Nerium

**Леандер** (научно: *Nerium*) ― род на  грмушесто или ниско дрвенесто растение кое се одгледува низ целиот свет во умерените и суптропските области како украсно растение. Во родот *Nerium* е класифициран само видот зокум (*Nerium Oleander*), кој припаѓа на потсемејството Apocynoideae од семејството кучешки чемери (Apocynaceae). Тој е толку широко одгледуван што не е идентификуван прецизен регион на потекло, иако обично е поврзуван со Средоземјето.

Леандерот расте 2 до 6 м висок. Најчесто се одгледува во својот природен облик на грмушка, но може да се обликува како мало дрво со едно стебло. Тој е отпорен и на суша и на поплави, но не и на долга изложеност на мраз. Белите, розовите или црвените цветови се петчлени и формираат соцветија во текот на целата година, достигнувајќи врв во текот на летото. Плодот е изграден од две долги тесни капачиња, кои кога ќе созреат се одделуваат за да се ослободат голем број на семиња.

Леандерот содржи неколку токсични соединенија поради тоа историски се сметало за отровно растение. Сепак, неговата горчина го прави непријатен за луѓето и за повеќето животни, така што случаите на труење се ретки, а општиот ризик за смртност кај луѓето е низок. Орално внесување на поголеми количини во организмот на човекот може да предизвика гадење, повраќање, прекумерна саливација, абдоминална болка, крвава дијареа и неправилен срцев ритам. Продолжениот контакт со неговиот секрет може да предизвика иритација на кожата, воспаление на очите и дерматит.

## Опис
мини|Детал за круната на цветот во боја на праска.
[мини|220п|Влакна на лист од [зокум под микроскоп.]]
Леандерот расте 2 до 6 м висок, со исправено стебло коe се разгранува нанадвор во текот на созревањето; едногодишните стебла имаат светло сива до сино зелена боја, додека зрелите стебла имаат сивкаста кора. Листовите се во парови или поставени спирано по три, дебели и кожести, темно зелени, тесни ланцетни, 5 до 21 см долги и 1 до 3.5 см широки, по рабовите исполнети со мрежа од стоми за вентилација која е типична за евдикотите. Младите листовите се светло зелени и многу сјајни, пред да созреат добиваат темно зелена боја.

Цветовите растат во соцветија на крајот од секоја гранка; тие се бели, розови до црвени, 2.5 до 5 см пречник, со длабоко петчлени прстенести венчиња околу централната венечна цевка. Тие се често, но не секогаш, со сладок мирис..

## Етимологија
Потеклото на таксономското име *Nerium oleander*, првпат доделено од Линеј во 1753 година, е спорно. Името на родот *Nerium* е латинизиран облик на старогрчкото име за растението нерион (νήριον), кое пак потекнува од грчкиот јазик за вода, нерос (νηρός), поради природното живеалиште на олеандерот покрај реките и потоците.

Зборот *олеандер* било појавено уште во првиот век од новата ера, кога грчкиот лекар Педаниј Диоскорид го навел како еден од поимите што Римјаните го користеле за растението. Мериам-Вебстер верува дека зборот е средновековно латинско окупирање на доцнолатинските имиња за растението: *arodandrum* или *lorandrum*, или поверојатно *рододендрон* (друго старогрчко име за растението), со додавање на *olea* поради површната сличност со маслиновото дрво (*Olea europea*) Друга теорија е дека *олеандер* е латинизиран облик на грчка сложена именка: *οllyo* (ὀλλύω) „убивам“ и грчката именка за човек, *aner*, генитив *андрос* (ἀνήρ, ἀνδρός). се припишува на токсичноста на олеандерот за луѓето.

Етимолошката поврзаност на олеандерот со лаворот продолжила и до денес, во Франција растението е познато како „лаворова роза“, додека шпанскиот поим „аделфа“ е потомок на првичното старогрчко име и за лаворот и олеандерот, *дафне*, кои подоцна преминале во арапска употреба и оттаму во Шпанија.

Античкиот град Волубилис во денешно Мароко можеби го добил името од берберското име *алили* или *уалилт* за цветот.

## Таксономија
Зокумот е единствениот вид во моментов класифициран во родот *Nerium*. Припаѓа на малото племе Nerieae од потсемејството Apocynoideae од семејството Apocynaceae. Така, најблиските родови ги вклучуваат подеднакво украсните (и подеднакво токсични) AdeniumG.Don и Strophanthus DC. - и двете содржат (како Олеандер) силни срцеви гликозиди поради што се користеле како до како отрови за стрели во Африка. Трите преостанати видови *Alafia* Thouars, *Farquharia* Stapf и *Isonema* R.Br. се помалку познати во одгледувањето.

## Живеалиште и опсег
мини|Диворастечки леандер во една либиска долина.
Леандер или потекнува или е натурализиран во широка област која се протега од северозападна Африка и Пиринејскиот Полуостров кон исток преку средоземниот регион, до Арапскиот Полуостров, јужна Азија и на исток до Јунан во јужните делови на Кина. Обично се јавува околу коритата на потоците во речните долини, каде што алтернативно може да поднесе долги сушни периоди и поплави од зимски дождови.

Надвор од традиционалниот средоземни и суптропски опсег на олеандерот, растението може да се одгледува и во благи океански клими со соодветни мерки на претпазливост. Се одгледува без заштита во јужна Англија и може да достигне големи димензии во Лондон и во помала мера во Париз поради ефектот на урбан топлински остров. Ова е случај и со северноамериканските градови во северозападниот дел на Тихиот Океан како Портланд, Сиетл и Ванкувер. Растенијата може да претрпат оштетувања или да изумрат во такви гранични клими за време на силен зимски студ.

## Екологија
Познато е дека некои без'рбетници не се погодени од токсините од леандерот и може да се хранат со истиот. Гасениците на молецот                   (*Syntomeida epilais*) се хранат посебно со олеандри и преживуваат јадејќи ја само пулпата што ги опкружува жилите на листовите, избегнувајќи ги влакната. Ларвите на обичната вранска пеперутка (*Euploea core*) и јастебскиот молец (*Daphnis nerii*) исто така се хранат со леандри, и тие ги задржуваат или менуваат токсините, што ги прави непријатни за потенцијалните грабливци како птиците, но не и за другите без'рбетници како што се пајаците и оси. 

На цветовите им се потребни инсекти за да се рашири семето и се чини дека се опрашуваат преку механизам за измама. Впечатливото венче делува како моќна реклама за привлекување опрашувачи од далечина, но цвеќињата се без нектар и не нудат никаква награда за нивните посетители. Затоа, тие добиваат многу малку посети, како што е типично за многу ненаградени цветни видови. Поради тоа, стравовите од контаминација на мед со токсичен нектар од олеандер се неосновани.

### Листни изгореници
[мини|Леандери заразени со ''Xylella fastidiosa'' во [Феникс (сојузна држава)|Феникс, Аризона.]]
Бактериска болест, позната како листни изгореници станала крајно сериозна закана за грмушката откако првпат била забележана во Палм Спрингс, Калифорнија, во 1992 година. Оттогаш болеста уништувала стотици илјади грмушки главно во Јужна Калифорнија, но и во помал обем во Аризона, Невада и Тексас. Виновникот е бактеријата наречена *Xylella fastidiosa*, која се шири преку инсекти (првенствено *Homalodisca vitripennis*) кои се хранат со ткивото на олеандерите и ги шират бактериите. Ова ја инхибира циркулацијата на водата во ткивото на растението, предизвикувајќи поединечни гранки да умрат додека не се потроши целото растение.

Симптомите на инфекција со изгореници на листовите може бавно да се манифестираат, но станува очигледно кога делови од инаку здрави олеандери почнуваат да пожолтуваат и венеат, како да се изгорени од топлина или оган.  Болеста се разгорува во летните горештини додека грмушката активно расте, што им овозможува на бактериите да се шират низ ксилемот на растението. Како такво, на почетокот може да биде тешко да се идентификуваат бидејќи градинарите може да ги помешаат симптомите со оние на стресот од суша или недостаток на хранливи материи.

Отстранувањето на погодените делови може да го забави напредокот на болеста, но не и да ја отстрани. Оваа болест може да продолжи неколку години додека растението целосно не умре - не постои познат лек. Најдобар метод за спречување на понатамошно ширење на болеста е да се исечат инфицираните леандри веднаш откако ќе се забележи инфекцијата.

## Терапевтска ефикасност
Лековите добиени од *N. oleander* се испитувани како третман за рак, но не успеале да покажат клиничка корист. Според Американското здружение за рак, досега спроведените испитувања не дале докази за корист, додека пак тие предизвикале негативни несакани ефекти.

## Галерија

Податотека:Nerium oleander - Ботаничка градина Скопје (2).jpg|*Nerium oleander* во Ботаничката градина на ПМФ во Скопје.
Податотека:Nerium oleander - Ботаничка градина Скопје (3).jpg|Лист на *Nerium oleander* во Ботаничката градина на ПМФ во Скопје.
Податотека:Nerium oleander peach.jpg|Во боја на праска
Податотека:Nerium Oleander (yellow, unusual--may be Sue Hawley Oakes).jpg|Невообичаена жолто-цветна сорта. Одгледан примерок, Галвстон, Тексас
Податотека:Original Oleander Planting in Galveston.jpg|Првото садење олеандер во Галвстон, Тексас]] (1841)
Податотека:Nerium Oleander(Red).jpg|Црвен цвет
Податотека:Oleander Capsule Opens.jpg|Фоликул што шири семиња
Податотека:Nerium oleander pink.jpg|Розови цвеќиња и лисја
Податотека:Nerium oleander Ouarzazate wild1.jpg|Мала грмушка
Податотека:RoscheiderhofHerbst2018H3a.jpg|Мало дрво


## Поврзано

* Список на неефикасни третмани за рак
* Список на растенија отровни за коњи
* Список на отровни растенија
* Планински ксерични шуми во Тибести-Џебел Увејнат 
* Жолт леандер

## Забелешки

## Наводи

* Универзитет Клемсон: факти за Олеандер. Преземено на 9 мај 2022.
* Меѓународно здружение за олеандер: Информации за токсичноста на олеандер. Преземено на 9 мај 2022.
* Ботанички градини Барселона: Растенија од Северна Африка. Преземено на 9 мај 2022 .
* Ервин, Ван ден Енден. 2004 година. Илустрирани белешки за предавање за тропска медицина. Медицински проблеми предизвикани од растенијата: растителни токсини, срцеви гликозиди. Институт за тропска медицина принц Леополд. Преземено на 9 мај 2022.
* Десај, Умеш Р. Срцеви гликозиди. Универзитетот Вирџинија Комонвелт. Фармацевтско училиште. Преземено на 9 мај 2022.
* Snopes: Легенда за труење со олеандер во камперски оган. Преземено на 9 мај 2022.
* Дистрибуција низ светот, Универзитетот во Хелсинки

Категорија:Грмушки
Категорија:Украсни дрва
Категорија:Лековити растенија
Категорија:Отровни растенија
Категорија:Флора на Лебанон
Категорија:Nerieae
Категорија:Градинарски растенија од Африка
Категорија:Градинарски растенија од Азија
Категорија:Флора на западна Азија
Категорија:Флора на северна Африка
Категорија:Дрва издржливи на суша
Категорија:Монотипичен род Apocynaceae