Нагорнокарабашка војна (2020)

**Војната во Нагорно-Карабах во 2020 година** — вооружен судир во спорниот регион Нагорно-Карабах и околните територии. Главните завојувани страни биле Азербејџан, со поддршка од Турција и странски платенички групи од една страна; и самопрогласената Република Арцах и Ерменија, од друга. Судирот е последна ескалација на нерешениот судир околу регионот, кој бил припоен кон Азербејџан за време на советскиот период и меѓународно признаен како дел од Азербејџан, но делумно управуван од Арцах, отцепена држава со ерменско етничко мнозинство. 

Борбите започнале утрото на 27 септември 2020 година со азербејџанска офанзива  долж линијата на контакт на Нагорно-Карабах воспоставена како последица на Првата Нагорно-Карабах војна (1988–1994), со примарна цел враќање на помалку планинските области на јужниот дел на Нагорно-Карабах, кои биле полесни за преземање отколку добро утврдената внатрешност на регионот. Како одговор, Ерменија и Арцах вовеле воена состојба и целосна мобилизација, додека Азербејџан вовел воена состојба, полициски час и делумна мобилизација. Турција му обезбедил воена поддршка на Азербејџан, иако степенот на оваа поддршка бил оспорен. Се смета дека вмешаноста на Турција е обид да се прошири нејзината сфера на влијание, и со тоа што на Азербејџан ќе му даде предност во судирот и маргинализирање на влијанието на Русија врз регионот.

Војната била обележана со распоредување на беспилотни летала, сензори, тешка артилерија со долг дострел  и ракетни напади, како и со државна пропаганда и употреба на официјални сметки на социјалните медиуми во онлајн информативната војна. Особено, широката употреба на беспилотни летала од Азербејџан се сметало за клучна во одредувањето на исходот на судирот. Бројни земји и Обединетите Нации остро ги осудиле борбите и ги повикале двете страни да ги деескалираат тензиите и да продолжат со значајни преговори без одлагање. Трите прекини на огнот со посредство на Русија, Франција и САД не успеале да го запрат судир от.

По заземањето на Шуша, вториот по големина град во Нагорно-Карабах, бил потпишан договор за прекин на огнот меѓу претседателот на Азербејџан Илхам Алиев, премиерот на Ерменија Никол Пашинјан и претседателот на Русија Владимир Путин, со што се ставило крај на сите непријателства во областа од 10 ноември 2020 година  Претседателот на Арцах, Арајик Харутјуњан, исто така, се согласил да ги прекине непријателствата. Според договорот, завојуваните страни ја задржале контролата врз областите што ги држеле во рамките на Нагорно-Карабах во времето на прекинот на огнот, додека Ерменија му ги вратила на Азербејџан околните територии што ги окупирала во 1994 година. Азербејџан, исто така, добил сообраќајна комуникација до својата ексклава Нахчиван, која се граничи со Турција и Иран. Приближно 2.000 руски војници се распоредени како мировни сили долж коридорот Лачин што ги поврзува Ерменија и Нагорно-Карабах, со мандат од најмалку пет години. По завршувањето на војната, непотврден број ерменски воени затвореници биле заробени во Азербејџан, со извештаи за малтретирање. И покрај повиците за нивно итно ослободување од страна на ЕУ и меѓународните организации, Азербејџан поднел кривична пријава против нив. Ерменија поднела случај против Азербејџан пред Меѓународниот суд на правдата во септември 2021 година, а сослушувањата се одржале во октомври 2021 година во Хаг.

## Именување
Војната била наречена „*Втора војна во Нагорно-Карабах*“, или **„***Четириесетичетиридневна војна***“** и во Ерменија и во Азербејџан.

Во Ерменија и Арцах, таа е наречена „*Втора Арцахска војна*“ (), „*Патриотска војна*“  и „*Борба за опстанок*“ ().

Во Азербејџан, таа е наречена „*Втора карабашка војна*“ ()  и „*Патриотска војна*“. Азербејџанската влада ја нарекла „*операција за спроведување на мирот*“  и „*контраофанзивна операција*“. Подоцна објавила дека започнала воени операции под кодното име „*Операција Железна тупаница*“ ().

## Заднина
Територијалната сопственост на Нагорно-Карабах е жестоко оспорена меѓу Ерменците и Азербејџанците. Тековниот судир има свои корени во настаните по Првата светска војна и денес регионот е *[[де јуре]]* дел од Азербејџан, иако големи делови *[[де факто]]* се под контрола на меѓународно непризнатата Република Арцах, која е поддржана од Ерменија.

### Советски период
За време на советскиот период, регионот населен претежно со Ерменци бил управуван како автономна област во рамките на Азербејџанската ССР. Како што Советскиот Сојуз започнал да се распаѓа во доцните 1980-ти, прашањето за статусот на Нагорно-Карабах повторно се појавило, а на 20 февруари 1988 година парламентот на автономната област Нагорно-Карабах донел резолуција со која се бара пренесување на областа од Азербејџанската ССР на Ерменска ССР. Азербејџан го отфрлил барањето неколку пати, и етничкото насилство започнало кратко потоа со серија погроми помеѓу 1988 и 1990 година против Ерменците во Сумгајит, Ганџа и Баку, и против Азербејџанците во Гугарк и Степанакерт. По отповикувањето на автономниот статус на Нагорно-Карабах, на 10 декември 1991 година бил одржан референдум за независност во регионот. Референдумот бил бојкотиран од азербејџанското население, кое тогаш сочинувало околу 22,8% од населението во регионот; 99,8% од учесниците гласале „за“. Во почетокот на 1992 година, по распадот на Советскиот Сојуз, регионот западнал во целосна војна.

### Прва војна во Нагорно-Карабах
[десно|мини| Етничките групи од регионот во 1995 година, по крајот на Првата војна во Нагорно-Карабах и раселувањето на азербејџанското и етничкото ерменско население во регионот. <small>([http://www.lib.utexas.edu/maps/commonwealth/ethnocaucasus.jpg Види ја целата карта])</small>](https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0:Karabakh_ethnic_map.png)
Првата војна во Нагорно-Карабах резултирала со раселување на приближно 725.000 Азербејџанци и 300.000–500.000 Ерменци и од Азербејџан и од Ерменија. Протоколот од Бишкек од 1994 година ги прекинал борбите и резултирал со значителни ерменски територијални придобивки: покрај контролата на поголемиот дел од Нагорно-Карабах, Република Арцах ги окупирала и околните области населени со Азери, како Агдам, Џабраил, Фузули, Калбаџар, Кубадли, Лачин и Зангилан. Условите на договорот од Бишкек произвеле замрзнат судир  и долгогодишните обиди за меѓународно посредување за создавање мировен процес биле иницирани од страна на Минската групата на ОБСЕ во 1994 година, при што прекинатите Мадридски принципи. Советот за безбедност на Обединетите нации усвоил четири резолуции во 1993 година со кои се повикува на повлекување на „*окупаторските сили*“ од териториите околу Нагорно-Карабах, а во 2008 година Генералното собрание усвоило резолуција со која се бара итно повлекување на ерменските окупаторски сили, иако копретседавачите на Минската група на ОБСЕ, Русија, Франција и САД гласале против.

### Замрзнат судир
Во текот на три децении се случиле повеќекратни прекршувања на примирјето, а најсериозен бил четиридневниот судир во Нагорно-Карабах во 2016 година. Истражувањата покажале дека жителите на Нагорно-Карабах не сакале да бидат дел од Азербејџан  и во 2020 година ерменскиот премиер Никол Пашинјан ги објавил плановите да ја направи Шуша, град со историско и културно значење и за Ерменците и за Азербејџанците  и нов главен град на Арцах. Во август истата година, владата на Арцах го преместила парламентот на земјата во Шуша, што ги ескалирало тензиите меѓу Ерменија и Азербејџан. Дополнителни престрелки се случиле на границата меѓу двете земји во јули 2020 година  Илјадници Азербејџанци се собрале за војна против Ерменија како одговор, а Турција ја изразила својата цврста поддршка за Азербејџан. На 29 јули 2020 година, Азербејџан спровел серија воени вежби што трале од 29 јули до 10 август 2020 година, проследени со дополнителни вежби на почетокот на септември со учество на Турција. Пред продолжувањето на непријателствата, се појавиле тврдења дека Турција го олеснила трансферот на стотици припадници на Сириската национална армија од дивизијата Хамза во Азербејџан. Баку негирал вмешаност на странски борци.

## Тек

### Преглед
Конфликтот се одликува со широко распространета употреба на борбени беспилотни летала, особено од Азербејџан, како и тешки артилериски баражи, ракетни напади и рововски војни. Во текот на кампањата, Азербејџан во голема мера се потпирал на напади со беспилотни летала против ерменските/арцахските сили, нанесувајќи големи загуби на ерменските тенкови, артилерија, системи за противвоздушна одбрана и воен персонал, иако некои азербејџански беспилотни летала биле соборени. Исто така, било прикажано распоредување на касетна муниција, која е забранета од мнозинството од меѓународната заедница, но не и од Ерменија или Азербејџан. И Ерменија  и Азербејџан  користеле касетна муниција против цивилни области надвор од зоната на судир от. Серија ракетни напади врз Ганџа, Азербејџан нанеле масовни цивилни жртви, како и артилериски напади врз Степанакерт, главниот град на Арцах. Голем дел од населението на Степанакерт побегнало за време на борбите. Конфликтот бил проследен со координирани обиди за ширење на погрешни содржини и дезинформации преку социјалните медиуми и интернетот.

Конфликтот започнал со копнена офанзива на Азербејџан, која вклучувала оклопни формации, поддржани од артилерија и беспилотни летала. Ерменските и Арцахските трупи биле принудени да се вратат од својата прва линија на одбрана во југоисточните и северните региони на Арцах, но нанеле значителни загуби на азербејџанските оклопни формации со противтенковски наведувани проектили и артилерија, уништувајќи десетици возила. Азербејџан во голема мера употребил беспилотни летала во нападите против ерменската воздушна одбрана, отстранувајќи 13 ракетни системи земја-воздух со краток дострел. Азербејџанските сили користеле беспилотни летала за систематско изолирање и уништување на позициите на Ерменија/Арцах. Извидувачките беспилотни летала би лоцирале воена позиција на линиите на фронтот и поставување на резервни сили, по што позицијата би била гранатирана заедно со патишта и мостови кои потенцијално би можеле да ги користат резервистите за да стигнат до позицијата. Откако ерменската/арцахската позиција била опширно гранатирана и отсечена од засилување, Азербејџанците станале супериорни. Оваа тактика постојано се користела за постепено надминување на позициите на Ерменија и Арцах. Азербејџанските трупи успеале да постигнат ограничени придобивки на југот во првите три дена од судирот. Во следните три дена двете страни во голема мера размениле оган од фиксни позиции. На север, ерменските/арцахските сили извршиле контранапад, успевајќи повторно да заземат одредено место. Нивниот најголем контранапад се случил четвртиот ден, но претрпеле големи загуби кога нивните оклопни и артилериски единици биле изложени на азербејџански нападни беспилотни летала, муниција и извидувачки беспилотни летала кои забележале за азербејџанската артилерија додека тие маневрирале на отворено. 

Азербејџан ја таргетирал инфраструктурата низ Арцах почнувајќи од првиот ден од војната, вклучително и употреба на ракетна артилерија и касетна муниција против Степанакерт, главниот град на Арцах, и ракетен напад врз мостот во коридорот Лачин што ја поврзува Ерменија со Арцах. На 6-тиот ден од војната, Ерменија/Арцах ја нападнала Ганџа за прв од четирите пати со балистички проектили, номинално таргетирајќи го воениот дел на меѓународниот аеродром Ганџа, но наместо тоа погодувајќи станбени области. Утрото на седмиот ден, Азербејџан започнал голема офанзива. Првиот, вториот и третиот армиски корпус на азербејџанската армија, засилен со резервисти од Четвртиот армиски корпус, започнал со напредување на север, правејќи одредени територијални придобивки, но напредувањето на Азербејџан запрело.

Поголемиот дел од борбите последователно се префрлиле на југ, на терен кој е релативно рамен и недоволно населен во споредба со планинскиот север. Азербејџанските сили започнале офанзива кон Џабраил и Фузули, успевајќи да ги пробијат повеќеслојните одбранбени линии на Ерменија/Арцах и повторно да заземат дел од територијата што ја држат ерменските трупи како тампон зона, но борбите потоа запреле. 
мини|243x243пкс| Карта на војната што го прикажува секојдневниот напредок на Азербејџан
По гранатирањето на Мартуни, Арцахските власти почнале да мобилизираат цивили. Непосредно пред 04:00 часот (00:00 UTC) на 10 октомври 2020 година, Русија објавила дека и Ерменија и Азербејџан се договориле за хуманитарен прекин на огнот по десет часа разговори во Москва (изјава од Москва) и најавиле дека и двете ќе влезат во „суштински“ разговори. По ова, претседателот на Арцах признал дека Азербејџан успеал да постигне одреден успех, преместувајќи го фронтот длабоко во територијата на Арцах; ерменскиот премиер објавил дека ерменските сили извршиле „*делумно повлекување*“.

Примирјето брзо се прекинало и азербејџанското напредување продолжило. За неколку дена Азербејџан најавил заземање на десетици села на јужниот фронт. Вториот обид за прекин на огнот на полноќ на 17 октомври 2020 година исто така бил игнориран. Азербејџан го објавил заземањето на Џабраил на 9 октомври 2020 година и Фузули на 17 октомври 2020 година. Азербејџанските трупи ги освоиле и браната Хода Афарин и мостовите Ходаафарин. Азербејџан објавил дека граничната област со Иран е целосно обезбедена со заземањето на Агбенд на 22 октомври 2020 година  Азербејџанските сили потоа свртеле северозападно, напредувајќи кон коридорот Лачин, единствениот автопат меѓу Ерменија и Нагорно-Карабах, ставајќи го во артилериски дострел. Според Арцах, контранападот ги одбил напредните елементи на азербејџанските сили и ги оттурнал. Ерменскиот/арцашкиот отпор успеал да го запре напредувањето на Азербејџан до 25 километри од коридорот Лачин до 26 октомври 2020 година. Арцахските трупи кои се повлекле во планините и шумите почнале да изведуваат напади со мали единици против изложената азербејџанска пешадија и оклоп, а ерменските сили започнале контраофанзива во близина на крајната југозападна граница меѓу Ерменија и Азербејџан. На 26 октомври 2020 година, стапил на сила прекинот на огнот со посредство на САД, но борбите продолжиле за неколку минути. Три дена подоцна, властите во Арцах изјавиле дека азербејџанските сили се 5 км (3,1 ми) од Шуша. На 8 ноември 2020 година, азербејџанските сили ја зазеле Шуша, вториот по големина град во Арцах пред војната, кој се наоѓа на 15 километри од Степанакерт, главниот град на републиката.

Иако количината на спорната територија била релативно ограничена, судирот влијаел на поширокиот регион, делумно поради видот на распоредената муниција. Гранати и ракети паднале во провинцијата Источен Азербејџан, Иран, иако не била пријавена штета, и Иран објавил дека неколку беспилотни летала (UAVs) биле соборени или паднале на неговата територија. Грузија изјавила дека две летала се урнале во нејзината провинција Кахетија.

### Договор за прекин на огнот
мини|Карта на договорот за прекин на огнот<div class="legend"><span class="legend-color" style="background-color:#B0EBA1; color:black;">&nbsp;</span>&nbsp;Азербејџан надвор од зоната на судирот</div>
На 9 ноември 2020 година, по заземањето на Шуша, бил потпишан договор за прекин на огнот од претседателот на Азербејџан, Илхам Алиев, премиерот на Ерменија, Никол Пашинјан и претседателот на Русија, Владимир Путин, со што се ставил крај на сите непријателства во зоната на судирот Нагорно-Карабах од 10 ноември 2020 година, 00:00 часот по московско време. За прекин на непријателствата се согласил и претседателот на Арцах, Арајик Харутјуњан.

Според условите на договорот, двете воинствени страни требало да ги разменат воените заробеници и телата на загинатите. Понатаму, ерменските сили требало да се повлечат од ерменските окупирани територии околу Нагорно-Карабах до 1 декември 2020 година, додека мировните сили, обезбедени од руските копнени сили и предводени од генерал-полковник Рустам Мурадов, од нешто помалку од 2.000 војници ќе бидат распоредени најмалку пет години долж линијата на контакт и коридорот Лачин што ги поврзува Ерменија и регионот Нагорно-Карабах. Дополнително, Ерменија се обврзала да ја „*гарантира безбедноста*“ на транспортната комуникација меѓу азербејџанската ексклава Нахчиван и копното на Азербејџан во двете насоки, додека руските гранични трупи (под Федералната служба за безбедност) требало да „*вршат контрола над транспортната комуникација*“.

На 15 декември 2020 година, по неколкунеделен прекин на огнот, страните конечно размениле воени заробеници. Биле разменети 44 ерменски и 12 азербејџански затвореници. Не е јасно дали повеќе затвореници остануваат во заробеништво од двете страни.

### Невоени акции преземени од Ерменија и Азербејџан
Од почетокот на судирот, и Ерменија и Азербејџан прогласиле воена состојба, ограничувајќи ја слободата на говорот. Во меѓувреме, нов закон стапил на сила од октомври 2020 година во Ерменија, со кој се забранува негативно покривање на ситуацијата на фронтот. Пријавени се ограничувања на работата на меѓународните новинари во Азербејџан, без соодветни ограничувања пријавени во Нагорно-Карабах.

#### Ерменија
[десно|мини| Про-воен билборд на [Плоштад „Република“ (Ереван)|Плоштадот на Републиката, Ереван, на 7 октомври 2020 година.]]
На 28 септември 2020 година, Ерменија им забранила на мажите на возраст над 18 години, наведени во мобилизацискиот резерват да ја напуштат земјата. Следниот ден, го одложила судењето на поранешниот претседател Роберт Кочарјан и други поранешни функционери обвинети во случајот со постизборните немири во 2008 година, поради тоа што еден од обвинетите, поранешниот министер за одбрана на Ерменија, Сејран Оханјан, заминал во Арцах за време на судирот.

На 1 октомври 2020 година, НСС изјавила дека уапсила и обвинила поранешен висок ерменски воен функционер за предавство под сомнение дека шпионирал за Азербејџан. Три дена подоцна, НСС соопштила дека уапсила неколку странски државјани под сомнение дека шпионирале. Ерменија протестирајќи поради продажбата на оружје од Израел на Азербејџан, го отповикала својот амбасадор во Израел.

На 8 октомври 2020 година, ерменскиот претседател Армен Саркисијан го разрешил директорот на НСС. Потоа, ерменската влада ја заострила воената состојба и забранила критикување на државните органи и „*пропаганда насочена кон нарушување на одбранбениот капацитет на земјата*“. Истиот ден, ерменското Министерство за одбрана ја откажала новинарската акредитација на дописникот на *Новаја Газета*, официјално за влез во Нагорно-Карабах без акредитација. На 9 октомври 2020 година, Ерменија го заострила своето безбедносно законодавство. На 21 октомври 2020 година, ерменскиот кабинет на министри привремено го забранил увозот на турска стока, одлуката стапила на сила на 31 декември 2020 година  Следниот ден, Ерменскиот парламент донел закон за отпис на долговите на ерменските војници ранети за време на судирите и долговите на семејствата на загинатите.

На 27 октомври 2020 година, ерменскиот претседател Армен Саркисијан го разрешил шефот на одделот за контраразузнавање на Националната служба за безбедност, генерал-мајор Ховханес Карумјан и началникот на штабот на граничните трупи на Националната служба за безбедност Гагик Тевосјан. На 8 ноември 2020 година, Саркисијан повторно го разрешил привремениот шеф на Националната служба за безбедност.

Од 8 ноември 2020 година, еден ерменски активист бил казнет од полицијата за неговата антивоена функција.

#### Азербејџан
[десно|мини| [Знаме на Азербејџан|Азербејџанско знаме на плоштадот Џафар Џабарли во близина на станицата 28 мај во Баку на 10 октомври 2020 година.]]
На 27 септември 2020 година, азербејџанските власти го ограничиле пристапот до интернет кратко време по почетокот на судирите, наведувајќи дека тоа е „*со цел да се спречат големи ерменски провокации*“. Владата направила забележлив притисок да го користи Твитер, кој бил единствената деблокирана платформа во земјата. И покрај ограничувањата, некои Азербејџанци сè уште користеа VPN за да ги заобиколат. Националното собрание на Азербејџан прогласило полициски час во Баку, Ганџа, Гојгол, Јевлах и голем број области од полноќ на 28 септември 2020 година, под раководство на министерот за внатрешни работи, Вилает Ејвазов. Азербејџан ерлајнс објавил дека сите аеродроми во Азербејџан ќе бидат затворени за редовни патнички летови до 30 септември 2020 година  Воените обвинителства на Фузули, Татар, Карабах и Ганџа започнале кривични истраги за воени и други злосторства.

Исто така, на 28 септември 2020 година, претседателот на Азербејџан, Илхам Алиев, издал декрет со кој се овластува делумна мобилизација во Азербејџан. На 8 октомври 2020 година, Азербејџан го отповикал својот амбасадор во Грција на консултации, по наводите дека Ерменците од Грција пристигнале во Нагорно-Карабах за да се борат против Азербејџан. Три дена подоцна, Азербејџанската служба за државна безбедност (ССС) предупредила за потенцијален терористички напад поддржан од Ерменија.

На 17 октомври 2020 година, азербејџанското МНР изјавило дека членот на руската Државна дума од владејачката Единствена Русија, Виталиј Милонов, е прогласен за *[[персона нон грата]]* во Азербејџан поради посета на Нагорно-Карабах без дозвола од азербејџанската влада. На 24 октомври 2020 година, по препорака на Централната банка на Азербејџан, банките членки на Асоцијацијата на банки на Азербејџан едногласно усвоиле одлука за отпис на долговите на воените војници и цивилите кои загинале за време на судирот.

На 29 октомври 2020 година, претседателот на Азербејџан, Илхам Алиев, издал декрет за формирање на привремени командантски канцеларии во областите кои азербејџанските сили ја презеле контролата за време на судирот. Според уредбата, командантите ќе ги именува Министерството за внатрешни работи, но тие ќе треба да се координираат со другите извршни тела на владата, вклучително и Министерството за одбрана, Државната гранична служба, Службата за државна безбедност и АНАМА.

До 31 октомври 2020 година, по стекнувањето контрола на териториите на границата со Иран, Азербејџан воспоставил контрола врз уште четири гранични пунктови.

До 4 ноември 2020 година, шестмина мировни активисти од Азербејџан биле повикани на сослушување од Службата за државна безбедност, поради нивниот антивоен активизам во Азербејџан.

На 12 декември, со декрет на претседателот Алиев бил укинат полицискиот час што претходно бил воведен во септември.

## Последици

### Ерменија
[мини| Протести во [Ереван против условите на договорот за прекин на огнот на 18 ноември 2020 година ]]
Набргу по објавувањето на веста за потпишувањето на договорот за прекин на огнот во раните утрински часови на 10 ноември во Ерменија избиле насилни протести против Никол Пашинјан, тврдејќи дека тој е „*предавник*“ затоа што го прифатил мировниот договор. Демонстрантите ја зазеле и зградата на парламентот кршејќи метална врата, а од автомобил го извлекле и претседателот на Народното собрание на Ерменија Арарат Мирзојан и го претепале. Во текот на ноември, бројни ерменски функционери поднеле оставки од своите функции, вклучително и ерменскиот министер за надворешни работи, Зохраб Мнацакањан, министерот за одбрана, Давид Тонојан, шеф на воената контролна служба на истото министерство, Мовсес Хакобјан, и портпаролот на Министерството за одбрана на Ерменија, Арцрун Ховханисјан.

По потпишувањето на договорот за прекин на огнот, претседателот Армен Саркисјан одржал средба со Карекин II, каде што двајцата упатиле повик да се прогласи 22 ноември за Ден на сеќавање на хероите кои паднале за одбрана на татковината во Ослободителната војна во Арцах. На 16 ноември, тој изјавил дека предвремените парламентарни избори и оставката на Пашинјан се неизбежни, предлагајќи процесот да биде надгледуван и управуван од привремена „*Влада на национален договор*“.

На 10 декември, ерменските медиуми објавиле дека државјанин на Азербејџан бил приведен ноќе во близина на Бердаван во провинцијата Тавуш. Пријавено е дека азербејџански цивил бил забележан во Бердаван од 4 до 5 часот наутро. Извршниот шеф на Бердаван, Смбат Мугдесјан изјавил дека НСС го одвела и дека не знае други детали. Според ерменските медиуми, против приведениот државјанин е отворена кривична постапка поради сомнение за илегално преминување на ерменската државна граница. Името на приведениот Азербејџанец не е соопштено. Според *Азербејџанскиот сервис на Би-Би-Си*, министерствата за внатрешни работи, надворешни работи и одбрана на Азербејџан соопштиле дека немаат информации за инцидентот.

На 12 декември, азербејџански камиони, придружувани од Меѓународниот комитет на Црвениот крст и руските мировници, влегле во Давид Бек во провинцијата Сјуник, Ерменија за да ги земат телата на паднатите војници. Ерменските власти ги отфрлиле медиумските извештаи за азербејџански возила што влегле во Горис.

На 16 декември, членовите на семејството на исчезнатите ерменски војници се собрале пред зградата на ерменското Министерство за одбрана, барајќи информации за нивните најблиски. Не им било дозволено да влезат во зградата, а ерменските воени претставници не дале одговор. Следела тепачка, при што членовите на семејството на исчезнатите ерменски војници пробиле до зградата.

### Азербејџан
[мини| Прослави во [Баку, Азербејџан по мировниот договор.]]
Мировниот договор и крајот на војната се сметаат за победа и нашироко се славело во Азербејџан. На 10 ноември 2020 година, толпи вееле знамиња во Баку по објавувањето на мировниот договор. На 11 ноември, претседателот на Азербејџан, Илхам Алиев, на состанокот со ранетите азербејџански војници кои учествувале во војната, изјавил дека во Азербејџан ќе бидат воспоставени нови наредби и медали и дека дал соодветни упатства за доделување на цивили и војници кои покажале „*херојство на бојното поле и во задниот дел и се истакнаа во оваа војна*“. Тој ги предложил и имињата на овие ордени и медали. Околу една недела подоцна, на пленарна седница на Националното собрание на Азербејџан, на дискусија бил поднесен предлог-закон за измени на законот „*За воспоставување ордени и медали на Република Азербејџан*“. Седумнаесет нови ордени и медали биле воспоставени истиот ден во прво читање во согласност со предлог-законот „за воспоставување на ордени и медали на Република Азербејџан“. На 12 ноември, азербејџанското Министерство за внатрешни работи изјавило дека го преместило полицискиот оддел Шуша, кој претходно се наоѓал во округот Тартар, во Шуша, додека на 14 ноември, контролата на Суговушан била префрлена на азербејџанското Министерство за вонредни ситуации од војската. На 15 ноември, Ерменската апостолска црква тврдела дека катедралата Христос Спасител била обезличена откако азербејџанските сили ја презеле контролата врз Шуша, што предизвикало изјава од ерменското Министерство за надворешни работи со која се осудува чинот; Азербејџанскиот претседател Алиев излегол со изјава во која се вели дека христијанските цркви ќе бидат заштитени. Исто така, на 1 декември, првиот заменик министер за култура на Азербејџан, вршител на должноста министер Анар Каримов, изјавиле за *France24* дека христијанското културно наследство на Карабах ќе биде заштитено од владата. Истакнувајќи ја ерменската црква Свети Григориј Просветител во Баку, Каримов истакнал дека христијанските верски споменици во Карабах се „наследени од нашите предци“. На 14 јануари 2021 година, во интервју за *Азербејџанската прес агенција*, Каримов изјавил дека христијанските споменици, вклучително и катедралата Христос Спасител, ќе бидат обновени од владата.

Во средината на ноември, Алиев и првиот потпретседател на Азербејџан, Мехрибан Алиева, ги посетија окрузите Фузули и Џабраил, кои беа градови на духови во урнатини откако ерменските сили го окупираа во 1993 година. Алиев и нареди на Државната агенција за автомобилски патишта на Азербејџан да изгради нов автопат, почнувајќи од Алксанли, кој ќе ги поврзува Фузули со Шуша. Во Џабраил, Алиев изјави дека ќе биде изготвен „нов мастер план“ за обнова на градот. Тој, исто така, ги посети мостовите Ходаафарин, на границата со Иран. Според азербејџанскиот економист Тогрул Валиев, целосната реконструкција на Џабраил, Фузули, Зангилан и Губадли, на сите кои во основа немаат инфраструктура, најверојатно ќе потрае 10 години и ќе чини околу 15 милијарди долари. Според шефот на невладината организација за хуманитарни истражувања, Аваз Хасанов, Азербејџан, исто така, најверојатно ќе се обиде да привлече приватно финансирање за реконструкцијата. Во меѓувреме, Азербејџанската железница, исто така, ги објави своите планови за обнова на железничката линија што го поврзува Степанакерт со Јевлах. На 18 ноември, азербејџанскиот пратеник Тахир Миркишили изјави дека е формиран конзорциум помеѓу државната Азерголд и странска компанија за ископување злато во Зангилан, Вејнали и Калбаџар. Исто така, ПАША банка и Капитал банка најавија дека планираат да отворат нови експозитури низ регионот. Во меѓувреме, организаторите на натпреварот за песна на Турквизија изјавија дека ја истражуваат можноста за одржување на верзијата на натпреварот за 2021 година во Шуша.

На 23 ноември, единиците на Државната служба за контрола на пожари на азербејџанското Министерство за вонредни ситуации започнале со работа во неколку области во Карабах под контрола на Азербејџан. Следниот ден, археолошките наоди во пештерата Азих биле донесени во Баку од претставници на Азербејџанската служба за државна безбедност и сместени во Археолошкиот фонд на Институтот за археологија и етнографија на АНАС. На 25 ноември, Меѓународната организација за цивилно воздухопловство (ICAO) одобрила вклучување на уште шест азербејџански аеродроми во каталогот на меѓународниот просторен индекс, вклучувајќи ги аеродромите Агдам, Фузули и Степанакерт. Шифрите на овие аеродроми ќе бидат додадени во ажурираното издание на регистарот на ICAO, кое требало да биде објавено во декември. На 28 ноември, цивилен автомобил удрил во мина во Ашаги Сејидедхмедли, во областа Фузули, при што загинале четири лица, вклучувајќи го и главниот уредник на весникот *Гаидиш*, медиум на извршната власт на округот Фузули. После тоа, Азербејџанското обвинителство и Министерството за внатрешни работи апелирале до граѓаните да не ги посетуваат новостекнатите територии без потребната дозвола додека не бидат целосно исчистени од мини и други експлозивни направи.
[десно|мини| Азербејџански [Сухој Су-25|борбени авиони Сухој Су-25 за време на победничката парада во Баку на 10 декември.]]
27 септември и 10 ноември биле прогласени за Меморијален ден и Ден на победата соодветно, иако датумот на вториот бил променет на 8 ноември бидејќи се преклопувал со Меморијалниот ден на Мустафа Кемал Ататурк во Турција. Исто така, било најавено дека новата станица во метрото во Баку ќе биде именувана на 8 ноември на предлог на Алиев. Истиот ден, претседателот Алиев потпишал указ за основање на Фондацијата ЈАШАТ за поддршка на семејствата на ранетите и убиените за време на војната, а општата контрола над управувањето со фондацијата била префрлена на службата АСАН. На 2 декември, со указ на азербејџанскиот претседател Илхам Алиев, некои војници биле отпуштени од воена служба. Истиот ден Здружението на банки на Азербејџан објавило дека банкарските долгови на војниците и цивилите загинати за време на војната во Азербејџан ќе бидат целосно отпишани. Следниот ден АНАМА објавила дека е завршена операцијата за деминирање на патот кон Мадагиз. Истиот ден, со декрет на Алиев наредил да се основа Меморијалниот комплекс на патриотската војна и музеј на победата. На 4 декември, во 12:00 часот (GMT+4) по месно време, во Азербејџан бил одржан момент на молчење во знак на сеќавање на загинатите војници во војната. Во тој поглед, знамињата биле спуштени низ целата земја, а сообраќајот бил запрен, додека бродовите вкотвени во заливот Баку, како и автомобилите. Во џамијата Хејдар во Баку се одржала молитва за единство во спомен на загинатите во војната, а *Шејх ул-Исламот* Алахшукур Пашазадех, претседател на Верскиот совет на Кавказот, изјавил дека „*сунитите и шиитите се молеа за душите на нашите маченици заедно*“. Покрај главниот град, комеморативни церемонии се одржале и во џамиите во Сумгајит, Губа, Ганџа, Шамаки, Ланкаран, Шаки, во црквите во Баку и Ганџа и во синагогата на Евреите Ашкенази во Баку. Покрај тоа, луѓето ја посетиле патеката на мачениците во Баку. Патеката на мачениците ја посетиле и претседателот на Азербејџан Илхам Алиев и потпретседателот Мехрибан Алиева. Следниот ден, азербејџанското Министерство за труд и социјална заштита на населението изјавило дека Државниот фонд за социјална заштита под министерството им дал статус на *[[шахид]]* на 94 азербејџански цивили кои загинале за време на војната, докажувајќи ги истите права што им се обезбедуваат на членовите на семејствата на загинатите војници. На 9 декември, претседателот Алиев на 83 војници им доделил титула Херој на патриотската војна, 204 војници со орден Карабах, и 33 војници со орден Зафар. На 12 декември, воената состојба била укината со указ на претседателот Илхам Алиев.

На 10 декември, се одржала победничка парада во чест на победата на Азербејџан на плоштадот Азадлик, со 3.000 воени војници кои се истакнале за време на војната, марширале заедно со воена опрема, беспилотни летала и авиони, како и со ерменски воени трофеи, и турски војници и офицери. Турскиот претседател Ердоган присуствувал на воената парада во рамките на државната посета на Баку.

Во април 2021 година, Азербејџан отворил Парк за воени трофеи со предмети од судирот.

Според рецензираното списание *Caucasus Survey*:
*Во меѓувреме, за прв пат во постсоветската ера, азербејџанското раководство постигна висок степен на социјална солидарност. Сите опозициски партии и организации, вклучително и [[Партија на Азербејџанскиот народен фронт|Народен фронт]], [[Мусават]], [[Републиканска алтернативна партија (Азербејџан)|РеАл]] и Националниот совет, ја изразија својата целосна поддршка за војната. Граѓаните се здобија со заедничко емотивно искуство за „правење историја“. (...) Владата доби печат на одобрување од нејзините најзлобни критичари. Авторитарната власт и граѓанското општество кое долго го прогонуваше беа обединети во името на татковината. Дефиницијата за татковина, следствено, е сведена на воена победа за почвата, а не на [[Човековите права во Азербејџан|вредностите или правата или животите на неговиот народ]]. Поддржувајќи ја војната што ја водеше владата, и опозицијата и граѓанското општество придонесоа за создавање на нов извор и резерва на легитимитет за [[авторитаризмот]]. Понатаму, додека опозицијата и граѓанското општество го критикуваа режимот во Русија за неговиот авторитаризам и империјалистички национализам, мнозинството од нив не изразија сомневање за не помалку авторитарната и империјалистичка политика на Турција и ентузијастички го прифатија ултрадесничарот [[Пан-туркизмот|пан-турцизам]]*.

### Трансфер на територии и бегство на ерменското население
[десно|мини| Руски мировници и азербејџански воен персонал во близина на Дадиванк во областа [Келбеџер (округ)|Калбаџар.]]

Ерменското население на териториите отстапени на Азербејџан како резултат на војната било принудено да побегне во Ерменија, понекогаш палејќи ги своите куќи и колејќи го добитокот за да не падне во рацете на Азербејџан.

### Турско-руски мировни сили

### Судири по прекинот на огнот

### Жртви
Жртвите биле големи . Според официјалните податоци објавени од воинствените земји, Ерменија изгубила 3.360 војници, додека Азербејџан изгубил 2.853 војници со 50 исчезнати во акција. Сепак, било забележано дека страните го минимизирале бројот на сопствените жртви и го преувеличувале бројот на непријателски жртви и повредени.

#### Цивили
мини|Ѕидот со слики на паднати ерменски војници. Според претседателот на Арцах главно војници на возраст од 18 до 20 години се бореле во непријателствата.
Ерменските власти изјавиле дека 88 ерменски цивили биле убиени за време на војната, додека уште 40 исчезнале. Според азербејџански извори, ерменската војска гаѓала густо населени области во кои има цивилни структури. Од 9 ноември 2020 година, Канцеларијата на јавниот обвинител на Република Азербејџан изјавил дека за време на војната, како резултат на пријавеното гранатирање од ерменската артилерија и ракетирање, биле убиени 100 лица, додека 416 луѓе биле ранети. Исто така, за време на повоените судири, азербејџанските власти изјавиле дека вработен во Азерцел бил сериозно повреден при инсталирање на комуникациски објекти и опрема за пренос во близина на Хадрут.

Од 23 октомври 2020 година, ерменските власти изјавиле дека во судирот се раселени повеќе од половина од населението на Нагорно-Карабах или приближно 90.000 луѓе. Меѓународниот комитет за спас, исто така, тврдел дека повеќе од половина од населението на Нагорно-Карабах е раселено поради судирот. Почнувајќи од 2 ноември 2020 година, азербејџанските власти изјавиле дека во судирот се раселени околу 40.000 луѓе во Азербејџан.

Седум новинари биле повредени. На 1 октомври 2020 година, двајца француски новинари од *[[Ле Монд]]* кои известувале за судирите во Хојавенд биле повредени од азербејџанско гранатирање. Една недела подоцна, тројца руски новинари кои известувале во Шуша биле сериозно повредени од азербејџански напад. На 19 октомври 2020 година, според азербејџански извори, новинар од AzTV добил рани од шрапнели од ерменски гранати во округот Агдам.

#### Воени
Ерменските власти пријавиле смрт на 4.028 војници за време на војната, додека азербејџанските власти изјавиле дека повеќе од 5.000 ерменски војници биле убиени, а неколку пати повеќе биле ранети до 28 октомври 2020 година  По војната, поранешниот директор на ерменската служба за национална безбедност, Артур Ванецјан, исто така изјавил дека за време на војната биле убиени околу 5.000 Ерменци. Исто така, ерменските власти изјавиле дека околу 60 ерменски војници биле заробени од Азербејџан како воени заробеници. Поранешниот началник на Воената контролна служба на ерменското Министерство за одбрана, Мовсес Хакобјан, изјавил дека веќе на петтиот ден од војната имало 1.500 дезертери од ерменските вооружени сили, кои биле задржани во Карабах и не им било дозволено да се вратат во Ерменија за да се спречат паника. Прес-секретарот на ерменскиот премиер ги нарекол обвинувањата апсурдни и побарал од агенциите за спроведување на законот да се справат со нив. Поранешниот воен комесар на Ерменија, генерал-мајор Левон Степанјан изјавил дека бројот на дезертери во ерменската армија е над 10.000 и не е можно кривично да се гони толку голем број воени лица. За време на повоените судири, ерменската влада изјавила дека исчезнале 60 војници, вклучувајќи неколку десетици кои биле заробени. и на 27 октомври 2020 година, властите во Арцах изјавиле дека нивниот министер за одбрана Џалал Харутјуњан бил ранет во акција. Сепак, неофицијални воени извори на Азербејџан тврделе дека тој е убиен и објавиле снимки на кои очигледно е прикажан атентатот од камера на дрон.

За време на судирот, владата на Азербејџан не го открила бројот на своите воени жртви. На 11 јануари, Азербејџан изјавил дека 2.853 нејзини војници биле убиени за време на војната, додека уште 50 исчезнале. Исто така, азербејџанските власти изјавиле дека уште 11 азербејџански војници биле убиени за време на повоените судири или експлозии на нагазни мини. На 23 октомври 2020 година, претседателот на Азербејџан, Илхам Алиев, потврдил дека Шукур Хамидов, кој бил прогласен за национален херој на Азербејџан во 2016 година, бил убиен за време на операциите во округот Кубадли. Ова била прва воена жртва официјално потврдена од владата. Сепак, ерменските и арцахските власти тврдат дека биле убиени 7.630 азербејџански војници и сириски платеници.

Сириската опсерваторија за човекови права ја документирала смртта на најмалку 541 сириски борци или платеници кои се бореле за Азербејџан. На 14 ноември 2020 година, Опсерваторијата ја објавила смртта на командантот на дивизијата Хамза на Сириската национална армија.

### Оштетување на инфраструктурата
[десно|мини| [Ерменска апостолска црква|Ерменската апостолска катедрала Христос Спасител во Шуша била гранатирана двапати за време на судирот.]]
[десно|мини| Азербејџанските власти изјавиле дека околу четири илјади цивилни објекти биле оштетени на територијата на [Тертер (округ)|округот Татар како резултат на бомбардирањето на областа.]]
Биле погодени цивилни области, вклучувајќи ги и големите градови, вклучувајќи го и вториот по големина град во Азербејџан Ганџа и главниот град на регионот Степанакерт со уништени многу згради и домови. Оштетена била и катедралата Христос Спасител. Неколку продажни места објавиле зголемени случаи на СОВИД-19 во Нагорно-Карабах, особено во градот Степанакерт, каде населението било принудено да живее во преполни бункери, поради судирот со артилерија од Азербејџан и напади со беспилотни летала. Пријавени биле и потешкотии при тестирањето и следењето на контактите за време на судирот.

Катедралата Христос Спасител во Шуша била оштетена како резултат на гранатирање. На 19 октомври 2020 година, како резултат на артилериското гранатирање на Ерменија, избувнал силен пожар во фабрика за памук во Азад Каракојунлу, округ Татар, при што неколку големи хангари на фабриката целосно изгореле. Во извештајот на омбудсманот за човекови права на Нагорно Карабах, поддржан од Ерменија, биле забележани уништени 5.800 приватни имоти и 520 приватни возила, 960 предмети од цивилната инфраструктура, индустриски и јавни и објекти. На 16 ноември 2020 година, Канцеларијата на јавниот обвинител на Република Азербејџан пријавил 3.410 приватни куќи, 512 цивилни објекти и 120 катни станбени згради кои биле оштетени во текот на војната.

### Загуби на опрема
До 7 октомври 2020 година, Азербејџан објавил дека уништил околу 250 тенкови и други оклопни возила; 150 други воени возила; 11 командни и командно-набљудувачки пунктови; 270 артилериски единици и MLRS, вклучително и БМ-27 Ураган ; 60 ерменски противвоздушни системи, вклучувајќи 4 S-300 и 25 9K33 Osas; 18 UAV и 8 складишта за оружје.. Од 16 октомври 2020 година, азербејџанскиот претседател изјавил дека загубите на Ерменија изнесуваат 2 милијарди американски долари. За возврат било наведено дека е оштетен азербејџански хеликоптер, но неговиот екипаж очигледно го вратил на територијата под контрола на Азербејџан без жртви. Подоцна било објавено дека на 12 октомври 2020 година, Азербејџан уништил еден ракетен фрлач Точка-У. На 14 октомври 2020 година, Азербејџан изјавил дека дополнително уништил пет тенкови Т-72, три ракетни фрлачи БМ-21 Град, еден ракетен систем 9К33 Оса, едно возило БМП-2, еден пиштол за воздушна одбрана КС-19, две хаубици Д-30 и неколку автомобили на ерменската армија. Истиот ден, Азербејџан објавил уништување на три тактички балистички ракети Р-17 Елбрус, кои биле насочени кон Ганџа и Мингачевир. Новинарите на Би-Би-Си го потврдиле уништувањето на најмалку еден тактички фрлач на балистички проектили во околината на Варденис, блиску до границата со Азербејџан, и објавиле фото-доказ за поддршка на оваа информација. Подоцна американскиот новинар Џош Фридман објавил висококвалитетно видео од уништениот ерменски фрлач на балистички ракети.

Ерменските и Арцахските власти првично известиле за соборување на четири азербејџански хеликоптери и уништување на десет тенкови и IFV, како и 15 беспилотни летала. Подоцна бројките биле ревидирани на 36 уништени тенкови и оклопни возила, уништени две оклопни борбени инженерски возила и четири хеликоптери и 27 беспилотни летала соборени сите во првиот ден од непријателствата. Тие објавиле снимка на која се гледа уништување или оштетување на пет азербејџански тенкови. Во текот на 2 октомври, Армијата за одбрана на Арцах соопштила дека уништила 39 азербејџански воени возила, вклучително и тенк Т-90; четири ловци-бомбардери СУ-25 ; три нападни хеликоптери Ми-24; и 17 беспилотни летала.

Според холандската воена истражувачка група Орикс, која ги документира визуелно потврдените загуби на двете страни, Ерменија изгубила 222 тенкови (уништени: 134, оштетени: 5, заробени: 83), 58 оклопни борбени возила (уништени: 25, заробени: 33) и 540 камиони, возила и џипови (уништени: 261, оштетени: 8, заробени: 271), додека Азербејџан загубил 36 тенкови (уништени: 22, оштетени: 11, напуштени: 1, заробени: 2, заробени, но подоцна изгубени: 1), 14 оклопни борбени возила (уништени: 2, оштетени: 1, напуштени: 4, заробени: 9), 31 камиони, возила и џипови (уништени: 16, оштетени: 9, напуштени: 5, заробени: 2), како и 11 стари Авион Ан-2, користен како беспилотна мамка со цел Ерменија да ја открие локацијата на системите за противвоздушна одбрана. Орикс брои само уништени возила и опрема за кои има достапни фото или видео докази, и затоа, реалниот број на уништена опрема е поголем.

### Канадски извозен бојкот
Во 2020 година, Канада го суспендирала извозот на оружје во Турција бидејќи започнала истраги за употреба на канадска технологија во судирот. Турција ја критикувала канадската одлука.

Во 2021 година, Канада одлучила да го блокира извозот на оружје во Турција, откако било откриено дека канадската технологија што била извезена во Турција била користела во судирот. Турција ја прекршила канадската надворешна политика и гаранциите за крајна употреба дадени од неа на Канада. Турција изјавила дека овој потег ќе влијае на билатералните односи и ќе ја поткопа солидарноста на алијансата.

## Анализа

### Националистичко чувство
Додека Ерменците и Азербејџанците живеелерамо до рамо под советско владеење, распадот на Советскиот Сојуз придонел за расизација и жесток национализам, предизвикувајќи и Ерменците и Азербејџанците да се стереотипизираат едни со други, обликувајќи ги соодветните социополитички дискурси. Пред, за време и по Првата војна во Нагорно-Карабах, растот на антиерменските и антиазербејџанските чувства резултирале со етничко насилство, вклучително и погроми против Ерменците во Азербејџан, како во Сумгајит и Баку, и против Азербејџанците во Ерменија и Нагорно-Карабах, како во Гугарк и Степанакерт. Поттикнувањето омраза и промовирањето на говорот на омраза е една од главните пречки за создавање на неопходните услови за мировен процес.

### Азербејџански цели
[десно|мини| Повеќето од почетните успешни напредувања на Азербејџан биле концентрирани во областите сместени покрај реката [Аракс|Арас, која има помалку планински терен во споредба со северните и централните територии на регионот.]]
Во интервју од 27 септември 2020 година, регионалниот експерт Томас де Вал изјавил дека е многу малку веројатно дека непријателствата биле иницирани од ерменската страна, бидејќи тие веќе ја поседувале спорната територија и биле поттикнати да го нормализираат статус квото, додека „*за различни причини, Азербејџан пресметува дека од воената акција ќе добие нешто*“. Наводната непосредна цел на азербејџанската офанзива била да се заземат областите Фузули и Џабраил во јужниот дел на Нагорно-Карабах, каде што теренот е помалку планински и поповолен за офанзивни операции. Според рускиот воен експерт Михаил Ходаренок, Азербејџан внимателно ја испланирал и подготвил офанзивната операција; сепак, тој додал дека се чини дека азербејџанската армија не ги завршила своите првични цели во текот на првите пет дена од судирите, заземајќи ги ниту Фузули ниту Мардакерт. Слично на тоа, политикологот Аркадиј Дубнов од Московскиот центар Карнеги  верувал дека Азербејџан ја започнал офанзивата за да ја подобри позицијата на Азербејџан во соодветна сезона за непријателства на теренот.

### Турција и Русија
За време на војната нашироко се коментирале геостратешките интереси на Русија и Турција во регионот. И двете биле опишани дека имаат корист од договорот за прекин на огнот, при што *The Economist* наведува дека за Русија, Кина и Турција „*сите страни имаат економска корист*“. Кон крајот на октомври, масовните руски воздушни напади биле насочени кон камп за обука на Фаилак ел-Шам, една од најголемите сунитски исламистички бунтовнички групи поддржани од Турција во сириската провинција Идлиб, при што биле убиени 78 милитанти во чин што широко се толкува како предупредувачки истрел кон Анкара поради учество во борбите во Нагорно-Карабах.

#### Турција
Азербејџан и Турција се врзани со етнички, културни и историски врски, а двете земји го нарекуваат нивниот однос како „*две држави, една нација*“. Турција (тогаш Отоманско Царство ) му помогнал на Азербејџан, кој претходно бил дел од Руското Царство да ја добие својата независност во 1918 година, и станала првата земја што ја признала независноста на Азербејџан од Советскиот Сојуз во 1991 година. Турција, исто така, е гарант на Автономната Република Нахчиван, ексклава на Азербејџан, од 1921 година  Други коментатори ја гледаат поддршката на Турција за Азербејџан како дел од активистичката надворешна политика, поврзувајќи ја со нео-османлиската политика во Сирија, Ирак и Источниот Медитеран. Видливата улога на Турција во судирот Ерменците ја опишале како продолжение на Ерменскиот геноцид, масовното убиство и протерувањето на 1,5 милиони Ерменци од страна на отоманската влада, особено со оглед на континуираното негирање на геноцидот од страна на Турција. Турција дала воена поддршка на Азербејџан, вклучувајќи воени експерти и сириски платеници. Транспортните комуникации пропишани со договорот за прекин на огнот, кои ги поврзуваат Нахчиван и главниот дел од Азербејџан преку Ерменија, ќе и обезбедат на Турција трговски пристап до Средна Азија и Кинеската иницијатива „Појас и пат“.

#### Русија
Русија се обидела да одржува добри односи со Азербејџан и продавала оружје на двете страни. Дури и пред војната, Русија поседувала воена база во Ерменија како дел од воениот сојуз со Ерменија, и затоа била обврзана со договор да ја брани Ерменија во случај на војна. Како и во Сирија и во тековната граѓанска војна во Либија, Русија и Турција, членката на НАТО, имале спротивставени интереси. Се сметало дека Турција го користи судирот за да се обиде да го искористи своето влијание во Јужен Кавказ долж нејзината источна граница, користејќи воени и дипломатски ресурси за да ја прошири својата сфера на влијание на Блискиот Исток и да го маргинализира влијанието на Русија, друга регионална сила. Русија историски водела политика на одржување неутралност во судирот, а Ерменија никогаш официјално не побарала помош. Според директорот на програмата за студии за Русија на CNA, на почетокот на војната се сметало дека Русија немала воена интервенција доколку Ерменија не претрпи драстични загуби. Руското МНР, исто така, објавило соопштение, во кое се вели дека Русија ќе и ја обезбеди на Ерменија „*целата потребна помош*“ доколку војната продолжи на териториите на Ерменија, бидејќи и двете земји се дел од Организацијата на Договорот за колективна безбедност. Сепак, кога азербејџанските сили наводно ги погодиле ерменските територии на 14 октомври 2020 година, Русија директно не се мешала во судирот. Во текстот објавен од рускиот широк лист *Ведомости* на 10 ноември, Константин Макиенко, член на Комитетот за одбрана на Државната дума, напишал дека геополитичките последици од војната се „*катастрофални*“ не само за Ерменија, туку и за Русија, бидејќи влијанието на Москва во Јужен Кавказ се намалило, додека „*престижот на успешна и жестока Турција, напротив, неизмерно се зголеми*“. Александар Габуев од Московскиот центар Карнеги имал спротивен став, опишувајќи го мировниот договор како „победа за Русија“, бидејќи тој „го спречи конечниот пораз на Нагорно-Карабах и, ставајќи ја Русија на чело на стратешкиот коридор Лачин, ја зголеми моќта на земјата во регионот“.

### Воена тактика
[десно|мини| [Бајрактар ТБ2 на Парадата на победата во Баку 2020 година. Беспилотните летала биле интензивно користени од азербејџанските сили за време на војната.]]
Нафтеното богатство на Азербејџан дозволувало постојано поголем воен буџет од Ерменија, која купила напредни системи за оружје од Израел, Русија и Турција. И покрај сличната големина на двете војски, Азербејџан поседувал супериорни тенкови, оклопни транспортери и пешадиски борбени возила, и исто така собрал флота од турски и израелски беспилотни летала. Ерменија изградила свои дронови, но тие биле многу инфериорни во однос на турските и израелските дронови во сопственост на Азербејџан. Азербејџан имал квантитативна предност во артилериските системи, особено самоодните пушки и повеќекратните ракетни фрлачи со долг дострел, додека Ерменија имала мала предност во тактичките балистички ракети. Поради системите за воздушна одбрана на двете страни, за време на судирот имало мала употреба на авијација со екипаж. Според мислењето на воениот аналитичар Мајкл Кофман, директор на програмата за студии за Русија во CNA и соработник во Институтот Кенан, Азербејџан распоредил платеници од Сирија за да ги минимизираат жртвите на азербејџанските војници: „*Тие зедоа неколку жртви рано, особено во југоисток, и овие платеници во суштина беа користени како потрошни јуришни трупи за да одат во првиот бран.* *Тие пресметаа сосема цинично дека ако се испостави дека овие офанзиви не биле успешни рано, тогаш најдобро е овие жртви да бидат меѓу платениците, а не меѓу азербејџанските сили*.“

Според Густав Гресел, виш политички соработник во Европскиот совет за надворешни односи, ерменската армија била супериорна во однос на азербејџанската армија на тактичко ниво, со подобри офицери, поагилно лидерство и повисока мотивација кај војниците, но тие биле надминати од страна на Азербејџанската армија. иновативна употреба на беспилотни летала за откривање на ерменските напредни и резервни позиции проследени со конвенционална артилерија и балистички ракети за изолирање и уништување на ерменските сили. Гресел тврди дека европските војски не се подобро подготвени за војување против беспилотни летала од Ерменија (само Франција и Германија имаат одредени ограничени можности) и предупредувал дека недостатокот на самоодни системи за воздушна одбрана базирани на оружје и радарски системи способни за следење беспилотни летала (со користење на „заплет-фузија“ на неколку радарски ехо) ги прави европските сили крајно ранливи на мали беспилотни летала.

Според мислењето на соработник на списанието Форбс, Азербејџан успеал да нанесе разурнувачки и решавачки пораз преку вешта употреба на софистициран воен хардвер кој избегнал да се заглави во скапа војна за трошење. Според Форбс, Азербејџан се подготвил за утрешната војна, а не за повторување на вчерашната војна.

Меѓународниот институт за стратешки студии презентирал резиме на анализи на руски воени експерти, кои заклучиле дека победата на Азербејџан не е само резултат на војната со беспилотни летала и турската помош, туку всушност може да се припише на голем број други фактори, како што е повеќе професионална армија со неодамнешно искуство на бојното поле, вработување од страна на Ерменија на тактики од советската ера против модерното војување што го води Азербејџан, силна национална волја за борба кај дел од Азербејџан во споредба со нерешителното ерменско раководство и Ерменија верувајќи во сопствената пропаганда и потценување на непријателот.

Според мислењето на рускиот воен експерт Владимир Евсеев по војната, од нејасни причини се чини дека Ерменија не ја извршила мобилизацијата што ја најавила и ретко кој мобилизиран персонал бил распореден во областа на судирот.

#### Војна со дронови
мини|Гасоводот Баку-Тбилиси-Џејхан (зелено) е еден од неколкуте гасоводи што минуваат од Баку.
Азербејџан разорно користел беспилотни летала и сензори, демонстрирајќи го она што *The Economist* го опишал како „*нов, попристапен тип на воздушна моќ*“. Азербејџанските беспилотни летала, особено турското производство Бајрактар TB2, извршиле прецизни напади, како и извидување, пренесувајќи ги координатите на целите на азербејџанската артилерија. Коментаторите забележале како беспилотните летала им овозможуваат на малите земји да спроведуваат ефективни воздушни кампањи, што потенцијално ги прави судирите на ниско ниво многу посмртоносни. Поддршка од воздух била обезбедена од специјализирани самоубиствени беспилотни летала, како што е израелското беспилотно летало IAI Harop, што ги прави тенкови ранливи и сугерира потреба од промени во доктрината за оклопно војување. Друг самоубиствен дрон, турско производство STM Kargu, наводно бил користен и од Азербејџан.

#### Таргетирање на цевководи
Била изразена загриженост за безбедноста на нафтената индустрија во Азербејџан. Азербејџан тврдел дека Ерменија го таргетирала, или се обидела да го гаѓа гасоводот Баку-Тбилиси-Џејхан, кој сочинувал околу 80% од извозот на нафта на земјата, и нафтоводот Баку-Новоросијск. Ерменија ги отфрлила обвинувањата.

#### Употреба на пропаганда
[десно|мини| Билбордите во [Ереван почнале да прикажуваат снимки објавени од ерменското Министерство за одбрана на почетокот на судирот.]]
Двете страни се вклучиле во обемни пропагандни кампањи преку официјалните мејнстрим и сметки на социјалните медиуми зголемени на интернет, вклучително и во руските медиуми. Видеото од беспилотните летала кои ги снимаат убиствата биле искористени во многу ефикасна азербејџанска пропаганда. Во Баку, дигиталните билборди емитувале снимки со висока резолуција од проектили кои ги погодуваат ерменските војници, тенкови и материјал. Претседателот на Азербејџан Илхам Алиев изјавил за турската телевизија дека беспилотните летала управувани од Азербејџан го намалиле бројот на жртви во Азербејџан, велејќи: „*Овие беспилотни летала ја покажуваат силата на Турција*“ и ги „*зајакнуваат*“ Азербејџанците.

#### Сајбер-војна
Хакери од Ерменија и Азербејџан, како и нивните сојузнички земји воделе сајбер-војна, при што азербејџанските хакери ги таргетирале ерменските веб-страници и ги објавувале изјавите на Алиев, и грчките хакери насочени кон азербејџанските владини веб-страници. Од двете страни биле објавени координирани пораки. Дезинформации и видеа од постари настани и други судири биле споделени како нови. Новите сметки на социјалните мрежи што објавуваат за Ерменија и Азербејџан се зголемиле, со многумина од автентични корисници, но и многу неавтентични.

## Тврдења за воени злосторства
Генералниот секретар на ОН, Антонио Гутереш изјавил дека „*недискриминирачките напади врз населени области насекаде, вклучително и во [[Степанакерт]], [[Ганџа (град)|Ганџа]] и други локалитети во и околу непосредната зона на судир Нагорно-Карабах, се целосно неприфатливи*“. *[[Амнести интернешенал]]* изјавил дека и азербејџанските и ерменските сили извршиле воени злосторства за време на неодамнешните борби во Нагорно-Карабах и ги повикал азербејџанските и ерменските власти веднаш да спроведат независни, непристрасни истраги, да ги идентификуваат сите одговорни и да ги изведат пред лицето на правдата.

Азербејџан започнал истрага за воени злосторства од азербејџански војници во ноември  и од 14 декември, уапсила четворица свои војници.

### Ерменски злосторства
мини| Ерменските сили го гранатирале градот Шихарх, при што биле оштетени станови и училишта. Градот е изграден за азербејџанските бегалци од Првата војна во Нагорно-Карабах.
Ерменија погодила неколку азербејџански градови надвор од зоната на судирот, најчесто Татар, Бејлаган и Барда. Нападите пријавени од азербејџанските власти вклучувале напад врз Бејлаган на 4 октомври, при што биле убиени двајца цивили и повредени 2 други, Горанбој на 8 октомври убил цивил, Хадрут на 10 октомври, сериозно повредувајќи медицински работник, Фузули на 20 октомври, што резултирало со една цивилна смрт и шест повреди, Татар на 20 октомври, што резултирало со две цивилни смртни случаи и една цивилна повреда  и Татар на 10 ноември, што резултирало со една цивилна повреда. До 9 ноември, имало повеќе од 93 цивилни жртви и 416 цивилни повредени во областите на Азербејџан надвор од воената зона.

*„[[Хјуман рајтс воч]]“* објавил дека на 27 септември, ерменските сили извршиле артилериски напад врз Кашалти во округот Горанбој, при што биле убиени пет членови на семејството Гурбанов и оштетени неколку домови. *„[[Хјуман рајтс воч]]“* ја испитал сериозно оштетената куќа и пронашло неколку остатоци од муниција во дворот, кои биле во согласност со фрагменти од артилерија од голем калибар. Исто така, објавил дека ерменските сили го нападнале Хаџимемедли од областа Агдам на 1 октомври, во земјоделска област, околу 11:00 часот, при што загинале двајца цивили. *„[[Хјуман рајтс воч]]“* изјавил дека не нашле очигледни воени цели за време на нивната посета на селото. *„[[Хјуман рајтс воч]]“*, исто така, објавил дека ерменските сили извршиле артилериски напад на 4 октомври во Тап Каракојунлу во округот Горанбој околу 16:30 часот, при што раниле еден цивил. Потоа, на 5 октомври, *„[[Хјуман рајтс воч]]“* објавил дека ерменските сили испукале муниција што слетала во поле на околу 500 метри од Баби во округот Фузули. Азербејџанските власти изјавиле дека ја идентификувале муницијата како балистичка ракета Скад-Б и го измериле кратерот со пречник од 15 метри.

Ерменските сили силно ја гранатирале областа Тартар за време на војната, почнувајќи од 28 септември. Бомбардирањето предизвикало големо уништување и многу цивилни жртви. Илјадници луѓе станале бегалци, правејќи го градот Тартар град на духови, и побегнале во соседните градови како што е Барда. Азербејџанските власти изјавиле дека ерменските сили истрелале 15.500 гранати на територијата на округот Тартар до 29 октомври, при што во неколку денови биле истрелани над 2.000 гранати врз Татар. Официјалните азербејџански бројки покажуваат дека над илјада цивилни објекти, вклучувајќи училишта, болници и владини згради биле или оштетени или уништени за време на бомбардирањето. *„[[Хјуман рајтс воч]]“* потврдил многу од целните напади врз цивили и цивилни објекти, како што се градинките и болниците, од страна на ерменските сили. Исто така, се наведува дека ерменските воени сили извршиле незаконски недискриминирачки ракетни напади на азербејџанските територии и дека таквите неселективни напади се воени злосторства. Постојаното бомбардирање на градот ги натерало Азербејџанците да го означат Татар како *[[Сталинградска битка|Сталинград]] од Азербејџан*  и претседателот на Азербејџан, Илхам Алиев, ја обвинил Ерменија дека се обидува Тартар да го направи Агдам, познат и како *[[Атомски бомбардирања на Хирошима и Нагасаки|Хирошима]] на [[Кавказ]]* од страна на месното население. Турција, исто така, го осудила ерменското гранатирање на гробишта во Татар за време на погребна церемонија, што го потврдиле странските новинари на местото на настанот и *„[[Хјуман рајтс воч]]“*. На 29 октомври, шефот на извршната власт на Тартар, Мустагим Мамадов, изјавил дека за време на војната, 17 цивили загинале, а 61 лица биле повредени во округот Тартар како резултат на бомбардирањето во Татар. Според податоците, вкупно од бомбардирањето настрадале околу 1.200 луѓе. Азербејџанските власти подоцна објавиле уште две повредени цивили.

Помеѓу 4 и 17 октомври, во четири одделни ракетни напади врз градот Ганџа загинале 32 цивили, вклучително и 13-годишен руски државјанин и биле повредени 125  меѓу жртвите имало жени и деца. Нападите биле осудени од страна на Европската Унија, и азербејџанските власти ги обвиниле ерменските вооружени сили за „*вршење воени злосторства преку истрелување балистички ракети врз цивилни населби*“, нарекувајќи го третиот напад „чин на геноцид“. Ерменија негирала одговорност за нападите. Одбранбената армија на Арцах ја потврдила одговорноста за првиот напад, но негирала дека целела кон станбени области, тврдејќи дека пукала кон воени цели, особено кон меѓународниот аеродром Ганџа. Потоа, и дописникот кој известувал од местото на рускиот медиум и директорот на аеродромот негирале дека аеродромот бил погоден, додека новинарот на *[[BBC News|Би-Би-Си]]*, Орла Герин, го посетил местото на настанот и не пронашол докази за воена цел таму.

На 15 октомври, ерменските сили гранатирале гробишта на 400 километри северно од градот Тартар за време на погребна церемонија, при што загинале 4 цивили и биле повредени уште 4. Ова било потврдено од локалните новинари, *Дожд*, и Хјуман рајт воч. Претседателската администрација на Азербејџан исто така потврдила дека гробиштата биле гранатирани во утринските часови.

На 25 октомври, на интернет се појавило видео на ерменски тинејџер во цивилна облека како им помага на војниците да гаѓаат артилерија врз позициите на Азербејџан. Азербејџан потоа ја обвинил Ерменија дека користи деца војници. Еден ден подоцна, народниот правобранител на Арцах објавил соопштение во кое тврди дека момчето од видеото има 16 години, не било директно вклучено во воени акции и дека работело со својот татко.

*„[[Хјуман рајтс воч]]“* објавил дека на 28 октомври, околу 17:00 часот, ерменските сили пукале со муниција врз Тап Каракојунлу од округот Горанбој, што предизвикало фрагментација и убило цивил.

Одбранбената армија на Арцах го погодила азербејџанскиот град Барда со проектили двапати на 27 и 28 октомври 2020 година, што резултирало со смрт на 26 цивили, а повредени над 83, што го прави најсмртоносниот напад во судирот. Меѓу жртвите имало и 39-годишен волонтер од Црвената полумесечина, додека други двајца доброволци биле повредени. Цивилната инфраструктура и возилата биле сериозно оштетени. Ерменија ја отфрлила одговорноста, но *[[Амнести интернешенал]]* и *„[[Хјуман рајтс воч]]“* изјавиле дека Ерменија пукала или намерно го снабдувала Арцах со касетната муниција и ракетите Смерч користени во нападот. Арцах ја признал одговорноста, но изјавил дека пукала на воени објекти. Мари Струтерс, регионален директор на *[[Амнести интернешенал]]* за Источна Европа и Средна Азија, изјавила дека „*пукањето со касетна муниција во цивилни области е сурово и несовесно и предизвикува нераскажана смрт, повреди и беда*“. Азербејџанскиот омбудсман нападот го нарекол „*терористички чин врз цивили*“. Употребата на касетна муниција била објавена и од *[[Њујорк Тајмс]]*. На 7 ноември, според *„[[Хјуман рајтс воч]]“*, ерменските сили испукале ракета што погодила земјоделско поле во близина на селото Лирика и убило 16-годишно момче додека си играло со други деца. Азербејџанските власти изјавиле дека ја идентификувале муницијата како ракета 9M528 Smerch, која носи боева глава што произведува ефект на експлозија и фрагментација. *„[[Хјуман рајтс воч]]“* објавил дека истражувачите не забележале никакви воени цели во областа.

На 30 октомври 2020 година, *„[[Хјуман рајтс воч]]“* известил дека силите на Ерменија или Арцах користеле касетна муниција и изјавиле дека Ерменија треба веднаш да престане да користи касетна муниција или да ги снабдува силите на Нагорно-Карабах.
десно|мини| Уништување во Ганџа по ерменските ракетни напади врз градот.
Во средината на ноември, на социјалните мрежи било раширено видео од ранетиот азербејџански војник Амин Мусаев како добива прва помош од украинскиот новинар Александар Харченко и од ерменските војници по стапувањето на сила на примирјето. По ова, објавено е видео на кое се гледа како Мусаев е малтретиран во возило. Се известува дека тој лежел на земја во автомобилот и прашал: „*Каде одиме*? Како одговор, наводниот ерменски војник рекол: „*Ако се однесуваш добро, ќе си одиш дома*“, и пцуел, по што станало јасно дека азербејџанскиот војник бил клоцан. На 18 ноември, претставник на Меѓународниот комитет на Црвениот крст (МКЦК) во Ереван изјавил дека информациите за ова лице „*се истражуваат*“. Претставникот на МКЦК во Ереван, Зара Аматуни, одбил да каже дали има информации за Мусаев. Народниот правобранител на Арцах изјавил дека нема информации за азербејџанскиот војник, но дека доколку е повреден, тој „*најверојатно е во болница во Ерменија*“. Во соопштението на азербејџанското Министерство за надворешни работи се наведува дека прашањето се истражува и ќе биде известено до соодветните меѓународни организации. Според Министерството, „*информациите за тортура на затвореници најпрво се проверуваат за точност и се доставуваат до релевантните меѓународни организации*“. На 25 ноември, претставниците на МКЦК ги посетиле Мусаев и Каримов во Ереван. На 5 декември, семејството на Мусаев било информирано за неговата состојба преку МКЦК. Според пријавената копија од писмото испратено од Мусаев, тој изјавил дека неговата состојба е добра. Мусаев бил вратен во Азербејџан на 15 декември како дел од договорот за размена на заробеници. Азербејџан официјално ја обвинил ерменската страна за лошо постапување со азербејџанските заробеници. Неколку азербејџански заробеници, во интервјуа за азербејџанските медиуми, изјавиле дека биле мачени од нивните ерменски киднапери додека не биле префрлени назад во Азербејџан. Дилгам Асгаров, руски државјанин со азербејџанско потекло, кој бил уапсен од страна на сојузничките сили на Ерменија заедно со Шахбаз Гулиев, азербејџански државјанин, во 2014 година, за време на инцидент во Калбаџар, во интервју за весникот *Виртуелен Азербејџан* што го дал откако бил ослободен, исто така изјавил дека ерменските киднапери ги мачеле азербејџанските заробеници.

На 10 декември, *[[Амнести интернешенал]]* објавил извештај за видеа кои прикажуваат воени злосторства. На едно од видеата се гледаат ерменските војници како го сечат грлото на заробеник од Азербејџан. Изгледа дека заробеникот лежи на земја, додека е затворен и врзан кога му приоѓа ерменски војник и му задава нож во грлото. Независната патолошка анализа потврдила дека раната довела до негова смрт за неколку минути. На виделина се појавиле уште 11 видеа кои покажуваат нехумано постапување и навреда на личното достоинство на азербејџанските заробеници од страна на ерменската армија. На неколку видео снимки се гледаат ерменски војници како го отсекуваат увото на загинат азербејџански војник, влечат мртов азербејџански војник по земја со јаже врзано околу неговите нозе и стојат на трупот на загинатиот азербејџански војник.

На 11 декември, Хјуман рајт воч објавил обемен извештај за незаконските ракетни напади на Ерменија врз азербејџанските цивилни области. Извештајот истражува 18 одделни напади, во кои загинале 40 цивили, а биле ранети уште десетици. За време на теренските истраги во Азербејџан во ноември, *„[[Хјуман рајтс воч]]“* документирал 11 инциденти во кои ерменските сили користеле балистички ракети, ненаведувани артилериски ракети, артилериски проектили од голем калибар и касетна муниција кои ги погодиле населените области во очигледно неселективни напади. Во најмалку четири други случаи, муницијата погодила цивили или цивилни објекти во области каде што немало очигледни воени цели. Покрај тоа што предизвикале цивилни жртви, ерменските напади оштетиле домови, бизниси, училишта и здравствена клиника и придонеле за масовно раселување. Таа го признала присуството на воени сили во два града и две села нападнати од ерменските сили, тврдејќи дека Азербејџан непотребно ги изложувал цивилите на ризик, но исто така, навел дека присуството на воени цели не ја оправдува употребата на инхерентно неточно оружје со голем разурнувачки полупречник во населените места од страна на ерменските сили. *„[[Хјуман рајтс воч]]“* ја повикал ерменската влада да спроведе транспарентни истраги за нападите на ерменските сили кои го прекршуваат меѓународното хуманитарно право или законите за војна. На 15 декември, *„[[Хјуман рајтс воч]]“* објавил уште еден извештај за употребата на касетна муниција од страна на Ерменија во повеќекратни напади врз азербејџанските цивилни области. Нејзините истражувачи документирале четири напади со касетна муниција во три области во земјата, Барда, Горанбој и Тартар, во кои загинале најмалку седум цивили, меѓу кои две деца, а биле ранети околу 20, меѓу кои и две деца. *„[[Хјуман рајтс воч]]“* исто така изјавил дека со оглед на тоа што силите на Нагорно-Карабах не поседуваат касетна муниција, веројатно е дека ерменските сили ги извршиле нападите или ја снабдувале муницијата на силите на Нагорно-Карабах.

### Азербејџански злосторства
На 4 октомври 2020 година, ерменската влада изјавила дека Азербејџан распоредил касетна муниција против станбени цели во Степанакерт; истражител на *[[Амнести интернешенал]]* го осудил тоа. Во извештајот на *[[Амнести интернешенал]]*, касетните бомби се идентификувани како „*касетна муниција М095 DPICM од израелско производство, која се чини дека била истрелана од азербејџанските сили*“. Следниот ден, ерменскиот министер за надворешни работи Зохраб Мнацаканијан изјавил за Фокс њуз дека таргетирањето на цивилното население во Нагорно-Карабах од страна на азербејџанските сили е еднакво на воени злосторства и повикал на прекин на „*агресијата*“. Во ноември 2020 година, Алиев негирал дека користел касетна муниција против цивилни области во Степанакерт на 1, 2 и 3 октомври 2020 година во интервју со новинарката на *Би-Би-Си*, Орла Герин, опишувајќи ги како „*лажни вести*“ изјавите на другите новинари на Би-би-си кои биле сведоци на нападите и ги опишал како „*недискриминирачко гранатирање на град без јасни воени цели*“.

За време на истрагата на лице место во Нагорно-Карабах во октомври 2020 година, *„[[Хјуман рајтс воч]]“* документирал четири инциденти во кои Азербејџан користел касетна муниција испорачана од Израел против цивилни области на Нагорно-Карабах. Истражниот тим на *„[[Хјуман рајтс воч]]“* изјавил дека не пронашле никаков вид воени локации во станбените населби каде што се користела касетна муниција и ја осудиле нејзината употреба против области населени со цивили. Стивен Гус, директор на одделот за оружје во *„[[Хјуман рајтс воч]]“* и претседател на Коалицијата за касетна муниција, изјавил дека „*континуираната употреба на касетна муниција – особено во населените области – покажува флагрантно непочитување на безбедноста на цивилите*“. Тој потоа додал дека „*повторената употреба на касетна муниција од страна на Азербејџан треба веднаш да престане, бидејќи нивната континуирана употреба служи за зголемување на опасноста за цивилите во наредните години*“. Истражниот тим на *„[[Хјуман рајтс воч]]“*, исто така, забележал дека голем број цивилни згради и инфраструктура биле тешко оштетени поради гранатирање.

На 16 декември, *„[[Хјуман рајтс воч]]“* објавил извештај за два одвоени напади, во разлика од неколку часа, на катедралата Христос Спасител на 8 октомври во градот Шуша, познат кај Ерменците како Шуши, сугерирајќи дека црквата, цивилен објект со културно значење, била намерна цел и покрај отсуството на докази дека била користена за воени цели. Остатоците од оружјето што ги собра *„[[Хјуман рајтс воч]]“* на локацијата ја потврдуваат употребата на наведувана муниција. „*Двата удари врз црквата, вториот додека новинарите и другите цивили се собраа на локацијата, се чини дека се намерни*“, изјавил Хју Вилијамсон, директор за Европа и Средна Азија во *„[[Хјуман рајтс воч]]“*. „*Овие напади треба да бидат непристрасно истражени и одговорните треба да одговараат*.
мини|Уништен станбен комплекс по азербејџанското бомбардирање на Степанакерт
На 15 октомври 2020 година, се појавило видео од двајца заробени Ерменци кои се погубени од азербејџански војници; Арцахските власти идентификувале еден како цивил. *Bellingcat* ги анализирал видеата и заклучил дека снимката е вистинска и дека двајцата погубени се ерменски борци заробени од азербејџанските сили помеѓу 9 и 15 октомври 2020 година и подоцна погубени. Би-Би-Си, исто така, ги истражувал видеата и потврдил дека видеата се од Хадрут и се снимени одредено време помеѓу 9 и 15 октомври 2020 година. Покрената е истрага од бранителот на човековите права на Ерменија, Арман Татојан, кој ги споделил видеата со Европскиот суд за човекови права и кој исто така ќе ги покаже видеата на комесарот за човекови права на ОН, Советот на Европа и други меѓународни организации. Шефицата на ОН за човекови права, Мишел Бачелет, изјавила дека „*длабинските истраги на медиумските организации за видео снимките кои се чини дека покажуваат како азербејџанските трупи егзекутираат двајца заробени Ерменци во воени униформи, открија привлечни и длабоко вознемирувачки информации*“.

На 10 декември, *[[Амнести интернешенал]]* објавил извештај за видеа кои прикажуваат воени злосторства од двете страни. На некои од овие видеа, азербејџански војници се гледаат како ја обезглавуваат главата на ерменски војник додека тој бил жив. Во друга снимка, жртвата е постар човек во цивилна облека на кој му се сече грлото пред видеото да заврши.

„Гардијан“ ги идентификува обезглавувањата на двајца постари етнички ерменски цивили од страна на азербејџанските вооружени сили. На видеата објавени на интернет на 22 ноември и 3 декември, мажи во азербејџански воени униформи држат и обезглавуваат маж со нож. Еден потоа ја остава отсечената глава на мртво животно. „*Вака се одмаздуваме – со сечење глави*“, вели глас надвор од камерата. Жртвата била идентификувана како Генади Петросјан (69), кој се преселил во Матадашен кон крајот на 1980-тите од Сумгајит. Друго видео објавено на 7 декември прикажува двајца војници во азербејџански воени униформи како закачуваат постар човек во близина на дрво. Друг војник му дава нож на еден од напаѓачите, кој почнува да го сече вратот на жртвата. Жртвата била идентификувана како Јури Асрјан, повлечен 82-годишник кој одбил да го напушти своето село, Азох.

Во друга снимка, селанец по име Камо Манасјан е клоцан и тепан додека неговата крв тече од десното око, а потоа го удираат со дршка од пушка.

На 16 октомври, според извештајот на Народниот правобранител на Ерменија, азербејџански војник му се јавил на братот на ерменскиот војник од телефонскиот број на вториот, велејќи дека неговиот брат е со нив и дека тие го обезглавиле и дека ќе ги објават неговите фотографии на Интернет. Според ерменски извори, тие навистина ја објавиле сликата на интернет. Фондот за хуманитарна помош вклучил обезглавување на ерменски војник во нивното известување.
[лево|мини| Демонстрантите во [Женева бараат ослободување на ерменските заробеници, 15 април 2021 година]]
На почетокот на ноември, Ерменија поднела барање до Европската конвенција за човекови права поради видеата од бруталниот третман на телата на ерменските заробеници, кои биле раширени на социјалната мрежа. На 23 ноември, ЕСЧП објавила дека применува итни мерки во случај на ерменски заробеници и цивили држени во Азербејџан. Мајкл Рубин од *Washington Examiner*, осврнувајќи се на обезглавувањата, тортурата и осакатувањето на заробениците, изјавил дека, за разлика од уверувањето на Алиев на етничките Ерменци дека ќе останат како жители на Азербејџан, постапките на азербејџанските војници „*кажуваат поинаква приказна*“. *„[[Хјуман рајтс воч]]“* известил за видео снимките кои прикажуваат физичко малтретирање и понижување на ерменските заробеници од страна на нивните киднапери од Азербејџан, додавајќи дека повеќето од киднаперите не се плашат да бидат повикани на одговорност, бидејќи нивните лица се видливи на видеата. *„[[Хјуман рајтс воч]]“* разговарал со семејствата на некои од заробениците на видеата, кои обезбедиле фотографии и други документи со кои се утврдува нивниот идентитет, и потврдиле дека овие роднини служат или во Армијата на одбраната Арцах или во ерменските вооружени сили.

мини|250x250пкс| Жителите на Арцах се обидуваат да ги отстранат автомобилските гуми од запалената продавница за автомобили по гранатирањето од азербејџанската артилерија
Во Азербејџан била отворена кривична постапка поради видео снимките на ерменските заробеници со Јавното обвинителство на земјата во кое се наведува дека нечовечкото постапување може да резултира со кривично гонење на некои војници кои служат во азербејџанските вооружени сили. Наведено е и дека многу од овие видеа биле лажни. На 14 декември, азербејџанските безбедносни сили уапсиле двајца азербејџански приватници и двајца други потерници обвинети за навреда на телата на ерменските војници и надгробните споменици на Ерменците. Азербејџанските активисти за човекови права сметале дека реакцијата на владата на осомничените воени злосторства е адекватна, иако некои азербејџански корисници на социјалните мрежи расправале за тоа дали нивното прогонство е оправдано, критикувајќи ја и Ерменија дека не ги истражува нејзините сомнителни воени злосторства.

На 19 март 2021 година, *„[[Хјуман рајтс воч]]“* објавил извештај во врска со ерменските воени затвореници злоупотребувани од азербејџанските сили, подложувајќи ги на сурово и понижувачко постапување и тортура или кога биле заробени, за време на нивното префрлање или додека биле во притвор во различни притворски установи. Хју Вилијамсон, директор за Европа и Средна Азија во *„[[Хјуман рајтс воч]]“*, ги нарекол овие акции на азербејџанските сили „*одвратни и воено злосторство*“.

На 3 мај 2021 година, Артак Зејналјан известил дека азербејџанските војници мачеле и убиле 19 ерменски заробеници, што е воено злосторство. На списокот со 19 загинати има 12 цивили и седум војници. Според бранителот на човекови права на Ерменија, Арман Татојан, проучувањето на собраните видеа и фотографии покажува дека мачењата, суровоста и нечовечкото постапување од страна на азербејџанските вооружени сили кон ерменските заробеници биле извршени со мотиви на етничка омраза.

### Наводи за употреба на бел фосфор
Кон крајот на октомври и почетокот на ноември, Азербејџан ги обвинил ерменските сили дека користат бел фосфор на цивилните области. Потоа, на 4 ноември, Агенцијата за чистење мини на Република Азербејџан|АНАМА]] (АНАМА) објавила дека пронашла неексплодирана муниција од бел фосфор во Сехлабад, во близина на Татар, кои, според Азербејџан, биле испукани од ерменските сили. Азербејџанските власти тврделе дека ерменските сили транспортирале бел фосфор во регионот. На 20 ноември, Јавното обвинителство на Азербејџан поднело тужба, обвинувајќи ги ерменските вооружени сили за употреба на фосфорна муниција во Нагорно-Карабах, како и во округот Татар, и хемиска муниција за да „*нанесат голема и долгорочна штета на животна средина*“ во окрузите Фузули и Татар, како и околу Шуша.

На 30 октомври, властите на Ерменија и Арцах ги обвиниле азербејџанските сили дека користат фосфор за палење шуми во близина на Шуша. Ова било поддржано од „*Ecocide alert*“ од 51 невладина организација под покровителство на Транспаренси Интернешнл. *Франс 24* објавил дека Азербејџан можел да користи бел фосфор за време на војната, нагласувајќи дека неговата употреба е строго регулирана со меѓународен договор што ниту Азербејџан ниту Ерменија го немаат потпишано. Репортерот на *The Independent*, кој го посетил Националниот центар за изгореници во Ереван, ги видел изгорениците на војниците, кои, според заменик-директорот на центарот, во 80% од случаите се во согласност со оштетувањето од бел фосфор. Патрик Книпер, ортопедски хирург и специјалист за тешки изгореници, кој бил во Ереван како дел од француската мисија за помош за да помогне во лекувањето на повредените кои пристигнуваат од напред, ја дал првата независна потврда изгорениците се резултат на употреба на муниција од бел фосфор во списанието *Le Point*, истакнувајќи ги карактеристичните длабоки изгореници, хипокалцемијата и ненадејните смртни случаи во неговиот заклучок  Азербејџан негирал дека користел бел фосфор. Двајца интервјуирани руски воени експерти не пронашле дека доказите обезбедени од ерменската страна се убедливи и изразиле сомневање дека бел фосфор бил користен од која било страна од судир  от. Сепак, на 22 септември 2021 година, Претставничкиот дом на САД го усвоил амандманот, повикувајќи на извештај за воените злосторства во Азербејџан, вклучително и употреба на нелегална муниција и бел фосфор против ерменските цивили.

## Официјални изјави
### Ерменија и Арцах
На 27 септември 2020 година, премиерот на Ерменија, Никол Пашинјан, ги обвинил азербејџанските власти за провокација од големи размери. Премиерот изјавил дека „*неодамнешните агресивни изјави на азербејџанското раководство, големите заеднички воени вежби со Турција, како и отфрлањето на предлозите на ОБСЕ за мониторинг*“ укажуваат дека агресијата била однапред планирана и претставува големо нарушување на регионалните мир и безбедност. Следниот ден, Министерството за надворешни работи на Ерменија (МНР) издало соопштение, во кое истакнал дека „*народот на Арцах е во војна со турско-азербејџанскиот сојуз*“.

Истиот ден, ерменскиот амбасадор во Русија, Вардан Тогањан, не исклучил дека Ерменија може да се обрати до Русија за нови резерви на оружје. На 29 септември 2020 година, премиерот Пашинјан изјавил дека Азербејџан, со воена поддршка од Турција, го проширува театарот на ерменска територија. На 30 септември 2020 година, Пашинјан изјавил дека Ерменија размислува официјално да ја признае Република Арцах како независна територија. Истиот ден, ерменското МНР изјавило дека турските воздухопловни сили извршиле провокативни летови долж фронтот меѓу силите на Република Арцах и Азербејџан, вклучително и обезбедување воздушна поддршка за азербејџанската армија.

На 1 октомври 2020 година, претседателот на Арцах, Арајик Харутјуњан, изјавил дека Ерменците треба да се подготват за долготрајна војна. Два дена подоцна, Министерството за надворешни работи на Нагорно-Карабах (Арцах) ја повикала меѓународната заедница да ја признае независноста на Република Арцах со цел да се обнови регионалниот мир и безбедност.

На 6 октомври 2020 година, ерменскиот премиер Никол Пашинјан изјавил дека ерменската страна е подготвена да направи отстапки, доколку Азербејџан е подготвен да возврати.

На 9 октомври 2020 година, Армен Саркисјан побарал меѓународните сили, особено Соединетите Американски Држави, Русија и НАТО, да направат повеќе за да ја запрат вмешаноста на Турција во војната и предупредил дека Анкара создава „*уште една Сирија на Кавказ*“.

На 21 октомври 2020 година, Никол Пашинјан изјавил дека „*невозможно е да се зборува за дипломатско решение во оваа фаза, барем во оваа фаза*“, бидејќи компромисната опција не е прифатлива за Азербејџан, додека ерменската страна многупати изјавила дека е подготвена да го реши проблемот со компромиси. Пашинјан изјавил дека „*да се бориме за правата на нашиот народ значи, пред сè, да земеме оружје и да се заложиме за заштита на правата на татковината*“.

На 12 ноември 2020 година, Пашинјан ѝ се обратил на својата нација, велејќи дека „*Ерменија и ерменскиот народ живеат исклучително тешки денови.* *Има тага во срцата на сите нас, солзи во очите на сите нас, болка во душите на сите нас*“. Премиерот истакнал дека Генералштабот на вооружените сили на Ерменија известил дека војната „*мора веднаш да се прекине*“. И претседателот на Арцах предупредил дека ако непријателствата не престанат, Степанакерт може да се изгуби за неколку дена. Пашинјан изјавил и дека прашањето на Карабах не е решено и дека меѓународното признавање на Република Арцах станува апсолутен приоритет.

### Азербејџан
десно|мини| Средба на азербејџанскиот претседател Илхам Алиев со Советот за безбедност на земјата на 27 септември 2020 година
Според азербејџанското Министерство за одбрана, ерменската војска го прекршила примирјето 48 пати долж линијата за контакт на 26 септември 2020 година, ден пред судир  от. Азербејџан изјавил дека ерменската страна нападнала прва, што предизвикало азербејџанска контраофанзива.

На 27 септември 2020 година, Азербејџан ги обвинил ерменските сили за „*намерен*“ напад на линијата на фронтот  и за мета на цивилни области, тврдејќи дека имало „*грубо кршење на меѓународното хуманитарно право* “. На 28 септември 2020 година, било наведено дека дејствијата на Ерменија ги уништиле мировните преговори преку акт на агресија, наводно дека била започната војна против Азербејџан, го мобилизирале народот на Азербејџан и објавиле Голема татковинска војна. Потоа било наведено дека распоредувањето на ерменската војска во Нагорно-Карабах претставува закана за регионалниот мир и ја обвинил Ерменија за пропаганда, додавајќи дека азербејџанската војска работи според меѓународното право. Азербејџанските власти објавиле соопштение во кое ја обвиниле ерменската војска дека намерно гаѓа цивили, вклучувајќи жени и деца. Азербејџанскиот министер за надворешни работи (МНР) негирал какви било информации за турска вмешаност, притоа признавајќи ја воено-техничката соработка со Турција и други земји.

На 29 септември 2020 година, претседателот на Азербејџан, Илхам Алиев, изјавил дека ерменската контрола на областа и агресијата довеле до уништување на инфраструктурата и џамиите, го предизвикал масакрот во Хоџали и резултирало со културен геноцид и дека тоа е еднакво на исламофобијата поддржана од државата и антиазербејџанските чувства. Азербејџанското МНР побарало Ерменија да престане да гранатира цивили и ги повикало меѓународните организации да обезбедат дека Ерменија го следи меѓународното право. Азербејџан ги негирал извештаите за платеници донесени од Турција од страна на Азербејџан, и првиот потпретседател на Република Азербејџан, Мехрибан Алиева, изјавила дека Азербејџан никогаш не полагал право на туѓа територија ниту пак извршил злосторства против човештвото.

На 3 октомври 2020 година, Алиев изјавил дека Ерменија треба да ја напушти територијата на Азербејџан (во Нагорно-Карабах) за да престане војната. Следниот ден, Алиев издал официјална изјава дека Азербејџан „*пишува нова историја*“, опишувајќи го Карабах како древна азербејџанска територија и долгогодишен дом на Азербејџанците, и тврдејќи дека Ерменците ја окупирале територијата на Азербејџан, уништувајќи го неговото верско и културно наследство, три децении. Тој додал дека Азербејџан ќе ги обнови своите градови и ќе ги уништи џамиите и ја обвинил Ерменија за искривување на историјата.

Два дена подоцна, помошникот на Алиев, Хикмат Хаџиев, изјавил дека Ерменија распоредила касетна муниција против градовите, но тоа не било потврдено од други извори. На 7 октомври 2020 година, Азербејџан официјално ги известил членките на Светската конференција за уставна правда, Конференцијата на европските уставни судови, Асоцијацијата на азиските уставни судови и слични организации дека ја започнал операцијата во согласност со меѓународното право за повторно воспоставување на меѓународно признат територијален интегритет и за безбедноста на својот народ. Тој, исто така, ја обвинил Ерменија за етничка дискриминација поради историското протерување или самопрогонство на етничките малцински заедници, истакнувајќи го нејзиното моноетничко население.

На 10 октомври 2020 година, азербејџанскиот министер за надворешни работи Џејхун Бајрамов изјавил дека примирјето потпишано истиот ден е привремено. И покрај тоа, Алиев изјавил дека двете страни сега се обидуваат да утврдат политичко решение за судир  от.

На 21 октомври 2020 година, Алиев изјавил дека Азербејџан не исклучува воведување меѓународни набљудувачи и мировници во Нагорно-Карабах, но ќе постави некои услови кога ќе дојде време. Тој потоа додал дека Азербејџан не се согласува за референдум во Нагорно-Карабах, но не ја исклучува културната автономија на Ерменците во Нагорно-Карабах, и потврдил дека Азербејџан ги смета Ерменците кои живеат во Нагорно-Карабах како нивните граѓани, ветувајќи безбедност и права.

На 26 октомври 2020 година, Алиев изјавил дека азербејџанската влада ќе изврши увид и ќе го евидентира уништувањето од страна на ерменските сили на териториите окупирани од Ерменија околу Нагорно-Карабах за време на судир  от во Нагорно-Карабах.

## Наводи за вмешаност на трета страна
Поради географијата, историјата и чувствителноста на судир  от во Нагорно-Карабах, биле упатени обвинувања, наводи и изјави за вмешаност на трети страни и меѓународни актери, вклучително и во медиумски извештаи. Азербејџан е обвинет за вработување сириски платеници за време на војната, вклучувајќи ги и извештаите на Сириската опсерваторија за човекови права (SOHR). Постоеле, исто така, тврдења за курдска милиција од Сирија и Ирак кои се бореле на ерменска страна, и иако некои извори од трета страна го потврдиле тоа, некои публикации ги сметале овие тврдења за „*сомнителни*“. За време на војната, етнички Ерменци волонтери од Блискиот Исток, Европа и Латинска Америка се бореле на ерменската страна. Двете страни негирале дека вработувале платеници во војната, но ОХЦХР изјавила дека има извештаи за сириски борци мотивирани првенствено од приватна корист кои се бореле на страната на Азербејџан регрутирана со помош на Турција и странски државјани кои се борат на ерменската страна со мотивација, повикувајќи на повлекување на сите платеници и поврзани актери од Нагорно-Карабах.

### Авганистански милитанти
На 7 октомври 2020 година, портпаролот на претседателот на Арцах, Вахрам Погосјан изјавил дека според разузнавачките податоци, турскиот претседател Реџеп Таип Ердоган постигнал договор со лидерот на Исламската партија на Авганистан (Хезб-е-Ислам) Гулбудин Хекматјар за вклучување „*нови терористички групи во војната против Арцах*“. На 17 октомври 2020 година, НСС изјавила дека азербејџанската страна е ангажирана во транспортот на голема количина муниција и платеници на нејзината територија, наведувајќи ги летовите на авионите Боинг 747 и Ил-76 на Силк Веј од Баку до воздушните бази во различни земји како доказ. Според ерменската НСС, летот Баку-Баграм бил регистриран на 16 октомври, а летот Баграм- Лашкар Гах -Баку на 17 октомври. Ерменската НСС објавила дека истата рута била закажана за 18 октомври и летови од Баку до Кандахар. Исто така, се забележува дека информациите за некои од овие летови отсуствуваат во системот на меѓународни возни редови, а голем број аеродроми немаат меѓународна класификација. На 2 октомври 2020 година, декларираната дипломатска поддршка на Авганистан за Азербејџан ја поттикнало Ерменија да се заложи за ставање крај на статусот на набљудувач на Кабул во Организацијата на Договорот за колективна безбедност (CSTO), регионален сојуз предводен од Русија.

### Волонтери од ерменската дијаспора
[мини| Претседателот на Арцах, [Арајик Харутјуњан, наградува ерменски волонтер за фаќање сириски платеник на 2 ноември 2020 година ]]
На 28 септември 2020 година, Министерството за одбрана на Азербејџан тврдело дека меѓу ерменските жртви имало „*платеници*“ со ерменско потекло од Сирија и различни земји од Блискиот Исток. Истиот ден турскиот министер за одбрана изјавил дека Ерменија мора „*да ги врати назад платениците и терористите што ги донесе од странство*“. Два дена подоцна, азербејџанските власти побарале од меѓународната заедница „*адекватно да одговори на употребата на терористичките сили од страна на Ерменија*“. На 30 септември 2020 година, SOHR, исто така, изјавил дека сириски борци со ерменско потекло биле транспортирани во Ерменија за да се борат против Азербејџан. Следниот ден, азербејџанските власти изјавиле дека Ерменија широко употребила странски „*терористички сили*“ и „*платеници*“ против неа, со докази за луѓе со ерменско потекло од Блискиот Исток, особено Сирија и Либан, а потоа и Русија, Грузија, Грција., Обединетите Арапски Емирати и други земји. Во извештајот на *[[Новаја Газета]]*, цитиран од разузнавањето на либанското Министерство за внатрешни работи, се наведува дека околу 500 етнички Ерменски Либанци отпатувале да се борат во Нагорно-Карабах. На почетокот на октомври, *Комсомолскаја Правда* објавила дека Ерменците од Либан, кои биле членови на Ерменската тајна армија за ослободување на Ерменија, милитантна група наведена како терористичка организација од страна на САД, ја поддржале Ерменија во војната. Грчкиот *Сити Тајмс* објавил дека околу 500-800 Ерменци од Грција, како и некои Грци доброволно се пријавиле во војната на страната на Ерменија. Официјален претставник на ерменското Министерство за одбрана рекол дека многумина од дијаспората се пријавиле да волонтираат без да наведе прецизен број. Стотици од далечни места како Аргентина и САД се вратиле во Ерменија на борбена обука. Карапет Агаџанјан, борбен инструктор во Ереван, кој обучува локални и странски волонтери, изјавил за Ројтерс дека околу 10 либански Ерменци добиле обука во неговиот камп. Франс 24 разговарал со војници, вклучително и ерменска дијаспора од Франција, кои се борат во Нагорно-Карабах.

### Израел
На 24 април 2021 година, началникот на силите за воздушна одбрана на ерменската армија Армен Варданјан изјавил дека Израел не само што доставувал воена опрема за Азербејџан за време на војната, туку и управувал со неа. Според генерал-мајорот, Израел обезбедувал директна помош преку нивните оператори и персонал за време на воените дејствија.

### Курди
На 30 септември 2020 година, турски извори тврделе дека околу 300 милитанти на Курдистанската работничка партија (ПКК) биле транспортирани во Нагорно-Карабах преку Иран. Сепак, според *Eurasianet* и *The Jerusalem Post*, овие тврдења не биле потврдени со докази. На 6 октомври 2020 година, ССС тврдела, цитирајќи ги пресретнувањата, кои ги објавила како доказ, дека Ерменија вработила странски платеници, вклучително и членови на курдски милитантни групи кои Ерменија ги донела од Ирак и Сирија, за да се борат против Азербејџан. Истиот ден, руската служба за надворешно разузнавање обвинила дека има курдски екстремистички групи, кои, според *Ал-Монитор*, се борат на ерменската страна, а за тоа нема директни докази. На почетокот на октомври, *Комсомолскаја Правда* објавила дека има докази за поддршка на Ерменија од милитантите на бригадата „Нубар Озањан“, дел од Сириските демократски сили и поврзана со ПКК. Сепак, бригадата Нубар Озањан остро ги негирала тврдењата дека тие патувале во Ерменија. Командантот на групата го исмеал турското обвинување, велејќи „*Знаеме дека оваа перцепција е целосно лажна.* *Освен тоа, сите знаат дека членовите на ПКК не се во Ерменија. Затоа што тоа не е Курдистан*.“  Лук Кофи, американски политички советник и директор на Центарот за студии за надворешна политика при Фондацијата Херитиџ, цитирајќи свои извори, тврдел дека до 100 борци на ПКК биле во Степанакерт за да се борат против Азербејџан, но не обезбедил никакви докази.  Ова било демантирано од Ерменија.

### Пакистан
На 17 октомври 2020 година, ерменската служба за национална безбедност изјавила дека Азербејџан шверцувал значително количество муниција, платеници и „*терористи*“ од Авганистан и Пакистан. Пакистан го отфрлил ова тврдење како „*неодговорна пропаганда*“ и изјавил дека тврдењата на ерменската влада немаат суштина. Ерменскиот премиер Никол Пашинјан во интервју за индискиот медиум *WION* изјавил дека има „*информации дека милитанти од Пакистан се вклучени во војната против Карабах*“. Тој им кажал на руските новинари за активната улога на Пакистан во судир  от. Претседателот на Азербејџан, Илхам Алиев, изјавил дека Пакистан дипломатски го поддржал Баку „*но за воена помош не доаѓа предвид*“. На 28 октомври 2020 година, врз основа на информирани извори, *Комерсант* објавил дека најмалку една група милитанти со оружје и муниција била формирана и испратена од пакистански Пешавар во Карабах. Подоцна постоеле нови извештаи за пружена поддршка од Пакистан за Азербејџан за време на војната. Во февруари 2021 година, Ерменскиот национален комитет на Америка (ANCA) ја повикал министерката за финансии на САД Џенет Јелен да го вклучи Пакистан на црната листа на ФАТФ за „*финансирање платеници кои се бореле во војната во Карабах*“. Во септември 2021 година, Министерството за одбрана на Азербејџан изразило благодарност до Пакистан за неговата поддршка за време на војната.

### Русија
На 9 ноември, денот кога бил потпишан договорот за прекин на огнот, азербејџанските сили во автономната република Нахчиван случајно  собориле руски јуришен хеликоптер Мил Ми-24 во близина на Јерасх, во Ерменија. Според Антон Тројановски и Карлота Гал од *[[The New York Times|Њујорк Тајмс]]*, ова потенцијално и дало на Русија причина да се вмеша во војната, а рускиот претседател Владимир Путин му поставил ултиматум на азербејџанскиот претседател Илхам Алиев. Според Тројановски и Гал, Русија во овој ултиматум изјавила дека доколку Азербејџан не ги прекине операциите по преземањето на контролата над Шуша, ќе интервенира. Истата ноќ, непознат проектил погодил отворен простор во Хирдалан, во близина на Баку, без да предизвика повредени, велат азербејџански извори. Исто така, повторно истиот ден, на социјалните мрежи се појавило видео на кое очигледно се гледа како ерменските сили лансираат ракета Искандер од руско производство во Азербејџан. Поранешниот началник на Воената контролна служба на ерменското Министерство за одбрана Мовсес Хакобјан, откако поднел оставка од функцијата на 19 ноември 2020 година, изјавил дека Ерменија користела ракета Искандер врз Азербејџан, иако не кажал каде погодила проектилот. Канцеларијата на ерменскиот јавен обвинител преку објава на Фејсбук соопштила дека ќе ги испита наводите на Хакобјан. Портпаролката на Министерството за одбрана не одговорила на телефонските повици кои барале коментар.  Според Џан Касапоглу, директор на програмата за безбедносни и одбранбени студии во Центарот за економски и надворешни политички студии, независен тинк-тенк со седиште во Истанбул, Ерменија можела да користи ракети Искандер само со руска согласност. Азербејџан и Русија негирале дека Ерменија истрелала Искандер за време на војната, сепак, според *Middle East Eye*, Ерменија истрелала најмалку една балистичка ракета Искандер од руско производство кон главниот град на Азербејџан, Баку во ноември 2020 година и тие биле соборени од противракетен одбранбен систем управуван од азербејџанската војска. Во март 2021 година, АНАМА изјавила дека Ерменија користела ракети Искандер за време на битката, додавајќи дека пронашле остатоци од два експлодирани проектили Искандер за време на деминирањето на областа во Шуша; ова било демантирано од Русија.

#### Групација Вагнер
На 28 септември, руските медиуми објавиле дека руските приватни воени компании се подготвени да се борат против Азербејџан во Нагорно-Карабах. На 1 октомври, Радио Слободна Европа, цитирајќи извор од Вагнер групација, тврдела дека тие веќе се во Нагорно-Карабах и учествуваат во непријателствата. Рускиот воен аналитичар Павел Фелгенхауер исто така изјавил дека изведувачите на Вагнер биле испратени да ги поддржат ерменските сили како оператори на АТГМ. По војната, во декември 2020 година, на интернет се појавила фотографија од платеник, очигледно направена пред црква во Шуша за време на војната. Исто така, во руските медиуми протекла порака, во која очигледно опишуваат како ерменската влада одбила да им плати на руските платеници за нивната работа и како, поради тоа, некои од платениците на Вагнер имале намера да се вратат во Русија или да пребегаат на азербејџанската страна. Руските медиуми објавиле дека, во ноември, имало околу 500 руски платеници кои се бореле на ерменската страна, и околу 300 руски платеници учествувале во Битката кај Шуша, со Виктор Злобов, пензиониран капетан на руските вооружени сили, наведувајќи дека Шуша била „*одбранета главно благодарение на руските доброволци*“.

Рускиот стопанственик Евгениј Пригожин, кој е поврзан со групата Вагнер, негирал каква било вмешаност на руските ПВК во војната. Според ерменската новинарка Карине Газарјан, пишувајќи за *Bellingcat*, немало „*никаков цврст доказ што го покажува нивното доаѓање или вмешаност во војната*“.

### Турција и СНА
[мини| [Реџеп Таип Ердоган со Илхам Алиев во посета на Баку во 2020 година.]]
Пред почетокот на судир  от, зголемената реторика на Турција против Ерменија, како и нејзиното регрутирање на неколку стотици сириски бегалци, било објавено претходната недела од сириски коментатори, активисти и други на социјалните мрежи, циркулирани меѓу сириските бегалци и дисиденти. Постои детално известување за доказите за сириските борци во Азербејџан, како и за очигледната турска воена вклученост, што предизвикува меѓународна загриженост. Два дена по судир  от, неколку членови на Сириската национална армија (СНА) и SOHR  објавиле дека приватна турска безбедносна компанија регрутирала Сиријци да се борат во Арцах; Азербејџан  но Турција го демантирала тоа. *France24*, *The Independent* и *[[Гардијан|The Guardian]]* објавиле докази за сириски платеници регрутирани во Сирија од Турција за да се борат заедно со азербејџанските војници во Нагорно-Карабах. Извештајот во *[[Тајмс|The Times]]* делумно ја потврдил турската вмешаност во испраќањето 200 сириски борци за поддршка на азербејџанските сили; турски извор објавил дека тие дејствувале независно од СНА.

Турскиот министер за одбрана Хулуси Акар упатил закани до Ерменија по ерменско-азербејџанските судири во јули 2020 година и изјавил: „*Азербејџан не е сам.* *Нека знаат сите дека ние сме еден народ*.“  Рускиот весник *Комерсант* тврдел дека има извори кои потврдуваат дека Акар пристигнал во Баку помеѓу 28 и 30 септември и ги надгледувал сите операции за време на војната. Генерал-полковник Шереф Онгај бил во Азербејџан во текот на септември за да спроведе заеднички азербејџанско-турски тактички вежби. Аднан Танриверди, поранешен турски генерал, бил одговорен за регрутирање, опремување и транспорт на сириските платеници. На 4 март 2021 година, генерал-полковник Осман Ербаш загинал во пад на воен хеликоптер. Информативната агенција Туран изјавила дека Ербаш бил главниот мозок на стратегијата за беспилотни летала што ја користел Азербејџан во втората војна.

Емануел Макрон ја обвинил Турција дека испраќа сириски џихадисти во Нагорно-Карабах преку Газиантеп  додека Русија изразила загриженост поради присуството на „*нелегални вооружени единици*“ од Сирија и Либија во зоната на судир  от. Сирискиот претседател Башар ал Асад ја повторил загриженоста на Макрон. На 3 октомври 2020 година, ерменскиот премиер Никол Пашинјан изјавил дека сириски борци, заедно со специјалисти на турската армија, биле вклучени, заедно со околу 150 високи турски воени офицери, кои наводно раководеле со воените операции. Националната служба за безбедност на Ерменија презентирала пресретнувања, наводно меѓу турската и азербејџанската војска и меѓу азербејџанската војска и платеници. Американскиот државен секретар Мајк Помпео изјавил дека вмешаноста на Турција во судир  от меѓу Азербејџан и Ерменија го зголемил ризикот во регионот, разгорувајќи ја ситуацијата со вооружување на Азербејџанците.

На 2 октомври 2020 година, рускиот истражувачки весник *[[Новаја Газета]]* објавил дека 700-1.000 милитанти очигледно биле испратени во Азербејџан и го детализирал нивниот транспорт и маршрутата за регрутирање, повикувајќи се на дивизијата Хамза и бригадите Самарканд и Нуредин Зинки. Грузиската служба за државна безбедност изјавила дека веста за преминувањето на сириските борци од Турција преку Грузија во Азербејџан е дезинформација. На 3 октомври 2020 година, Елизабет Цурков, американска експертка за Сирија, известила за видео снимки од странци кои зборуваат арапски, кои таа ги идентификувала како веројатни сириски платеници во Хорадиз, повикувајќи ги сонародниците да им се придружат. Потоа, Цурков го детализирал регрутирањето, од страна на дивизијата Хамза и бригадите Султан Мурад и Султан Сулејман Шах, на најмалку илјада платеници во Азербејџан, вклучително и цивили без борбено искуство кои биле информирани дека ќе ги чуваат нафтените постројки, но потоа биле испратени во предниот дел. На 5 октомври 2020 година, руската новинска агенција *РИА Новости* објавила дека 322 сириски платеници се во зоната на судир  от и дека 93 биле убиени, додека 430 од Сирија веќе пристигнале. На 6 октомври 2020 година, Руската служба за надворешно разузнавање обвинила дека неколку илјади борци од терористичките организации на Блискиот Исток пристигнале во Нагорно-Карабах да се борат за Азербејџан, особено од Џабхат ал-Нусра (огранок на Ал Каеда), Фиркат Хамза и Султан Мурад. Одделот, наведувајќи дека сите биле поврзани со Исламската држава (ИСИЛ). На 7 октомври 2020 година, *Asia Times* објавил дека платеници наводно се пријавиле да одат во Азербејџан за 1.500 американски долари месечно. *Комерсант* наведува дека во текот на првата недела од октомври до 1.300 сириски милитанти и 150 либиски платеници биле распоредени во Азербејџан.

На 16 октомври 2020 година, *Комерсант* дал детали за турската воена вклученост. Турските војници очигледно останале во Азербејџан по заедничките воени вежби во текот на летото, за да го координираат и насочуваат планирањето и спроведувањето на операциите. Останале 600 војници, вклучително и тактички баталјон од 200 луѓе, 50 инструктори во Нахчиван, 90 воени советници во Баку, 120 летачки персонал во воздухопловната база во Кабала; 20 оператори со беспилотни летала во воздухопловната база Долјар, 50 инструктори во авијацијата во Јевлах, 50 инструктори во 4-от армиски корпус во Перекешкул и 20 други во поморската база и Азербејџанската Виша воена академија во Баку. Според изворот, силите вклучувале 18 турски борбени возила на пешадија, еден ракетен систем со повеќекратно лансирање, 10 возила и до 34 авиони, вклучувајќи 6 воени авиони, 8 хеликоптери и до 20 воено разузнавачки беспилотни летала.

Канада го суспендирала извозот на својата технологија за беспилотни летала во Турција поради загриженоста дека ја користи технологијата во судир  от. На 11 јануари 2021 година, откако Амбасадата на Ерменија му пристапила, британскиот производител на компоненти за авиони со седиште во Хемпшир, објавил дека го стопира снабдувањето со турскиот производител на беспилотни летала *Baykar Makina* – подружница на турската одбранбена компанија Бајкар, бидејќи користеле компоненти за вооружени беспилотни летала. Британскиот производител станал најновата компанија која престанала да и продава опрема на Турција, откако нејзините компоненти биле пронајдени во дронови соборени за време на судир  от во Нагорно-Карабах.

На почетокот на судир  от, вкупно 320 сириски борци биле во Азербејџан, главно од сириско-туркменско потекло од дивизијата Султан Мурад, и првично не учествувале во борбите.Сириските бунтовнички групи со мнозинско арапско население всушност одбиле да испратат свои борци во Азербејџан. Сепак, Сириската опсерваторија за човекови права (СОЧП) ја потврдила смртта на 28 борци неколку дена по почетокот на судир  от. На 3 декември 2020 година, СОЧП изјавила дека најмалку 541 про-турски сириски бунтовнички борец, кои биле меѓу повеќе од 2.580 борци, биле убиени во војната.  *[[Гардијан]]* и *[[Вашингтон пост]]* ја потврдиле смртта на десетици сириски борци, повеќето од нив најмени од Турција. Премиерот Пашинјан во интервју дадено за францускиот весник *„Фигаро* “ напишал дека 30 отсто од азербејџанските сили убиени во воените дејствија се странски платеници.

На 27 јануари 2021 година, Европскиот парламент усвоил резолуција во која остро ја осудил „*дестабилизирачката улога*“ на Турција во судир  от во Нагорно-Карабах, обвинувајќи ја Анкара дека испраќа странски терористички борци од Сирија и од други места во зоната на судир  от, како што е потврдено од меѓународните актери, вклучително и земјите копретседавачи од Минската групата на ОБСЕ и повикале на прекин на турската воена помош за Азербејџан. На 11 март 2021 година, Европскиот парламент усвоил уште една резолуција во која остро ја осудува употребата на сириски платеници во судир  ите во Либија и Нагорно-Карабах, што е кршење на меѓународното право.

Азербејџанските власти, вклучително и претседателот Алиев и Хикмет Хаџиев, го негирале трансферот на сириски платеници, при што Хаџиев изјавил дека „*Гласините за наводно прераспоредување на милитанти од Сирија во Азербејџан се уште една провокација од ерменската страна*“. Во декември 2020 година, *[[Независимаја газета]]* и Росбалт ги преиспитале „*изворите на информации*“ во врска со учеството на сириските платеници во војната, укажувајќи на студијата на Фондацијата за анализа на Каспиското и Црното Море (CCBS), аналитички центар со седиште во Бугарија, во која се споменува дека обвинувањата се засновани на пораки од корисниците на социјалните мрежи, а исто така сугерирала дека првото објавување за ова прашање се случило на 21 септември од Кеворк Алмасјан, чија изјава потоа била искористена со додавање случајни фотографии од сириски борци како доказ. CCBS понатаму споменала дека дури и фотографијата на починатиот војник (Сердар Темели), кој загинал за време на турската операција „Тигарска канџа“ во северен Ирак, била искористена за илустрација на платениците во Карабах. Дописникот на *[[Абхазиска мрежна новинска агенција|вестите на АННА]]*, Александар Харченко, кој известувал од ерменските позиции за време на војната, во интервјуто што му го дал на Владимир Соловјов на 14 ноември 2020 година, изјавил дека ги гледал и разговарал само со азербејџански заробеници, додавајќи дека не видел ниту еден сириски милитант или турски специјални сили на бојното поле и дека Ерменците не му покажале никаква документација за вмешаност на трета страна на азербејџанската страна.

Според истражувачот и турколог Виктор Надеин-Раевски, азербејџанската армија била командувана од турски генерали, а за време на војната со беспилотни летала командувале и турски генерали.

Во својот годишен извештај за државните институции кои работат во рамките на Претседателството на парламентарната Комисија за планирање и буџет на 26 ноември 2021 година, турскиот потпретседател Фуат Октај изјавил дека турската Национална разузнавачка организација (МИТ) одиграла активна улога во Нагорно-Карабах во 2020 година, помагајќи да се обликуваат рамнотежата на теренот. Оваа прва официјална потврда дошла да ја поддржи претходната изјава на шефот на руската служба за надворешно разузнавање Сергеј Наришкин, кој на 6 ноември 2020 година изјавил дека турската разузнавачка агенција била вклучена во војната во Нагорно-Карабах во 2020 година.

### Залихи со оружје

#### Израел
мини|Азербејџански, турски и израелски знамиња во Баку во октомври 2020 година
Според Стокхолмскиот меѓународен институт за мировни истражувања (STIPI), Израел обезбедил речиси две третини од вкупниот увоз на оружје за Азербејџан во текот на 2020 година, кое имало значително влијание врз тоа како се водела војната во Нагорно-Карабах во 2020 година. Институтот изјавил дека Израел обезбедил касетна муниција IAI Harop, како и M095 DPICM, кои биле прогласени за нелегални со Конвенцијата за касетна муниција во 2008 година.

Израел бил пријавен од страна на *ел-Арабија* дека продолжил со испорака на оружје, особено беспилотни летала, за време на војната. „*Азербејџан не би можел да ја продолжи својата операција со ваков интензитет без наша поддршка*“, изјавил неименуван „*висок извор*“ во израелското Министерство за одбрана во интервју за *Asia Times*. „*Азербејџан е важна земја за нас; ние секогаш се трудиме да бидеме добар снабдувач дури и за време на тензии, мораме да се погрижиме да ги почитуваме договорите што ги склучуваме со Азербејџан*“, изјавил Ефраим Инбар, претседател на Институтот за стратегија во Ерусалим и безбедност за *Times of Israel*. Израелскиот весник *Хаарец* објавил дека за време на судир  от забележал значаен воздушен транспорт на оружје и залихи од Израел во Азербејџан.

Во интервју со Дејвид Барсамјан од *Алтернативно радио*, американскиот научник и политички активист Ноам Чомски рекол дека „*непосредната криза дојде кога Азербејџан, сигурно со турска поддршка [и] израелско оружје што се влева во [нападната Ерменија]*“ и дека оваа помош дошла од „ *[[Бен Гурион (аеродром)|Аеродромот Бен Гурион]] во Израел, [со] авиони Иљушин кои влегуваат и излегуваат, додека други авиони не летаат во Баку*“ и дека тие „*испраќаат израелско оружје во Азербејџан за да можат да убиваат луѓе, Ерменци во Нагорно-Карабах*“. Во отворено писмо на 5 октомври, група израелски научници за кавкаски и поврзани студии од различни институции ја повикале израелската влада „*веднаш да ја прекине продажбата на оружје за Азербејџан*“, по што следела изјава на Светската унија на еврејски студенти од 15 октомври во која се повикува израелската влада „да го прекине извозот на оружје во Азербејџан додека трае судирот, и наместо тоа да игра улога како посредник во потрагата по мир“.

#### Русија, Иран и Грузија
За време на судир  от, на социјалните мрежи биле објавени непроверени видео снимки на кои, наводно, се гледа дека руското вооружување и воена опрема се транспортираат во Ерменија преку Иран. На 29 септември 2020 година, иранското Министерство за надворешни работи ги негирало овие извештаи. Следниот ден, медиумите поврзани со владата на Азербејџан споделиле снимка, наводно, на која се гледа како материјалот се транспортира. Азербејџанскиот пратеник Сабир Рустамханли изјавил дека Иран се занимава со транспорт на оружје од различни земји во Ерменија. Потоа, во Азербејџанскиот парламент, Рустамханли предложил да се отвори азербејџанска амбасада во Израел. Шефот на кабинетот на претседателот на Иран во телефонски разговор со вицепремиерот на Азербејџан ги демантирал информациите и изјавил дека тие имаат за цел да ги нарушат односите на двете земји. Медиумите поврзани со иранската држава објавиле дека камионите прикажани на снимката се состојат од пратки на камиони од Камаз кои ерменската влада претходно ги купила од Русија.

Претседателот на Азербејџан првично изјавил дека Грузија не дозволила транспорт на оружје преку нејзина територија и се заблагодарила на Грузија, како партнер и пријател. Меѓутоа, во следното интервју, тој изјавил дека Ерменија злоупотребувала еден од нејзините товарни авиони Ил-76 за цивилни летови, за тајно да транспортира ловци и противтенковски ракети Корнет од Русија преку грузискиот воздушен простор во Ерменија. Грузија одговорила дека нејзиниот воздушен простор е затворен за сите воени и товарни летови, но не и за цивилни и хуманитарни.

Високиот ерменски воен функционер, генерал-полковник Мовсес Хакобјан, кој поднел оставка по војната, изјавил дека Русија испорачувала воени резерви на Ерменија за време на војната.

#### Србија
Азербејџан изјавил дека Ерменија користела српско оружје, наводно, транспортирано преку Грузија. Како одговор, претседателот на Србија, Александар Вучиќ, изјавил дека Србија ги смета и Ерменија и Азербејџан за пријатели и „*братски народи*“, инсистирајќи дека српското оружје не се користи во Нагорно-Карабах.

## Белешки

## Наводи

## Надворешни врски
* 
* Интервју со лидерите на Азербејџан и Ерменија
* 

Категорија:Војни на Азербејџан
Категорија:Војни на Ерменија
Категорија:Судири во 2020 година