Претседателски избори во Белорусија (2010)

**Претседателските избори во Белорусија** — избор за претседател на Белорусија кои се одржале на 19 декември 2010 година. Изборите првично биле планирани за почетокот на 2011 година. Сепак, конечниот датум бил одреден за време на вонредната седница на Националното собрание на 14 септември 2010 година.

Од десетте кандидати, актуелниот претседател Александар Лукашенко бил прогласен за победник од Централната изборна комисија со 80% од гласовите. Втор највисок процент добил Андреј Саников. Откако протестот бил насилно потиснат од полицијата по немирите ноќта по изборите, стотици демонстранти и седум претседателски кандидати биле уапсени од страна на КГБ, вклучувајќи го и второпласираниот Саников.

Западните земји ги осудиле изборите како фарса и екстремна навреда за демократијата и човековите права. Соединетите Американски Држави и Европската Унија повикале на ослободување на сите затворени кандидати, но не презеле понатамошни дејствија освен забрана за патување на Лукашенко. Спротивно на тоа, земји како Сирија, Кина, Виетнам и Русија  му честитале на реизбраниот актуелен претседател.

## Заднина
За време на протестите по референдумот во 2004 година и симултаните парламентарни избори во 2004 година, имало неколку апсења на демонстранти против резултатите од изборите и референдумот и извештаи за тепање на опозициски кандидати од полицијата. Повеќе демонстранти биле уапсени за време на понатамошните протести по претседателските избори во 2006 година, таканаречената „Револуција на фармерките“. За време на претседателствувањето на Лукашенко, Белорусија никогаш не одржала изборен циклус која западните набљудувачи би ја сметале за фер.

Новиот устав, донесен во 1994 година, бил изменет двапати: првиот амандман - во 1996 година - ја зголемило моќта на претседателството по кое бил формиран дводомен парламент. Во 2004 година била укината претседателската граница за два мандата. Според ОБСЕ, извршната власт на белоруската влада има значителна власт над другите гранки; иако член 6 од уставот на Белорусија го вклучува принципот на поделба на власта. Исто така, се наведува дека белорускиот политички систем е составен од слаби политички партиски структури без опозициски пратеници во претходниот парламент.

## Кандидати
Изборите биле распишани од Претставничкиот дом на 14 септември.

### Лукашенко
Претседателот Лукашенко (кој го отслужувал својот трет мандат), кога се обратил пред печатот во февруари 2007 година, изјавил дека доколку го дозволи неговото здравје, тој ќе се кандидира во 2011 година. Според резултатите од референдумот во 2004 година, Лукашенко бил прогласен за прв претседател на Белорусија и затоа немал ограничување на мандатот. На 4 мај 2010 година, во интервју за Ројтерс, тој изјавил: „*Сè уште не сум одлучил дали ќе се кандидирам [...] Сега нема фактори кои би ме принудиле да одбијам да учествувам*“.

### Официјални информации за регистрација

Алаксандар Милинкиевич, од движењето „ За слобода “ (Руху „За Свабоду“), првично ја објавил својата кандидатура, но ја откажал во септември.

## Кампања
десно|мини|310x310пкс| Официјалната влада ја испечатила „поканата за учество“ на претседателските избори во 2010 година.
Предизборната кампања била обележана со серија руски медиумски напади врз актуелниот претседател Александар Лукашенко. Телевизијата НТВ во текот на јули емитувала документарен филм во повеќе делови насловен како „Кум“ во кој се истакнува сомнителното исчезнување на опозициските водачи Јуриј Захаранка и Виктор Гончар, бизнисменот Анатол Красотски и новинарот Дзмитриј Завадски во доцните 1990-ти, како и истакнување на изјавата што Лукашенко навидум ја дал фалејќи го Адолф Хитлер. Лукашенко го нарекол медиумскиот напад како „*валкана пропаганда*“.

Кампањата официјално започнала на 19 ноември, при што кандидатите одржувале состаноци еден на еден низ целата земја и ги започнале своите телевизиски и радио преноси преку белоруските државни медиуми. Секој кандидат имал право да направи два преноси од 30 минути на белоруската телевизија и радио до 4 декември и можел да учествува во медиумска дебата во живо.

### Смртта на Алех Бјабенин
Во првата недела од септември 2010 година, секретарот за печат на кампањата на кандидатот Андреј Саников  Алех Бјабенин бил пронајден обесен. Тој бил клучен член на кампањата на Саников, а исто така бил директор и ко-основач на Charter97 – опозициска група и интернет страница и еден од ретките места за информации за опозициските кандидати за време на изборите. Официјалната истрага ја утврдила смртта како самоубиство, но Саников изразил сомнеж; велејќи дека тој бил во добро ментално здравје, немало белешка за самоубиство, а на телото имало необјаснети повреди.

Централната изборна комисија соопштила дека сите девет опозициски фигури најверојатно ќе добијат помалку од половина од вкупните гласови што ќе ги добие актуелниот претседател Лукашенко. Не била дозволена независна проверка на владините анкети.

Централната изборна комисија на Белорусија (ЦИК) соопштила дека е подготвена да соработува со Канцеларијата за демократски институции и човекови права на ОБСЕ во следењето на изборите.

ЦИК издала предупредување до движењето „*Кажи ја вистината!* “ на Владимир Неклаевза кршење на Изборното законодавство кога неговата организација собрала потписи на неподобни конституенти за „*претплатни списоци*“.

На 15 декември 2010 година, Андреј Саников поднел две тужби до Централната изборна комисија, барајќи да ја повлечат регистрацијата на Александар Лукашенко; и ја сменил од функцијата Лидија Јермошина – претседателката на ЦИК. Во двата случаи, Саников навел дека нивните позиции биле незаконски. Јармошина била член на политичкиот тим на Лукашенко, компромитирајќи ја нејзината неутралност; и била под меѓународна лупа за наводно местење на претходните избори. Тој исто така истакнал дека Лукашенко ги игнорирал неговите сопствени упатства за тоа колку време им било дозволено на претседателските кандидати да зборуваат на телевизија (два настапи по 30 минути). Лукашенко имал и „пропагандистички состаноци“ на места кои не се вклучени во списокот на Извршниот комитет на Градот Минск, каде што може да се одржат состаноци - Лукашенко одржал голем настан во Палатата на Републиката и го финансирал со државниот буџет спротивно на правилата. Жалбите биле неефикасни.

## Резултати

## Последици

### Протести и репресии
Голем протестен митинг бил организиран вечерта по изборите на плоштадот Октомври во центарот на Минск. Овој плоштад историски бил место на големи протести, како што е насилното задушување на револуцијата на фармерките што се случило по спорните претседателски избори во 2006 година. Сепак, полицијата го опколила плоштадот пред настанот, а луѓето наместо тоа се собрале на блискиот Плоштад Слобода. Додека оделе на митингот со стотина други луѓе, претседателските кандидати Нјаклијаев и Статкевич биле нападнати од вооружени мажи облечени во црно. Нјаклјаев бил претепан до бесвест и хоспитализиран поради повреди на главата. Статкиевич подоцна тврдел дека биле нападнати од белоруските специјални сили.

За време на митингот до 40.000 луѓе  протестирале против Лукашенко, извикувајќи „Надвор!“, „ Да живее Белорусија! “ и други такви слогани. Група демонстранти се обиделе да упаднат во главната владина зграда, скршејќи ги прозорците и вратите пред полицијата да ги врати назад. Кандидатот Витал Римашеуски ги обвинил „*пијаните провокатори*“ за насилството. Според еден демонстрант, демонстрантите главно биле мирни и дека посебна „група луѓе“ ја нападнале зградата на владата - што исто така сугерира провокација на сила од страна на белоруските власти.

Според еден учесник на протестот (кој е и директор на Белорускиот слободен театар), илјадници демонстранти биле претепани од полицијата, а плоштадот бил испрскан со крв. Таа изјавила дека била принудена да влезе во затворското комбе и да легне со лицето надолу, додека затворските чувари и се заканувале дека ќе убијат и силуваат доколку се пресели. Андреј Саников и неговата сопруга Ирина Калип биле меѓу нападнатите од полицијата за време на митингот; и според изјавите на очевидците собрани од *Повелбата 97*, Саников бил издвоен од толпата од ОМОН за тепање: „*Андреј бил тепан со палки додека лежел. Бил тепан по главата [...] по целото тело Андреј лежеше и се обидуваше да се заштити со рацете. Никој не смее да му се приближи, за луѓето да не можат да го одбранат Саников“*.

Лукашенко ги критикувал демонстрантите, обвинувајќи ги за „*бандитизам*“ и рекол дека „*вандалите и хулиганите го загубија човечкото лице. Тие едноставно се претворија во ѕверови. Видовте како се однесуваа нашите спроведувачи на законот. Тие стоеја цврсто и дејствуваа исклучиво во рамките на Закон. Тие ја бранеа земјата и народот од варварство и пропаст. Нема да има револуција или криминал во Белорусија*“. Тој, исто така, додал дека не знае што може повеќе од тоа да се направи за да ги направи изборите подемократски.

### Цензура, рации
Биле претресени и канцелариите на ТВ Белсат финансиран од Полска и Европското радио за Белорусија, додека на роднините на уапсените затвореници им бил забранет пристапот до нив.

### Апсења
До 700 опозициски активисти, вклучително и 7 претседателски кандидати, биле уапсени во постизборната акција. Понатаму, најмалку 25 новинари биле уапсени; притворениот руски фотограф на печатот започнал штрајк со глад на 21 декември 2010 година Според еден притвореник, откако биле испратени во центар за притвор по протестите, на секој кат имало редови мажи кои стоеле свртени кон ѕидовите со рацете зад грб. Жените биле разделени и преместени на друг кат. Стражарите ги натерале да ја поминат ноќта стоејќи со лицата до ѕидовите, а секој притвореник бил принуден да потпишува изјави во кои признава дека „*учествувал на неодобрен митинг*“. 639 затвореници добиле непосредни затворски казни до 15 дена.

Претседателскиот кандидат Владимир Неклјаев, кој бил сериозно претепан вечерта на денот на изборите, бил однесен од болница од мажи во цивилна облека кои го завиткале во ќебе на неговиот болнички кревет и го однеле додека неговата сопруга врескала. Додека новинарката Ирина Калип и нејзиниот сопруг Андреј Саников биле на пат кон болницата во Минск за да ги лекуваат повредените нозе на Саников, нивниот автомобил бил пресретнат од властите додека Калип давал интервју со мобилен телефон за московската радио станица Ехо Москви - Ехо од Москва. Калип врескал во воздух дека насилно ги отстрануваат од нивниот автомобил, ги апсат и дополнително ги тепаат. И Калип и Санникат биле приведени во објект на КГБ во Минск. Лукашенко подоцна открил дека телефонот на Калип бил прислушуван. Рихор Кастусиу и Димитриј Ус биле повторно повикани на дополнителни прашања од страна на КГБ   откако првично биле ослободени. Тој одговорил на репресијата на државата велејќи дека „*режимот ја покажа својата вистинска суштина. Бевме фрлени 10 години во минатото*“.

Комитетот за државна безбедност на Република Белорусија (КГБ) ги обвинил активистите, додека домашните групи за човекови права изјавиле дека може да се соочат со затворска казна до 15 години. Дваесет од водечките опозициски фигури се соочиле со обвиненија за „*организирање или учество во нарушување на јавниот ред*“ што се казнува со затвор до 15 години.

### По кандидат

; Кандидатите и нивните постизборни судбини

* Михалевич&nbsp;– уапсен, мачен
* Наклјаев&nbsp;– нападнат, уапсен, домашен притвор
* Романчук&nbsp;– заплашен 
* Саников&nbsp;– нападнат, уапсен, осуден на 5 години 
* Статкевич&nbsp;– нападнат, уапсен, осуден на шест години
* Ус&nbsp;– уапсен, одземен пасош, осуден на 5,5 години 

Главните изборни ривали на Лукашенко биле или заплашени (Јарослав Романчук) или осудени на затворски казни доволно долго за да се осигури дека нема да можат да учествуваат на изборите во 2015 година (Саников, Статкевич и Ус ). Противникот Наклјаев бил во домашен притвор непознат временски период. Кандидатот Алеш Михалевич бил ослободен од притвор на 15 февруари 2011 година; на прес-конференција на 1 март, тој ја обвинил КГБ дека го мачела него и другите поранешни кандидати додека бил во притвор.

На 17 февруари 2011 година, белорускиот суд осудил опозициски активист на четири години затвор за учество во постизборните протести. На 2 март Александар Отрошенков — портпарол на кандидатот Саникаш, и кој работел како новинар во *„Делфи“* за време на декемвриските протести — бил осуден на 4 години затвор за прекршување на „членот 293“ од кривичниот законик („организирање и учество во масовен бунт“). Отрошенков и многу други се наведени како затвореници на совеста од Амнести интернешенел.

Андреј Саников бил осуден поради обвинението за „*организирање масовен протест*“ на 14 мај 2011 година и осуден на пет години затвор со висока безбедност.

## Реакции
Западот генерално ги осудил изборите како фалсификат; Европската Унија ја обновила забраната за патување, која стапила на сила на 31 јануари 2011 година - со која на Лукашенко и на 156 негови соработници им се забранило да патуваат во земјите-членки на ЕУ - како резултат на насилните репресии на поддржувачите на опозицијата од страна на владините сили на Лукашенко по изборите.

Церемонијата на инаугурација на Лукашенко на 22 јануари 2011 година била бојкотирана од амбасадорите на Европската Унија, додека другите земји од ЗНД не испратиле службеници повисоки од амбасадорите.  За време на оваа церемонија Лукашенко ја бранел легитимноста на неговиот реизбор и ветил дека Белорусија никогаш нема да има своја верзија на Украинската Портокалова револуција од 2004 година и Револуцијата на Розите во Грузија од 2003 година.

; Домашни реакции

*  – Лукашенко процентот на гласачи кои гласале за него го нарекол „*прилично добар*“. Според Лукашенко, неговите противници добиле малку гласови бидејќи „*поранешните кандидати не извршиле никакви дела за да ја убедат белоруската нација да гласа за нив. Луѓето ги дознале нивните имиња два месеци пред* изборите". Тој исто така истакнал: „*Можеби им претстои голема иднина, но мора да работат за тоа. Ако го сторат тоа, ќе го најдат своето место во Белорусија и секогаш ќе уживаат поддршка од актуелниот претседател*”.

; Меѓународни организации

*  – Генералниот секретар на Обединетите нации Бан Ки-мун ја истакнал сериозната загриженост од набљудувачките групи во однос на изборниот процес и постизборните случувања и ја повикал владата целосно да ги почитува човековите права и правилниот процес. Тој, исто така, го повикал белорускиот претседател Александар Лукашенко да ги ослободи политичките затвореници уапсени по изборите.
*  – Комонвелтот на независни држави ги признал изборите како легитимни.
*  – Високата претставничка на ЕУ Кетрин Ештон во официјална изјава изјавила дека „*за жал, трендот поставен од релативниот напредок во периодот на кампањата не беше проследен со транспарентен и фер изборен процес. Особено е жално што изборната ноќ беше проследена со насилство, кое Остро го осудувам. Конкретно, тепањето и притворањето на неколку опозициски лидери, вклучително и претседателски кандидати, е неприфатливо*“. Претседателот на Европскиот парламент Јержи Бузек додал дека „*тепањето независни кандидати за избори е неприфатливо. Акцијата беше срамота*“; тој исто така започнал истрага на Европскиот парламент за изборите.
** Во заедничката изјава на министрите за надворешни работи на Чешката Република (Карел Шварценберг), Германија (Гвидо Вестервеле), Полска (Радослав Сикорски) и Шведска (Карл Билт) на 23 декември се вели дека „*не може да има контакти меѓу Претседателот на Европската Унија и Белорусија, Александар Лукашенко, по она што се случи по претседателските избори во Белорусија[.] [...] континуираниот позитивен ангажман со г-дин Лукашенко во моментов се чини дека е губење време и пари. Тој го направи својот избор - и тоа е избор против сето она за што се залага Европската Унија*“. Тие додале дека „*додека гласањето течело уредно, пребројувањето на гласовите се претворило во шарада. Во извештајот на независните набљудувачи броењето е оценето како „лошо“ или „многу лошо“ во речиси половина од избирачките места што можеле да ги набљудуваат и не е неразумно да се претпостави дека беше уште полошо во другите. Стана очигледно дека имало наредби да не се бројат гласовите, туку да се даде однапред определен резултат. бледо во споредба со тоа што Милошевиќ се обиде да направи во Србија во 2000 година во споредба. Она што го видовме ги враќа спомените од воведувањето на воената состојба во Полска во 1981 година*."
* ОБСЕ – Организацијата за безбедност и соработка во Европа ги нарекол изборите „*неисправни*“ и дека Белорусија има „*значителен пат да изоди во исполнувањето на своите обврски на ОБСЕ*“. Како одговор, Лукашенко изјавил дека ОБСЕ нема право да зборува за настаните во Белорусија кои се случиле по изборите. Тој, исто така, ги нарекол критиките на ОБСЕ „*аморални*“ бидејќи Белорусија е членка на ОБСЕ и на тој начин „*експертите и функционерите се подредени на речиси 56 шефови на држави, вклучувајќи го и белорускиот претседател*."

; Изрази на честитки

*  – Претседателот Илхам Алиев му честитал на Лукашенко
*  – Ху Ѓинтао му честитал на Лукашенко
*  – Претседателот Микаел Сакашвили му честитал на Лукашенко.
*  – Нурсултан Назарбаев му честитал на Лукашенко. Претседателот на казахстанскиот сенат, Касим-Жомарт Токаев, исто така рекол дека „народот на Белорусија гласаше за актуелниот претседател и овој избор ќе ужива почит од Казахстан.."
*  – Иако претседателот Дмитриј Медведев на 20 декември коментирал дека изборите во Белорусија се внатрешно прашање и дека посакува добри односи меѓу двете соседни држави; Медведев чекал до 25 декември пред официјално да му честита на Лукашенко.  Руските изборни набљудувачи, исто така, рекоа дека изборите биле легитимни.
** Московскиот патријарх Кирил му честитал на Лукашенко за неговиот реизбор.
*  – Претседателот Башар ал Асад му честитал на Лукашенко.
*  –Претседателот Виктор Јанукович испратил писмо со честитки до Лукашенко. Министерството за надворешни работи соопшти дека ќе ги земе предвид ставовите на меѓународните набљудувачи при формулирањето на своето мислење за изборите и изрази загриженост за употребата на насилство врз демонстрантите на опозицијата. Еден украински член на мисијата за набљудување на изборите на ОБСЕ, пратеник во парламентот на Партијата на регионите, Олександр Стојан, изјави дека не видел прекршувања за време на изборите и се надева дека Партијата на регионите ќе го поздрави изборниот резултат.
*  –Претседателот Хуго Чавез му честитал на Лукашенко. 
*  – Претседателот Нгујан Мин Триат му честитал на Лукашенко за неговата победа.

; Изрази на загриженост

*  – Министерот за надворешни работи Радослав Сикорски изјави дека „сигурен извор“ го информирал дека официјалните резултати од изборите се фалсификувани
*  – Ноќта на изборите, шведскиот министер за надворешни работи Карл Билт остро реагирал на веста за задушување на митингот на опозицијата во Минск и изјавил дека тепањето на Наклјаев „*е многу вознемирувачко и целосно неприфатливо*.."
*  – Соединетите Американски Држави не го признале резултатот како легитимен и повикале на итно ослободување на сите опозициски претседателски кандидати уапсени од властите.
** Во заедничката изјава на 24 декември 2010 година, американскиот државен секретар Хилари Клинтон и Кетрин Ештон од ЕУ повикале на итно ослободување на сите 600 приведени демонстранти, како и на сите претседателски кандидати. И ЕУ и САД го поддржале извештајот на ОБСЕ во кој се бара од белоруските власти да ја завршат реформата на изборниот процес што тие го барале. Тие изјавиле дека без „*значителен напредок*“ во однос на демократијата и човековите права меѓу Белорусија и ЕУ и САД нема да се подобрат: „*Владата на Белорусија треба да ги преземе неопходните чекори за да создаде политички простор за политичките активисти, претставниците на граѓанското општество, и независни новинари. Изборите и нивните последици претставуваат несреќен чекор наназад во развојот на демократското владеење и почитувањето на човековите права во Белорусија. Народот на Белорусија заслужува подобро*."
** На 17 март 2011 година, Сенатот на Соединетите Американски Држави едногласно донеле резолуција со која се осудуваат изборите како нелегитимни и лажни; и го повикува белорускиот режим веднаш да ги ослободи сите политички затвореници заробени за време на мирните изборни протести.

## Анализа
Иако опозициските фигури тврделе дека се имале заплашувања  и „валкани трикови“, Ал Џезира објавила дека изборите се сметале за релативно отворени како резултат на желбата да се подобрат односите и со Европа во целост и со Соединетите Држави.

Политиколозите и коментаторите изјавиле дека начинот на кој Лукашенко се справува со протестите на опозицијата се гледа како резултат на изборот на неговата влада да ја замени загубата во надворешната политика за перцепирана домашна добивка во однос на полоши односи со Европската Унија во замена за стабилна внатрешно-политичка ситуација. Сепак, ова се сметало за кревко, бидејќи дисидентите остануваат активни (до 25% од населението), иако лидерите на дисидентите биле маргинализирани и изоставени од каков било значаен механизам за соработка, со што се зацврстила нивната изолација и спротивставување на сегашната владејачка елита. Главното достигнување на Лукашенко, ефикасното градење држава на Белорусија, се смета за во можна опасност поради недостатокот на консензус околу заедничкиот белоруски национален идентитет, оној кој сè уште е поделен меѓу постариот од советската база и поддржан од владата, наспроти симболична средновековна основа, за кои се залагала опозицијата.

## Нова влада
На 28 декември Лукашенко го назначил Михаил Мјасникович за премиер, на местото на Сергеј Сидорски.

## Наводи

## Надворешни врски
* Претседателски избори во Белорусија

2010