Секуларизам во Турција

[мини|300x300пкс| Републикански протести се одржале во 2007 година за поддршка на кемалистичките реформи, особено државниот секуларизам и [демократијата, против перцепираната исламизација на Турција под владејачката Партија на правдата и развојот .]]
**Секуларизмот во Турција** ги дефинира односите меѓу религијата и државата во Турција. Секуларизмот (или *laïcité* ) за првпат бил воведен со амандманот од 1928 година на Уставот од 1924 година, со кој се отстранила одредбата со која се прогласува дека „*Религијата на државата е [[ислам]]* “ и со подоцнежните реформи на првиот претседател на Турција, Мустафа Кемал Ататурк, со кои се поставиле административни и политички барања за создавање современа, демократска, секуларна држава, усогласена со кемализмот.

Девет години по неговото воведување, *laïcité* бил експлицитно наведен во вториот член од тогашниот турски устав на 5 февруари 1937 година. Сегашниот Устав од 1982 година ниту признава официјална религија ниту промовира ниедна.

Принципот на турскиот секуларизам, повеќе до разделбата меѓу државата и религијата и Ататурк како турски интелектуалец го „барал“ секуларизмот како принцип на модернизација на државата и прогресивни идеи кои вклучувале не само политички и владин живот, туку и социјална и културна средина на општеството во која сè уште доминирало суеверие, догма и незнаење.

Турскиот секуларизам повикува на одвојување на религијата и државата, но исто така го опишува ставот на државата како „*активна неутралност*“, што вклучува државна контрола и законско регулирање на религијата. Дејствијата на Турција поврзани со религијата внимателно се анализираат и оценуваат преку Претседателството за верски работи (*Diyanet İşleri Başkanlığı* или едноставно *Дијанет* ). Должностите на Претседателството за религиозни работи се „*да ги извршува работите што се однесуваат на верувања, богослужби и етика на исламот, да ја осветлуваат јавноста за нивната религија и да управуваат со светите места за обожување*“.

## Историја
Историјата на секуларизмот во Турција се протега на реформите во Танзиматот во времето на Отоманското Царство. Вториот врв во секуларизмот се случил за време на Втората уставна ера. Сегашната форма е постигната со реформите на Ататурк.

### Отоманско Царство
Воспоставувачката структура ( Владејачка институција на Отоманското Царство) на Отоманското Царство (XIII век) била исламска држава во која шеф на османлиската држава бил Султанот. Социјалниот систем бил организиран преку милети. Милетскиот систем им овозможувал голем степен на религиозен, културен и етнички континуитет на немуслиманското население низ поделбите на царството и истовремено дозволувал нивно вклучување во османлискиот административен, економски и политички систем. Гувернерот назначен од Османлиите собирал даноци и обезбедувал безбедност, додека локалните верски или културни работи биле оставени на регионалните заедници да одлучуваат. Од друга страна, султаните биле муслимани и законите што ги врзувале биле засновани на шеријатот, телото на исламскиот закон, како и на различните културни обичаи. Султанот, почнувајќи од 1517 година, бил и калиф, водач на сите сунитски муслимани во светот. До крајот на XIX век, османлиската владејачка елита ја признала потребата од преструктуирање на законодавниот, воениот и судскиот систем за да се справат со своите нови политички соперници во Европа. Кога милетскиот систем започнал да ја губи својата ефикасност поради подемот на национализмот во нејзините граници, Отоманското Царатво барало нови начини на управување со својата територија составена од разновидно население.

Султанот Селим III ги основал првите секуларни воени училишта со формирање на новата воена единица, Низам-Џедид, уште во 1792 година. Сепак, во следниот XIX век биле спроведени далеку поголеми реформи. Овие реформи достигнале врв со Танзиматот, кој бил првичната ера на реформи на Отоманското Царатво. Преку Танзиматот, биле утврдени правила кои се  однесуваат на изедначениот статус на немуслимански граѓани, воспоставување парламент, напуштање на средновековните казни за отпадништво, како и кодификација на уставот на царството и правата на османлиските поданици. Првата светска војна придонела за распад на Отоманското Царство и последователно поделба на Отоманското Царство од победничките сојузници. Затоа, Република Турција всушност била национална држава изградена како резултат на изгубеното цараство.

### Републикански реформи

За време на формирањето на Републиката, на чело на дискусиите за во иднина биле два сегмента од елитната група. Овие биле исламистичките реформисти и западните реформисти. Тие споделувале слична цел, модернизација на новата држава. Многу основни цели биле заеднички за обете групи. Основачот на модерната турска република Мустафа Кемал Ататурк бил за постигнување на оваа заедничка основа и ставање на земјата на брза реформа, сега позната како реформи на Ататурк.

Нивниот прв чин бил да и се даде на турската нација право да го практикува народниот суверенитет преку претставничка демократија. Пред прогласувањето на новата Република, Големото национално собрание на Турција ја укинал уставната монархија на 1 ноември 1922 година. Турското големо национално собрание потоа се преселило во замена на постојната исламска законска структура со законите што ги донесе во текот на Турската војна за независност, почнувајќи од 1919 година. Модернизацијата на Законот веќе била започната во моментот кога проектот бил преземен сериозно. Пресвртница во овој процес било усвојувањето на Турскиот устав од 1921 година. По основањето на Републиката на 29 октомври 1923 година, институцијата калифат останала, но усвојувањето на новиот устав во 1924 година всушност ја укинало оваа титула што ја држел османлискиот султанат од 1517 година. Дури и кога новиот устав го елиминирал калифатот, во исто време, го прогласил исламот за официјална религија на Турската Република. Овластувањата на калифатот во Турција биле пренесени на Националното собрание и оттогаш титулата станала неактивна. Турската Република во теорија сè уште го задржува правото да го врати калифатот, доколку некогаш избере да го стори тоа.

Брзо следејќи ги овие случувања, биле спроведени голем број социјални реформи. Многу од овие реформи влијаеле на секој аспект од турскиот живот, правејќи се да го избришат наследството на доминација што долго време го држела религијата и традицијата. Обединувањето на образованието, инсталирањето на секуларен образовен систем и затворањето на многу религиозни наредби се случило на 3 март 1924 година. Ова се проширило до затворање на верски манастири и дервишки ложи на 30 ноември 1925 година. Овие реформи вклучувале и проширување на правата на глас на жените во 1931 година и право на избор на јавни функции на 5 декември 1934 година. Вклучувањето секуларизмот во уставот било постигнато со амандман на 5 февруари 1937 година, потег што се смета за последен акт во проектот за воспоставување на целосна поделба меѓу владините и верските работи во Турција.

### Политичката агенда на Ердоган за исламизација
[мини|146x146пкс| Претседателот [Реџеп Таип Ердоган|Реџеп Таип Ердоган ја промовира исламизацијата во Турција, што им овозможува на жените да изберат да носат хиџаб на јавно место.]]
Според најмалку еден набудувач ( Мустафа Акјол ), под владата на Исламската Партија за правда и развој (АКП) на Реџеп Таип Ердоган, „*стотици секуларистички офицери и нивни цивилни сојузници*“ биле затворени од 2007 година, а до 2012 година „стариот секуларистички чувар“ бил отстранет од авторитетните позиции и биле заменети со членови / приврзаници на АКП и на исламското движење Ѓулен. На 25 април 2016 година, претседателот на турскиот парламент Исмаил Кахраман на конференција на исламски научници и писатели во Истанбул рекол дека „*секуларизмот нема да има место во новиот устав*“, бидејќи Турција е „*муслиманска земја и затоа треба да имаме религиозен устав* " (Една од должностите на претседателот на парламентот е да го напише новиот нацрт устав за Турција. ) 

Традиционално, функцијата на *Дијанет* била да одржува контрола над и ограничување на верската сфера на исламот во Турција. Некои (Давид Лепеска, Сванте Корнел ) се пожалиле дека под Ердоган, таа улога „во голема мера е свртена на глава“, со *Дијанет* (сега значително зголемена по големина), промовирајќи го исламот во Турција, конкретно одреден вид конзервативци ( *Ханафи*) - издавање *фатава за* забрана на такви активности како „*хранење кучиња дома, славење на западна Нова година, лотарии и тетоважи*“; и проектирање на овој „*турски ислам*“  во странство.

Во образованието, владата на Ердоган и АКП ја спроведуваат експлицитната агенда на политика на исламизација за да се „*подигне побожната генерација*" против секуларниот отпор, во процесот што предизвикал многу нерелигиозни граѓани на Турција да останат без работа и да се школуваат. По Јулскиот удар - кој претседателот Ердоган го нарекол „*дар од Бога*“  - илјадници биле протерани од владата на Партијата за правда и развој (АКП). Жртвите биле првенствено следбеници на движењето Ѓулен - за кое се тврди дека го започнало државниот удар  - но исто така и секуларистите кои веќе не биле отпуштени во претходните чистки. Едно објаснување за замена на секуларните политики  во Турција е дека деловните интереси кои се чувствувале загрозени од социјализмот ги сметале исламските вредности како „*најдобро одговара за неутрализирање на какви било предизвици од левицата до капиталистичката надмоќ*“.

Некои  исто така сметаат дека интересот и поддршката на секуларизмот во Турција се зголемуваат, а не се намалуваат. Откако Ердоган ја дал изјавата за неговата желба да „*подигне религиозна младина*“, политичарите од сите партии ги осудиле неговите изјави како напуштање на турските вредности. Една петиција потпишана од 2.000 луѓе вели „ *муслиманско, христијанско, еврејско, зороастријско, алавитско, шафијско, религиозно и нерелигиозно, атеистичко и агностичко потекло, сите со цврсто верување во секуларизмот...ги наоѓаме вашите неодамнешни забелешки за подигање на религиозна и конзервативна младина најалармантна и најопасна*“. Провладиниот весник „ *Бугун“* објавил сторија во која се вели „*никој нема право да го претвори ова општество во религиозно, или спротивното*“. Истражувањата на турскиот народ покажуваат голема поддршка за одржување на секуларна земја. Турската фондација за економски и социјални студии утврдила дека само 9% од Турците поддржувале верска држава во 2006 година.  Најновата анкета спроведена во 2015 година од „Метропол“ покажала дека над 80% од турскиот народ го поддржува продолжувањето на Турција како секуларна држава, дури и мнозинството гласачи на АКП поддржуваат и секуларна држава.

## Уставни принципи
Уставот тврди дека Турција треба да биде секуларна и демократска република, извлекувајќи го својот суверенитет од народот. Суверенитетот останува на Турската нација, која својата вежба ја делегира на избран еднодомен парламент, Големото национално собрание на Турција. Покрај тоа, член 4: ја прогласува недвижноста за основачките принципи на Републиката, дефинирани во првите три члена:

# „ секуларизам, социјална еднаквост, еднаквост пред законот “
# „ Републиканската форма на управување “
# „ неделливоста на Република и на турската нација “,

Уставот забранува какви било предлози за измена на овие членови. Секој од овие концепти што биле дистрибуирани во трите члена на уставот не може да се постигне без другите два концепта. Уставот бара централна администрација која би го изгубила своето значење (делотворност, покриеност и сл.) Ако системот не се заснова на *laïcité*, социјална еднаквост и еднаквост пред законот. Обратно, ако Републиката се разликува врз основа на социјални, верски разлики, администрацијата не може да биде еднаква на населението кога администрацијата е централна. Системот што се обидел да се утврди во уставот утврдува основање унитарна национална држава заснована врз принципите на секуларната демократија.

## Влијание врз општеството
Турскиот устав ја признава слободата на вероисповед за *поединците,* додека идентификуваните *верски заедници* се ставаат под заштита на државата, но уставот јасно кажува дека тие не можат да се вклучат во политичкиот процес (со формирање на верска партија на пример) и ниту една партија не може да тврди дека тоа претставува форма на религиозно верување. Како и да е, религиозните ставови генерално се изразуваат преку конзервативните партии.

Во поновата историја, на две партии им е наредено да се затворат ( Партија за благосостојба во 1998 година и Партија на доблеста во 2001 година) од Уставниот суд за исламистички активности и обиди за „*редефинирање на секуларната природа на републиката*“. Првата партија што била затворена поради сомневање за антисекуларистички активности била Прогресивната републиканска партија на 3 јуни 1925 година.

Прашањата во врска со секуларноста на Турција биле дискутирани пред претседателските избори во 2007 година, на кои владејачката партија го избрал кандидатот со исламски врски, Абдула Ѓул, за прв пат во својата секуларна република. Додека некои во Турција изразиле загриженост дека номинацијата може да претставува оддалечување од секуларните традиции на Турција, вклучувајќи го особено приоритетот на Турција за еднаквост меѓу половите, други сугерираат дека конзервативната партија ефикасно ја промовира модернизацијата, притоа посегнувајќи кон повеќе традиционални и религиозни елементи во турското општество. На 22 јули 2007 година било објавено дека порелигиозно конзервативната владејачка партија извојува поголема изборна победа од очекуваната на парламентарните избори.

Зачувувањето и одржувањето на нејзиниот секуларен идентитет од страна на Турција е длабоко прашање и извор на напнатост. Премиерот Реџеп Таип Ердоган ја прекршил секуларната традиција, зборувајќи за ограничен исламизам и против активните ограничувања,  воспоставен од Ататурк за носење хиџаб со глави во исламски стил во владини канцеларии и училишта. Републички протести (  ) биле низа мирни масовни митинзи што се одржале во Турција во пролетта 2007 година за поддршка на кемалистичките идеали на државниот секуларизам.

Уставното правило што забранува дискриминација по верска основа се сфаќа многу сериозно. Турција, како секуларна земја, со закон забранува носење религиозни наметки и тео-политички симболични облеки за двата пола во владините згради и училиштата; закон поддржан од Големиот совет на Европскиот суд за човекови права како легитимен на 10 ноември 2005 година во *Лејла Шахин против.* *Турција*.

Строгата примена на секуларизмот во Турција е заслужна за овозможувањето на жените да имаат пристап до поголеми можности, во споредба со земјите со поголемо влијание на религијата во јавните работи, во областа на образованието, вработувањето, богатството, како и политичките, социјалните и културните слободи.

Парадоксален со турскиот секуларизам е и фактот дека личните документи на турските граѓани вклучуваат спецификација на религијата на сопственикот на картичката.  Некои сметат дека оваа декларација претставува форма на надзор на државата над религиозните избори на своите граѓани.

Главната ханафитска школа на сунитски ислам е целосно организирана од државата, преку *Дијанет Ишлери Басканли* (Дирекција за верски работи), која ги надгледува сите џамии, ги едуцира имамите што работат во нив и ги одобрува сите содржини за верски служби и молитви. Назначува имами, кои се класифицирани како државни службеници. Ова микро управување со сунитските религиозни практики, на моменти, се чини многу повеќе секташки отколку секуларно, бидејќи го крши принципот на неутралност на државата во верската практика. Групите што изразиле незадоволство од оваа состојба вклучуваат различни невладини сунитски / ханафи групи (како движењето Нурџи ), чие толкување на исламот има тенденција да биде поактивистичко; и несунитите ( алеви ), чии членови имаат тенденција да негодуваат за поддршка на сунитскиот естаблишмент со своите пари за данок (додека турската држава не ги субвенционира религиозните активности на алевитите).

## Критика
Идеологијата на Ататурк за кемализам го укинал отоманскиот калифат, го отстранил исламот како државна религија, шеријатот од правниот кодекс и се обидел да го забрани религиозното мешање во владините работи со „Претседателството на верските работи“ или Дијанет. Сепак, голем број на политики на турската влада не се во согласност со концептот на секуларизам.

Религијата се споменува на турските лични документи. Владината агенција позната како „Претседателство на религиозни работи“ или Дијанет  осврнува на даночните приходи собрани од сите турски граѓани, но финансира само обожавање на сунитски муслимани. Сите други религии мора да обезбедат финансиски самоодржлив тек и тие се соочуваат со административни пречки за време на работењето. На пример, муслиманите Џафери  (претежно Азербејџанци ) и Алеви Бекташи (претежно Туркмени ) учествуваат во финансирањето на џамиите и платите на сунитските имами, додека нивните богослужбени места, кои не се официјално признати од државата, не добиваат финансирање.

Теоретски, Турција преку Лозанскиот договор (1923) ги признава граѓанските, политичките и културните права на немуслиманските малцинства. Во пракса, Турција ги признава само грчките, ерменските и еврејските верски малцинства без да им ги додели сите права споменати во Договорот од Лозана. Муслиманите Алеви Бекташи  католиците и протестантите не се признаваат официјално.

Со повеќе од 100.000 вработени, Дијанет е еден вид држава во рамките на државата.* Во 2013 година, со над 4,6 милијарди ТЛ (Турска лира), Дијанет или Министерството за верски прашања, ја зазема 16-та позиција на трошоците на централната влада. Буџетот доделен на Дијанет е:
мини|Буџетот на Дијанет во 2013 година - Извор : ТБММ, Турски парламент, 2013 година.

* 1,6 пати поголем од буџетот доделен на Министерството за внатрешни работи 
* 1,8 пати поголем од буџетот доделен на Министерството за здравство 
* 1,9 пати поголем од буџетот доделен на Министерството за индустрија, наука и технологија 
* 2,4 пати поголем од буџетот доделен на Министерството за животна средина и урбанизам 
* 2,5 пати поголем од буџетот доделен на Министерството за култура и туризам 
* 2,9 пати поголем од буџетот доделен на Министерството за надворешни работи 
* 3,4 пати поголем од буџетот доделен на Министерството за економија 
* 3,8 пати поголем од буџетот на Министерството за развој 
* 4,6 пати поголем од буџетот доделен на МИТ - Тајни служби 
* 5,0 пати поголем од буџетот наменет за Одделот за вонредни состојби и справување со катастрофи 
* 7,7 пати поголем од буџетот доделен на Министерството за енергија и природни ресурси 
* 9,1 пати поголем од буџетот доделен на Министерството за царина и трговија 
* 10,7 пати поголем од буџетот доделен на крајбрежната стража 
* 21,6 пати поголем од буџетот доделен на Министерството за Европската унија 
* 242 пати поголем од буџетот за Советот за национална безбедност 
* 268 пати поважен од буџетот доделен на Министерството за јавни вработени

Буџетот на Дијанет претставува:

* 79% од буџетот на полицијата 
* 67% од буџетот на Министерството за правда 
* 57% од буџетот на јавните болници 
* 31% од буџетот на Националната полиција 
* 23% од буџетот на Турската армија (втора по големина постојана армија на НАТО

### Контроверзии со хиџабот
*Многу цитати од пасусите може да се најдат на УНХЦР *

Со политика на официјален секуларизам, турската влада традиционално забранува носење хиџаб од жени кои работат во јавниот сектор. Забраната се однесува на наставници, адвокати, парламентарци и други кои работат во државни простории. Забраната во државната служба и образовните и политичките институции била проширена за да ги опфати недржавните институции. Властите започнале да ја применуваат забраната меѓу мајките кои ги придружуваат своите деца на училишни настани или јавни базени, додека адвокатите и новинарите кои одбиле да ја почитуваат забраната биле протерани од јавните згради како што се судницата и универзитетите. Во 1999 година, забраната во јавната сфера се нашла во насловните страници кога Мерве Кавакчи, новоизбраната пратеничка на Партијата на доблеста била спречена да даде заклетва во Националното собрание затоа што носела хиџаб. Уставното правило што забранува дискриминација по верска основа се сфаќа многу сериозно. Турција, како секуларна земја, со закон забранува носење на верски наметки и тео-политички симболични облеки за двата пола во владините згради, училиштата и универзитетите; закон поддржан од Големиот совет на Европскиот суд за човекови права како легитимен на 10 ноември 2005 година во случајот *Лејла Шахин против.* *Турција*.

#### Работно место
Според Country Reports 2007, жените кои носеле хиџаб и нивните поддржувачи „*биле дисциплинирани или останале без работа во јавниот сектор*“ (САД, 11 март 2008 година, Сек. 2.в). Хјуман рајтс воч (ХРВ) известува дека кон крајот на 2005 година, Управниот врховен суд пресудил дека наставничката не ги исполнува условите за унапредување во нејзиното училиште затоа што носела хиџаб надвор од работа (јануари 2007 година). Имиграционен советник во Амбасадата на Канада во Анкара во 27 април 2005 година, во преписката со Директоратот за истражување изјавил дека на јавните службеници не им е дозволено да носат марама додека се на должност, но жените со хиџаб на главата можат да бидат вработени во приватниот сектор. Во 12 април 2005 година, преписката испратена до Директоратот за истражување, професор по политички науки специјализиран за женски прашања во Турција на Универзитетот Богазичи во Истанбул посочил дека на жените кои носат хиџаб „*може да им биде забрането вработување во приватни или [[Влада|државни]] сектори*“. И обратно, некои општини со потрадиционална изборна единица може да се обидат да вработат конкретно оние жени кои носат хиџаб. Сепак, професорот додал дека жените со марами главно имаат потешкотии да добијат позиции како наставници, судии, адвокати или лекари во јавната служба (исто). ) Поновите или потврдни информации за забраната на марамите во јавниот сервис не може да се најдат меѓу изворите што ги консултира Дирекцијата за истражување.

Лондонскиот „ Сандеј тајмс“ известува дека иако забраната официјално важи само во јавната сфера, многу приватни фирми слично избегнуваат вработување жени кои носат марами (6.05.2007) МЕРО забележува дека жените кои носат марами може да имаат потешкотии да најдат работа или да добијат пожелна плата (април 2008 година), иако тоа не може да се потврди меѓу изворите консултирани од Дирекцијата за истражување.

#### Медицинска нега
Според „Сандеј тајмс“, шамиите во главата се забранети во турските болници, а лекарите не смеат да носат марама на работното место (6 мај 2007 година). Како и да е, МЕРО известува дека под сегашната администрација на Турција, според секуларистите, скриена религиозна агенда, лекари кои носат марами биле вработени во некои јавни болници.

### Укинување на забраната
На 9 февруари 2008 година, турскиот парламент го одобрил уставниот амандман со кој се укинала забраната за носење исламски марами на универзитетите. Пред овој датум, јавната забрана за хиџаб официјално се проширила на студентите во универзитетските кампуси низ цела Турција. Како и да е, според извештаите на Земјата за практики за човекови права за 2007 година, „*некои членови на факултет им дозволија на студентите да носат прекривки на главата на час*“. Радио Слободна Европа / Радио Слобода забележува дека од 90-тите години на минатиот век, некои ректори им дозволувале на студентите да носат марами.

На 5 јуни 2008 година, Уставниот суд на Турција го поништил предложениот амандман на парламентот, со кој требало да се укине забраната за хиџаб, пресудувајќи дека отстранувањето на забраната ќе биде спротивно на официјалниот секуларизам. Иако одлуката на највисокиот суд да ја поддржи забраната за марами не може да се жали (АП 7 јуни 2008 година), владата сепак посочила дека размислува да донесе мерки за ослабување на авторитетот на судот.

### Носење на покривка на главата
Според истражувањето на Турската фондација за економски и социјални студии во 2007 година, околу 62% од жените носат хиџаб во Турција.

Силниот секуларизам на Турција резултирал со она што некои го сметаат како строгост кон слободата на религијата ; на пример, марамата одамна е забранета на јавните универзитети, а уставниот амандман усвоен во февруари 2008 година, со кој им се дозволува на жените да го носат на универзитетските кампуси, предизвикало значителни полемики. Покрај тоа, вооружените сили внимавале на политичкиот секуларизам на Турција, за кој тие тврдат дека е клучен камен меѓу основачките принципи на Турција. Меѓутоа, војската не го остави на случајност одржувањето на секуларниот политички процес и во неколку наврати интервенираше во политиката.

## Наводи

## Надворешни врски
* 

## Дополнителна литература
*Ahmet T. Kuru. *Secularism and State Policies toward Religion The United States, France, and Turkey* Cambridge University Press, 2009.
*Peker, E. 2020. "" *Social Science History*
*Sevinc, K., Hood, R. W. Jr., Coleman, T. J. III, (2017). Secularism in Turkey. In Zuckerman, P., & Shook, J. R., (Eds.), *The Oxford Handbook of Secularism*. Oxford University Press.
*M. Hakan Yavuz, "Understanding Turkish Secularism in the 21th Century: A Contextual Roadmap",  Southeast European and Black Sea Studies, Vol. 19, No.1; https://doi.org/10.1080/14683857.2019.1576367