Економија на Монголија

**Економијата на Монголија** традиционално се заснова на земјоделство и сточарство. Монголија исто така има огромни наоѓалишта на минерали: бакар, јаглен, молибден, калај, волфрам и злато сочинуваат голем дел од индустриското производство. Советската помош, во висина една третина од бруто домашниот производ (БДП), исчезнала скоро преку ноќ во 1990–91 година, во времето на распадот на Советскиот Сојуз . Монголија била вовлечена во длабока рецесија. Реформата ја задржала екс-комунистичката опозиција МПРП и политичката нестабилност донесена преку четири последователни влади под ДУК. Економскиот раст се зголемил во 1997-1999 година по застојот во 1996 година поради низата природни катастрофи и зголемувањето на светските цени на бакарот. Јавните приходи и извозот паднале во 1998 и 1999 година како резултат на последиците од Азиската финансиска криза . Во август и септември 1999 година, економијата страдала од привремена руска забрана за извоз на нафта и нафтени производи. Монголија се приклучила на Светската трговска организација (СТО) во 1997 година.  Меѓународната донаторска заедница ветила над 300 милиони американски долари годишно на последниот состанок на Консултативна група, одржан во Улан Батор во јуни 1999 година. Неодамна, монголската економија растела со брзо темпо како резултат на зголемувањето на рударството и Монголија постигнала стапка на раст на БДП од 11,7% во 2013 година. Сепак, бидејќи голем дел од овој раст се заснова на извоз, Монголија страда од глобалното забавување на рударството предизвикано од намалениот раст во Кина.

## Социјалистички период
Брзите политички промени од 1990-1991 го означиле почетокот на напорите на Монголија да развие пазарна економија, но овие напори биле комплицирани и нарушени со распаѓањето и континуираното влошување на економијата на поранешниот Советски Сојуз . Пред 1991 година, 80% од трговијата на Монголија се одвивала со Советскиот Сојуз, а 15% бил со другите земји на Советот за заемна економска помош (ЦМЕА). Монголија во голема мера била зависна од поранешниот Советски Сојуз за гориво, лекови и резервни делови за нејзините фабрики и електрани.

Поранешниот Советски Сојуз служел како примарен пазар за монголската индустрија. Во 1980-тите, индустрискиот сектор во Монголија станал сè поважен. До 1989 година, отпаѓале околу 34% од материјалните производи, во споредба со 18% од земјоделството . Сепак, минералите, животните и производите добиени од животинско потекло сè уште сочинуваат голем дел од извозот на земјата. Главниот увоз вклучувал машини, нафта, ткаенина и градежни материјали.

Кон крајот на осумдесеттите, владата започнала да ги подобрува врските со некомунистичката Азија и Западот, а се развил и туризмот во Монголија . Од 1 јануари 1991 година, Монголија и поранешниот Советски Сојуз се согласиле да спроведат билатерална трговија во цврста валута по светски цени.

И покрај нејзините надворешни трговски тешкотии, Монголија продолжила со реформите. Приватизацијата на малите продавници и претпријатија во голема мерка била завршена во 90-тите години на минатиот век, а повеќето цени се ослободени. Започнала приватизацијата на големите државни претпријатија. Даночните реформи исто така започнале, а размената и официјалните курсеви биле обединети кон крајот на 1991 година.

## Транзиција кон пазарна економија
Помеѓу 1990 и 1993 година, Монголија претрпела трицифрена инфлација, зголемена невработеност, недостаток на основни добра и рационализација на храна. Во тој период, економското производство се намалило за една третина. Како што се одвивале реформите на пазарот и приватното претпријатие, економскиот раст започнал повторно во 1994–95 година. За жал, бидејќи овој раст бил делумно поттикнат од прекумерната распределба на банкарскиот кредит, особено на преостанатите државни претпријатија, економскиот раст бил придружен со сериозно слабеење на банкарскиот сектор. БДП пораснал за околу 6% во 1995 година, благодарение, главно, на растот на цените на бакарот. Просечниот реален економски раст бил околу 3,5% во 1996-1999 година поради Азиската финансиска криза, Руската финансиска криза во 1998 година и влошените цени на стоките, особено бакарот и златото.

Растот на бруто домашниот производ (БДП) на Монголија паднал од 3,2% во 1999 година на 1,3% во 2000 година. Падот може да се припише на загубата на 2,4 милиони добиток во лоши временски услови и природни катастрофи во 2000 година. Изгледите за развој надвор од традиционалното потпирање на номадско земјоделство засновано на добиток се ограничени од морето на Монголија и немаат основна инфраструктура . Од 1990 година, повеќе од 1.500 странски компании од 61 земја инвестирале  вкупно 338,3 милиони американски долари во Монголија. До 2003 година приватните компании сочинувале 70% од монголскиот БДП и 80% од извозот.

До неодамна постоеле многу малку ограничувања на странските инвестиции во поголемиот дел од постсоцијалистичкиот период на Монголија. Следствено, придонесот на рударската индустрија кон СДИ се зголемил на скоро 25% во 1999 година од нула во 1990 година.

## Криза до денес
мини|250x250пкс| Монголски работник во фабрика со кашмир
мини|250x250пкс| Пазар во Монголија
Потпирањето на Монголија на трговијата со Кина значело дека светската финансиска криза ја погодила силно, со сериозен застој во растот на нејзината економија. Со остриот пад на цените на металите, особено на бакарот (пад од 65% од јули 2008 година - февруари 2009 година),  извозот на нејзините суровини во 2009 година забележале рекордно најниско ниво од драматичниотт скок во средината на 2007 година. Само што економијата започнала да се опоравува, Монголија била погодена од Зуд во текот на зимскиот период 2009-2010 година, предизвикувајќи многу животни да умрат и со тоа сериозно да влијаат на производството на кашмир што претставува уште 7% од приходите од извозот на земјата.

Според проценките на Светска банка и Меѓународниот монетарен фонд, реалниот раст на БДП се намалил од 8% на 2,7% во 2009 година, а извозот се намалил за 26% од 2,5 милијарди долари на 1,9 милијарди долари пред ветувачки стабилен пораст до 2008 година. Поради ова, било предвидено дека помеѓу 20,000 и 40,000 помалку Монголци (0,7% и 1,4% од населението соодветно) ќе бидат извлечени од сиромаштија, отколку што би се случило без глобалната финансиска криза.

Сепак, кон крајот на 2009 година и почетокот на 2010 година, пазарот започнал да се опоравува уште еднаш. Откако ги идентификувала претходните економски нестабилности, законодавната реформа и заострената фискална политика ветуваале дека ќе ја водат земјата напред и нагоре. Во февруари 2010 година, девизните средства изнесувале 1.569.449 милиони.  Биле формирани нови трговски договори и странските инвеститори внимателно ја следеле „ “.

Рударството е главната индустриска активност во Монголија, сочинувајќи 30% од целата монголска индустрија.  Друга важна индустрија е производството на кашмир. Монголија е втор најголем производител на кашмир во светот, со главната компанија *Гоби кашмир*, сочинувајќи 21% од светското производство на кашмир од 2006 година.

## Волчја економија
Терминот е измислен од Ганхујаг Чулуун Хутагт, а потоа популаризиран од „ “ во нивниот извештај   Тие наведуваат дека Монголија е подготвена да стане новиот азиски тигар или „*монголски волк*“ како што тие претпочитаат да го нарекуваат и предвидуваат „*незапирлив*“ економски раст. Со неодамнешните случувања во рударската индустрија и странскиот интерес што се зголемуваат со зачудувачка стапка, се тврди дека „Волчјата економија“ изгледа подготвена да отскокне. Агресивната титула на овој поим го отсликува односот на земјата на пазарите на капитал и со новооткриени изгледи за минерали има шанса да ја задржи титулата како една од најбрзо растечките економии во светот. 
&#x5B; *[[Википедија:Се бара извор|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2014)">потребно е цитирање</span>]]* &#x5D;

## Банки
Банкарскиот сектор е високо концентриран, со пет банки контролирани околу 80% од финансиските средства заклучно со 2015 година:

### Комерцијални банки

* KhasBank - KhasBank е банка за развој на заедницата и микрофинансиска институција со седиште во Улан Батор, со мрежа на национално ниво од 100 канцеларии и 1309 вработени заклучно со јуни 2012 година.
* Кан банка - Кан банка ја има својата централна канцеларија во Улан Батор, каде што се наоѓаат 5 експозитури. Има 24 регионални подрачни единици низ целата земја, од кои секоја надгледува дополнителни 15 до 25 помали филијали во својата област, вкупно 512.
* Голомт банка - Голомт банка започнала во 1995 година и сега управува со околу 23% од средствата во домашниот банкарски систем.
* Банка за трговија и развој - БТР е формирана во 1990 година и со тоа е најстарата банка во Монголија. Има мрежа од 28 експозитури и центри за порамнување, 60 банкомати, 1300 ПОС терминали и Интернет / СМС банкарство низ целата земја. Странски банки како ING се пробиваат на пазарот.

Во однос на пристапот до кредит, Монголија се рангирала на 61-то место од 189 економии во согласност со истражувањето за „*Едноставно деловно работење*“ од 2015 година. Сепак, Монголија имала една од највисоките стапки на пенетрација во банкарските гранки во светот со 1 филијала на банка на 15.257 жители заклучно со мај 2015 година.

### Инвестициони банки
Со зајакнување на опкружувањето на пазарот на капитал, многу странски и локални инвестициски институции започнале да се етаблираат во Монголија. Најистакнатите локални агенции вклучуваат: ТДБ Капитал , Евроазија Капитал, Инвестициска банка на Моне, БДСец, МИЦЦ и Гранични хартии од вредност .

## Животна средина
Како резултат на брзата урбанизација и политиките на индустриски раст под комунистичкиот режим, влошувањето на околината во Монголија станало главна грижа. Горењето на мек јаглен заедно со илјадници  фабрики во Улан Батор и нагло зголемување на поединечната моторизација резултирало со сериозно загадување на воздухот. Сечењето на шумите, преградените пасишта и, неодамна, напорите за зголемување на производството на жито и сено со орање на повеќе девствено земјиште ја зголемиле ерозијата на почвата од ветер и дожд.

## Други статистички податоци
Следната табела ги прикажува главните економски индикатори во периодот 1990-2017 година.

**Приходите или потрошувачката на домаќинствата според процентот на учество:**

* *најниски 10%:* 3,5%
* *највисоки 10%:* 35% (2005)

**Распределба на семејниот приход - Џиниев [[Џиниев коефициент|индекс]] :** 40 (2000)

**Земјоделство - производи:** пченица, јачмен, зеленчук, фуражни култури, овци, кози, говеда, камили, коњи

**Индустрии:** градежни и градежни материјали; рударство (јаглен, бакар, молибден, флуореспар и злато ); храна и пијалаци; преработка на производи од животинско потекло, производство на кашмир и природни влакна

**Стапка на раст на индустриското производство:** 6% (проценка на 2010 година) )

**Електрична енергија:**

* *производство:* 3,43 TWh (проценка на 2006 година) )
* *потрошувачка:* 2,94 TWh (проценка на 2006 година) )
* *извоз:* 15,95 GWh (проценка на 2006 г.) )
* *увоз:* 125 GWh (проценка на 2006 г.) )

**Електрична енергија - производство по извор:**

* *фосилно гориво:* 80%
* *хидро:* 0%
* *друго:* 20% (2011)
* *јадрено:* 0%

**Нафта:**

* *производство:* 822 барели на ден  (проценка на 2006 година) )
* *потрошувачка:* 11,220 барели на ден   (проценка на 2006 година) )
* *извоз:* 822 барели на ден (проценка на 2006 година) )
* *увоз:* 12,280 барели на ден   (проценка на 2006 година) )

**Извоз - стоки:** бакар, облека, добиток, производи од животинско потекло, кашмир, волна, кожи, флуорес, други обоени метали

**Увоз - стока:** машини и опрема, гориво, автомобили, прехранбени производи, индустриска стока за широка потрошувачка, хемикалии, градежни материјали, шеќер, чај

Девизни **курсеви:** тариги / тугрики по американски долар: 1890 (2014), 1396 (2012), 1.420 (2009), 1.179,6 (2006), 1.205 (2005), 1.187,17 (2004), 1.171 (2003), 1.110,31 (2002), 1.097.7 (2001), 1.076.67 (2000)

## Поврзано

* Монголија и Меѓународниот монетарен фонд
* Земјоделство во Монголија
* Рударство во Монголија

## Наводи

## Надворешни врски

*  Официјална страница на Министерството за финансии
*  Официјална владина страница на Банката во Монголија - централна банка 
* Монголија  Светски факт-книга на ЦИА