Елизабетанска книжевност

[мини|300x300пкс|Портрет на [Елизабета I од неидентификуван уметник. Овој портрет го прикажува царското величество на Елизабета I во преден план, како и англискиот пораз над шпанската армада, во позадината.]]
**Елизабетанска книжевност** — дела создадени за време на владеењето на кралицата Елизабета I (1558–1603), се смета за една од најпрекрасните доба на англиската книжевност. Покрај драмата и театарот, таа се карактеризира и по расцутот на поезијата, со нови форми како што биле сонетот, Спенсеровата строфа и драматичниот бел стих, како и на прозата, вклучувајќи историски хроники, памфлети и првите англиски романи. Меѓу главните писатели се Вилијам Шекспир, Едмунд Спенсер, Кристофер Марлоу, Џон Лили, Џон Дон, Волтер Рoли, Ричард Хукер, Бен Џонсон, Филип Сидни, Томас Кид и Ричард Барнфилд.

## Историски контекст
Елизабета I претседавала со енергична култура која доживеала значајни достигнувања во уметноста и големи откритија, со поразот на воените закани од Шпанија, и при чие владеење доминирл таканаречен „Елизабетански сентимент“ под чие влијание се создала Англиканската црква.

За време на нејзиното владеење, културата центрирана во Лондон, и дворската и популарната, произвела одлична поезија и драма. Англиските драматурзи го комбинирале влијанието на средновековниот театар со влијанието на римските драматурзи и Сенека (врз трагедијата), како и на Плавт и Теренциј (врз комедијата). Италија била важен извор за ренесансните идеи во Англија, а лингвистот и лексикограф Џон Флорио (1553–1625), чиј татко бил Италијанец, кога бил кралски тутор во дворот на Јаков I, го популаризирал италијанскиот јазик и култура во Англија. Тој, исто така, ги превел делата на Монтењ од француски на англиски јазик.

## Проза
Двајца од најважните елизабетански прозаисти биле Џон Лили (1554–1606) и Томас Неш (ноември 1567 – околу 1601). Лили бил англиски писател, поет, драматург и политичар, најпознат по своите книги *„Еуфуј: Анатомија на духовитоста“* (1578) и *„Еуфуј и неговата Англија“* (1580). Лилиовиот манириран литературен стил, кој потекнувал од неговите први книги, е познат како *еуфуизам.* Лили бил примарното влијание врз драмите на Вилијам Шекспир, а особено врз неговите романтични комедии. Драмата на Лили *„Љубовната метаморфоза“* имала големо влијание врз *„[[Со сила убавина не бидува]]“*, а неговата *Галатеја* била можен извор за други драми. Томас Неш се смета за најголем од англиските елизабетански памфлетисти. Тој бил драматург, поет и сатиричар, најпознат по неговиот роман *„Несреќниот патник“*.

Џорџ Патенхам (1529–1590) бил англиски писател и литературен критичар од 16 век. Тој се смета за автор на влијателниот прирачник за поезија и реторика, *„Уметноста на англиската поезија“* (1589).

## Поезија
[мини|Епската поема ''„Кралицата на вилите“'' од Едмунд Спенсер; насловна страница, печатена за [Вилијам Понсонби во 1590 година.]]
Италијанската книжевност имала значајно влијание врз поезијата на Томас Вајат (1503–42), еден од најраните англиски ренесансни поети. Тој бил одговорен за многу иновации во англиската поезија и, заедно со Хенри Хавард (1516/1517–47), го вовел сонетот од Италија во Англија на почетокот на 16 век.  Изјавената цел на Вајат била да експериментира со англискиот јазик, да го цивилизира, да ги подигне неговите моќи на ниво на оние на неговите соседи. Иако значителен дел од неговото литературно творештво се состои од преводи и имитации на сонети од италијанскиот поет Петрарка, тој исто така пишувал и свои сонети. Вајат позајмил теми од сонетите на Петрарка, но неговите римски шеми прават значително отстапување. Петраркистичките сонети започнуваат со октава (осум стихови), а римата била АББА АББА. Песните на Петрарка никогаш не завршувале во двостих. Вајат ја користил Петрарканската октава, но неговата најчеста шема на сестетска рима била CDDC EE. Ова ги означувало почетоците на англискиот сонет со три четиристиха и завршен двостих.

Кон крајот на 16 век, англиската поезија се карактеризирала со разработка на јазикот и обемни алузии на класичните митови. Најважните поети од оваа ера биле Едмунд Спенсер и Филип Сидни. Самата Елизабет, производ на ренесансниот хуманизам, повремено создавала песни, вклучувајќи ги „На заминувањето на господинот“ и „Сомнежот на идните непријатели“.

Едмунд Спенсер (околу 1552–1599) бил еден од најважните поети од овој период, автор на *„[[Кралицата на вилите]]“* (1590 и 1596), епска поема и фантастична алегорија што ја славела Тјудорската династија и Елизабета I. Друга голема личност, Сер Филип Сидни (1554–86), бил англиски поет, дворјанин и војник, и бил запаметен како една од најистакнатите личности од елизабетанската ера. Неговите дела вклучуваат *„Астрофел и Стела“*, *„Апологија на прозата“* и *„Аркадија“ од Грофита на од Пембрук"*. Поемите кои биле наменети за музика како песни, како на пример тие од Томас Кемпион (1567–1620), станале популарни бидејќи печатената литература се ширела пошироко во домаќинствата.

Шекспир, исто така, го популаризирал англискиот сонет, кој направил значајни промени во моделот на Петрарка.

### Промени во канонот
Во 20 век, многуте есеи на Т. С. Елиот на теми од елизабетанскиот период главно се занимавале со елизабетанскиот театар, но тој се обидел да ги врати одамна заборавените поети во центарот на вниманието на јавноста, вклучувајќи го Џон Дејвис, чија кауза ја застапувал во статија во *„The Times Literary Supplement“* во 1926 година (повторно објавена во *„За поезијата и поетите“* во 1957 година).

Во 1939 година, американскиот критичар Ивор Винтерс предложил алтернативен канон на елизабетанската поезија, во кој ги исклучил познатите претставници на Петраркистичаката школа на поезија, најпознати од кои биле Сидни и Спенсер. Наместо тоа, тој се фокусирал на „домородното или обично стилско“ *анти-Петраркистичко* движење, за кое тврдел дека било занемарено и потценето.  Најпотценетиот член на ова движење, според него, бил Џорџ Гаскоњ (1525–1577), кој „заслужува да биде рангиран... меѓу шесте или седумте најголеми лирски поети на векот, а можеби и повисоко“. Други членови биле Сер Волтер Роли (1552–1618), Томас Неш (1567–1601), Барнабе Гуџ (1540–1594) и Џорџ Турбервил (1540–1610). Винтерс ги окарактеризирал нивните анти-Петраркистички песни како песни со „широки, едноставни и очигледни“ теми што се карактеризираат со „пословичен“, како и со воздржан, афористички стил; таков поет би „го поставил своето прашање што е можно поекономично, а не, како што се Петраркистите, во задоволствата на реториката сама по себе“.

И Елиот и Винтерс биле во голема мера застапници на воспоставениот канон. Сепак, кон крајот на 20 век, воспоставениот канон бил критикуван, особено од оние кои сакале да го прошират за да вклучат, на пример, повеќе писателки.

## Театар
Италијанската ренесанса го открила повторно античкиот грчки и римски театар. Ова оживување на интересот било инструментално во развојот на новата драма, која тогаш почнала да се одвојува од старите мистерии и чудотворни драми од средниот век. Италијанците биле инспирирани од Сенека, (голем трагичар и филозоф, како и учител на Нерон), и од Плавт (чии комични клишеа, особено за фалбаџискиот војник, имале моќно влијание за време на ренесансата и во последователните периоди). Сепак, италијанските трагедии прифатиле принцип спротивен на етиката на Сенека: прикажување крв и насилство на сцената. Во драмите на Сенека, ваквите сцени ги играле само ликовите.
мини|245x245пкс|Скица од 1596 година на проба во тек на потпорната сцена на „Лебедот“, прикажува типична кружна елизабетанска театарска куќа со отворен покрив.
За време на владеењето на Елизабета I (1558–1603) и потоа на Јаков I (1603–25), кон крајот на 16-ти и почетокот на 17-ти век, во рамки на културата центрирана во Лондон била создавана одлична поезија и драма. Англиските драматурзи биле заинтригирани од италијанскиот модел: во Лондон се населила впечатлива заедница на италијански актери. Лингвистот и лексикограф Џон Флорио (1553–1625), чиј татко бил Италијанец, бил тутор во дворот на Јаков I и можен пријател и влијание врз Вилијам Шекспир. Тој бил и преведувач на Монтењ на англиски јазик. Меѓу најраните елизабетански драми вклучувале: *„[[Горбодук]]"* (1561) од Саквил и Нортон, и трагедијата за одмазда *„Шпанската трагедија“* (1592) на Томас Кид (1558–94). Многу популарна и влијателна во своето време, *„Шпанската трагедија“* воспоставила нов жанр во англиската литература, трагедија за одмазда. Нејзиниот заплет содржи неколку насилни убиства и еден од ликовите е персонификација на Одмаздата. *Шпанската трагедија* често се споменувала или пародирала во делата напишани од други елизабетански драматурзи, вклучувајќи ги Вилијам Шекспир, Бен Џонсон и Кристофер Марлоу. Многу елементи од *Шпанската трагедија* се појавуваат во Шекспировиот *[[Хамлет]].* Томас Кид често се смета за автор на хипотетичкиот *[[Ур-Хамлет]],* кој можеби бил еден од главните извори на Шекспир за *Хамлет*.

Џејн Ламли (1537–1578) била првата личност што го превела Еврипид на англиски јазик. Нејзиниот превод на *„Ифигенија во Авлида“* било првото познато драмско дело од жена на англиски јазик.

Вилијам Шекспир (1564–1616) се издвојува во овој период и како поет и како драматург. Шекспир пишувал драми во различни жанрови, вклучувајќи историски дела, трагедии, комедии и доцни романси, или трагикомедии. Неговите рани класични и италијански комедии, како што е *„[[Комедија на забуни]]"*, во средината на 1590-тите години отстапуваат место на романтичната атмосфера на неговите најголеми комедии, *„[[Сон на летната ноќ]]"*, *„[[Од влакно ортома]]"*, *„[[Како ви е арно, така]]"* и *„[[Дванаесетта ноќ]]“*. По *„Ричард II“*, напишан речиси целосно во стихови, Шекспир вовел прозна комедија во историјата на доцните 1590-ти години, *[[Хенри IV, Дел 1|„Хенри IV“, делови 1]]* и *[[Хенри IV, Дел 2|2]]* и *„Хенри V“*. Овој период започнува и завршува со две трагедии: *„[[Ромео и Јулија]]"* и *„[[Јулиј Цезар (драма)|Јулиј Цезар]]"*, заснован на преводот на Томас Норт од 1579 година на *„[[Напоредни животописи]]"* од Плутарх, кој вовел нов вид драма.

Кариерата на Шекспир продолжила во јакобинскиот период, а на почетокот на 17 век Шекспир ги напишал таканаречените „проблемни драми“, *[[Танте за кукуригу]]*, *[[Троил и Кресида]]* и *[[Сè е добро што завршува добро]]*, како и голем број од неговите најпознати трагедии, вклучувајќи ги *[[Хамлет]]*, *[[Отело]]*, *[[Магбет]]*, *[[Кралот Лир]]* и *[[Антониј и Клеопатра]]*. Заплетите на трагедиите на Шекспир честопати се потпираат на такви фатални грешки или недостатоци, кои го нарушуваат редот и го уништуваат херојот и оние што ги сака. Во својот последен период, Шекспир се свртел кон романсата или трагикомедијата и завршил уште три големи драми: *[[Симбелин]]*, *[[Зимска бајка]]* и *[[Бура (драма)|Бура]]*, како и соработката, *Перикле, принцот од Тир*. Помалку мрачни од трагедиите, овие четири драми се со потежок тон од комедиите од 1590-тите години, но завршуваат со помирување и простување на потенцијално трагичните грешки. Шекспир соработувал на уште две зачувани драми, *[[Хенри VIII (драма)|„Хенри VIII“]]* и *„[[Двајцата благородни земјаци]]“*, веројатно со Џон Флечер.

Други важни личности во елизабетанскиот театар биле Кристофер Марлоу и Томас Декер.

Тематиката на Марлоу (1564–1593) е различна од онаа на Шекспир бидејќи повеќе се фокусира на моралната драма на ренесансниот човек отколку на која било друга работа. Црпејќи од германскиот фолклор, Марлоу ја претставил приказната за Фауст во Англија во својата драма *„Доктор Фауст“* (околу 1592 г.), за научник и магионичар кој, опседнат од жедта за знаење и желбата да ја доведе технолошката моќ на човекот до нејзините граници, ја продава својата душа на ѓаволот. *Фауст* ја користи „драматичната рамка на моралните драми во нејзиното претставување на приказна за искушението, падот и проклетството, како и слободната употреба на морални фигури како што се добриот ангел и лошиот ангел и седумте смртоносни гревови, заедно со ѓаволите Луцифер и Мефистофел“.

Томас Декер (околу 1570–1632) бил вклучен, помеѓу 1598 и 1602 година, во пишувањето на околу четириесет претстави, обично во соработка. Особено бил запаметен по *„Празникот на чевларот“* (1599), дело каде што се чини дека е единствен автор. Декер е познат по неговото „реалистично прикажување на секојдневниот живот во Лондон“ и по „неговата симпатија кон сиромашните и угнетените“.

Роберт Грин (околу 1558–1592) бил уште еден популарен драматург, но денес е најпознат по постхумната брошура што му се припишува, *„Гринс, Гроутс-ворт од Вите“, купен со милион долари покајание*, за која се верува дека содржи напад врз Вилијам Шекспир.

## Список на други писатели
Список на други писатели родени во овој период:

* Џон Дон (1572–1631)
* Бен Џонсон (1572–1637)
* Томас Мидлтон (1580–1627)
* Џон Вебстер (околу 1580–околу 1634)

## Поврзано
* Англиска книжевност#Јакобинска книжевност
* Ренесансна книжевност
* Англиски ренесансен театар

## Наводи

Категорија:Историја на книжевноста
Категорија:Ренесансна книжевност