Зелка со кадрави лисја

мини|Зелка со кадрави лисја
**Зелка со кадрави лисја**, исто така наречена **лисна зелка**, припаѓа на група сорти на зелка ( *Brassica oleracea* ) кои првенствено се одгледуваат заради нивните јадливи лисја. Се користи и како украсно растение.

## Опис
Растенијата  имаат зелени или виолетови лисја, а централните листови не формираат глава (како кај зелката).

## Етимологија
Името  потекнува од северниот средноанглиски *cale* (спореди шкотски *каил* и германски *Кол* ) за разни зелки. Крајното потекло е латинскиот *caulis* 'зелка'.

## Одгледување
Добиено е од зелки, Зелка со кадрави лисја се смета дека е поблиску до дивата зелка отколку повеќето домашни форми на *B. oleracea*.

Зелката со кадрави лисја е обично двегодишно растение кое се одгледува од семе со широк опсег на температури на 'ртење. Цврста е и напредува во зима, и може да преживее на температури до . Зелката со кадрави лисја може да стане посладка по силни мразови.

### Историја
алт=|мини| Деца кои собираат лисја од црвен руски кељ ''(Brassica napus'' L. subsp. ''napus'' var. ''pabularia'' (DC.) Alef. ) во семејна зеленчукова градина
Зелката со кадрави лисја потекнува од источниот Медитеран и Анадолија, каде што се одгледувала за исхрана најдоцна до 2000 година п.н.е. Кадравите сорти на зелка веќе постоеле заедно со рамнолисни сорти во Грција во 4 век п.н.е. Овие форми, кои Римјаните ги нарекувале Сабелски кељ, се сметаат за предци на модерната зелка.

Најраниот запис за зелка во западна Европа е за тврдоглава зелка во 13 век. Записите во Англија од 14 век прават разлика помеѓу тврдоглава зелка и кељ со лабави листови.

Руските трговци го вовеле рускиот кељ во Канада, а потоа и во САД во 19 век. Ботаничарот од САД Дејвид Ферчајлд е заслужен за воведувањето на кељот (и многу други култури) кај Американците, откако го донел од Хрватска, иако самиот Ферчајлд не сакал зелка, вклучувајќи го и кељот. Во тоа време, кељот широко се одгледувал во Хрватска, најмногу поради тоа што бил лесен за одгледување и евтин, а можел да ја обезсоли почвата.

### Култивирани
Може да се направи разлика помеѓу сортите на зелка според ниската, средната или високата должина на стеблото, заедно со разновидноста на видовите лисја. Боите на листовите се движат од светло зелена до зелена, темно зелена, виолетово-зелена и виолетово-кафеава.

Класификација по тип на лист:

* Кадрави листови (шкотски кељ, сино завиткан кељ)
* Трнлив-лист (црна зелка, попозната по италијанскиот превод „каволо неро“, а позната и како тосканска зелка, тосканско кељ, лацинато и кељ од диносаурус)
* Сјаен лист (сјаен и сјаен)
* Обичен лист (видови со рамни листови како црвено руско и бело руско кељ)
* Лист и копје, или лист од типот на пердуви (вкрстување помеѓу виткан и обичен лист)
* Декоративни (помалку вкусни и поцврсти лисја)

мини|Декоративна зелка во бела и лаванда боја
Бидејќи зелката со кадрави лисја може добро да расте во зима, една сорта на *зелка од репка* се нарекува „ *гладен јаз “* по периодот во зима во традиционалното земјоделство кога малку друго може да се собере. Екстра-високата сорта е позната како *Џерси кељ* или *кравја зелка*. *Каи-лан* или *кинеска зелка* е сорта која често се користи во кинеската кујна. Во Португалија,зелката со кадрави лисја најчесто се нарекува „couve galega“ (галициска зелка или португалска зелка).

#### Декоративен кељ
Многу сорти на зелка со кадрави лисја и зелка се одгледуваат главно за украсните лисја кои се брилијантни бели, црвени, розови, лаванда, сини или виолетови во внатрешноста на розетата. Различните видови украсни зелки се паун кељ, корален принц, камонска корална кралица, зелка за бојадисување и зелкачидори. Декоративната *зелка со кадрави лисја* е јадлива како и секоја друга сорта, но потенцијално не е толку вкусна. Листовите од зелка со кадрави лисја се повеќе се користат како состојка за букети од зеленчук и букети за венчавки.

## Употреба

### Исхрана

Суровиот кељ се состои од 84% вода, 9% јаглени хидрати, 4% протеини и 1% масти (табела). Во 100 грама  сервирање, сировиот кељ обезбедува 207 килоџули енергија од храна и голема количина на витамин К со 3,7 пати поголема од дневната вредност (DV). Тој е богат извор (20% или повеќе од DV) на витамин А, витамин Ц, витамин Б6, фолна киселина и манган (види табела „Кале, сурово“). Кељот е добар извор ( &#x2013; % DV) на тиамин, рибофлавин, пантотенска киселина, витамин Е и неколку минерали во исхраната, вклучувајќи железо, калциум, магнезиум, калиум и фосфор. Варењето суров кељ ги намалува повеќето од овие хранливи материи, додека вредностите за витамините А, Ц и К и манганот остануваат значителни.

### Фитохемикалии
Зелка со кадрави лисја е извор на каротиноиди, лутеин и зеаксантин. Како и со брокулата и другите зеленчуци со крстови, таа содржи глукозинолатни соединенија, како што е глукорафанин, кој придонесува за формирање на сулфорафан, соединение кое е под прелиминарно истражување за неговиот потенцијал да влијае поволно на човековото здравје.

Варењето на кељот го намалува нивото на глукозинатните соединенија, додека готвењето на пареа, микробрановата или пржењето со мешање не предизвикува значителна загуба. Зелка со кадрави лисја е богата со оксална киселина, чие ниво може да се намали со готвење.

Зелка со кадрави лисја содржи високи нивоа на полифеноли, како што е феруличната киселина, со нивоа кои варираат поради еколошките и генетските фактори.

### Кулинарство

#### Производ за ужина
Ароматизираниот „ **чипс од зелка** “ е произведен како замена за чипсот.

#### Регионални употреби

##### Европа
Во Холандија, традиционалното зимско јадење наречено „ boerenkoolstamppot “ е мешавина од кадрава зелка и пире од компири, понекогаш со пржена сланина, и сервирано со најлошото („чадено колбасче“).

Во Северна Германија, постои зимска традиција позната како „ Колфахрт “ („патување со кељ“), каде што група луѓе ќе одат на пешачење низ шумата во текот на денот пред да се соберат во гостилница или приватна резиденција каде што се служи зелката со кадрави лисја. обично со сланина и Kohlwurst („колбас од зелка“). Зелка со кадрави лисја се смета за главна и удобна храна во Северна Германија.

Во Италија, каволо неро зелката со кадрави лисја е состојка на тосканската супа ribollita.

Традиционална португалска супа, *калдо верде*, комбинира пире од компири, многу ситно исечен кељ, маслиново масло и сол. Дополнителни состојки може да вклучуваат супа и исечени, варен зачинет колбас.

Во Шкотска, зелка со кадрави лисја обезбедил таква основа за традиционална исхрана што зборот во некои шкотски дијалекти е синоним за храна. Да се биде „настрана“ значи да се чувствуваш премногу лошо за да јадеш.

Во Ирска, зелка со кадрави лисја се меша со пире од компири за да се направи традиционалното јадење *colcannon*. Популарно е на Ноќта на вештерките, кога може да се служи со колбаси.

Во Обединетото Кралство, одгледувањето на зелка со кадрави лисја (и друг зеленчук) било поттикнато за време на Втората светска војна преку кампањата Dig for Victory. Зеленчукот бил лесен за одгледување и обезбедувал важни хранливи материи што недостасувале во исхраната поради рационализирањето.

##### Азија
Во Шри Ланка е познат како *кола гова* или ела гова. Се одгледува за употреба за јадење. Јадењето наречено „Kale mallung“ се служи речиси насекаде на островот, заедно со оризот.

##### Соединети Држави
Во поголемиот дел од 20 век, зелка со кадрави лисја првенствено се користела во САД за украсни цели; станала попопуларен како зеленчук за јадење во 1990-тите поради нејзината хранлива вредност.

## Во културата
Каилјард школата на шкотските писатели, во која бил вклучен *и* Џ. Во книгата на Катбертсон *, Есента во Кајл и шармот на Канингем*, тој наведува дека Килмаурс во Источен Еаршир бил познат по својот кељ, кој бил важен прехранбен производ. Се раскажува приказна во која едно соседно село се понудило да плати дарежлива цена за некои семки од кељ, понуда премногу добра за да се одбие. Локалните жители се согласиле, но нежното печење на лопата над оган на јаглен обезбедило семето никогаш да не никне.

## Галерија

Податотека:Kale-Bundle.jpg|алт=Curly-leaf kale|зелка со кадрави лисја
Податотека:CSA-Red-Russian-Kale.jpg|алт=Red Russian kale|Црвена руска зелка со кадрави лисја
Податотека:20170526-AMS-LSC-0326_(34137217614).jpg|алт=Tuscan kale| Тосканска зелка со кадрави лисја
Податотека:Making_kale_chips_in_Lockport,_Illinois.jpg|алт=Making kale chips in Illinois|Правење чипс од зелка во Илиноис
Податотека:Kogt_skinke_brunede_kartofler_grønlangkål.jpg|алт=A traditional New Years Danish dish: boiled ham, glazed potatoes and stewed kale|Традиционалноновогодишно данско јадење: варена шунка, глазирани компири и задушена зелка со кадрави лисја
Податотека:Vegan_Stack_at_Two_Mountains_(cropped).jpg|алт=A kale-based dish with other vegetables and sourdough bread, served at a restaurant in Australia|Јадење на база на зелка со кадрави лисја со друг зеленчук илеб од кисело тесто, Сервирано во ресторан во Австралија


## Поврзано

* ''Crambe maritima'' – морска зелка со кадрави лисја
* Лиснат зеленчук
* Зелка

## Наводи

## Надворешни врски

* База на податоци од срж-стебло - Растенија за иднината
* PROTA-база на ''Brassica oleracea'' (лист зелка)

Категорија:Лиснат зеленчук
Категорија:Зеленчуци
Категорија:Зелки
Категорија:Зелковиди