишување“ (2015). Во својот живот режирал речиси сто (над 90) претстави. Во 2005-2008 година, тој претседавал со одборот на Фондацијата Прешерн.

Од првиот брак со Видо Зеи имал син, куклар и режисер Сашо Јовановиќ, од вториот со глумицата Милено Жупанчич и ќерка Маша Јовановиќ .

## Драмски опус

Драмскиот опус се состои од социјално критичка драмско претставување, апсурдна драма, лудистичка, иронична драма и интимна драма.

„Социјално критичката драма“ се занимава со проблемите на општеството, регионот и војската. Драмата „Ослободувањето на Скопје“ припаѓа на таа група, која раскажува за крајот на втората светска војна низ перспективата на шестгодишно момче.  „Карамазови“ се исто така во оваа групација на драмски текстови. Драмата ги прикажува разорните последици од военото и повоеното (идеолошко) насилство врз луѓето. Во симболична смисла, драмата ја раскажува приказната за фактот дека светот никогаш повеќе не може да се состави од фрагментите во кои бил расфрлан, и во таа смисла е продолжение на „Ослободувањето на Скопје“. Во таа група е и и „Балканската трилогија“, која исто така ги опфаќа драмите „Антигона“, „Загатката на храброста“, „Кој го јаде Сизиф?“. Трилогијата ја носи реакцијата на авторот на трагичните воени настани на територијата на Југославија. Сите три драми вклучуваат играње со класичните драмски модели, преземање на веќе постоечки мотиви кои градат нова поетска целина и враќање кон митот, кој не може да ја реши дилемата на современиот човек, врзан за поетиката на постмодернизмот.

**Апсурдната, лудистичка, иронична драма'' е претставена со драмите ''[[Марки, па Емилија]]'' и ''[[Будали]]''. Првата е составена од мешавина од различни, не само [[литературен жанр|литературни жанрови]], целата драма е игра [[апсурдна драма|апсурдна]]-[[пародија]]. Тоа е модел игра-во-игра, во кој постојано има нови ситуации, ниту еден од драмските ликови нема ниту една улога. Драмата Будали ги поврзува карактеристиките на драмата на апсурдот со [[сатира]] и [[пародија]], важен елемент на текстот е [[лудизмот]]. Драмата е исто така [[социјална критика|социјално критична]], бидејќи ја допира идеолошката основа на [[револуцијата]] на јасен [[пародија|пародиски]] начин.

**Интимни драми* како што се *Ѕид, Езеро* и *Егзибиционист*. И двете се базираа на вести од списание. Првата ги прикажува сопружниците Лидија и Рудија, кои повеќе не можат да живеат заедно, па затоа станот е поделен на половина. Тоа е истовремен настан во два простора. Текстот е исповед на двата драмски лика. Егзибиционист ја тематизира осаменоста и проблемите предизвикани од отуѓените врски. Драмата е базирана на [[филмско сценарио]] и првпат е потпишана со [[псевдоним]] О. Џ. Травен, само три години по вкрстената постановка и две години по добивањето на [[Грумовата награда]] за тоа дело, авторот се потпишал со своето вистинско име кога книгата била објавена.

=== Карактеристики ===
[[Јанко Кос (литературен историчар)|Јанко Кос]] тврди дека Јовановиќ бил меѓу првите што ги имплементирал идеите за чист или екстремен [[модернизам]] во словенечката драма. Следејќи го примерот на [[Ежен Јонеско]] и други автори на [[апсурдна драма]], тој вовел нелогични приказни, ситуации и дијалози на сцената, но дури и тука ја поврзал драматургијата на [[апсурдната драма]] со [[сатира]] и [[пародија]], како и со темите на политички ангажираниот театар. Во исто време, тој ги поврзал формите на [[апсурдната драма]] со други начини на театарски [[модернизам]], дури и со „[[случување]]“, што ги елиминира границите помеѓу сцената и публиката..,,
== Библиографија ==

=== Драмски дела ===

* *Нема да има претстава* (1963) 
* *Будали* (издание во списание 1968, издание на книга 1970) 
* *Марки, потоа Емилија* (издание во списание 1969, издание на книга 1970) 
* *Игра тумор во главата и загадување на воздухот* (издание во списание 1971, издание на книга 1972) 
* *Животот на руралните плејбоји по Втората светска војна или Сакаме странски работи, не ги даваме своите* (издание во списание 1972, издание на книга 1981) 
* *Автостопирање* (ТВ драма, 1973) 
* *Разговор во утробата на една Корушка Словенка* (прва снимена изведба 1974)
* *Жртви на модниот бум* (1975) 
* *Саботно утро* (ТВ драма, 1976) 
* *Генерации* (1977) 
* *Воена тајна: a зоолингвистичко чудо во три серии и две меѓусебни изведби* (прва изведба: [[SSG Trieste]], 1983, книжевно издание 1991) 
* *Ослободување на Скопje* (издание во списание 1977, книжевно издание 1981) 
* 3 ТВ претстави (*Автостопер; Сè уште го сакам; Саботно утро*)  (книжевно издание 1978)
**Карамазови* (прва изведба 1980, книжевно издание 1981) 
* *Студената војна на баба Дедо Мраз *(прва снимена изведба 1982)
**Сонце за Два* (ТВ драма, 1987, сценарио) 
* *Виктор или Денот на младоста*: *постбуржоаска драма во три чина: (југословенска импровизација на темата „Виктор или децата со моќ“ од Р. Витрак)* (прва изведба 1989, книжевно издание 1991) 
* *Јасновидка или Денот на мртвите* *(Панкретска претстава со жанровски нарушувања)* (прва изведба 1989, книжевно издание 1988) 
* *Ѕидот, езерото*: *долгогодишна едночинка* (прва изведба 1989, книжевно издание 1991: *Ѕидот, езерото и други драми* (*Жртви на модниот бум; Воена тајна; Сонцето за двајца; Ѕидот, езеро; Виктор или денот на младоста; Дон Жуан на куче* - 301 страница) 
* *Дон Жуан на куче *(прва снимена изведба 1990, книжно издание 1990) 
* *Антигона* *(фрази од една глава за друга уста)*: [[радио претстава]] (прва изведба 1996, книжно издание 1997; содржи и превод на француски: *Антигона: фрази од одредени серии за други шеми: дел радиофоничен* 
* *Загатката на храброста: театарска претстава во три ставови: Храброст, Страв, Нешто друго* (прва изведба 1994, книжевно издание 1997) 
* *Кој пее Сизиф: музичка драма во три дела* (прва изведба 1997, книжевно издание 1997)
* *Балканска трилогија: Антигона; Загатката на храброста; Кој пее Сизиф* (151 стр.; предговор [[Тарас Кермаунер]]) 
* *Карајан Ц* (прва изведба 1998, книжевно издание 2004) 
* *И тие ги тресат полицајците, нели? *(прва снимена изведба 1998)
* *Клиниката Козарски* *(алко-комедија)* (прва изведба 1999, книжевно издание 2004) 
* *Егзибиционистот* (прва изведба 2001, книжевно издание 2004)  (првично под псевдонимот О. Ј. Травен)
* *Клиниката Козарски* (2003)
* *Карајан Ц; Клиниката Козарски; Егзибиционистот*: драми (книжевно издание, 2004)
**Слугите, Настанот во Градот Гоги, Враќањето на семејството Блажон, Воената тајна* (2004)
**Исповеди *(прва снимена изведба 2009)
**Боби и Борис: претстава* (2012)
* *Борис, Милена, Радко* (прва претстава 2013, книжевно издание 2013, електронско 2015: *Борис, Милена, Радко и други претстави*) 
* *Тумор во главата! (Јово на ново)* (2017)
* *Зид, езеро: долгометражна едночинка* (2017)
* *Авто стоп* (2018, автор)
* *Жртве радио БУМ БУМ* (2018, автор на текстот)
* Деца од региони (2019)
=== Есеи ===
(кон крајот на 20 век, тој стана и колумнист и есеист)
* *Паберки: предна беседа Андреј Инкрет* (1996) 
* *Машки и женски писма* (z [[Manca Košir|Манко Кошир]], 2000; ponatis v *Žepnicah*, MK, 2007) 
* *Саботна книга* (2005) 
* *Светот е драма* (2007) 
* *Соблекување* (2009)
**Се заљубив во мајка ми во моите стари години.* (2018; Поминиско-автобиографски есеј)

=== Поезија ===

* збирка песни *Јас не сум* (2011)

=== Прирачник ===

* [[Драмско пишења|*Драмско пишувае*]] (2015; предговор [[Саша Павчек|Саша]] [[Саша Павчек|Павчек]])

=== Антологија ===

* *Против струјата: читанка* (250 страници, избор, уредено во предговор [[Матеј Богатај]], 2011)

== Режија ==
* [[Фридрих Шилер]], *Љубовни интриги*, MGL (1980)
* [[Руди Шелиго]], *Ана*, Словенско младинско гледалиште во Центар за културно шелиго Загреб (1984)
* [[Иво Светина]], *Убавицата и  во зверот*, Словенско Младинско Гледалишче, Љубљана (1985)
* Душан Јовановиќ, „Заблуди“, Словенско младинско гледалишче, Љубљана (1986)
* [[Иван Цанкар]], *За доброто на народите*, ССГ Трст (1986)
* [[Вилијам Шекспир]], *Тит Андроник*, Шекспирфест, Суботица (1986)
* [[Руди Шелиго]], *Словенечка сауна*, Словенско Младинско Гледалишче, Љубљана (1987)
* [[Бранислав Нушиќ]], *Сомнително лице*, ССГ Трст (1987)
* [[Примож Козак]], *Афера*, ССГ Трст (1988)
* [[Антон Павловиќ Чехов]], *Вујко Вања*, ССГ Трст (1988)
* Душан Јовановиќ, „Зид, езеро“, СНГ Драма Љубљана (1989)
* Душан Јовановиќ, „Дон Жуан на куче“, СНГ Драма Љубљана (1990)
* [[Јуџин О'Нил]], *Долго патување во ноќта*, ССГ Трст (1991)
* [[Сем Шепард]], *Закопаното дете*, ПДГ Нова Горица (1992)
* [[Луиџи Пирандело]], *Што е вистината*, MGL (1992)
* [[Вилијам Шекспир]], *Кралот Лир*, копродукција на Цанкарјев дом, СНГ Драма Љубљана и МГЛ (1992)
* [[Брајан Фрил]], *Танц во август*, СНГ Драма Љубљана (1993)
* [[Роџер Витрац]], *Врколак*, ПДГ Нова Горица (1993)
* [[Жан Батист Покелен Молиер]], *Мизантроп*, ПДГ Нова Горица (1994)
* [[Антон Павловиќ Чехов]], „Галеб“, Градски театар во Љубљана (1994)
* Душан Јовановиќ, „Кој го јаде Сизиф“, СНГ Драма Љубљана /1997)
* [[Николај Васиљевич Гогољ]], *Ревизор*, СНГ Драма Љубљана (1997)
* Душан Јовановиќ, *Клиника Козарски*, ССГ Трст (1999)
* [[Семјуел Бекет]], *Чекајќи го Годо*, СНГ Драма Љубљана (2000)
* [[Вилијам Шекспир]], *Ромео и Јулија*, СНГ Драма Љубљана (2002)
* [[Маргарет Едсон]], *Хм*, Драма СНГ Марибор (2003)
* [[Пјер де Мариво]], *Волило*, Гледалишче Копер (2003)
* [[Вилијам Шекспир]], *Троилус и Кресида*, SLG Целје (2003)
* [[Дејвид Едгар]], *Облика мизе*, СНГ Нова Горица (2004)
* [[Вилијам Шекспир]], *Јули Цезар*, MGL (2004)
* [[Dale Wassermann]], *One Flew Over the Cuckoo's Nest*, SLG Celje (2005)
* [[Лев Николаевич Толстој]], *Ана Каренина*, СНГ Драма Љубљана (2006)
* [[Тенеси Вилијамс]], *Мачка на жежок лимен покрив*, Драма СНГ Марибор (2006)
* [[Мирослав Крлежа]], *Глембаеви*, СНГ Нова Горица (2006)
* [[Жан Батист Поклен Молиер]], *Тартиф*, СНГ Драма Љубљана (2007)
* [[Андреј Хиенг]], *Освојувачот*, СНГ Драма Љубљана (2008)
* [[Бранислав Нушиќ]], *Министерот*, СНГ Нова Горица (2008)
* Јанез Јанша, Душан Јовановиќ, *Споменик Г* (Реконструкција на драмата на Е.Г. Глеј од 1972 г.), реж. Јанез Јанша, Душан Јовановиќ, Маска Љубљана и Градски театар Љубљана (2009)
* *Исповеди*, авторски проект, [[Театер Антон Подбевшек]] (2009)
* [[Ивор Мартиниќ]], *Драма за Мирјана и оние околу неа*, Градски театар Љубљана (2010)
* [[Фридрих Диренмат]], *Посета на старата дама*, СНГ Нова Горица (2010)
* [[Евген автомобил]], *Штрковите умираат*, театар Копер (2011)
* [[Ödön von Horváth]], *Дон Жуан се враќа од војната*, MGL (2011)
* Душан Јовановиќ/ [[Митја Чандер]]/ [[Ева Махковиќ]], *Боби и Борис*, СНГ Драма Љубљана (2012)
* Душан Јовановиќ, [[Весна Милек]], [[Светлана Слапшак]], *Светот на кројачите*, СНГ Нова Горица (2012)
* [[Игор Бојовиќ]], *Мачорот во чизми*, [[Љубљански куклен театар]] (2012)
*Душан Јовановиќ*, Борис, Милена, Радко*, СНГ Драма Љубљана ([[2013]])
=== Улоги во филмот и филмови за него ===
* *The Making of Lear - документарен филм Дамјан Козоле* (1993)
* *Непозната сцена - премиера* (1997)
**Шепот од фотелјата* (1997)
**Непозната сцена* : [[Пантомима, ум (Душан Јовановиќ)|*Пантомима, ум* *(Душан Јовановиќ)*]] театарски ТВ документарец (2003)
**Брз преглед* - студиски проект (2005)
*документарен ТВ филм Славка Хрена [[Театарско животно: Портрет на Душан Јовановиќ|*Театарско животно* *: Портрет на Душан Јовановиќ*]] (2006)
*Филмот на Јонас Жнидаршич *Преписани* (2010) - се појави во втората епизода од веб-серијата како Цирил Арко, најмладиот и највлијателниот генерал на Југословенската народна армија.
*Филмот на Горан Војновиќ *Пиран - Пирано* (епизодна улога)
* М. Филмот на Набершник *Шанхај* (епизодна улога)
*Филмот на Матевж Лузар „Среќен да умреш“ (2012)
*Филмот на Миха Книфик „Четири работи што сакав да ги направам со тебе“ (2015) (епизодна улога - писател)
*„Ослободувањето на Скопје“ - македонски драмски филм заснован на идејата на Д. Јовановиќ (режија Раде и Данило Шербеџија, 2016)
*Документарецот на Рајко Грлиќ и Матјаж Иванишин „[[Секоја добра приказна е љубовна приказна]]“ (2017) за претставата „Борис, Милена, Радко“
=== Филмски улоги и филмови за него ===
* *Делаје Леара - документарен филм Дамјана Козолета* (1993)
* „Непозната сцена - премиера“ (1997)
**Шепет од фотеља* (1997)
**Непознати* : [[Пантомима, Ум (Душан Јованович)|*Пантомима, Ум* *(Душан Јованович)*]] гладелашки ТВ-документарец (2003)
**Брз преглед* - студиски проект (2005)
*документарен ТВ-филм Славка Хрена [[Гледајќи животно: портрет на Душана Јовановиќ|*Гледајќи животно*: портрет на Душана Јовановиќ]] (2006)
*Филм на Јонас Жнидаршич *Преписани* (2010) - настопил во 2. епизоди вебштан эржиливанке кот Цир


== Надворешни врски ==

* Alamanah Svetovni dnevi slovenske literature; Center za slovenščino kot drugi/tuji jezik pri Oddelku za slovenistiko Filozofske fakultete, 2006. 
* [[Silvija Borovnik]]: *Slovenska dramatika v drugi polovici 20.stoletja*; Slovenska matica, 2005. 
* Aleksandra Lutar Ivanc: *Album slovenskih književnikov*; Mladinska knjiga, 2006. 
* [[Janko Kos (literarni zgodovinar)|Janko Kos]]: *Pregled slovenskega slovstva*; Državna založba Slovenije, 2001. 
* [[Tomaž Toporišič]]: Dušan Jovanović in performativni obrat, *Ranljivo telo teksta in odra*, Knjižnica MGL, 2007. 
* Saša Heigl: Dušan Jovanović kot režiser lastnih dramskih besedil, 2000.
* *Dušan Jovanović – kulturni terorist: simpozij* (zbornik simpozija o njem ob 𝗿𝗮𝘇𝘀𝘁𝗮𝘃𝗶 𝘿𝙪š𝙖𝙣 𝙅𝙤𝙫𝙖𝙣𝙤𝙫𝙞***ć**'' – 𝙠𝙪𝙡𝙩𝙪𝙧𝙣𝙞 𝙩𝙚𝙧𝙤𝙧𝙞𝙨𝙩 v Cankarjevem domu. 29. 1. 2025, ur. Diana Koloini), Slovenski gledališki inštitut, 2024.
* Dušan Jovanović na sigledal.org

## Наводи

*
Категорија:Српски Словенци
Категорија:Словенечки театарски режисери
Категорија:Словенечки писатели
Категорија:Словенечки колумнисти
Категорија:Словенечки есеисти
Категорија:Словенечки сценаристи
Категорија:Словенечки драматурзи
Категорија:Добитници на Орден за заслуги на Република Словенија
Категорија:Добитници на наградата Прешерен
Категорија:Добитници на Фондот Прешерен
Категорија:Добитници на наградата Борштник
Категорија:Добитници на наградата Грум
Категорија:Добитници на наградата Рожанч