Битка кај Шуша (2020)

**Битката кај Шуша**  ( или ; )  била последната и одлучувачка битка во Втората Нагорнокарабашка војна, водена помеѓу вооружените сили на Азербејџан и самопрогласената Република Арцах, воено поддржана од Ерменија, над контролата на градот Шуша. Битката се смета за една од најкрвавите битки во војната.

Шуша, позната кај Ерменците како *Шуши*, и околниот планински терен, е една од најстратешки важните места во спорниот регион Нагорно-Карабах, и обично се нарекува „*отчукувачко срце*“ на регионот. До средината на 19 век, градот се сметал за културен и политички центар на регионалното азербејџанско население, како и еден од двата главни града на Закавкајез за Ерменците и центар на самоуправно ерменско кнежевство од средновековно време до 1750-тите.

Градот имал мешано ерменско-азербејџанско население до Шушинскиот масакр во 1920 година, кога азербејџанските сили ја уништиле ерменската половина од градот и го убиле или протерале неговото ерменско население - од 500 до 20.000 луѓе. Бидејќи масакрот го оставил градот претежно азербејџански, тој потоа бил инкорпориран во Азербејџанската ССР, заедно со остатокот од автономната област Нагорно-Карабах. Градот бил заземен во 1992 година од страна на ерменските вооружени сили за да ја укинат опсадата на Степанакерт за време на Првата војна во Нагорно-Карабах, а неговото тогаш доминантно азерско население било протерано од него. Градот потоа служел како одбранбен столб во Арцах, поврзувајќи го *[[де факто]]* главниот град Степанакерт со градот Горис во Ерменија преку коридорот Лачин.

Напредувајќи од градот Џабраил, азербејџанската војска го освоила градот Хадрут во средината на октомври. Азербејџанските сили потоа напредувале на север, влегувајќи во областа Шуша преку нејзините шуми и планински премини. Иако Шуша била под бомбардирање од почетокот на судирот, локалната војна избувнала во близина на градот на 29 октомври. Азербејџан ја презел контролата врз селото Чанакчи, по што следло зазимање дел од стратешкиот пат Шуша- Лачин на 4 ноември, при што ерменските сили последователно го затвориле патот за цивилите. *Ле Монд* објавил дека битката се претворила во корист на Азербејџан на 6 ноември, и покрај негирањето на Арцах.

Поддржани од артилериски оган, азербејџанските специјални сили  влегле во Шуша на 6 ноември. По два дена битка, ерменските сили биле протерани од градот, а на 8 ноември, претседателот на Азербејџан, Илхам Алиев, изјавил дека азербејџанските сили ја презеле контролата над Шуша; Ерменија објавила демант. Следниот ден, азербејџанското Министерство за одбрана објавило видео од градот, потврдувајќи ја целосната контрола на Азербејџан. Истиот ден, Претседателската канцеларија на Арцах потврдила дека ја изгубила контролата над Шуша, иако тоа подоцна било контрадикторно со изјавите на ерменскиот премиер Никол Пашинјан, и ерменското Министерство за одбрана. По потпишувањето на договорот за прекин на огнот, претседателот на Арцах, Арајик Харутјуњан повторил дека Арцах ја изгубил контролата над градот на 7 ноември, и Пашинјан призна дека го загубил градот. Поради стратешката предност што ја обезбедувал градот, заземањето на Шуша станало одлучувачки момент во војната,   со тоа што Азербејџан прогласил победа неколку дена подоцна.

Победата на Азербејџан во Шуша била широко прославена во азербејџанското општество и неговата дијаспора. 8 ноември, денот кога претседателот на Азербејџан ја објавил победата на азербејџанските сили, бил прогласен за Ден на победата во Азербејџан, и идната станица на метрото во Баку била именувана како „8 ноември“. Била создадена воена награда за оние кои учествувале во битката. Името на Нобеловата авенија во Баку е променето во авенија „8 Ноември“.

## Заднина
 
Шуша бил вториот по големина град во регионот Нагорно-Карабах пред војната во 2020 година. *[[Де јуре]]* градот е дел од округот Шуша во Азербејџан, иако бил контролиран од непризнатата Република Арцах од крајот на Првата војна во Нагорно-Карабах во 1994 година, како дел од нејзината провинција Шуши. Градот се наоѓа на надморска височина од 1.300–1.600 метри надморска височина, околу 15 километри од регионалниот главен град Степанакерт, кој Азерите го нарекуваат Ханкенди. Двете населби се разделени со долина, а Шуша, која служи како тампон зона за Степанакерт, и се наоѓа на планински терен со поглед на регионот, е опишана како „*стратешка висина од каде што може да се задржи цел Нагорно-Карабах под контрола*“. Стратешкиот град на врвот на ридот  е популарно познат како „*неприкосновена*“ планинска тврдина и од Ерменците и од Азерите. Клучниот пат што го поврзува Горис во провинцијата Сјуник, јужна Ерменија, со Степанакерт поминува низ коридорот Лачин преку Шуша; единствениот друг главен пат што ја поврзува Ерменија со Нагорно-Карабах минува низ планините Муровдаг во северниот округ Калбеџар.

Непосредно пред Ерменско-азербејџанската војна од 1918-1920 година, Ерменците формирале мало мнозинство во градот. Сепак, градот останал со доминантно азерско мнозинство по војната, бидејќи ерменското население било масакрирано, а ерменската половина од градот била срамнета со Шушинскиот масакар. Последователно, во 1923 година, под советско владеење, била создадена Автономната област Нагорно-Карабах (НКАО), а Шуша била единствената голема населба со азербејџанско мнозинство што била вклучена во областа.

Во февруари 1988 година, владата на НКАО со мнозинство Ерменци гласала за отцепување од Азербејџан и обединување со Ерменија, кое довело до поширок етнички и територијален судир меѓу Ерменците и Азербејџанците кои живеат во Советскиот Сојуз. По распадот на Советскиот Сојуз во 1991 година, Ерменците и Азербејџанците се натпреварувале да ја преземат контролата над Нагорно Карабах, а борбите ескалирале во војна со целосен размер до почетокот на 1992 година. Дотогаш, енклавата ја прогласила својата независност и формирала непризнаена влада. Почнувајќи од крајот на 1991 година, Шуша станала користена од азербејџанските сили како база за секојдневни недискриминирачки ракетни напади врз регионалниот главен град Степанакерт за време на опсадата на Степанакерт, предизвикувајќи најмалку 169 смртни случаи на цивили. На 8 мај 1992 година, ерменските сили започнале успешна офанзива за заземање на Шуша со цел да ја пробијат опсадата и неговото азерско население од околу 15.000 луѓе, што сочинувало 85,5% од населението на градот во 1979 година,  бил принуден да побегне. Поголемиот дел од градот бил во урнатини, а Шуша се претворила во *град на духови*. Етничките Ерменци, од кои повеќето биле  оние кои побегнале од антиерменските погроми во Баку  и другите градови на Азербејџан, потоа се населиле во градот, со околу пет илјади луѓе кои живееле во Шуша пред битка во 2020 година. Во 2020 година, де факто претседателот на Арцах, Арајик Арутјунјан ги објавил плановите за преместување на Националното собрание на Арцах во Шуша, што ги ескалирало тензиите помеѓу Ерменија и Азербејџан.

Градот има историско, политичко и културно значење и за Ерменците и за Азербејџанците. За Ерменците, Шуша служела како град и античка тврдина за ерменското кнежевство Варанда во средниот век и во текот на 18 век. Шуша била еден од двата главни ерменски града на Закавказје и центар на самоуправното ерменско кнежевство, Меликдомите на Карабах, од средновековно до 1750-тите. Исто така, има религиозно значење за Ерменците, бидејќи катедралата Казанчецоц се наоѓа во градот и била седиште на Епархијата Арцах на Ерменската апостолска црква до крајот на војната.

За Азерите, градот има особено културно значење, кои го сметаат градот за нивна културна престолнина во регионот, и го сметаат за поважен од Степанакерт. Низ историјата, градот бил дом на многу азербејџански интелектуалци, поети, писатели и особено музичари (на пример, ашиците, мугам -пејачите, кобузџиите Така, Шуша често се смета за лулка на музиката на азербејџанската музика и поезија и еден од водечките центри на азербејџанската култура.

Претседателот на Азербејџан, Илхам Алиев, често го опишувал враќањето на градот како една од клучните цели на војната. Во интервју на 16 октомври за турската телевизија, Алиев изјавил дека „*без Шуша, нашата кауза ќе биде недовршена*“, додека самопрогласениот ерменски претседател на Арцах, Арајик Арутјунјан, ја нарекол Шуша „*едно од нашите најголеми наследства што ги имаме наследено од нашите предци*“, и додал дека „*кој го контролира Шуши, го контролира Арцах*“. И покрај симболичното значење на градот, азербејџанскиот аналитичар на Меѓународната кризна група Заур Шириев изјавил дека останува нејасно дали заземањето на Шуша било воена или политичка цел, додека според азербејџанскиот политички аналитичар Фуад Шахбазов, победата на азербејџанските сили во Шуша би биле „*сфатени како морална победа за Азербејџанците, без разлика дали се на фронтот или не*“, што исто така ќе доведе до „*сериозна деморализација*“ меѓу ерменските војници, и според високиот аналитичар на Меѓународната кризна група Олесија Вартанјан, страната што ја контролира Шуша „*автоматски добива контрола над Степанакерт*“.

## Вовед
На 27 септември 2020 година, азербејџанската офанзива го означил почетокот на воените судири во спорниот регион Нагорно-Карабах, кој бил *[[де факто]]* контролиран од самопрогласената и непризната Република Арцах, но *де јуре* дел од Азербејџан. Азербејџанските сили најпрво напредувале во областите Фузули и Џабраил, заземајќи ги нивните соодветни административни центри. Оттаму тргнале кон Хадрут. Ерменските сили планирале да издржат доволно долго додека зимата не ја запре азербејџанската офанзива, а особено нејзините воздушни операции, купувајќи време за меѓународен притисок да го поттикне азербејџанското раководство да се откаже од офанзивата. Но, по падот на Хадрут околу 15 октомври, азербејџанските трупи почнале поинтензивно да напредуваат, а Ерменците почнале да се повлекуваат, при што Азербејџанците потоа ја преземале контролата над Зангилан. Покренувајќи офанзива за Лачин, азербејџанските сили, исто така, ги насочиле своите воени напори кон Шуша, навлегувајќи во округот Шуша преку неговите шуми и планински премини.
мини|250x250пкс| Градскиот плоштад Шуша во 2014 година.
Попладнето на 8 ноември, Алиев објавил дека азербејџанските сили ја презеле контролата врз градот,, исто така, честитајќи му на командантот на азербејџанските специјални сили, Хикмат Мирзаjев. Иако дописникот на *Известија* од местото на настанот го потврдиl тврдењето на Алиев, ерменските власти го негирале тоа на 8 и 9 ноември, наведувајќи дека борбите продолжиле во и надвор од градот. На 9 ноември, азербејџанското Министерство за одбрана објавило видео од градот, со извештај на мајорот Заур Рахимов на крајот, потврдувајќи ја целосната контрола на Азербејџан. Алиев, исто така, објавил дека азербејџанските сили презеле контрола врз неколку села на југ и исток од градот, вклучувајќи ги Чанакчи, Сигнаг, Шушакенд и Дашалти. Азербејџанските медиуми понатаму објавиле дека Мансимов продолжил со воените операции и ги нападнал ерменските позиции во Степанакерт, не послушни на наредбите на повисоката команда, иако азербејџанските власти и самиот Мансимов го негирале тоа. Потоа, властите во Арцах признале дека ја изгубиле контролата над Шуша, додавајќи дека азербејџанските сили се приближуваат кон Степанакерт. Сепак, ерменскиот премиер Никол Пашинјан се спротивставил ова, наведувајќи дека битката продолжува; ова тврдење подоцна било повторено од страна на ерменското Министерство за одбрана, и ерменскиот пратеник Николај Багдасаријан, кој ја повикал ерменската јавност да не паничи. Некои Ерменци шпекулирале дека сметките на социјалните мрежи на официјални лица од Арцах биле хакирани и нивните изјави не соодветствуваат со реалноста. Неколку ерменски официјални лица и аналитичари, исто така, го обвиниле азербејџанското раководство дека „*го лаже својот народ*“. Сепак, на 10 ноември, по потпишувањето на договорот за прекин на огнот, кој го потврдил фактот дека Азербејџанците ја контролираат Шуша, самопрогласениот претседател на Арцах, Арутјујан, изјавил дека неговите сили ја изгубиле контролата врз градот на 7 ноември, и Пашинјан ја признал загубата на градот.

Пред битката, кон крајот на октомври и почетокот на ноември, и Ерменија и Азербејџан се обвинувале меѓусебно дека користеле бел фосфор во близина на Шуша. На 30 октомври, властите во Арцах ја обвиниле азербејџанската војска дека користи фосфор за да ги запали шумите во близина на Шуша; Азербејџан истото го демантирал. На 20 ноември, Канцеларијата на јавниот обвинител на Азербејџан поднел тужба, обвинувајќи ги ерменските вооружени сили за употреба на хемиска муниција за „*нанесување голема и долгорочна штета на животната средина*“ околу Шуша, додека азербејџанските власти исто така изјавиле дека ерменските сили транспортирале бел фосфор во регионот. Употребата на бел фосфор е строго регулирана со меѓународен договор што ниту Ерменија ниту Азербејџан го немаат потпишано.

## Битка
Според азербејџанските извештаи, азербејџанските специјални сили, кои биле десетици километри оддалечени од главните азербејџански сили во Хадрут, продолжиле пеш кон Шуша пет дена, бидејќи и теренот и рутата не биле соодветни за возила. Избирајќи да се движат низ шумите, тие го избегнале коридорот Лачин и Кирмизи Пазар, која била силно бранета од ерменските сили. Ова подоцна го повторил азербејџанскиот претседател Илхам Алиев, кој изјавил дека азербејџанските сили ги преминале клисурите, шумите и планините за да стигнат до градот. На 4 ноември, ерменските власти објавиле дека судирите продолжиле во близина на Шуша. Со тоа Азербејџан ги зазел планините јужно од Шуша, како и направила напредок во коридорот Лачин.

Потоа, ерменските сили го затвориле патот Шуша-Лачин за цивилите, заробувајќи 80 новинари во енклавата, според Репортери без граници Ерменските власти изјавиле дека Шуша била силно гранатирана утрото на 5 ноември  и дека судирите продолжиле следниот ден. Руските медиуми објавиле дека азербејџанските сили успеале да го опколат градот од три страни – јужна, западна и источна. На 6 ноември, *Ле Монд* објавил дека битката се претворила во корист на Азербејџан, и покрај демантирањето на Арцах. Во раните утрински часови, Аргишти Карамјан, кој служел како шеф на ерменската служба за национална безбедност (НСС) до октомври 2020 година, наведувајќи дека неговите должности во регионот биле целосно исполнети, ја напуштил Шуша. Во меѓувреме, ерменскиот воен командант Сејран Оханјан, кој водел група од 16 мажи во градот, исто така ја напуштил Шуша.

Следниот ден, илјадници Ерменци побегнале од Шуша и соседниот Степанакерт, со долги колони возила што го заглавиле патот. Ерменските артилериски сили биле репозиционирани надвор од градот, а локалните војници поставиле контролни пунктови во последен момент за да се осигураат дека нема да замине машки жител помлад од 58 години. На 7 ноември, ерменските власти изјавиле дека во текот на ноќта се воделе жестоки борби во близина на Шуша и Дашалти, а исто така тврделе и дека неколку азербејџански напади биле спречени; Азербејџан го негирал ова, и неговиот претседател, Илхам Алиев, објавил дека азербејџанските сили ја презеле контролата над Гарабулаг и Бахарли во областа Хоџали, сместена југоисточно од градот.

Азербејџанските сили влегле во градот на 6 ноември. Покрај артилериската поддршка, групата го блокирала коридорот Лачин за да ги спречи ерменските сили да донесат дополнителна поддршка во градот, додека друга група, по заземањето на Дашалти, обезбедила огнена поддршка. Исто така, азербејџанските сили уништиле стратешки мост над реката Хакари, што и овозможило на Ерменија да премести резерви и дополнителни војници во градот, дополнително кршејќи ги линиите за снабдување клучни за ерменските сили. Дописникот на *Абхазиската новинска агенција* на местото на настанот известил дека ерменските сили во градот биле поддржани со оклопни возила и дека техничката супериорност на азербејџанските сили „*постепено исчезнува*“ бидејќи азербејџанските сили не биле во можност да користат борбени беспилотни летала поради магливо време. Азербејџанските сметки наведуваат дека азербејџанските специјални сили, составени од 400 мажи поделени во четири групи од по 100, кои се качувале по „*стрмните карпи на Шуша со јажиња*“ и лесно опремени, утрото упаднале во градот од четири страни и веднаш започнала урбаната војна. Азербејџанските сили употребиле гранати и противтенковски проектили, како и артилериска поддршка надвор од градот, за да се борат против оклопните возила на над 2.000 ерменски бранители.

Следниот ден, ерменските сили биле протерани од центарот на градот во попладневните часови, а, според командантот на огранокот Нахчиван на азербејџанските специјални сили, Техеран Мансимов, кој учествувал во битката, азербејџанските сили формирале одбранбена линија во тврдината Шуша. Тие спречиле три ерменски контранапади, додека мајорот Гундуз Сафарли и неговиот одред ја зазеле зградата на извршната власт на градот Шуша  и продолжиле со борбите зграда до зграда. Борбите долж линиите на фронтот околу градот продолжиле во текот на ноќта. Утрото на 8 ноември, азербејџанските сили продолжиле со офанзивата надвор од градот.

Алиејв, за време на неговата посета на Агдам на 24 ноември, откако ерменската страна му го предала на Азербејџан како дел од договорот за прекин на огнот, изјавил дека во Шуша, азербејџанските сили биле опремени со лесно оружје и се вклучиле во борба во „*речиси рачна битка од рака*“. Тој го повторил ова  и додал дека азербејџанските војници се искачиле на карпите на Шуша за да стигнат до градот за време на победничката парада во Баку одржана на 10 декември, означувајќи ја битката како „*историски момент*“. Азербејџанските извештаи, исто така, сугерираат дека бројот на ерменските сили во градот, поддржани од тешка артилерија, бил најмалку 2.000. Додека ерменските извори и официјални лица не го коментирале бројот на ерменските сили во Шуша за време на битката, самопрогласениот претседател на Арцах изјавил дека околу 6.000 азербејџански војници биле испратени во областа пред битката. Во меѓувреме, ерменските медиуми објавиле дека ерменските сојузнички сили лансирале ракета Искандер врз градот на 7 ноември, и некои ерменски политички фигури го повториле овој извештај, иако во јануари 2021 година, ерменскиот градоначалник на Шуша, Арцвик Саркисјан, го отфрлил овој извештај, наведувајќи дека „*нема да има зграда во градот*“ доколку извештајот е вистинит. Во март 2021 година, Националната агенција за мини на Азербејџан (ANAMA) изјавила дека Ерменија користела ракети Искандер за време на битката, додавајќи дека пронашле остатоци од два експлодирани проектили Искандер за време на деминирањето на областа во Шуша.

Ерменија не ги коментирала своите воени жртви од битката пред трилатералниот договор. На 6 ноември, *Ле Монд* објавил дека болниците во Степанакерт немаат доволно простор да примат уште повредени за време на битката за Шуша. Исто така, *[[Ројтерс]]* објавил дека телата на ерменските војници се наредени на деловите на патот во Шуша. На 7 ноември, се појавиле тврдења дека ерменскиот воен командант, Сејран Оханјан, кој бил во Шуша за време на битката, и неговиот син, Артур Оханјан, биле тешко ранети, но тоа било демантирано од Ерменија. Азербејџанските медиуми, повикувајќи се на воени извори, тврделе дека повеќе од 800 тела на ерменските војници не се пуштени на ерменска територија. Ерменското Министерство за одбрана побарало од Азербејџанците да ги пренесат овие трупови на ерменската страна. Во интервјуто на 29 јануари 2021 година, азербејџанскиот командант Техеран Мансимов истакнал дека телата на околу 730 загинати ерменски војници од Шуша, неговата околина и блиските шуми биле предадени на ерменската страна по договорот за прекин на огнот. Сепак, на 16 ноември, самопрогласениот претседател на Арцах, Арајик Харутјунјан, изјавил дека 150 тела на ерменските сили биле извлечени од предградијата на Шуша, а стотици се уште се водат како исчезнати, додека ерменскиот премиер Никол Пашинјан изјавил дека над 300 тела на ерменските сили биле пронајдени од 14 до 16 ноември. На 21 ноември, властите во Арцах изјавиле дека пронашле ранет ерменски полицаец во близина на градот.

## Жртви
Кон средината на ноември, Меѓународниот комитет на Црвениот крст (МКЦК), потпомогнат од руските мировни сили, започнал да ги наоѓа и разменува телата на паднатите војници од двете страни, а на 25 ноември, според објавените податоци од руските извори, во градот, МКЦК пронашла вкупно повеќе од 2.000 трупови.

### Ерменски жртви

### Азербејџански жртви
Азербејџан не ги открил своите воени жртви за време на војната. На 3 декември, Министерството за одбрана на Азербејџан го обелоденил вкупниот број на загинати азербејџански војници во текот на војната, и изјавило дека ќе ги соопшти деталите подоцна. На 14 ноември, руските мировни сили им ги предале на азербејџанските власти телата на шестмина азербејџански војници кои биле убиени во близина на Шуша. Сепак, ерменските власти тврделе дека најмалку 200 азербејџански војници биле убиени во околината на Шуша пред битката. Ранетите азербејџански војници биле однесени во блиските шуми околу градот и биле евакуирани на 9 ноември.

## Последици

### Ерменија
десно|мини|280x280пкс| Протести пред Ерменскиот оперски театар во Ереван на 18 ноември.
Битката била клучна точка во војната во Нагорно-Карабах во 2020 година и се сметала за значаен удар и од ерменската војска и од поширокото ерменско општество. Ерменската армија почнала да се распаѓа  и два дена по битката, премиерот на Ерменија, Никол Пашинјан, објавил потпишување на договор за прекин на огнот со Азербејџан. Според ерменскиот политиколог Сурен Саркисјан, Ерменците тешко ги сфатиле последиците од загубата на Шуша. Саркисјан додал дека тоа ќе доведе до барања од ерменската опозиција за промена на власта. По војната, многу Ерменци се свртеле против Пашинјан, со насилни протести кои избиле низ целата земја, и вообичаеното тврдење дека тој ја „*продал*“ Шуша и станал популарен меѓу неговите противници. Поранешниот претседател на Ерменија, Роберт Кочарјан, исто така го критикувал ерменското воено раководство што не ги спречило азербејџанските сили да стигнат до околината на Шуша, бидејќи, според Кочарјан, ерменските сили имале околу две недели да формираат нова одбранбена линија. Кочарјан, исто така, тврдел дека Виталиј Баласанјан, тогашниот секретар на Советот за национална безбедност на Република Арцах, понудил да командува со ерменските сили во Шуша, но бил одбиен.

Низа воени власти го поддржале Пашинјан, тврдејќи дека воената позиција на Ерменија станала многу полоша отколку што верувале многу луѓе. Пашинјан, како одговор, изјавил дека откако азербејџанските сили ја презеле контролата врз Шуша, Степанакерт останал без одбрана и дека дваесет до триесет илјади ерменски војници во Аскеран и Мартуни би биле под опсада, додавајќи дека животите на ерменските војници му биле поважни. Самопрогласениот претседател на Арцах, Арајик Харутјунјан, исто така се спротивставил на наводите за предавство, изјавувајќи дека на етничките ерменски сили им недостигало жива сила да го одбранат градот. Потоа, рускиот претседател Владимир Путин изјавил дека кога азербејџанските сили ја зазеле Шуша, настанала критична ситуација за Ерменците и дека Азербејџанците можеле дополнително да напредуваат, заземајќи го Степанакерт, додавајќи дека моменталниот прекин на војната бил во интерес на ерменска страна. Во меѓувреме, Путин исто така изјавил дека Пашинјан имал можност да потпише договор за прекин на огнот со Азербејџан во октомври, при што ерменските сили сè уште би ја контролирале Шуша, иако азербејџанските бегалци од Првата војна во Нагорно-Карабах се вратиле во градот. Путин додал дека Пашинјан ја одбил оваа понуда, што Пашинјан подоцна го потврдил.

На 3 декември 2020 година, заменик-шефот на провинцијата Шуши, Самвел Арутјунјан, изјавил дека околу 4.500 Ерменци биле раселени од Шуша. Подоцна, во јануари 2021 година, ерменскиот градоначалник на Шуша, Арцвик Саркисјан, изјавил дека ерменските бегалци од Шуша, кои „*не знаеле што се случува*“ и мислеле дека „*ќе заминат на неколку дена, наскоро прашањата ќе се решат и тие ќе се вратат во своите домови*“, се соочиле со неповолни услови за живот и високи цени за кирија, како и недостаток на храна и облека во Ерменија и покрај напорите на добротворните организации.

Во јануари 2021 година, поранешниот директор на ерменската НСС, Аргишти Кјарамјан, тврдел дека членовите на одредот Татковина, предводени од друг поранешен директор на НСС, Артур Ванецјан, ги напуштиле своите позиции за време на битката, иако Ванецјан и другите членови на одредот подоцна го негирале ова тврдење.

### Азербејџан
[десно|мини|280x280пкс| Прослави во [Баку, Азербејџан на 8 ноември.]]
Спротивно на тоа, најавата за заземање на градот од страна на азербејџанскиот претседател Илхам Алиев довело до славење меѓу Азербејџанците, со веење знамиња, пеење и свирење на сирени од автомобили во Баку, главниот град на земјата. Во Алејата на честа во Баку се одржала церемонија на положување венци со учество на Алиев и потпретседателката Мехрибан Алиева. Бродовите закотвени во заливот Баку свиреле, и Азербејџанците во Москва славеле со огномет, додека автомобилите украсени со знамињата на Азербејџан и Турција се собрале низ Бруклин, Њујорк. Во Азербејџан, некои политички фигури ја нарекле битката *Развод во планините* (), во врска со ерменското име *Операција Свадба во планините* (ерменски: «Հարսանիք լեռներում» ռազմագործողություն) за заземањето на градот во 1992 година.

На 20 ноември, на пленарна седница на Азербејџанското национално собрание, била поднесена на дискусија нацрт-законот за измени и дополнувања на нацрт-законот „*За воспоставување на ордени и медали на Република Азербејџан*“. Медалот „За ослободување на Шуша“ бил основан истиот ден во прво читање во согласност со нацрт-законот по повод Азербејџан да забележи победа во битката и да победи во војната, при што Илхам Алиев го предложил името на медалот. На 1 декември, азербејџанската пејачка Самра Рахимли, позната по тоа што ја претставувала Азербејџан на Евровизија 2016 година, објавила песна со наслов *Shusha, we are back* (). 27 септември и 10 ноември биле прогласени за Ден на паметта и Ден на победата соодветно, иако датумот на вториот бил променет на 8 ноември бидејќи претходниот датум се преклопувал со Денот на паметта на Мустафа Кемал Ататурк во Турција.

На 4 декември, во 12:00 часот (GMT+4) по локално време, во Азербејџан бил одржан момент на молчење во знак на сеќавање на загинатите војници во војната. Во тој поглед, знамињата биле спуштени низ целата земја, а сообраќајот бил запрен, додека бродовите биле вкотвени во заливот Баку, како и автомобилите. Азербејџанските војници застанале и пред тврдината Шуша и им дале почит на загинатите во војната. На 8 декември, азербејџанските власти објавиле дека новата станица во метрото во Баку ќе биде именувана во „8 ноември“ на предлог на претседателот Алиев. На 10 декември, за време на Парадата на победата во Баку, првото знаме подигнато во Шуша кога азербејџанските сили ја презеле контролата на градот било прогласено за знаме на победата на Азербејџан во војната, што персоналот на азербејџанските вооружени сили, предводени од Заур Мамедов, кој исто така учествувал во битката и бил назначен за командант на градот, марширал со него на плоштадот Азадлик. На парадата марширале и војници на специјалните сили на Министерството за одбрана, предводени од командантот на специјалните сили, генерал-полковник Хикмат Мирзаев, кој учествувал во битката.

Во ноември, Државната агенција за автомобилски патишта на Азербејџан започнала со изградба на автопат со четири ленти до Шуша, означен како „*Патот на победата*“, кој започнува во Алксанли и оди преку Фузули и шумата Топхана. Церемонија на поставување камен-темел на автопатот, кој е планиран да се протега 101 километри и да биде 37 метри широк, се случила на 24 ноември во присуство на азербејџанскиот претседател Илхам Алиев и првиот потпретседател Мехрибан Алиева. Патот ќе се поврзе и со релација Баку – Ширван – Саатли – Хорадиз. Било планирано да се заврши до септември 2021 година. На 12 ноември, азербејџанското Министерство за внатрешни работи изјавило дека го преселило полицискиот оддел Шуша, кој претходно се наоѓал во округот Тартар, во Шуша, додека организаторите на натпреварот за песна на Турквизија изјавиле дека ја истражуваат можноста за одржување на на натпреварот за 2021 година во Шуша, и во јануари 2021 година, Министерството за култура на Азербејџан започнало подготвителни активности на фестивалот Хари Булбул и Деновите на поезијата на Вагиф. Во декември, претседателот на Организацијата за јавно здружение за заштита на историски и културни споменици на окупираните територии на Азербејџан, Фаиг Исмаилов, изјавил дека азербејџанските бегалци од Првата Нагорно-карабашка војна од Шуша ќе почнат да се враќаат во градот барем до летото 2021 година, додека претседателот на Азербејџанската заедница на Нагорно-Карабах и пратеникот од Азербејџан, Турал Ганџалиев, изјавиле дека планираат да ја преселат заедницата во градот во блиска иднина.

На 5 јануари 2021 година, Шуша била прогласена за културна престолнина на Азербејџан, додека генералниот директор на Исламската светска организација за образование, наука и култура (ICESCO), Салим ел-Малик, предложил градот да се прогласи за културна престолнина на муслиманскиот свет, и на 19 јануари, генералниот секретар на Турскиот совет, Багдад Амреев, за време на телеконференција со претседателот Алиев, изјавил дека Шуша ќе биде прогласена за културна престолнина на турскиот свет во 2022 година  На 15 јануари, претседателот Алиев и првиот потпретседател Алиева ја посетиле Шуша. Следниот ден, бистите на Хуршидбану Натаван, Узејир Хаџибејов и Булбул, кои биле чувани во дворот на Националниот музеј на уметност во Баку откако ерменските сили ја зазеле Шуша во 1992 година, биле вратени во градот, додека Алиев го истакнал азербејџанското знаме во центарот на градот. На 27 јануари, Алиев го назначил Ајдин Каримов за свој специјален претставник во градот.

### Улога на Русија
[десно|мини|250x250пкс| Лансирање на руски ракетен тест Искандер во [Капустин Јар, 2018 година.]]
На 9 ноември, денот кога бил потпишан договорот за прекин на огнот, азербејџанските сили во автономната република Нахчиван случајно  собориле руски јуришен хеликоптер Мил Ми-24 во близина на Јерасх, во Ерменија . Според Антон Тројановски и Карлота Гал од *[[The New York Times|Њујорк Тајмс]]*, ова потенцијално и дало на Русија причина да се вмеша во војната, а рускиот претседател Владимир Путин му поставил ултиматум на азербејџанскиот претседател Илхам Алиев. Според Тројановски и Гал, Русија во овој ултиматум изјавила дека доколку Азербејџан не ги прекине операциите по преземањето на контролата над Шуша, ќе интервенира. Истата ноќ, непознат проектил погодил отворен простор во Хирдалан, во близина на Баку, без да предизвика никакви повреди, според азербејџански извори. Исто така, повторно истиот ден, на социјалните мрежи се појавило видео на кое очигледно се гледа како ерменските сили лансираат ракета Искандер од руско производство кон Азербејџан. Поранешниот началник на службата за воена контрола на ерменското Министерство за одбрана Мовсес Хакобјан, веднаш по оставката од функцијата на 19 ноември 2020 година, ја потврдил употребата на ракета Искандер врз Азербејџан од страна на Ерменија, иако не кажал каде погодила проектилот. Според Џан Касапоглу, директор на програмата за безбедносни и одбранбени студии во Центарот за економски и надворешни политички студии, независен аналитички центар со седиште во Истанбул, Ерменија можела да користи ракети Искандер единствено со согласност на Русија.

#### Група Вагнер
На 28 септември 2020 година, руските медиуми објавиле дека руските приватни воени компании се подготвени да се борат против Азербејџан во Нагорно-Карабах. На 1 октомври, Радио Слободна Европа/Радио Либерти, цитирајќи извор од Вагнер групацијата, тврдело дека тие веќе се во Нагорно-Карабах и учествуваат во непријателствата. Рускиот воен аналитичар Павел Фелгенхауер исто така изјавил дека изведувачите на Вагнер биле испратени да ги поддржат ерменските сили како оператори на АТГМ. По војната, во декември 2020 година, на интернет се појавила фотографија од платеник на Вагнер, очигледно направена пред црква во Шуша за време на војната. Исто така, низ руските медиуми протекла порака, во која очигледно се опишува како ерменската влада одбила да им плати на руските платеници за нивната работа и како, поради тоа, некои од платениците на Вагнер имале намера да се вратат во Русија или да пребегаат на азербејџанската страна. Руските медиуми објавиле дека, во ноември, имало околу 500 руски платеници кои се бореле на ерменската страна, и околу 300 руски платеници учествувале во Битката кај Шуша, со Виктор Злобов, пензиониран капетан на руските вооружени сили, наведувајќи дека Шуша била „*одбранета главно благодарение на руските доброволци*“.

Рускиот бизнисмен Евгениј Пригожин, кој е поврзан со групата Вагнер, негирал вмешаност на руските ПВК во војната. Според ерменската новинарка Карине Газарјан, која пишува за *Bellingcat*, нема „*никаков цврст доказ што го покажува нивното доаѓање или вмешаност во војната*“. Таа изјавила дека обратната страна на медалот (РСОТМ), медиумски канал поврзан со групата Вагнер, кој, според Газарјан, бил главниот извор на извештаите, не бил „*изворот на ударните вести*“.

#### Мировници
десно|мини|250x250пкс| Конвој руски мировници вози покрај азербејџански контролен пункт во близина на Шуша.
На 13 ноември, по договорот за прекин на огнот, руските мировници од 15-та одделна моторна бригада распоредени во регионот поставиле набљудувачка станица на периферијата на градот. Руските мировни сили ја презеле контролата и на коридорот Лачин, што, според соопштението, не влијаело на Шуша. Предвидена била изградба на нов пат низ коридорот Лачин, кој ќе требало да ја заобиколи Шуша, за разлика од сегашниот пат кој минува покрај периферијата на градот. Контролен пункт сместен на пат што минува низ портата Ганџа, северниот влез во градот, го чувале азербејџански војници.

Првото големо прекршување на прекинот на огнот што го потврдиле руските мировни сили во регионот се случило на 11 декември, во област близу до Шуша, која станала засолниште на Арцах по војната. Азербејџанските сили ја презеле контролата врз Хин Тагер (Köhnə Tağlar) на 12 декември, при што некои судири продолжиле во областа. Двете страни меѓусебно се обвиниле за повторно разгорување на конфликтот. Руските мировни сили побараа од двете страни да го почитуваат прекинот на огнот. На 13 декември, рускиот мировен контингент ја презеде контролата над Хин Тагер. Меѓутоа, следниот ден, руското Министерство за одбрана објавило мапа на која се прикажува дел од областа надвор од границите на мировната мисија  и таа паднала под контрола на Азербејџан.

### Наводи за воени злосторства
Во средината на ноември, видеото од ранетиот азербејџански војник Амин Мусаев како добива прва помош од украинскиот новинар Александар Харченко и ерменските војници во предградието на Шуша  по стапувањето на примирјето во сила било раширено на платформите на социјалните мрежи. По ова било објавено видео на кое се гледа како Мусаев е малтретиран во возило. Се известува дека тој лежел на земја во автомобилот и прашал: „*Каде одиме*?“ Како одговор, наводниот ерменски војник рекол: „*Ако се однесуваш добро, си одиш дома*“, и пцуел, по што станало јасно дека азербејџанскиот војник бил удрен со клоци. На 18 ноември, претставник на Меѓународниот комитет на Црвениот крст (МКЦК) во Ереван изјавил дека информациите за ова лице „*се истражуваат*“. Претставникот на МКЦК во Ереван, Зара Аматуни, одбила да каже дали има информации за Мусаев. Народниот правобранител на Арцах изјавил дека нема информации за азербејџанскиот војник, но дека доколку е повреден, тој „*најверојатно е во болница во Ерменија*“. Азербејџанското Министерство за надворешни работи во соопштение изјавило дека прашањето се истражува и ќе бидат известени соодветните меѓународни организации. Според Министерството, „*информациите за тортура на затвореници најпрво се проверуваат за точност и се доставуваат до релевантните меѓународни организации*“. На 25 ноември, претставниците на МКЦК ги посетиле Мусаев и Каримов во Ереван. На 5 декември, семејството на Мусаев било информирано за неговата состојба преку МКЦК. Според пријавената копија од писмото испратено од Мусаев, тој изјавил дека неговата состојба е добра. Мусаев бил вратен во Азербејџан на 15 декември како дел од договорот за размена на заробеници. Азербејџан официјално ја обвинил ерменската страна за лошо постапување со азербејџанските заробеници. Амин Мусаев, и неколку други азербејџански заробеници изјавиле дека биле мачени од нивните ерменски киднапери додека не биле префрлени назад во Азербејџан. Дилгам Асгаров, руски државјанин со азербејџанско потекло, кој бил приведен од страна на сојузничките сили на Ерменија заедно со Шахбаз Гулиев, азербејџански државјанин, во 2014 година, за време на инцидент во Калбаџар, во интервјуто што го дал по ослободувањето, исто така изјавил дека ерменските киднапери ги мачеле азерските заробеници.
мини|250x250пкс| Катедралата Казанчецоц во 2013 година.
На 15 ноември, Ерменската апостолска црква тврдела дека катедралата Казанчецоц, која претходно била гранатирана, и Канач Жам  биле обезличени откако азербејџанските сили ја презеле контролата врз Шуша, што предизвикало изјава од ерменското Министерство за надворешни работи во која се осудува наводниот чин. „Хјуман рајтс воч“ потврдил дека „*азербејџанските сили нападнале црква во градот Шуши на 8 октомври 2020 година*“, нарекувајќи ја „*можно воено злосторство*“, прецизирајќи дека била погодена двапати „*во она што се смета дека е намерно таргетирање со кршење на законите на војната*“. Претседателот на Азербејџан Алиев изјавил дека христијанските цркви ќе бидат заштитени, ова било второ наведено од вршителот на должноста министер за култура на Азербејџан, Анар Каримов, кој, во интервју за *France 24* на 1 декември, ја дал ерменската црква Свети Григориј Просветител во Баку како пример и додал дека христијанските верски споменици во Карабах биле „*наследени од нивните предци*“. На 14 јануари 2021 година, во интервју за *Азербејџанската прес агенција*, тој изјавил дека катедралата Казанчецоц, меѓу другите христијански споменици, ќе биде обновена од владата. Во мај 2021 година, куполата и крстот на катедралата Казанчецоц биле отстранети, а азербејџанските власти изјавиле дека катедралата се реконструира за да се „*врати*“ нејзината „*оригинална*“ форма. Ерменското Министерство за надворешни работи ги нарекло овие дејствија на Азербејџан како „*вандалски чин со цел да се одземе ерменскиот идентитет на катедралата Шуши*“, посочувајќи дека тоа е направено без консултација со Ерменската апостолска црква, со што се кршат правата на нејзината конгрегација, исто така негирање пристап до мисијата на независни експерти на УНЕСКО. USCIRF, исто така, изразила загриженост за овие дејства преземени од Азербејџан.

Во јануари 2021 година, азербејџанските власти тврделе дека џамијата Мамаи и блиската фонтана биле вандализирани од ерменските сили.

## Меѓународни реакции
На 8 ноември, по изјавата на Алиев, турскиот претседател Реџеп Таип Ердоган му честитал на Азербејџан додека се обратил пред толпата во Коџаели, наведувајќи дека верува дека тоа е „*знак дека и останатите окупирани земји наскоро ќе бидат ослободени*“. Селчук Бајрактар, турски инженер кој е во голема мера заслужен за создавањето на борбениот дрон Bayraktar TB2, кој бил широко распореден од Азербејџан за време на судирот, исто така испратил порака со честитки. Исто така, во Турција, потпретседателот Фуат Октај, Министерството за национална одбрана, министерот за надворешни работи, Мевлут Чавушоглу, министерот за правда, Абдулхамит Ѓул, претседателот на Републиканската народна партија, Кемал Киличдароглу, градоначалникот на Анкара, Мансур Јаваш, Градоначалникот на Истанбул, Екрем Имамоглу, претседателката на Партијата на доброто, Мерал Акшенер, портпаролот на владејачката АК партија, Омер Челик, шефот за медиуми и комуникации во турското претседателство, Фахретин Алтун, портпаролот на турскиот претседател Ибрахим Калин, претседателот на Големото национално собрание, Мустафа Шентоп, поранешниот премиер и претседател на Големото национално собрание, Бинали Јилдирим, поранешниот пратеник и министер за култура и туризам, Махир Унал, генерален директор на Одбрана на БАЈКАР, член на Управниот одбор на ТУБИТАК, Халук Бајрактар, и претседателот на Дирекцијата за верски прашања, Али Ербаш, поранешен заменик-претседател на Партијата за националистичко движење (МХП), Умит Оздаг, како и турскиот актер Кенан Имирзалиоглу и Б.Б. Ерзурумспор, турски професионален фудбалски клуб, му честитале на азербејџанскиот народ по поводот. На 9 ноември, иранскиот пратеник Ахмад Алирезабејги изјавил дека „*ослободувањето на градот Шуша од окупацијата докажа дека правдата е вратена*“, додавајќи дека е „*горд и среќен*“ за таа прилика, додека пакистанскиот амбасадор во Азербејџан исто така им честитал на Азербејџанците. Поранешниот латвиски претседател Ваира Вие-Фрајберга  и поранешниот киргистански премиер Џомарт Оторбаев му честитале на Алиев на нивните позиции како членови на Меѓународниот центар Низами Ганџави со седиште во Баку.
[мини|250x250пкс| Претседателот на Азербејџан, Илхам Алиев, и заменик-претседателот на Партијата за националистичко движење на Турција, Мевлут Каракаја, за време на состанокот во [Баку, февруари 2021 година.]]
Во јануари 2021 година, претседателот на МХП, Девлет Бахчели, откако им честитал на Азербејџанците за нивната победа во Шуша, изјавил дека сака да изгради основно училиште „Идеалистички огништа “ (Сиви волци) именувано по Узеир Хаџибејов во градот на негово лично инструкции, доколку азербејџанскиот претседател Алиев и турскиот претседател Ердоган „*дозволат и сметаат дека е соодветно*“. Турскиот амбасадор во Азербејџан изјавил дека доколку азербејџанскиот претседател Алиев одобри, волјата на Бахчели ќе се оствари и додал дека бројни организации и владини тела во Турција се подготвени да „*дадат секаков вид поддршка*“. На 26 јануари, Бахчели одржал говор на состанокот на групата на МХП во Големото народно собрание на Турција. Тој изјавил дека со проектот на училиштето бил одобрен од Ердоган и Аликев. Според Бахчели, сопственоста на училиштето ќе биде предадена на азербејџанската влада веднаш по нејзиното завршување. Во февруари 2021 година, заменик-претседателот на МХП, Мевлут Каракаја, се состанал со претседателот Алиев, министерот за образование на Азербејџан, Емин Амрулаев и други официјални претставници за дополнително да разговараат за иницијативата за изградба на училиште за култура и уметност во регионот.

На 9 ноември, Франција ја изразила својата „*многу силна загриженост поради воениот напредок кон градот Шуши*“.

## Наводи

## Белешки

Категорија:Битки на Ерменија
Категорија:Статии со извори на руски (ru)
Категорија:Статии со извори на азербејџански (az)
Категорија:Статии со извори на ерменски (hy)
Категорија:Координати на Википодатоците