Носорог

**Носорози** () — семејство непарнокопитни животни со пет преживеани видови. Два од овие вида потекнуваат од Африка, а останатите три од Азија. Три од петте вида (јаванскиот, суматранскиот и црниот носорог) се критично загрозени видови. Индискиот носорог е загрозен вид од кој се проценува дека има уште 2700 единки во дивината. Белиот носорог е на списокот на ранливи видови со преостанати 9000 единки во дивината.
 
Животните од ова семејство се едни од најголемите живи примероци на мегафауната, и сите видови достигнуваат тежина од над еден тон. Тие се тревопасни, имаат тенка кожа (1,5 – 5 сантиметри), составена од слоеви на колаген со кристална структура. Во споредба до нивната големина, овие цицачи имаат релативно мал мозок (400-600 грама) и голем рог. Најчесто се хранат со лисјести растенија, но доколку е потребно можат и да ферментираат пофиброзна растителна храна во дебелото црево. За разлика од останатите непарнокопитни животни, африканските видови на носорози немаат предни заби, поради што за пасење растенија ги користат катниците и преткатниците. 
 
Носорозите се доста ценети поради нивниот карактеристичен рог. Овој рог е изграден од кератин, истата белковина од која е направена косата или ноктите. Двата африкански вида на носорог и суматранскиот носорог имаат два рога, додека индискиот и јаванскиот имаат само еден. Носорозите имаат одличен слух и осет за мирис, но доста слаб вид. Повеќето живеат 60 години или повеќе.

## Еволуција
[thumb|right|Изумрен род [Indricothere]]
[right|thumb|''[Teleoceras*, изумрен род на носорози]]
[[Податотека:Wooly rhinoceros.jpg|right|thumb|*Coelodonta*, изумрениот влакнест носорог.]]

Носорозите се одвоиле од останатите [[непарнокопитни]] животни за време на раниот [[еоцен]]. Од овој период се и [[фосил]]ите од *Hyrachyus eximus* пронајдени во [[Северна Америка]]. Малите предци биле без рог и повеќе потсетуваат на [[тапир]] или мал [[коњ]] отколку на носорог. Три семејства, кои понекогаш се групираат во натсемејството Rhinocerotidea, еволуирале за време на еоценот: Hyracodontidae, Amynodontidae и Rhinocerotidae.
 
Hyracodontidae, познати како „тркачки носорози“ биле адаптирани за брзо трчање што ги прави многу послични со денешните коњи. Најмалото животно од ова семејство било со големина на куче, додека најголемото наречено *Indricotherium*, се смета за еден од најголемите копнени [[цицачи]] кои некогаш живееле. Ова животно било без рог, високо скоро 7 метри и 10 метри долго, се проценува дека тежел околу 15 тони. Како и [[жирафа]]та, ова животно се хранело со листови од дрвјата. Животните од семејството Hyracodontidae биле распространети низ Евроазија за време од средниот еоцен до раниот [[миоцен]].
 
Семејството Amynodontidae, познато и како „водни носорози“, била распространета низ Северна Америка и [[Евроазија]] од доцниот еоцен до раниот [[олигоцен]]. Овие животни по нивниот изглед и начин на живот биле слични на [[нилски коњ|нилскиот коњ]]. Ги населувале реките и езерата, и имале многу слични карактеристични адаптации на полуводниот живот како нилските коњи.
 
Семејството во кое спаѓаат сите преживеани видови на носорози, Rhinocerotidae, за првпат се појавила до доцниот еоцен во Евроазија. Привте членови на ова семејство биле мали цицачи групирани во 26 рода кои живееле низ Евроазија и Северна Америка, сè додека поголемиот број од нив изумреле во средниот олигоцен. Неколку независни рода останале, како на пример *Menoceras*, носорози со големина на свиња кои имале два рога еден до друг, или *Teleoceras* од Северна Америка кои имале кратки нозе и живееле пред околу 5 милиони години. Последниот носорог изумрел во Америка а време на [[плиоцен]]от.
 
Денешните носорози се верува де се распространиле од [[Азија]] за време на почетокот на миоценот. Два вида го преживеале последното [[ледено доба]] и ја населиле [[Европа]] пред околу 10 000 години. [[Влакнест носорог|Влакнестиот носорог]] се појавил во [[Кина]] пред околу милион години и за првпат пристигнал во Европа пред околу 600 000 години. А потоа повторно и пред околу 200 000 години кога заедно со [[Влакнест мамут|Влакнестиот мамут]], станале жртви на првите луѓе и најверојатно биле ловени до изумирање. Еден друг вид на огромен носорог, *Elasmotherum*, го преживеал последното ледено доба. Познат е како џиновски носорог кој бил висок 2 метри, долг 5 и тежел околу пет тона. Имал еден огромен рог и долги нозе за трчање.
 
Еден од преживеаните видови, [[Суматрански носорог|Суматранскиот носорог]], за првпат се одвоили пред 15 милиони години. Овој вид е близок роднина на Влакнестиот носорог, но не и со останатите денешни видови. [[Индиски носорог|Индискиот]] и [[Јавански носорог|Јаванскиот носорог]] се роднини и се од помлада линија на азиски носорози. Предците на овие два вида се одвоиле од останатите пред 2-4 милиони години.
 
Потеклото на двата африкански вида е некаде во доцниот миоцен (пред 11-5 милиони години) и како предок се смета  *Ceratotherium neuMayri*. Родот кои ги содржи преживеаните видови се одоил за време на раниот плиоцен (пред 5-3,5 милиони години) кога можниот предок на [[Црн носорог|Црниот носорог]], *Diceros praecox* се појавува во фосилните остатоци. Црниот и [[Бел носорог|белиот носорог]] сѐ уште се доста сродни па можат дури и да се парат и да донесат на свет здраво потомство.

== Таксономија ==
[[Податотека:Rhinosizes.png|thumb|left|Големинска споредба на преживеаните видови на носорози]]
Името на семејството Rhinocerotidae е добиено од [[грчки јазик|грчките]] зборови ῥινός (*ринос*) што значи нос и κέρας (*керас*) што значи рог.
 
Петте преживеани видови носорози спаѓаат во три категории. Двата африкански вида, [[Бел носорог|Белиот носорог]] и [[Црн носорог|Црниот носорог]], се издвоиле за време на раниот [[плиоцен]] (пред околу 5 милиони години) но родот *Dicerotini* во кој спаѓаат се издвоил за време на средниот [[миоцен]] (пред 14,2 милиони години). Главната разлика помеѓу црниот и белиот носорог е обликот на нивната уста. Белите носорози имаат широки и рамни усни, додека кај црните усните се долги и испакнати. Популарна, но сѐ уште непроверена теорија е дека името на белиот носорог е грешка односно погрешно толкување на зборот wijd („широк“ на [[африкански јазик|африкански]]) со кој се објаснувал обликот на усните. Белиот носорог е поделен на северен и јужен подвид. 
 
Постојат два вида од родот [[Rhinocerotini]] – загрозениот вид [[Индиски носорог]] и критично загрозниот [[Јавански носорог]], кои се одвоиле еден од друг пред околу 10 милиони години. Критично загрозениот вид [[Суматрански носорог]] е единствениот преживеан вид од најстариот род *Dicerorhinini* кој се одвоил од останатите за време на миоценот (пред околу 20 милиони години) . 
 
Во зоолошката градина Dvůr Králové во [[Чешка]], во 1977 година е добиен [[хибрид]] помеѓу двата подвида на белиот носорог – мешавина од *Ceratotherium s. simum* и *C. s. Cottoni*. Постојат и хибриди од видовите бел и црн носорог.
 
Сите носорози имаат 82 [[хромозом]]а (во диплоидна клетка), освен црниот носорог кој има 84. Ова е животно со најголем број на хромозоми од [[цицачи]]те.
 
=== Бел носорог ===
[[Податотека:Ceratotherium simum kwh 2.jpg|thumb|right|Бел носорог]]

*'Белиот носорог** (''Ceratotherium simum''), после [[слон]]от, е еден од најголемите копнени животни во светот, заедно со [[Индиски носорог|индискиот носорог]] и [[нилски коњ|нилскиот коњ]] со кои има слична големина. Постојат два подвида на белиот носорог. Првиот подвид е [[Јужен бел носорог|Јужниот бел носорог]] (''Ceratotherium simum simum'') кој живее во [[Јужна Африка]]. Популацијата на овој подвид се проценува на 14.500 единки, што го прави најраспространет носорог во светот. Сепак популацијата на вториот подвид [[Северен бел носорог|Северниот бел носорог]] (''Ceratotherium simum cottoni'') се проценува на 4 единки во дивината, а од јуни 2008 се претпоставува дека овој подвид можно е да е изумрен во дивината.
 
=== Црн носорог ===
[[Податотека:Ostafrikanisches Spitzmaulnashorn.JPG|thumb|right|Црн носорог]]

Името **Црн носорог** (''Diceros bicornis'') е одбрано за да може да се разликува од белиот носорог. Ова може да е прилично збунувачки поради фактот дека овие два вида имаат многу слична боја на [[кожа]]та. Постојат четири подвида на црниот носорог: јужно-централен (''[[Diceros bicornis minor]]'') кој некогаш живеел од централниот дел на [[Танзанија]] па јужно до [[Замбија]], [[Зимбабве]] и [[Мозамбик]], и до северниот дел на [[ЈАР]], јужно-западен подвид (''[[Diceros bicornis bicornis]]'') кој ги населува саваните во [[Намибија]], [[Ангола]], [[Боцвана]] и западна Јужна Африка, источно африкански подвид (''[[Diceros bicornis michaeli]]'') кој живее претежно во Танзанија и западно африкански (''[[Diceros bicornis longipes]]'') кој е прогласен за изумрен во 2006 година.

=== Индиски носорог ===
[[Податотека:Panzernashorn2004.jpg|thumb|right|Индиски носорог]]

**Индискиот носорог** (''Rhinoceros unicornis'') живее на просторите на [[Непал]] и во [[Асам]], [[Индија]]. Во минатото населувал територии од [[Пакистан]] до [[Бурма]] на најверојатно и делови од [[Кина]]. Поради влијанието на човекот, природното живеалиште на овој вид се смалил, па денес ги среќаваме само во неколку мали популации во североисточна Индија, Непал и во Националниот парк во Пакистан. Негова [[животна средина]] се големите пасишта и шуми во подножјето на [[Хималаи]]те.

=== Јавански носорог ===
[[Податотека:Javan Rhino Zimmerman.jpg|thumb|right|Слика на јавански носорог]]

**Јаванскиот носорог** (''Rhinoceros sondaicus'') е еден од најретките и најзагрозените големи [[цицачи]] во светот. Според проценките направени во [[2002]] година, останати се околу 60 единки во [[Јава]] ([[Индонезија]]) и [[Виетнам]]. Овие носорози претпочитаат густи дождовни шуми, каде има високи треви и бари со кал. Иако во минатото бил распространет речиси низ цела [[Азија]], за време на 1930-тите е ловен скоро до истребување во [[Индија]], [[Бурма]], [[Малезија]] и [[Суматра]], поради верувањето дека неговиот рог и неговата [[крв]] имаат исцелителни моќи.
 
=== Суматрански носорог ===
[[Податотека:Sumatran Rhinoceros - Rapunzel.jpg|thumb|right|Суматрански носорог]]

**Суматранскиот носорог** (''Dicerorhinus sumatrensis'') е најмалиот преживеан вид на носорог, како и видот кој има најмногу крзно. Оваа одлика му овозможува да преживее на високите надморски височини во [[Борнео]] и [[Суматра]]. Како последица на губењето на природното живеалиште и на ловокрадството, бројот на единки од овој вид е драстично намален, што го прави овој носорог еден од најретките [[цицачи]] на светот. Се претпоставува дека се преостанати уште само 275 суматрански носорози.
 
=== Класификација ===
* **Семејство Rhinocerotidae** 
** **Потсемејство Rhinocerotinae**
*** ***Племе Aceratheriini***
**** † ''[[Aceratherium]]''
**** † ''[[Acerorhinus]]''
**** † ''[[Alicornops]]''
**** † ''[[Aphelops]]''
**** † ''[[Chilotheridium]]''
**** † ''[[Chilotherium]]''
**** † ''[[Dromoceratherium]]''
**** † ''[[Floridaceras]]''
**** † ''[[Hoploaceratherium]]''
**** † ''[[Mesaceratherium]]''
**** † ''[[Peraceras]]''
**** † ''[[Plesiaceratherium]]''
**** † ''[[Proaceratherium]]''
**** † ''[[Sinorhinus]]''
**** † ''[[Subchilotherium]]''
*** ***Племе Teleoceratini***
**** † ''[[Aprotodon]]''
**** † ''[[Brachydiceratherium]]''
**** † ''[[Brachypodella]]''
**** † ''[[Brachypotherium]]''
**** † ''[[Diaceratherium]]''
**** † ''[[Prosantorhinus]]''
**** † ''[[Shennongtherium]]''
**** † ''[[Teleoceras]]''
*** ***Племе Rhinocerotini***
**** † ''[[Gaindatherium]]''
**** ''[[Rhinoceros]]'' – [[Индиски носорог|Индиски]] и [[Јавански носорог]]
*** ***Племе Dicerorhinini***
**** † ''[[Coelodonta]]'' – [[Влакнест носорог]]
**** ''[[Dicerorhinus]]'' – [[Суматрански носорог]]
**** † ''[[Dihoplus]]''
**** † ''[[Lartetotherium]]''
**** † ''[[Stephanorhinus]]''
*** ***Племе Dicerotini***
**** ''[[Ceratotherium]]'' – [[Бел носорог]]
**** ''[[Diceros]]'' – [[Црн носорог]]
**** † ''[[Paradiceros]]''
** **Потсемејство Elasmotheriinae**
*** †''[[Gulfoceras]]''
*** ***Племе Diceratheriini***
**** † ''[[Diceratherium]]''
**** † ''[[Subhyracodon]]''
*** ***Племе Elasmotheriini**'
**** † *Bugtirhinus*
**** † *Caementodon*
**** † *Elasmotherium* – [[Џиновски носорог]]
**** † *Hispanotherium*
**** † *Huaqingtherium*
**** † *Iranotherium*
**** † *Kenyatherium*
**** † *Meninatherium*
**** † *Menoceras*
**** † *Ougandatherium*
**** † *Parelasmotherium*
**** † *Procoelodonta*
**** † *Sinotherium*
 
<small>† означува изумрени родови</small>

== Рогот на носорозите ==
[[Податотека:Bundesarchiv Bild 135-S-15-17-39, Tibetexpedition, Mönch mit Nashornhorn.jpg|мини|десно|180п|Тибетски свештеник со рог од носорог]]
 
Најпрепознатливата одлика на носорозите е нивниот голем рог кој се наоѓа над носот. Рогот на носорозите, за разлика од останатите животни рогови е составен од [[кератин]] и нема коскена срж како на пример роговите кај говедата. Роговите на носорозите се користат во традиционалната азиска медицина, но и се користат за правење рачки за ножеви во [[Јемен]] и [[Оман]].
 
Едно познато недоразбирање е тоа дека прав направена од рогот се користи како [[афродизијак]] во традиционалната кинеска медицина. Всушност оваа прав се користи како лек за треска и грчеви.

== Легенди ==
Во [[Малезија]], [[Индија]] и [[Бурма]], постои легенда за носорозите кои ги гаснат пожарите. Овој легендарен носорог има и посебно име на [[малајски јазик|малајски]] „badak api“ (*badak* - носорог, *api'' - оган). Се верува дека доколу се појави пожар во шумата, ова животно се појавува и го гаси огнот настапувајќи на него.

## Носорогот како тема во уметноста и во популарната култура
* „Носорогот и добрата самовила“ — кус расказ за деца на ангискиот писател Доналд Басет од 1967 година.
* „Носорог, Росоког, Рогонос“ — песна на македонскиот писател Славко Јаневски.
* „Носорог“ — песна на Готама Буда.

## Наводи

## Надворешни врски
* Rhino Species  & Rhino Images  page on the Rhino Resource Center
* International Rhino Foundation 
* The Ol Pejeta Conservancy, Kenya 
* SOS Rhino
* Save the Rhino
* The SAVE FOUNDATION of Australia
* Носорог - Светски фонд за природа
* Rhino photographs and information

Категорија:Непарнокопитни
Категорија:Носорози