Ѓавато (Битолско)

**Ѓавато** (познато и како **Ѓавото**) — село во Општина Битола, во областа Цапарско Поле, во околината на градот Битола.

## Потекло и значење на името

Името на селото првпат е забележано во документи од  век. Низ годините се споменува под слични варијанти. Името е добиено од именка од грчко потекло со значење „премин“ (премин преку планина) или во врска со средновековни давачки.

Всушност, може да се каже дека името претставува примарно топографско име. Тоа е добиено по пат на топонимизацијата на апелативот ѓавато („премин преку планина“). Во непосредна близина на селото се наоѓа планинскиот превој Ѓавато на 1.269 метри надморска височина.

## Географија и местоположба

мини|300п|лево|Поглед на дел од селото
мини|300п|деснок|Поток Шупур кај месноста Аламаљца во пролет  

Селото се наоѓа во областа Цапарско Поле, во западниот дел од Општина Битола, во близина на истоимениот превој, каде што атарот се допира со подрачјето на Општина Ресен. Селото е ридско, сместено на надморска височина од 850 метри. Од градот Битола, селото е оддалечено околу 21 километар и се наоѓа недалеку до патот Битола-Ресен.

До селото води асфалтен пат, кој се двои од регионалниот пат 2347, кој пак започнува од магистралниот пат А3 кај селото Кажани.

Ѓавато некогаш било големо и познато село кај истоимениот превој, во близина на патот Битола-Охрид. Најблиски околни села се Доленци и Кажани. Во минатото, водата за пиење се добивала од чешми и од бунари. Најмалку вода поседува маалото Савје (во средишниот дел на селото), каде се наоѓаат училиштето, задружниот дом и продавницата.

Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Дервен, Шумјак, Чинов Рид, Бела Вода, Муџеа Чешма, Манејчино Гробче, Извор, Вртушка, Куцоо, Сулејманов Камен, Киска, Дојчиноец, Каланџик, Стенчиња, Вакавска Ливада, Сува Леска, Студена Чешма, Долишта, Слогои, Ѓироец, Злидол, Синалка, Кекинца, Мечидол, Јазаишта, Маглен, Попов Кладенец, Петкаџик, Ракида, Кленики, Гаџојла, Под Црква, Намазан, Причек, Солиште и Кале.

Селото има разбиен тип, чии куќи се групирани во девет маала меѓусебно оддалечени од 500 до 1000 метри. Маалата се наречени (почнувајќи од југ): Пејновско (Пејчинова), Савја (Савева), Думва или Топија (Топева), Брајчево (Брајчева), Тумтја, Ѓилишовско (Ѓимишова), Митровско (Митрова), Маџаровско (Маџарова) и Матрак.

Селото се наоѓа во подножјето на планината Бигла. Сртот на планината и превојот Ѓавато претставуваат природна вододелница помеѓу Јадранскиот и Егејскиот речен слив.

Многубројните потоци и мали реки како притоки на Шемница главно пресушуваат во текот на втората половина на јуни, поради што во летните месеци селото има недостиг на вода.

## Историја

[мини|300п|десно|Превојот [Ѓавато (превој)|Ѓавато, просторот каде некогаш се наоѓало селото]]
мини|300п|десно|Поглед на маалото Савева
[мини|300п|десно|Поглед на Гулабовско Маало и селото [Доленци (Битолско)|Доленци во позадина]]
[мини|300п|десно|Поглед од село [Кажани кон Ѓавато]]

Први пишани документи во кои се споменува Ѓавато е од првата половина на  век, кога неговите мештани биле дервенџии. Овие документи биле османлиските даночни регистри на немуслиманското население од вилаетот Манастир (Битола) од 1611-1612 година со 60 домаќинства.

Во 1639 година во Ѓавато имало буна против Османлиската власт. Непосреден повод за нејзиното избувнување било апсењето на ајдутинот Белче. Селаните се спротивставиле. Спомнати во предводувањето на буната се Митре, Никола, Илија и Голе. Започнала борба во која Турците имале пушки и сабји, а селаните вили и стапови. Неколку селани загинале, Белче бил убиен, по што Турците му ја отсекле главата и му ја однеле на кадијата како доказ дека бил ликвидиран.

Во средината на  век, селото го споменува Евлија Челебија како христијанско. До средината на  век, на превојот Ѓавато (1.179 м.) и во непосредната околина се наоѓале седум мали словенски села — Ѓавато, Извор, Дреноец, Сува Леска, Утојца, Илино и Старо Село (старото Кажани). Меѓутоа, сите тие села, како што се пренесува биле уништени од албанскиот башибозук околу 1860-тите. Затоа, мештаните на тие села го основале денешното Ѓавато 3 километри североисточно од истоимениот превој. Претходно, на местото на денешното село се наоѓале кошари.

На местата каде се наоѓале овие мали села се наоѓаат остатоци од ѕидови на куќи, напуштени ниви обраснати со шума и гробови. Најмногу старини се наоѓаат на селиштето Ѓавато, кое било на самиот превој од западната страна. Тоа селиште е познато и под името Дервен, каде се наоѓале рушевините од црквата „Успение на Пресвета Богородица“, која денес е обновена, две чешми, гробишта и ѕидови од куќи. До крајот на отоманскиот период, на Дервен се наоѓала турска кула, додека во српско време постоела жандермериска станица.

Покрај, црквата на самиот превој, во југоисточниот дел на денешното село се наоѓа главната селска црква „Пресвета Богородица“ подигната во втората половина на  век.

Ѓорѓи Сугарев бил активен како војвода во Ѓавато пред и за време на Илинденското востание. Таму тој се претворил во легенда за време на битката кај село Ѓавато, каде што со својата храброст и себеодрекување тој на востанатиот народ му дал пример како се војува за својата земја.

Селото многу настрадало за време на востанието, кога Турците и Албанците ги запалиле сите куќи, а народот избегал во шумата.

За време на Кралството Југославија, во селото учителствувал Тодор Ангелевски од селото Лавци, кого селаните популарно го викале Тошо Даскало. Ангелевски заедно со Трајан Белев ги саботирале општинските избори во 1937 година бидејќи власта сакала да подметне свој кандидат при што ги искинале гласачките списоци на гласачкото место. Набргу потоа, биле приведени и со синџири биле спроведени пеш до Битола, каде биле условно казнети. Трајан Белев и Тошо Даскалот во 1938 година основале набавно-продајна задруга, а во март 1940 година основале и партиска ќелија на КПЈ во Ѓавато.

Следната година, во март 1941 година, во селото била основана првата група на Сојузот на комунистичката младина на Југославија.

Кога започнала Втората светска војна, поранешната југословенска армија по патот за Битола направила препреки од балвани и камења на секои 200 метри, кој бил чуван од еден зајакнат баталјон. Сепак, германските тенкови на 9 април 1941 година лесно ги поминале препреките и во борбата убиле 50-60 војници. По оваа кратка борба останале многу воени материјали, оружје и муниција, кои биле прибрани и сокриени од страна на партиската ќелија.

На 28 август 1941 година, окупаторската власт го донела владиката Борис Симонов Неврокопски, родум од Ѓавато, да одржи говор во селската црква, во која го напаѓал комунизмот, Советскиот Сојуз и народноослободителната војска. За време на говорот, младите комунисти и симпатизери од Ѓавато на чело со Јонче Мурџевски демонстративно ја напуштиле црквата.

Следната година, на 12 март во селото било основано читалиштето „Гоце Делчев“ од страна на членовите на КПЈ и СКОЈ, но бил вклучен и кметот на селото со цел да се залаже власта. Истиот месец, во селото биле организирани протести поради недостигот од прехранбени производи.

На 18 август 1942 година, дел од селаните учествувале во нападот на полицискиот подучасток во соседното село Кажани.

Во август 1944 година, во месноста Шабанови Ливади бил одржан голем народен собир при што бил основан народноослободителен одбор со седиште во Ѓавато.

Вкупно 13 жители на оваа населба се заведени како жртви во Втората светска војна.

## Стопанство

Во селото најзастапено е градинарство, мал дел овоштарство  и сточарство, мали млекарници. Застапено е и живинарството. Интересно е да се напомене дека посебно во текот на пролетните, летните и есенските месеци добрите климатски услови во село Ѓавато овозможуваат развој на пчеларството и билкарството, односно собирањето на лековити билки и растенија, чај, шумски и други споредни производи.

## Население

Според статистиката на Васил К’нчов (Македонија, Етнографија и статистика) од 1900 година, во Ѓавато живееле 1.500 жители, сите Македонци христијани.

На Етнографската карта на Битолскиот Вилает од 1901 година, Ѓавато се води како чисто македонско село во Битолската Каза на Битолскиот Санџак со 240 куќи.

Според егзархискиот секретар Димитар Мишев, („La Macédoine et sa Population Chrétienne“) во 1905 година во Ѓавато имало 1.800 жители, сите Македонци, под врховенството на Бугарската егзархија.

Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на Кралството Југославија од 1931 година, селото имало 1.300 Македонци.

Селото броело 1.116 жители во 1961 година, додека во 1994 година живееле само 122 жители.

Според пописot од 2002 година, Ѓавато има 122 жители, сите Македонци.

Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 35 жители, од кои 34 Македонци и 1 останат.

Селото Ѓавато е типичен пример за силната миграција која ги зафатила селата во Битолско, така што од една голема и развиена населба во средината на XX век,  денес Ѓавато е мало село со сè уште присутни миграциони движења.

### Родови
Ѓавато е македонско православно село, родовите во селото се староседелски кои живееле во околните раселени села кои постоеле во атарот на селото Ѓавато.

Родови во Ѓавато се: Савја (50 куќи), Пејчиновци (35 куќи), Брајчевци (35 куќи), Матраковци (28 куќи), Тумтја (26 куќи), Думва или Топија (22 куќи), Маџаровци (17 куќи), Ќилишовци (16 куќи) и Митровци (18 куќи) сите овие родови се доселени од околните села кои постоеле во атарот на селото Ѓавато. За родот Брајчевци се претпоставува дека уште подалечно потекло имаат од селото Брајчино, Преспа.

Според истражувањата на Бранислав Русиќ од 1951 година, родови во селото се:

* **Староседелци:** *Гулабовци (10 к.), Пичаловци (12 к.), Цибалевци (4 к.), Малевци (3 к.), Продановци (4 к.), Размовци (6 к.), Белевци (5 к.), Алушовци и Босилковци и Кулевчевци (5 к.), Шулајковци (2 к.), Таневци (3 к.), Галевци (2 к.), Гурабијовци (1 к.), Кондовци (3 к.), Пулковци (1 к.), Чомаровци (1 к.), Додовци (7 к.), Кекевци (1 к.), Башевци (3 к.), Шибевци (1 к.), Кузевци (1 к.), Симоновци (1 к.), Точуковци (1 к.), Штуревци (4 к.), Попчевци (3 к.), Атанасовци (1 к.), Буџевци (8 к.), Тановчевци (3 к.), Батковци (2 к.), Манговци или Србиновци (1 к.), Ќотовци (1 к.), Гулевци (1 к.), Корунчевци (2 к.), Мурџевци (3 к.), Банаковци (1 к.), Лајмановци (8 к.), Чекановци (3 к.), Кацевци (3 к.), Рашајновци (1 к.), Огненовци или Гоцаревци (3 к.), Даскаловци (2 к.), Мацановци (2 к.), Крковци или Главинчевци (15 к.), Колупачовци (3 к.), Ласовци (4 к.), Корвејковци (1 к.), Толевци (4 к.), Колимачковци (3 к.), Лалевчевци (1 к.), Пурдевци (4 к.), Шошевци (3 к.), Пурдуловци (5 к.), Буневци (1 к.), Илијевци (2 к.), Клочовци (2 к.), Жулевци (1 к.), Грбевци (7 к.), Питрончевци (1 к.), Чоковци (1 к.), Начовци (4 к.), Перчевци (4 к.), Здравевци (3 к.), Апостоловци (11 к.), Јуруковци (8 к.), Бендевци (7 к.), Гаговци (2 к.), Бубевци (3 к.), Папалевци (6 к.), Димовци (1 к.), Дурмишовци (2 к.), Пашовци (3 к.), Четаловци (6 к.), Филиповци (5 к.), Богдановци (1 к.), Лајчаровци (2 к.), Чунковци (5 к.), Штраколовци (1 к.) и Мишовци (1 к.)*
* **Доселеници:** *Тумтевци (9 к.)* доселени се околу 1820 година од селото Туминец во Мала Преспа (денес во Албанија); *Ѓештаковци (5 к.)* доселени се околу 1820 година од некое село во Мала Преспа; *Роканчевци (1 к.)* доселени се во 1860 година од селото Свиниште; *Пајаковци (4 к.)* доселени се во 1851 година од селото Перово во Преспа; *Крушаровци (1 к.)* доселени се во 1921 година од селото Долна Бела Црква во Преспа; *Чаковци (1 к.)* доселени се во 1911 година од Музакија во Албанија. Они се Власи; *Бела или Беловци (1 к.)* доселени се во 1943 година од селото Гопеш. И они се Власи.

## Општествени установи

## Самоуправа и политика
Месната заедница во село Ѓавато.

### Избирачко место

Во селото постои избирачкото место бр. 206 според Државната изборна комисија, сместени во просториите на месна заедница.

На претседателските избори во 2019 година, на ова избирачко место биле запишани вкупно 68 гласачи.

## Културни и природни знаменитости

;Цркви
*Црква „Успение на Пресвета Богородица“ — црква на превојот Ѓавато;
*Црква „Пресвета Богородица“ — главната селска црква;
*Црква „Пресвета Богородица“ — црква во месноста Главиште;

;Археолошки наоѓалишта
*Кале — населба од доцноантичко време;
*Св. Богородица — некропола од доцноантичко време;
*Старо Село — населба од средниот век;

Интересн податок е да се напомене да во околината на с.&nbsp;Ѓавато има три цркви под името Св.Богородица односно тоа се црквите Св.Богородица сместена на планинскиот превој Ѓавато, црквата Св.Богородица с.&nbsp;Ѓавато сместена источно од селото на еден километар од с.&nbsp;Ѓавато поточно на тромеѓата на атерите на с.&nbsp;Ѓавато-с.&nbsp;Кажани-с.&nbsp;Доленци каде се наоѓаат и селски гробишта на овие три села, бидејќи за време на османлиската власт с.&nbsp;Кажани и с.&nbsp;Доленци биле муслимански села и малубројните христијаните од овие две села ја користеле оваа црква за верски обреди како и просторот околу црквата за гробишта на починатите христијаните кои живееле во с.&nbsp;Ѓавато и соседните села Доленци и Кажани, и третата обновена црква од поново време Св.Богородица на м.в.Главиште на 500 метри западно од селото во пазувите на Бигла планина.

## Редовни настани

Како Селска слава населението на с.&nbsp;Ѓавато ја слави Голема Богородица или Успание на пресвета богородица на 28.Август, мештаните славењето на овој празник го започнуваат во вечетните часови на 27 август вечер спроти Голема Богородица со одење во црквата Св.Богородица на превојот Ѓавато, следниот ден на 28.Август има голем собир во дворот на црквата од утринските часови до пладне, кога се оди на ручек во с.&nbsp;Ѓавато, во попладневните часови голем број на граѓани од с.&nbsp;Ѓавато како и лица од Битола, Скопје, Ресен и други градови кои потекнуваат од с.&nbsp;Ѓавато како и голем број христијани од другите села на сред село кај поранешното училиште Трајан Белев со музика и игра го одбележуваат овој христијански празник, Во касните вечерни часови Младите продолжуваат со прослава во селскиот дом или салата на поранешното школо како игранка. До неодамна до пред деценија постоеше прославување на овој празник три дена на 28, 29, и 30 август но последните децении со зголемување на миграциите на населението и се помалиот број на жители во с.&nbsp;Ѓавато прославувањето на овој празник се сведе на 28. Август ден на Голема Богородица.

Населението на с.&nbsp;Ѓавато и за други верски празници прават собири на сред село или во една од трите цркви, како на пример, Бадник и Коледе на 5,6 јануари, Божик 7 јануари, Богојавление - Водици 19 јануари зависно од датумот Населението од Ѓавато, Кажани и Доленци се собираат во црквата Св. Богородица во с.&nbsp;Ѓавато за големиот христијански празник Велигден, на третиот ден од велигден населението од с.&nbsp;Ѓавато ја посетува црквата Св.Богородица на местото викано Главиште. Исто така сосбир се прави и на 21.Септемвти - Мала Богородица во дворот на црквата Св.Богородица на превојот Ѓавато.

## Личности
**Личности родени во Ѓавато:**
* Љуба Чаталова Додова (р.1925) — учесник во НОВ на Македонија
* Јонче Мурџевски — Македонски првоборец од втората светска војна
* Трајан Белев-Гоце — Македонски првоборец од втората светска војна
* Михајло Андоновски — Македонски првоборец од втората светска војна
* Борис Џодовски — Македонски првоборец од втората светска војна
* Борис Буџевски — Македонски првоборец од втората светска војна
* Тодор Чумковски — Македонски првоборец од втората светска војна
* Трајан Цибалевски — Македонски првоборец од втората светска војна
* Илија Алушевски (1928 - 2004) - македонски фолклорист, етнолог, просветен деец, публицист, кореограф и запишувач на усната литература во битолскиот крај и пошироко, поттикнувач и организатор на јавни фолклорни манифестации.
* Димитар Башевски (р. 27 јуни 1943) - романописец, поет, раскажувач, преведувач и издавач. 
* Владо Додовски (1938–1999) - новинар, театарски критичар и писател. 
*Владимир „Шеки“ Јончевски  (р. 16 јули 1945) - Професор по физика во СОУ „Јосип Броз-Тито“- Битола

**[[Македонска револуционерна организација|Илинденци]]**

* Митре Кондовски — македонски револуционер.
*Ташко Петров Кондовски — македонски револуционер.
*Тодор Костов Коровојков — македонски револуционер.
*Апостол Наумов Кацевски — македонски револуционер.
*Митре Симонов Крковски — македонски револуционер.
*Коте Јованов Лајманов — македонски револуционер.
*Андон Јотев Лајманов — македонски револуционер.
*Науме Трпев Главинчевски — македонски револуционер.
*Стојан Николов Гулабовски — македонски револуционер.
*Георги Ставрев Додовски —  македонски револуционер.
*Наум Ставрев Додовски — македонски револуционер.
*Трајан Темелков Додовски — македонски револуционер.
*Никола Китев Бубев — македонски револуционер.
*Трене Стојанов Бунев — македонски револуционер.
*Наум Бендев — македонски револуционер.
*Наум Бочваров — македонски револуционер.
*Петре Димов Марковски — македонски револуционер.
*Стеван Митрев Мацанов — македонски револуционер.
*Тодор Стефанов Мурџев — македонски револуционер.
*Јован Митрев Начовски — македонски револуционер.
*Богоја Христов Стојковски — македонски револуционер.
*Ванѓел Наумов Перчевски — македонски револуционер.
*Спиро Митрев Пичалов — македонски револуционер.
*Георги Христов Јуруков — македонски револуционер од ВМОРО.
*Тодор Ангелев Јуруковски — македонски револуционер од ВМОРО.

## Култура и спорт

## Иселеништво
По неуспехот на Илинденското востание дел од овдешното население на село Ѓавато заминува на печалба пред сè Бугарија (Софија), Србија (Белград), Романија (Букурешт) или во други европски земји како и во некои прекуокеански земји. Оваа појава со несмален интензитет е присутна и меѓу двете светски војни. Еден до два члена од семејството оделе на печалба и останувале по пет до шест години. Многу ретко едниот, а поретко двајцата се враќале назад.

Периодот послем балканските војни и Првата светска војна бидејќи голем дел од турското население на соседното село Кажани заминало, се иселува во Турција  дел од населението од с.&nbsp;Ѓавато се населуваат во с.&nbsp;Кажани.

До 1951 година од селото се иселиле повеќе од 200 семејства од разни родови во селото. Само во САД се иселиле преку 50 семејства. Големо иселување до овој период имало и во Битола (преку 30 семејства), Австралија (преку 20 семејства), Канада (преку 10 семејства). Иселеништво имало и во Бугарија (20 семејства, Софија, Плевен, итн), во Скопје, Аргентина (2 семејства), Србија (1 семејство), Турција (1 семејство), Охрид (1 семејство), Германија (1 семејство).

Печалбарската традиција, продолжила и послем ослободувањето на најголемата миграција се случула во шеесеттите и седумдесеттите години на минатиот век кога огромен број на жители на село Ѓавато трајно се иселуваат во Америка, Австралија, Канада или некои Европски земји, сега во вид на иселеништво не е запрена до денешни дни.

Голем дел на населението на село Ѓавато во периодот на шеесеттите и седумдесеттите години на минатиот век како последните две децении на минатиот век, пред сè од економски карактер заради вработување се иселуваат во внатрешноста на Р Македонија пред сè во Скопје, Ресен, Битола или други градови.

## Наводи

## Надворешни врски

http://arheo.com.mk/2009/03/11/tracing-via-egnatia-in-republic-of-macedonia/ 

http://www.mnd-bitola.mk/files/broj%203-4/15%20Iseluvanjeto%20od%20Bitolskiot.pdf 

http://www.scribd.com/doc/37090082/Znacajni-Licnosti-od-Bitola 

* http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/31-40.htm 
* http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1942.htm 
* http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1943.htm 
* http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1944.htm 
* http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1945.htm 
Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 239.

Категорија:Села во Општина Битола
Категорија:Села во Македонија
Категорија:Битолски села