Право на поправка

**Правото на поправка или ремонт** — законско право на сопствениците на уреди и опрема слободно да модифицираат и поправаат производи како што се автомобили, електроника и земјоделска опрема. Правото на поправка може да се однесува и на општественото движење на граѓаните кои вршат притисок врз своите владини тела да донесат закони што го штитат правото на поправка.

Вообичаени пречки за поправка вклучуваат барања за користење само на услугите за одржување од производителот, ограничувања за пристап до алатки и компоненти и софтверски бариери.

Застапниците на ова право посочуваат на придобивките од прифатливоста на цените, одржливоста и достапноста на критичните залихи во време на криза.

## Влијанија
Иако првично била главно водена од агенциите за заштита на потрошувачите во автомобилската индустрија и индустријата за постпродажни услуги во автомобилската индустрија, расправата за воспоставување право на поправка не само за возила, туку и за секаков вид електронски производи добила на напнатост бидејќи потрошувачката електроника, како што се паметните телефони и компјутерите, станала универзално достапна, предизвикувајќи скршената и употребувана електроника да стане најбрзо растечки отпад. Денес се проценува дека повеќе од половина од населението на западниот свет има еден или повеќе употребувани или расипани електронски уреди дома кои не се враќаат на пазарот поради недостаток на достапни поправки.

Покрај стоките за широка потрошувачка, пристапот до поправка на здравствена опрема претставувала нова вест на почетокот на пандемијата КОВИД-19 во 2020 година, кога болниците се соочиле со проблеми со одржување на дел од критичната медицинска опрема со голема побарувачка, особено респираторите.

Пандемијата, исто така, се сметала за причина за растот на движењето за право на поправка, бидејќи голем број на сервиси биле затворени. Списанието *„Економист“* исто така го навел очекувањето дека сопствениците на производи треба да можат да ги поправат како чувство за морална правда или права на сопственост. Оние кои се борат против планираната застареност, исто така, забележале кога трошоците за поправка ги надминуваат трошоците за замена, бидејќи компаниите што го создале производот задржале монопол врз неговата поправка, што ги зголемило цените.

## Дефиниција
Правото на поправка се однесува на прифатениот концепт дека на крајните корисници на технички, електронски или автомобилски уреди треба да им биде дозволено слободно да ги поправаат своите производи. Некои значајни аспекти на производот вклучуваат:

# Уредот треба да биде конструиран и дизајниран на начин што овозможува лесно извршување на поправки;
# Крајните корисници и независните даватели на услуги за поправка треба да можат да пристапат до оригинални резервни делови и потребни алатки (софтвер, како и физички алатки) по фер пазарни услови;
# поправките, по дизајн, треба да бидат можни и да не бидат попречени од софтверско програмирање; и
# Поправливоста на уредот треба јасно да биде соопштена од производителот.

Некои цели на правото на ремонт се да се фаворизира поправката наместо замената и да се направат таквите поправки подостапни, што би требло да доведе до поодржлива економија и намалување на електронскиот отпад.

### Дизајн погоден за поправка
Употребата на лепак или сопствени завртки според експертите може да ги отежни поправките. Генерално, сопственичките делови и додатоци можат да ги отежнат поправките на производите, како што се портите за полнење и адаптерите „*Lightning*“ на Apple, за кои е потребен нестандарден процес на поправка, што ја навело Европската Унија да ги стандардизира портите за полнење за мали уреди, барајќи од сите уреди да користат USB-C.

### Достапни резервни делови и алатки
Деловите и алатките потребни за поправки треба да бидат достапни за сите, вклучително и за потрошувачите.

### Софтвер
**Спарувањето на делови** спречува замена на делови без јавка што им ја даваат на претпочитаните техничари. Новите начини за заклучување на уредите како што е спарувањето на делови (компонентите на уредот се серијализирани и не можат да се заменат со други) стануваат сè попопуларни помеѓу производителите, вклучително и управувањето со дигитални права. Употребата на одобрени делови може да ја зголеми цената на поправката, што ги наведува многу потрошувачи да го забрзаат циклусот на надградба на нов уред.

Покрај пристапот до ажурирања на програмска опрема, како главна цел се споменува и можноста за поставување софтвер од трети страни, што, на пример, би овозможило некои уреди да се адаптираат со текот на времето.

### Транспарентност
Прирачниците и моделите за дизајн треба да бидат слободно достапни и да им помогнат на потрошувачите да знаат како да ги поправаат своите уреди.

## Историја
мини| Картелот „Phoebus“ често се тврди дека е пример за планирана застареност.
Стратегијата за постојано менување на производите со цел да се создаде постојана побарувачка за најновата генерација била спроведена во голем обем од страна на извршниот директор на „Џенерал моторс“, Алфред П. Слоун. Џенерал моторс го престигнал Форд како најголем американски производител на автомобили и планираната застареност со годишни варијанти на производот станала широко усвоена низ индустриите во американската економија, на крајот усвоена од Форд до 1933 година.

Автомобилската индустрија била на чело на воспоставувањето на концептот за сертифицирана поправка: започнувајќи од 1910-тите, Форд основал сертифицирани дилери и сервисни мрежи за да промовира делови произведени од Форд, наместо независни сервиси за поправка и честопати делови по продажбата. Форд, исто така, се залагал за стандардизирани цени меѓу сертифицираните сервиси за поправка, правејќи ги фиксните такси задолжителни дури и за различни поправки. Комбинацијата од годишни ажурирања на автомобилите и компонентите им го отежнале одржувањето на залиха на делови на независните сервиси.

Во неколку судски случаи се барало производите со поправени или обновени компоненти да бидат означени како „*половни*“.

Во 1947 година, сопственик на бизнис реновирал стари свеќички и ги препродавал. Сепак, тој ги препродавал под заштитено име. Ова довело до тужба што обезбедило рамка за законска регулатива што ќе обезбеди право на препродажба на поправени или обновени предмети, сè додека се правилно етикетирани.

*[https://supreme.justia.com/cases/federal/us/331/125/ Случајот Champion Spark Plug Co. против Sanders]* ја обезбедил основата на упатствата на FTC, кои обезбедуваат неприкосновено право за препродажба на поправени или обновени предмети сè додека се етикетирани како такви. Одлуката, исто така, обезбедила рамка за упатства за трговски марки во врска со препродажба на употребувани стоки под име на трговска марка.

Насловот 16, Поглавјето I, Подпоглавје Б, Дел 20 на FTC дава упатства и прописи за означување на предмети кои се „*поправени*“, „*обновени*“ или „*повторно произведени*“ со цел да се спречи нефер конкурентска предност при продажба на компоненти во автомобилската индустрија. Ова упатство им дало на бизнисите можност да поправаат предмети, за подоцнежна препродажба.

Некои производители се префрлиле на поправливи дизајни. Apple, кој брзо се издигнал и станал еден од најголемите производители на сметачи, ги продал првите сметачи со описи на печатените кола, лесни за замена компоненти и јасни упатства за поправка.

Авторските права во однос на изворниот код на сметачката програмска опрема, исто така, станале дел на ограничувањето на можноста за поправка. Во САД, Законот за авторски права во дигиталниот милениум од 1998 година забраил поправки освен доколку не е даден исклучок, и се користи за блокирање на поправките бидејќи програмската опрема станала почеста во низа уреди и апарати.

За да се спречи повторно полнење на празни кертриџи со мастило, производителите започнале да поставуваат микрочипови кои ги бројат нивоата на полнење и употребата, што го отежнувало или оневозможувало повторното полнење. Препродажбата и реновирањето на производите било потврдено како легално од Врховниот суд во 2017 година во случајот *Impression Prods.* *, Inc. против Lexmark Int'l, Inc.* Од 2022 година, поплаките за долговечноста и можноста за поправка на печатачите остануваат.
мини| Право на поправки на активисти кои зборуваат на конференција
На почетокот на 2000-тите, автомобилската индустрија го отфрлила првиот предлог-закон за право на поправка за автомобилскиот сектор. Иако Националната работна група за автомобилски услуги (НРГАУ), организација поддржана од автомобилската индустрија, воспоставила онлајн именик за пристап до информации и алатки на производителите во 2001 година, истражување спроведено од Terrance Group покажало дека околу 59% од независните сервиси за поправка продолжиле да се борат да добијат пристап до дијагностички алатки и делови од производителите. Уделот на електронските компоненти во вкупната количина на материјали за автомобил, исто така, се зголемил од 5% во 1970-тите на над 22% во 2000 година. Зголемената хибридизација на автомобилите донело потреба од специјални алатки што производителот ги споделува само со овластени сервиси за поправка.

Трендот кон правото на поправка во автомобилската и другите индустрии добил на интензитет со повеќе предложени закони и судски одлуки. Иако првично била водена од агенциите за заштита на потрошувачите во автомобилската индустрија и индустријата за постпродажни услуги во автомобилската индустрија, расправата за воспоставување право на поправка за секаков вид индустриски произведен уред добила на интензитет бидејќи потрошувачката електроника како што се паметните телефони и сметачите станле широко користена, заедно со напредната компјутеризирана интеграција во земјоделската опрема. Движењето било поддржано и од активисти за климатските промени кои имале за цел да го намалат е-отпадот.

Првата успешна примена на правото на поправка се случила кога Масачусетс го усвоил првиот закон за право на поправка во автомобилскиот сектор во Соединетите Американски Држави во 2012 година, кој барал од производителите на автомобили да ги продаваат истите сервисни материјали и дијагностика директно на потрошувачите или на независни механичари како што порано ги обезбедувале исклучиво на своите дилери. Како резултат на тоа, големите организации за автомобилска трговија потпишале Меморандум за разбирање во јануари 2014 година, употребувајќи го законот на Масачусетс како основа на нивниот договор за сите 50 држави, почнувајќи од автомобилската 2018 година. 

Компании како „Епл“, „Џон Дир“ и „АТ&amp;amp;Т“ лобирале против законите за право на поправка и создале голем број „*чудни соработници*“ од високотехнолошкиот и земјоделскиот сектор од двете страни на проблемот, според „*Тајм“*. Технолошката индустрија лобирала во опозиција преку групи како TechNet, Entertainment Software Alliance („ESA“). Здружението на производители на опрема („ЗПО“) и нивните дилерски колеги, Изјавата за принципите на Здружението на дилери на опрема од 2018 година станала предмет на медиумска реакција кога во јануари 2021 година ветените средства за извршување на целосни поправки не биле видливо достапни.

Кон крајот на 2017 година, корисниците на постари модели на iPhone откриле докази дека неодамнешните ажурирања на оперативниот систем на телефонот, iOS, ги намалуваат перформансите на телефонот. Ова довело до обвинувања дека Apple ги саботирал перформансите на постарите iPhone-и за да ги принуди клиентите почесто да купуваат нови модели. Apple ја оспорил оваа претпоставена намера, наведувајќи наместо тоа дека целта на програмската опрема била да се спречи преоптоварување на постарите литиум-јонски батерии, кои се деградирале со текот на времето, за да се избегнат неочекувани исклучувања на телефонот. Понатаму, Apple им дозволил на корисниците да ја оневозможат функцијата во ажурирање на iOS, но советувал да не се прави тоа. Дополнително, Apple им дозволил на корисниците на засегнатите iPhone телефони да добијат услуга за замена на батериите во нивните телефони по намалена цена на услугата ( во споредба со ) во следните шест месеци. Сепак, движењето за „*право на поправка*“ тврдело дека најдобриот исход би бил Apple да им дозволи на потрошувачите да купуваат батерии од трети страни и да ги поседуваат упатствата за нивна замена по пониска цена.

Во април 2018 година, Федералната трговска комисија испратила известување до шест производители на автомобили, потрошувачка електроника и конзоли за видео игри, за кои подоцна било откриено преку барање согласно Законот за слобода на информациите дека се Hyundai, Asus, HTC, Microsoft, Sony и Nintendo, наведувајќи дека нивните гарантни практики може да го прекршат Законот за гаранција Магнусон-Мос. Федералната трговска комисија конкретно идентификувала дека информирањето на потрошувачите дека гаранциите се поништени доколку ја скршат гарантната налепница или печатот на пакувањето на уредот, користат резервни делови од трети страни или користат услуги за поправка од трети страни е измамничка практика, бидејќи овие услови важат само ако производителот обезбедува бесплатна гарантна услуга или резервни делови. И „Сони“ и „Нинтендо“ објавиле ажурирани изјави за гаранција по ова известување.

Во април 2018 година, Групата за истражување на јавниот интерес на САД издала соопштение во кое го бранела Ерик Лундгрен поради неговата пресуда за создавање на „*обновливи дискови*“ за продолжување на животниот век на сметачите.

Во 2018 година, ослободувањето од данок за правење измени на програмската опрема на „*копнени моторни возила*“ било проширено за да им се овозможи на сопствениците на опрема да ангажираат услуги од трети страни за да помогнат во правењето промени. Овие промени биле одобрени од Американската федерација на земјоделски бироа. Во своите препораки од 2021 година, Конгресната библиотека дополнително го проширила ослободувањето, со поволни услови за право на поправка за автомобили, чамци, земјоделски возила и медицинска опрема, како и со модифицирање на претходните правила поврзани со други потрошувачки добра.

Сенаторката Елизабет Ворен, како дел од нејзината претседателска кампања, во март 2019 година ги изложила плановите за законодавство поврзано со земјоделството, изразувајќи ја својата намера да воведе законодавство за потврдување на правото за поправка на земјоделска опрема, потенцијално проширувајќи го ова на други електронски уреди.

Во август 2019 година, Apple објавил програма каде што на независните сервиси за поправка им се дава можност да купуваат официјални резервни делови за производите на Apple. Неколку оператори станале овластени во рамките на нивната програма „IRP“, но многу помали оператори за поправка ја избегнале опцијата поради законски тешки товари. 

Во 2010-тите, трендот на поправки на уреди се проширил од исток во Западна Европа. Во јули 2017 година, Европскиот парламент одобрил препораки земјите-членки да донесат закони што им даваат право на потрошувачите да ја поправаат својата електроника, како дел од поголемо ажурирање на претходната Директива за екодизајн од 2009 година, која ги повикувала производителите да произведуваат енергетски поефикасни и почисти потрошувачки уреди. Способноста за поправка на уреди се смета во овие препораки како средство за намалување на отпадот во животната средина. Со овие препораки, започнала работата за воспоставување на правна Директива за ЕУ за поддршка на препораките, а од која земјите-членки потоа би донесле закони за исполнување на Директивата. Една од првите области биле апаратите за широка потрошувачка како што се фрижидерите и машините за перење. Некои биле склопени со лепила наместо механички сврзувачки елементи, што им оневозможило на потрошувачите или на сервисерите да вршат недеструктивни поправки. Аспектите на правото на поправка на апаратите за домаќинство биле точка на спор и лобирање меѓу европските групи на потрошувачи и производителите на апарати за домаќинство. На крајот, ЕУ донела закон во октомври 2019 година со кој се бара од производителите на апарати за домаќинство да можат да снабдуваат резервни делови со професионални мајстори во рок од десет години од производството. Законодавството не ги опфаќало другите аспекти поврзани со правото на поправка, а активистите забележале дека ова сè уште ја ограничува можноста на потрошувачот сам да ги извршува своите поправки. Шведска, исто така, нуди даночни олеснувања за луѓе кои сами ги поправаат своите стоки.

ЕУ, исто така, има усвоено начела за кружна економија кои имаат за цел намалување на емисиите на стакленички гасови и друг прекумерен отпад преку рециклирање и други програми. Нацрт-планот за акција за кружната економија од 2020 година го вклучувала правото на поправка на електрониката за граѓаните на ЕУ, со цел да им се овозможи на сопствениците на уреди да ги заменуваат само неисправните делови, наместо целиот уред, со што се намалува отпадот од електроника. Акциониот план вклучувал дополнителна стандардизација што би помогнала кон правата за поправка, како што се заедничките порти за напојување на мобилните уреди.

Во средината на пандемијата КОВИД-19, каде што медицинската опрема станала критична за многу болници, iFixit и тим од волонтери работеле на објавување и овозможување на пристап до најголемата позната колекција на прирачници и водичи за сервисирање на медицинска опрема, користејќи информации собрани од болници, медицински установи и страници како што е *Frank's Hospital Workshop*. iFixit открила, како и кај потрошувачката електроника, дека дел од поскапата медицинска опрема користела средства кои го отежнувале нерутинското сервисирање за крајните корисници и барале овластени процеси на поправка.

Прашањето број 1 од Масачусетс за 2020 година било усвоено за ажурирање на претходната мерка за поправка на автомобили за да се вклучат електронските податоци за возилата. Пред да стапи на сила, во јуни 2023 година, федералната Национална администрација за безбедност на сообраќајот на автопатиштата им наложила на производителите да го пренебрегннат законот од Масачусетс од 2020 година, тврдејќи дека бил спречен од федералниот закон бидејќи отворањето на телематиката за други организации би можело да ги направи автомобилите поранливи на сметачките хакери. (Двете тврдења се оспорени од Масачусетс во тужбата.)

Во мај 2021 година, Федералната трговска комисија (ФТК) издала извештај под име „*Отфрлање на поправката*“ до Конгресот во кој ги навела проблемите околу политиките на корпорациите што ги ограничуваат поправките на стоките за широка потрошувачка кои ги смета за прекршување на трговските закони и ги навела чекорите што би можеле да се преземат за подобро спроведување на ова. Ова вклучувало саморегулација од страна на вклучените индустрии, како и проширување на постојните закони како што е Законот за гаранција Магнусон-Мос или нови закони за да се обезбеди подобра примена од страна на ФТК за заштита на потрошувачите од претерани ограничувања за поправка.

Во јули 2021 година, администрацијата на Бајден издала извршна наредба до Федералната трговска комисија (ФТК) и Министерството за земјоделство за широко подобрување на пристапот до поправки и за потрошувачите и за земјоделците. Извршната наредба до Федералната трговска комисија (ФТК) вклучувала упатства за изготвување правила за спречување на производителите да спречуваат поправки извршени од сопственици или независни сервиси. Околу две недели подоцна, Федералната трговска комисија (ФТК) едногласно гласала за спроведување на правото на поправка како политика и за преземање мерки против компаниите што го ограничуваат видот на поправки што може да се извршат во независните сервиси.

Apple објавил во ноември 2021 година дека ќе им овозможи на потрошувачите да нарачуваат делови и да вршат поправки на производите на Apple, првично со уредите iPhone 12 и 13, но на крајот ќе се воведат и Mac компјутерите. Приемот на програмата бил мешан, а застапникот на правото на поправка, Луис Росман, ја сметач програмата за чекор во вистинската насока, но го критикувал изоставувањето на одредени делови и потребата од внесување сериски број пред нарачување делови. 

Во 2021 година, Франција создала систем за оценување на поправливоста кој бил инспириран од табелата со резултати на iFixit. Франција ја изразила својата намера да го спои во „*Индекс на издржливост*“ кој исто така зема предвид колку долго се очекува да траат предметите.

Во 2022 година, Apple започнал да им овозможува на клиентите да поправаат батерии и екрани. Дополнително, Apple им забранил на компаниите да ги поправаат или реновираат производите на Apple без нивна дозвола. Овие акции ги иритирале потрошувачите кои веруваат дека Apple е против правото на поправка.

Во 2022 година, Framework Computer, Adafruit, Raspberry Pi, меѓу другите сметачки системи, почнале да споделуваат модели што можат да се печатат со 3D за резервни делови.

На 28 декември 2022 година, гувернерката на Њујорк, Кети Хочул, го потпишала Законот за дигитална фер поправка, речиси седум месеци откако бил усвоен во државниот сенат. Законот го утврдил правото на потрошувачите и независните сервисери да добиваат прирачници, дијаграми и оригинални делови од производителите, иако *The Verge*, *Engadget* и *Ars Technica* забележале дека законот бил помалку енергичен преку измени во последен момент што предвидувале исклучоци за производителите на оригинална опрема. Ова ќе важи за електронски уреди што се продаваат во државата во 2023 година.

„Џон Дир“ објавил во јануари 2023 година дека потпишува меморандум за разбирање со Американската федерација на земјоделски бироа, со кој се согласува американските земјоделци да имаат право сами да ја поправаат својата опрема или да ја сервисираат во независни сервиси во Соединетите Држави. Потрошувачите и независните центри за поправка сè уште би биле обврзани да не откриваат одредени трговски тајни и не можат да ги менуваат или заменуваат поставките за контрола на емисиите, но инаку се слободни да поправаат како што сметаат за соодветно.

Во 2023 година, тројца професори по бизнис предупредиле дека законите за право на поправка сами по себе би можеле да имаат несакани последици, вклучително и поттикнување на компаниите да создаваат поевтини производи кои се пониски трошоци и помалку поправливи или издржливи, или да ја зголемат почетната продажна цена на предметот.

Канцеларијата за авторски права на САД, како дел од тригодишниот преглед на исклучоците од Законот за авторски права во дигиталниот милениум, одобрила исклучок за заобиколување на техничките контроли за опрема за подготовка на храна на малопродажно ниво за потребите на поправка и одржување. Било нагласено  дека неможноста за поправки на таквата опрема од страна на трети лица била причина за прекин на работата на бројни машини за сладолед во „Мекдоналдс“, бидејќи производителот, „Тејлор Компани“, си дозволувал само себеси да ги поправа овие машини.

## Донесено законодавство

### Соединети Американски Држави
Следува список на закони кои се донесени од законодавното тело на државата и потпишани од соодветниот гувернер.

### Европска Унија
Усвоена на 30 мај 2024 година, Директивата за право на поправка (R2RD) на Европската Унија бара од производителите да нудат услуги за поправка кои се ефикасни и достапни, а воедно да се осигурат дека потрошувачите се свесни за своите права за поправка. Претходно, правото на поправка во ЕУ било регулирано со Директивата за продажба на стоки и различните регулативи на Комисијата специфични за производот предвидени во Директивата за екодизајн .

## Невладиното право на организации за поправка
Постои растечки список на невладини организации кои се залагаат за правото на поправка, од независни групи за застапување на невладини организации до организации спонзорирани од индустријата кои се залагаат за своите членови во индустријата. Овие групи вклучуваат:

### САД

* Repair.org - мрежна страница на Здружението за поправка (група со седиште во САД составена претежно од помали професионалци за поправка и фирми кои ги поддржуваат политиките за право на поправка)
* Pirg.org/campaigns/right-to-repair - мрежна -страница за кампањата за право на поправка на Групата за истражување на јавниот интерес на САД (PIRG). US PIRG е водечки застапник за правото на поправка на законодавството и на државно и на федерално ниво.
* iFixit.com - мрежна страница за страницата на кампањата за право на поправка на iFixit. iFixit е водечки извор на информации преку интернет во врска со поправка на уреди и водечки застапник за законите за право на поправка.

### ЕУ

* Repair.eu - мрежна страница на коалицијата „Право на поправка на Европа“, која претставува над 170 организации од 27 европски земји. Вклучува еколошки невладини организации и актери за поправка, како што се групи за поправка во заедницата, актери во социјалната економија, дистрибутери на резервни делови, самопоправувачи, бизниси за поправка и реновирање.

Исто така, постојат безброј „*продавници за поправки*“ кои се водат во заедниците низ целиот свет. Некои се спонзорирани од општини, а други се главно неповрзани со организации.

## Наводи

## Дополнително читање
* 

## Надворешни врски

Категорија:Потрошувачка електроника
Категорија:Права
Категорија:Превентива
Категорија:Машинство
Категорија:Право на интелектуална сопственост
Категорија:Заштита на потрошувачите