Архитектура на Турција

**Архитектура на Турција** или **Турска архитектура во републиканскиот период** —  архитектурата што се однесува на територијата на денешна Турција од основањето на републиката во 1923 година до денес. Во првите години од републиката, турската архитектура била под влијание на селџучката архитектура и отоманската архитектура, особено за време на *Првото национално архитектонско движење* (исто така, наречено *Турско неокласично архитектурно движење*). Сепак, почнувајќи од 1930-тите, архитектонските стилови почнале да се разликуваат од традиционалната архитектура, како резултат на зголемениот број странски архитекти кои биле поканети да работат во земјата, претежно од Германија и Австрија. Втората светска војна бил период на изолација, за време на кој се појавило *Второто национално архитектонско движење* . Слично како фашистичката архитектура, движењето имало за цел да создаде модерна, но националистичка архитектура.

Почнувајќи од 1950-тите, изолацијата од остатокот на светот започнала да се намалува, што им овозможило на турските архитекти да експериментираат со нови стилови и да станат инспирирани од нивните колеги во остатокот од светот. Сепак, тие во голема мерка биле ограничени од недостаток на технолошка инфраструктура или недоволни финансиски ресурси до 1980-тите. Потоа, либерализацијата на економијата и придвижувањето кон раст предводена од извозот  го отворил патот да приватниот сектор стане водечко влијание врз архитектурата во Турција.

## 1920-ти до почетокот на 1930-тите: Прво национално архитектонско движење
*Првото национално архитектонско движење* (турски:*Birinci Ulusal Mimarlık Akımı*) било архитектонско движење, предводено од турските архитекти Ведат Тек (1873-1942) и Мимар Кемаледин Беј (1870-1927). Следбениците на движењето сакале да создадат нова и „национална“ архитектура, која ќе се заснова на мотиви од селџучката и отоманската архитектура. Движењето било наречено и *Турска неокласичка* архитектура или *Национална архитектонска ренесанса*. Други истакнати следбеници на ова движење биле Ариф Хикмет Којуноглу (1888–1982) и Џулио Монгери (1873–1953). Забележителни згради од оваа ера се Главната пошта во Истанбул (1905–1909), Апартмани Тејаре (1919–1922),  Истанбулскиот 4-ти Вакаф Хан (1911–1926), Државен музеј за уметност и скулптури (1927–1930) ), Етнографски музеј во Анкара (1925-1928), џамијата Бебек, и џамија Камер Хатун. 
Податотека:İstanbul Sirkeci Büyük Postane 1.JPG|Главната пошта во Истанбул во Сиркеци, дизајнирана од Ведат Тек (1905–1909). 
Податотека:Istanbul4thVakıfHan 1.jpg|Истанбул 4-ти Вакиф Хан во Емињани, дизајниран од Мимар Кемалдин Бег (1911-1926). 
Податотека:Istanbul asv2020-02 img05 Crowne Plaza Old City.jpg|Апартмани Тејаре во Лалели, Истанбул, дизајниран од Мимар Кемалдидин бег (1919-1922). 
Податотека:Ziraat Bankası 5.JPG|Првото седиште на Банка Зират во Анкара, дизајнирано од Џулио Монгери (1925-1929). 
Податотека:AnkaraDRHM.jpg|Државен музеј за уметност и скулптура во Анкара, дизајниран од Ариф Хикмет Којуноглу (1927-1930). 


## 1930-тите до 1950-тите години: Модернизмот и влијанието на странските архитекти
Резиденцијата во Флорија, во стил на Баухаус, (1935) и Централната станица во Анкара во стилот „ ар Деко “ (1937) се меѓу најзначајните примери на оваа ера. Бидејќи немало доволно архитекти во Турција до 1950-тите, разни архитекти биле поканети од Германија, Австрија, Швајцарија и Франција, со цел да управуваат со брзата градба на новата престолнина Анкара. Околу 40 архитекти и урбанисти планирале и надгледувале разни проекти (претежно во Анкара и во помала мера во Истанбул и Измир) помеѓу 1924 и 1942 година. Меѓу нив биле Гудрун Баудиш, Рудолф Белинг, Пол Бонац, Ернст Арнолд Егли, Мартин Елсаесер, Антон Ханак, Франц Хилингер, Клеменс Холцмејстер, Анри Прост, Паоло Виети-Виоли, Вернер Исел, Херман Јансен, Теодор Јост, Хајнрих Крипел, Карл Кристоф Лучер, Роберт Оерли, Бернхард Пфау, Бруно Таут и Јозеф Торак .

Избрани примери на згради од оваа ера се Резиденцијата во Флорија (1935) дизајнирана од Сејфи Аркан ; железничката станица во Анкара во ар еко стил (1937) дизајнирана од Шекип Акалин ; зградата на Врховниот суд (1933–35) дизајнирана од Клеменс Холцмајстер ; зграда на Факултетот за јазици, историја и географија (1937) на Универзитетот во Анкара дизајниран од Бруно Таут ; и зградата на Големото национално собрание на Турција (1938–63) дизајниран од Клеменс Холцмеистер . 
Податотека:Florya001.jpg|Дизајнирано од Сејфи Аркан, Флорија Ататурк морскиот двор (1935) е извонредна зграда во стилот на Баухаус во Истанбул. 
Податотека:Ankara Train Station.JPG|Дизајнирана од Шекип Акалин, Централната станица во Анкара (1937) е извонреден дизајн на ар деко од својата ера. 
Податотека:Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Binası, Ankara.jpg|Зградата на Факултетот за јазици, историја и географија (1937) на Универзитет Анкара е дизајниран од Бруно Таут. 
Податотека:TBMM.jpeg|Зградата на Големото национално собрание на Турција (1938–63) во Анкара било дизајнирано од Клеменс Холцмајстер . 


### Второто национално архитектонско движење
Инспирирани од дизајнерските одлики на фашистичката архитектура во Италија и нацистичката архитектура во Германија, кои барале модерно толкување на неокласичката архитектура (т.е. архитектурата во модерен стил на Римското Царство, според нивните идеологии), постоел тренд кон создавање на нова национална архитектурата во Турција околу 1940-тите. Движењето било наречено *Второто национално архитектонско движење* ( турски : *inckinci Ulusal Mimarlık Akımı* ). Големиот број странски архитекти вработени во Турција во овој период (особено од Германија и Австрија ) биле главен фактор во воведувањето на овие архитектонски движења и нивните стилски одлики. Пионери на движењето во Турција биле Седад Хаки Елдем и Емин Онат. За да го води ова движење, Седад Хаки Елдем, кој бил професор, одржал национални семинари за архитектура на Универзитетот за ликовни уметности „Мимар Синан“, фокусирајќи се на традиционалните турски стилови на куќи.

Слично на нивните современи еквиваленти во Италија и Германија, владините згради од ваков стил во Анкара и Истанбул имале типично големи пропорции (високи тавани, високи прозорци, итн.) сè со цел да остават впечаток јај државните органи. Некои од нив имале и монументални дизајни на фасадите кои потсетуваат на неокласичката архитектура ; но со посовремени и обични правоаголни форми, симетрија, едноставност и општ недостаток на украсност .

Некои од зградите поврзани со овој стил се Оперската куќа во Анкара дизајнирана од Шевки Балмумџу (1933–34) и реновирана од Пол Бонац (1946–47); зграда на Генералниот штаб на ТЦДД дизајнирана од Бедри Учар во 1938 година; Универзитет во Истанбул, Научен факултет и згради на литературен факултет (1944-52); Антикабир  (1944-1953); седиштето на  Истанбулското радио (1945–49); џамијата Шишли (1945–49); и Меморијалот центар на мачениците во Чанаккале (1954–60). Движењето било особено влијателно помеѓу 1935 и 1950 година. Од 1950-тите, влијанието на овој стил започнал да се намалува заради следниот бран на влијанија, особено Меѓународниот стил и рационализам . 
Податотека:AnkaraStateOpera2.JPG|Анкарска Опера, дизајнирана од Шевки Балмумку (1933–34) и реновирана од Пол Бонац (1946–47). 
Податотека:TCDD Genel Müdürlügü Binasi 1.jpg|Зграда на генералниот штаб на ТЦДД, дизајнирана од Бедри Учар (1939-41). 
Податотека:Mersin_Halkevi.jpg|Мерсин Халкеви во Мерсин, дизајниран од Ертушрул Ментеше (1944–46). 
Податотека:Istanbul University Edebiyat Fakultesi March 2008.JPG|Научниот факултет на Истанбулскиот универзитет и зградите за литература на факултетот, дизајнирани од Седад Хаки Елдем и Емин Халид Онат (1944–52). 
Податотека:Anıtkabir.JPG|Антикабир во Анкара, дизајниран од Емин Халид Онат и Ахмет Орхан Арда (1944-53). 
Податотека:İstanbul radio1.JPG|Радио сала во Истанбул, дизајнирана од :Доган Ергинбаш, Омер Гуни и Осмаил Уткулар (1945). 
Податотека:Canakkalesehitleriabidesi.jpg|Споменик на мачениците во Чанаккале, дизајниран од Феридун Кип, Доган Ергинбаш и Исмаил Уткулар (1954–60). 


## 1950-тите и поголемо западно влијание
На почетокот на 50-тите години на минатиот век, новата генерација на архитекти како Невзат Ерол, Тургут Кансвер, Абдурхман Ханџи, Ченгиз Бекташ, Хајати Табанлиоглу, Енвер Токај, Илхан Тајман и Јилмаз Санли станале повлијателни во архитектонската арена. Овие биле архитекти кои студирале во Европа или имале информации за модернистичката архитектура во тоа време. Нивната потрага по модернистичка архитектура била во согласност со Меѓународниот стил и рационализам . Сепак, развојот на турската економија бил исто така важен фактор. И покрај тоа што турските архитекти биле во можност да го следат современиот дизајн на важни архитекти од тоа време, тие биле ограничени од недостаток на технолошка инфраструктура или недоволни финансиски ресурси.

Избрани примери на згради од оваа ера се хотелот „Анадолу Клуб“ (1951-1957) во Бујукада, дизајниран од Тургут Кансевер и Абдурахман Ханџи; Хилтон Истанбул Босфор  (1952-1955) дизајниран од Скидмор, Овингс &amp;amp; Мерил и Седад Хаки Елдем; Седиштето на општината Истанбул (1953-1960) дизајнирано од Невзат Ерол; Бизнис центарот Емек (1959-1965) во Анкара дизајниран од Енвер Токај и Илхан Тејман; и седиштето на Текел (1958-1960) во Истанбул дизајнирано од Јилмаз Санли и Илхан Тајман.

Едно од најважните случувања во овој период било формирањето на *Комората на архитекти на Турција* во 1954 година. Различни професионални организации за архитекти постоеле претходно, но немало закони за архитектонската професија до 1954 година.  
Податотека:Istanbul Hilton.JPG|Хилтон Истанбул Босфор .
Податотека:İstanbul Büyükşehir Belediyesi Başkanlığı.jpg|Општинската зграда во Истанбул 
Податотека:Gezi Park from the Marmara hotel.jpg|Хотел Интерконтинентал 
Податотека:Kızılay Square in Ankara, Turkey.JPG|Трговскиот центар Емек


## 1960-ти и 1970-ти
После државниот удар во 1960 година, Турција претрпела различни политички и економски кризи кои се одразиле на градежната индустрија, како и на архитектонскиот сектор. И покрај овие тешкотии, архитектите биле во можност да дизајнираат некои важни градби. Напуштајќи го рационализмот, турските архитекти се обиделе да ги дизајнираат своите згради во пофлексибилни и фрагментирани форми. Важни дела од овој период се хотелот Вакифлар во Истанбул (1968, денес на *Џејлан Интерконтинентал хотел),* Блискоисточниот технички универзитет (1961) во Анкара, Истанбулскиот производен пазар (1959), Турско историско друштво (1967), Гранд Анкара Хотел (1960 година, денес хотелот „Риксос Гранд Анкара“ ) и Центарот за култура „Ататурк“ (1969) во Истанбул.

Како резултат на економските и социјалните турбуленции, архитектурата во Турција претрпела многу и во 1970-тите. Немало значителни откритија во овој период. Некои важни дизајни од 1970-тите се зградата на Здружението на турски јазици (1972), библиотеката Ататурк (1973) и Абди Шпекчи арената (1979). 
Податотека:Radisson Blu Hotel.JPG|Хотелот „Радисон Блу“ во Анкара, првично изграден како „Стад Отели“ (1970), бил дизајниран во 1964 година од Доган Текели, 
Податотека:AtaturkCulturalCenterIstanbul 2.jpg|Центар за култура Ататурк (1969) на Плоштад Таксим во Истанбул
Податотека:The Bosphorus Bridge (8425286568).jpg|Босфорски Мост (1973) во Истанбул бил дизајниран во 1968-1970 година 
Податотека:The Marmara Istanbul 2.jpg|Хотелот Мармара (1976)
Податотека:A view of the BDDK building, Atatürk Avenue in Ankara.jpg|Зграда БДДК (1975) во Анкара


## 1980-тите до денес
[центар|мини|800x800пкс|<center> Поглед на деловната област [Маслак (Истанбул)|Маслак во Истанбул, 2007 година. Небото на Истанбул значително се промени од 1990-тите. ]]
Во јануари 1980 година, владата на премиерот Сулејман Демирел започнала со спроведување на програма за реформи, дизајнирана од тогашниот потсекретар на премиерот Тургут Озал, за да ја префрли турската економија кон раст предводена од извозот . Овие реформи имале позитивен ефект врз градежната индустрија и архитектурата. За новите методи биле запознаени и турските архитекти и изведувачи во 1980-тите. Покрај тоа, се зголемило и производството на челик, алуминиум, пластика и стакло, што им овозможило на архитектите да се ослободат од цврстите форми.

До 1980-тите, владиниот сектор бил водечки клиент кога станува збор за архитектурата и градежништвото. Сепак, либерализацијата на економијата го отворил патот на приватниот сектор да стекне водечко влијание. Забележителни архитекти од овој период вклучуваат Бехруз Чиниџи, Мерих Карааслан, Севинџ Хади, Шандор Хади, Ерсен Ѓурсел, Мехмет Чубук, Доган Текели, Сами Сиса, Емре Аролат, Мурат Табаноглу, Мелкан Табаноглу, Хусрев Тајла, Мурат Сојгениш и Каја Арикоглу, меѓу другите. 
[центар|мини|800x800пкс|<center> Деловна област Шаци во [Анкара, 2010 година. ]]

Податотека:Ido2.JPG|Skyline на деловната област на Левент во Истанбул, со Облакодер „Истанбулски Сафир“ на левиот крај на рамката. 
Податотека:Is kuleleri 1.JPG|Исбанк Кула 1 (1995–2000) во Левент, Истанбул
Податотека:Sapphire-Istanbul.jpg|[[Облакодер „Истанбулски Сафир“ ]]   
Податотека:İstanbul view from İstanbul Sapphire observation deck Aug 2014, p9.JPG|Finansbank 
Податотека:Airport Café at Esenboğa Havalimanı, Ankara, Turkey.jpg|Меѓународен аеродром Есенбога (2006) во Анкара . 


## Поврзано

* Архитектура на Сеjук 
* Отоманска архитектура 
* Список на турски архитекти 
* Список на највисоките згради во Турција

## Белешки

## Наводи

* 
* 

## Дополнителна литература

* Сибел Бозџан и Есра Акчан, „Турција: модерни архитектури во историјата“, Книги на Реакционен, 2012 година.

## Надворешни врски

* „Турска архитектура во републиканскиот период“ (англиски) 
* "Cumhuriyet dönemi mimarlığından bir panorama" (турски)