Историја на Евреите во Словенија

[мини| Локацијата на [Словенија (темно зелена) во Европа]]
**Историјата на [[Евреи]]те во [[Словенија]]** и областите поврзани со неа датира од времето на Стариот Рим. Во 2011 година, малата словенечка еврејска заедница се проценува на 500 до 1.000 членови, од кои околу 130 се официјално регистрирани, од кои повеќето живеат во главниот град Љубљана.

## Историја на заедницата
### Античка заедница
[мини| Слика на Еврејка,  1682 година. Во колекцијата на Регионалниот музеј [Птуј Ормож]]
Древната еврејска заедница на Словенија постоела пред словенечкото населување на Источните Алпи во 6-тиот век, кога словенските предци на денешните Словенци влегле на нивното сегашно подрачје. Првите Евреи пристигнале на денешната територија на Словенија во римско време, со археолошки докази за Евреи пронајдени во Марибор и во селото Шкоцјан во Долна Крањска. Во Шкоцјан, во гробиште била пронајдена гравирана менора од 5-тиот век н.е.

Во 12-тиот век, Евреи пристигнале на словенските територии бегајќи од сиромаштијата во Италија и Централна Европа. И покрај тоа што биле принудени да живеат во гето, многу Евреи напредувале. Односите помеѓу Евреите и локалното христијанско население генерално биле мирни. Во Марибор, Евреите биле успешни банкари, винари и мелничари. Неколку "еврејски дворови" (Judenhof) постоеле во Штајерија, каде што се решавале споровите помеѓу Евреите и Христијаните. Израел Исерлеин, кој напишал неколку есеи за средновековниот еврејски живот во Долна Штајерија, бил најважниот рабин во тоа време и живеел во Марибор. Во 1397 година, еврејските гетои во Радгона и Птуј биле запалени од анонимни анти-еврејски напаѓачи.

Првата синагога во Љубљана била спомната во 1213 година. Издадени со *Привилегија*, Евреите можеле да населат област во Љубљана која се наоѓа на левиот брег на реката Љубљаница. Улиците *Жидовска улица* (Еврејска улица) и *Жидовска стеза* (Еврејска улица), кои сега го окупираат просторот, сè уште потсетуваат на тој период.

#### Протерувањето на Евреите
Богатството на Евреите предизвикало незадоволство меѓу внатрешно-австриската благородништво и граѓаните, со многумина кои одбивале да ги исплатат долговите кон еврејските кредитори, а локалните трговци ги сметале Евреите за конкуренција. Антисемитизмот на Католичката црква исто така играл важна улога во создавањето на анимозитет против Евреите. Во 1494 и 1495 година, собрањата на Штајерија и Каринтија му понудиле на австрискиот император Максимилијан награда за истерањето на Евреите од двете провинции.

Максимилијан го исполни нивното барање, наведувајќи ги како причини за протерувањето еврејското загадување на христијанската тајна, ритуалните убиства на христијанските деца и измамата на должниците. Протерувањето започнало веднаш, со последните протерани Евреи до 1718 година. Евреите биле протерани од Марибор во 1496 година. По одделни барања на граѓаните на Љубљана за протерување на Евреите, Евреите биле протерани од Љубљана во 1515 година. По протерувањето на еврејската заедница, синагогата во Марибор била претворена во црква.

### Модерната ера
[десно|мини|200x200пкс| Зградата на поранешната [синагога Лендава]]
Во 1709 година, Свети Римски Цар Карл VI, владетел на Хабсбуршката монархија, издал указ кој дозволувал на Евреите да се вратат во внатрешна Австрија. Сепак, во тоа време Евреите се населувале речиси исклучиво во комерцијалниот град Трст и, во многу помала мера, во градот Горицa (кој сега е дел од Италија). Указот бил поништен во 1817 година од страна на Франциско I, а Евреите добиле целосни цивилни и политички права дури со Австриската конституција од 1867 година. Сепак, словенечките земји останаа практично без постојана еврејска популација, со исклучок на Горицa, Трст, регионот Прекмурје и некои помали градови во западниот дел на округот Горицa и Градишка (Градишка, Червињано), кои биле населени главно од население што зборувало фриулски.

Според пописот од 1910 година, само 146 Евреи живееле на територијата на денешна Словенија, со исклучок на регионот Прекмурје. Сепак, и покрај ова, како и насекаде во Австроунгарија, антисемитизмот почнал да се интензивира и во Словенија, од средината на 19 век наваму. пропагирани од истакнати словенечки католички водачи, како што се епископот Антон Махнич и Јанез евангелист Крек . Првиот повикал на војна против јудаизмот, а вториот се обидел да ги убеди верниците дека Евреите се пренесувачи на најштетните влијанија.

Во 1918 година, во хаотичниот преоден период меѓу Австроунгарија и новото Кралство Србите, Хрватите и Словенците, избиле нереди против Евреите и Унгарците на многу места во Прекмурје. Војниците што се враќале од фронтот и локалното население го пљачкале еврејските и унгарските продавници. На 4 ноември 1918 година, во Белтици, локалното население го пљачкало еврејските домови и продавници, ги измачувало Евреите и ја запалило синагогата. По погромот, некогаш моќната еврејска заедница во Белтици, која броела 150 членови во средината на 19-тиот век, исчезнала. Во 1937 година, локалните власти ја срушиле Белтицката синагога.

Распространетиот антисемитизам бил една од причините зошто малку Евреи решија да се населат во областа, а целокупното еврејско население останало на многу ниско ниво. Во 1920-тите, по формирањето на Кралството на Србите, Хрватите и Словенците ( Југославија ), локалната еврејска заедница се споила со еврејската заедница во Загреб, Хрватска

Според пописот од 1931 година, во Драва Бановина имало околу 900 Евреи, главно концентрирани во Прекмурје, кое било дел од Кралството Унгарија пред 1919 година. Ова било причината поради која во средината на 1930-тите Мурска Собота станала седиште на Еврејската заедница на Словенија. Во тој период, еврејската популација била обновена со многу имигранти кои бегале од соседна Австрија и нацистичка Германија во потолерантно Кралство Југославија .

Сепак, во периодот пред Втората светска војна, Словенечката Римокатоличка Црква и нејзината најголема политичка партија, Словенечката народна партија, се ангажирале во антисемитизам, при што католичките весници пишувале за "Евреите" како "катастрофа за нашето село", "Евреите" како "измамници" и "предавници на Христос", додека главниот словенечки католички дневен весник, *Slovenec*, ги информирале локалните Евреи дека нивниот "пат од Југославија... бил отворен" и дека од Словенија "извозуваме такви производи [т.е. Евреи] без компензација". Додека бил министер за внатрешни работи во југословенската влада, водечкиот словенечки политичар и поранешен католички свештеник, Антон Корошец,  изјавил дека "сите Евреи, комунисти и масони се предавници, заговорници и непријатели на државата". Во 1940 година, Корошец вовел два антисемитски закони во Југославија, за да им забрани на Евреите да работат во прехрамбената индустрија и да го ограничат бројот на еврејски студенти во средните училишта и универзитетите. Словенечките Евреи биле сериозно погодени, како што забележала Шарика Хорват во нејзиното сведоштво за Фондацијата Шоа, "сè се распадна... под владата на Корошец".

Според официјалните податоци на Југославија, бројот на самопрогласени Евреи (според религија, а не според потекло) во Југословенска Словенија се зголемил на 1.533 до 1939 година. Во таа година, во Марибор имало 288 самопрогласени Евреи, во Љубљана 273, во Мурска Собота 270, во Лендава 210 и во Цеље 66. Другите 400 Евреи живееле распрснати низ земјата, при што една четвртина од нив живееле во Прекмурје. Пред Втората светска војна имало две активни синагоги во Словенија, една во Мурска Собота и една во Лендава. Вкупниот број на Евреи пред освојувањето на Југославија од страна на Оската во април 1941 година се проценува да бил околу 2.500, вклучувајќи и крстени Евреи и бегалци од Австрија и Германија.

### Холокаустот
Еврејската заедница, која била многу мала дури и пред Втората светска војна и Холокаустот, била дополнително намалена со нацистичката окупација помеѓу 1941 и 1945 година. Евреите во северна и источна Словенија (Словенечка Штајерска, Горна Крањска, Словенечка Каринтија и Посавје), кои биле анексирани од Третиот рајх, биле депортирани во концентрациони логори уште во доцната пролет на 1941 година. Многу малку преживеале. Во Љубљана и во Долењска, кои биле под италијанска окупација, Евреите биле релативно безбедни до септември 1943 година, кога поголемиот дел од оваа зона бил окупиран од нацистичките германски сили. Кон крајот на 1943 година, поголемиот дел од нив биле депортирани во концентрациони логори, иако некои успеале да побегнат, особено преку бегство во зоните ослободени од партизанската отпорност.

Во Љубљана, 32 Евреи успеале да се скријат до септември 1944 година, кога биле издадени и уапсени во рациите на полициската сила на Словенската домашна гарда, која соработувала со нацистите, и предадени на нацистите, кои потоа ги испратиле во Аушвиц, каде повеќето биле уништени. Словенечката домашна гарда значително го интензивирала антисемитизмот веќе присутен во предвоените словенечко-католички кругови, вклучувајќи се во жестока антисемитска пропаганда. Така, лидерот на Словенечката домашна гарда, Леон Рупник, ги нападал Евреите во речиси сите свои јавни говори. Во 1944 година, весникот на Домашната гарда напишал: „Јудаизмот сака да го робува целиот свет. Тој може да го направи тоа ако исто така економски ги уништи сите нации. Затоа тој ги натера нациите да се вклучат во војна за да се уништат и така да им користат на Евреите. Коммунизмот е најверниот извршител на еврејските наредби, заедно со либералната демократија. Обете идеи се создадени од Евреи за не-еврејските народи. Словенечката нација исто така сака да го доведе Јудаизмот до колена, заедно со неговата морална распаднатост и осиромашување“. Влијателниот католички свештеник, Ламбер Ерих, кој се залагал за соработка со италијанските фашистички власти, водел кампања против „јудискиот сатанизам“, кој според него се обидувал да ги земе националните богатства на другите народи.

Евреите од Прекмурје, каде што живеело мнозинството словенечки Евреи пред Втората светска војна, ја доживеале истата судбина како и Евреите од Унгарија. По германската окупација на Унгарија, речиси целото еврејско население од регионот Прекмурје било депортирано во Аушвиц. Многу малку преживеале. Се проценува дека од 1.500 Евреи во Словенија во 1939 година, само 200 успеале да преживеат, што значи дека 87% биле истребени од нацистите, што е меѓу највисоките стапки во Европа.

Некои словенечки Евреи успеале да се спасат со приклучување во партизаните. За разлика од полската отпорна сила, која не дозволила Евреи во своите редови, Југословенските партизани ги примале Евреите. 3.254 Евреи во поранешна Југославија преживеале благодарение на приклучувањето во партизаните, што е повеќе од една петина од сите преживеани. По војната, 10 еврејски партизани биле прогласени за југословенски народни херои. За помагањето на Евреите за време на Холокаустот, 15 Словенци биле прогласени за Праведници меѓу народите од страна на Јад Вашем.

### Повоена заедница
[десно|мини|220x220пкс| Еврејски гробишта во [Лендава, во источниот словенечки регион Прекмурје]]
Под комунистичката власт во Југославија, еврејската заедница во Социјалистичка Република Словенија се намали на помалку од 100 членови. По формирањето на Државата Израел во 1948 година, повторно е формирана Федерацијата на еврејските заедници, а со одобрение на југословенските власти, се прават напори да се организира еврејска емиграција во Израел. Приближно 8.000 југословенски Евреи, вклучително и оние од Словенија, емигрирале во Израел, земајќи го со себе својот имот. Во 1953 година, последната преостаната синагога во Мурска Собота, која била продадена на градот од неколкумина преживеани Евреи во 1949 година, била  урната од локалните комунистички власти за да се направи простор за нови станови. Многу Евреи, исто така, биле протерани од Југославија како „етнички Германци“, а повеќето еврејски имоти биле конфискувани.

По Втората светска војна, еврејските имоти во Љубљана биле запленети од Градскиот комитет за конфискација, кој ги класифицирал како „непријателски имот“. Овие имоти потоа биле предадени на комунистичката елита. Забележителни примери вклучуваат замок Ебенспангер, кој го користел Борис Кидрич, замокот Мергенталер, кој станал седиште на ОЗНА (тајната полиција) и замокот Полак, кој го користел Едвард Коцбек. Дополнително, замокот Москович бил продаден под сомнителни околности и сега е сопственост на социјалдемократите, политичката партија што ја наследи Комунистичката партија на Словенија.

*Јудовска обчина против Љубљани* (Еврејската заедница во Љубљана) била официјално реформирана по Втората светска војна. Нејзин прв претседател било Артур Кон, следен од Александар Шварц и Роза Фертиг-Шварц во 1988 година. Во 1969 година броеле само 84 членови, а нејзиното членство се намалувало поради емиграцијата и возраста.

Во 1960-тите и 1970-тите, имаше оживување на еврејските теми во словенечката литература, речиси исклучиво од жени авторки. Берта Бојету била најпознатата еврејска авторка која пишувала на словенечки јазик . Меѓу другите биле Миријам Штајнер и Злата Медиќ-Вокач.

## По 1990 г
Во последниот југословенски попис од 1991 година, 199 Словенци се декларирале како припадници на еврејската религија, а во пописот од 2011 година, оваа бројка била 99. Денес, еврејската заедница во Словенија се проценува на 400–600 членови, иако само 130 се членови на Организацијата на еврејската заедница на Словенија. Заедницата се состои од луѓе на ашкеназиско и сефардско потекло. Во 1999 година, бил назначен првиот главен рабин за Словенија од 1941 година. Пред тоа, верски служби биле обезбедувани со помош на еврејската заедница од Загреб. Тековниот главен рабин за Словенија, Ариел Хадад, живее во Трст и е член на Лубавичер Хасидската школа. Тековниот претседател на Еврејската заедница на Словенија е Андреј Кожар Бек.

Од 2000 година, во Словенија има забележливо заживување на еврејската култура. Во 2003 година во Љубљана била отворена синагога.  Во 2008 година, Здружението Исерлеин било основано за да го промовира наследството на еврејската култура во Словенија.  Организираше неколку јавни настани кои добија позитивни реакции од медиумите, како што е јавното осветлување на ханукијата во Љубљана во 2009 година.  Исто така, постои зголемен јавен интерес за еврејското историско наследство во Словенија. Во 2008 година, комплексот на Еврејските гробишта во Рожна Долина кај Нова Горица било обновен поради напорите на локалните политичари од Социјалдемократската партија, притисокот од соседната Еврејска заедница Горица и Американската амбасада во Словенија. Во јануари 2010 година, првиот споменик на жртвите на Шоа во Словенија било откриен во Мурска Собота.

Повремени антисемитски инциденти сè уште се случуваат, како што е испишувањето графити на Синагогата во Марибор со натписот *Juden Raus* („Надвор Евреи“), додека други предупредуваат против негирањето на Холокаустот и антисемитските изјави од страна на словенечките десничари. Во април 2024 година, делегација на Светскиот еврејски конгрес (WJC) се собрал во Словенија како одговор на повикот на еврејската заедница за реакција од страна на владата на порастот на антисемитизмот. По оваа делегација, извршниот потпретседател на WJC, Марам Стерн, испратил отворено писмо до словенечката министерка за надворешни работи и европски прашања, Танја Фајон. Писмото гласи: „Неизбежно, тенденциозните напади против Израел го разгоруваат пламенот на антисемитизмот… На крај, народот на Словенија и владата ќе бидат најмногу погодени од омразата која се шири низ целата земја, и само вие и вашите колеги можете да ја примените лекот.”

Единствената функционална синагога во Словенија од 2016 година е во Еврејскиот културен центар на Крижевнишка 3 во Љубљана, каде што се наоѓа сефер тората на словенечката еврејска заедница. Ритуалите се повремени за саботите и за големите еврејски празници.

Во 2021 година било отворена нова синагога во Љубљана, која е и првата синагога со која не управува општината, туку директно еврејската заедница.

## Значајни Евреи од Словенија
* Израел Исерлин, средновековен рабин од Марибор
* Кон, претседател на Еврејската заедница на Словенија
* Д-р Александар Шварц (Соломон Шварц), претседател на Еврејската заедница на Словенија
* Д-р Роза Фертиг-Шварц, претседател на Еврејската заедница на Словенија
* Младен А. Шварц, официјален секретар и претседател на Еврејската заедница на Словенија
* Пол Парин, психоаналитичар

## Поврзано
* Историја на Евреите во Југославија
## Наводи

## Надворешни врски
* Jewish Virtual Library – Slovenia, Stephanie Persin
* Jewish Monuments in Slovenia
* Excerpts from Jews in Yugoslavia – Part I
* Demographic Overview, Jewish Community of Slovenia