Жените во Грција

Статусот и карактеристиките на античките и современите **жени во Грција** се развиле од настаните што се случиле во грчката историја. Во написот на Мајкл Скот, „*Подемот на жените во Стара Грција*“, местото на жените и нивните достигнувања во Стара Грција било најдобро опишано од Тукидид преку следниот цитат: „*Најголемата слава [за жените] е за која најмалку се зборува меѓу мажите, без разлика дали се фалат или ја обвинуваат*“.  Сепак, статусот на Гркинките претрпел значителна промена и напредок во 20 век. Во 1952 година, жените добиле право на глас, што довело до нивните заработувачки места и работни позиции во бизнисите и во владата на Грција; и тие можеле да го задржат своето право на наследство, дури и откако биле во брак.

## Бронзено време
Во линеарните Б табли од овој период, мажите почесто се спомнуваат по име, титула или занимање. Сепак, наводите за жените нудат вредни предзнаци за нивните улоги во економиите контролирани од палатата. Многу жени биле организирани во работни групи под власта на палатата, класифицирани по улоги како што се текстилни работнички („работнички за постелнина“, „жени за шиење“, „креатори на ленти за глава“), производители на храна („мелење брашно“) и домашен персонал („придружници“). Некои жени биле идентификувани според нивното потекло, кое може да биде локално на палатата или од подалечни региони - на пример, записите од Пилос во југозападна Грција ги наведуваат жените од далечното турско крајбрежје.

Иако овие жени често не биле директно нарекувани како поробени, деталите за нивното потекло, упатувањето на некои групи како „*заробеници*“ и регулацијата на палатата за нивниот живот и труд покажуваат дека тие веројатно биле во состојба на ефективно ропство или, во најмала рака или во голема мера зависни од палатата. Документацијата од палатата го евидентирала нивниот број, обезбедувањето основни оброци како жито и смокви и распространување на суровини за нивната работа, а сето тоа ја нагласува оваа зависност. Некои од овие групи биле наведени под името на машки надзорник или сопственик, а многу записи ги забележуваат и нивните деца, кои најверојатно работеле заедно со своите мајки и ги учеле нивните занаети.

Жените од оваа социјална положба ретко биле идентификувани по име, но има неколку забележителни примери. На пример, една табла од Кносос на Крит наведува група жени — веројатно текстилни работнички — по индивидуални имиња, вклучувајќи го и едното наречено „Рози“. Во друга табла од Пилос е забележана жена по име Кесандра како примател на значителна распределба на оброци, доволна за поддршка на 20 работници за 20 денови. Кесандра можеби била одговорна за надзор на екипа од машки работници, иако специфичниот тип на работа не е споменат. Нејзината улога можела да биде ограничена на надгледување на оваа група, или можеби имала повисока позиција во администрацијата на палатата, иако нема доволен контекст за да се одредат нејзините точни одговорности. Дополнително, идентитетите и родовите на линеарните Б писари се непознати; иако се претпоставува дека повеќето биле мажи, можно е некои писари да биле жени.

## Старо време
Иако поголемиот дел од жените немале политички и еднакви права во Стара Грција, тие уживале одредена слобода на движење до архајското време. Постојат записи за жени во стар Делфи, Гортин, Тесалија, Мегара и Спарта кои поседуваат земја, единствената трајна форма на богатство во тоа време. Меѓутоа, по архајското време, статусот на жените се влошил, а законите за родова сегрегација биле применувани. Општо земено, од класичните Гркинки се очекувало да управуваат со домаќинството, да ги надгледуваат или извршуваат домашните задачи како што се ткаење ткаенина и раѓање деца. Историчарот Дон Нардо напишал дека „*во текот на антиката повеќето Гркинки имаа малку или воопшто немаа граѓански права и многумина уживаа мала слобода на избор или мобилност*“.

Деталните записи за статусот на жените во Стара Грција го опишуваат единствено однесувањето и третманот на елитите, а преживеале само три *полиси*: Спарта, Атина и Гортина.  Бидејќи тие држави биле исклучителни во грчкиот свет, не е јасно колку може да се генерализира од овие записи. Повеќето историчари претпоставуваат дека правата на жените во другите грчки политики би можеле да се стават некаде на континуитет помеѓу спартанските и атинските општества.

### Во Атина
алт=|лево|мини| Атињанки се подготвуваат за свадба (керамичко сликарство, 5 век п.н.е.)
лево|мини| Жена клекната пред олтар (тавански црвенофигурен киликс, 5. п.н.е., Стоа од Аталос)
Жените во класична Атина немале правно лице и се претпоставувало дека се дел од ојкос (домаќинството) на чело со машкиот *[[кириос]]* (господар). Во атинското општество, правниот термин на жена бил познат како *дамар,* збор што потекнува од коренското значење на „*да се потчини*“ или „*да се скроти*“. До бракот, жените биле под старателство на нивните татковци или други машки роднини; откако се оженил, мажот станувал женски кириос.  Жените обично се мажеле на околу 14-годишна возраст со сопруг околу двапати постар од нив. Овој систем бил имплементиран како начин да се осигура дека девојчињата се девици кога се венчале.   *Кириосот* на девојчето обично го избирал нејзиниот сопруг; таа би имала мал придонес. Честопати, *кириос* избирале различен машки роднина за да се осигураат дека секој наследен имот останува во семејството. Дополнително, во тоа време било нелегално, граѓаните на Атина да се венчаат со луѓе кои не се од Атина. Доколку биле фатени, жените кои не биле од Атина честопати биле продавани во ропство како казна, а мажите биле казнувани со високи парични казни. Во потешки околности, одземањето на правото претставувало уште една казна.

Класична Атина ја идеализирала екстремната женска изолација. Правните записи сугерираат дека угледните жени можеби се засрамувале додека биле во присуство на нивните машки роднини  или некој несроден маж едноставно го знаел нивното име. Таквото изолирање било веројатно непрактично за сите освен за богатите, бидејќи домашните задачи како што е носење вода барале влез на јавни места.

Сепак, жените од Атина биле исклучени од суштински целиот јавен живот. Нивниот пол делувал како трајна попреченост што го спречува целосното државјанство,  слично на поробувањето, но без процес на отстранување аналоген на манумисијата. На жените им било забрането да водат правна постапка, а наместо тоа, нивните кириоси ги застапувале.

Атинските жени имале ограничено право на сопственост и самостојно можеле да склучат единствено договор вреден помалку од вредноста на „*медимнос јачмен*“ (мерка за жито), дозволувајќи им на жените да се занимаваат со ситно тргување. Жената можела да стекне имот преку подароци, мираз и наследство, но нејзиниот кириос имал право да располага со нејзиниот имот како што сака.  Доколку главата на домаќинството умре без машки наследник да ги наследи, тогаш ќерката можела да стане привремен наследник на имотот, познат како *епиклерос* (грубо преведено како наследничка). Подоцна, било вообичаено жената да се омажи за близок роднина на нејзиниот татко, доколку стане придружник на тој имот.

Повеќето атински момчиња од високата класа добивале приватно старателство за реторика и физичко образование, од суштинско значење за политичко и воено учество. Со оглед на тоа што жените не учествувале во ниту едното ниту другото, атинските девојчиња добивале малку формално образование. Наместо тоа, тие би учеле кај нивните мајки, за да ги научат домашните уметности. 

Единствените области во кои атинските жени можеле слободно да учествуваат бил религиозниот ритуал   и забавата односно проституцијата. И покрај идеалот за изолација, многу верски фестивали ги вклучувале двата пола. Неколкуте што не го правеле тоа (особено Тесмофоријата) биле ограничени само на жени. Свештенството на Атина имало големо морално убедување  и се смета дека жените управувале со приватни обреди. Се смета дека атинската практика не прави јасна разлика помеѓу забавата и сексуалната работа,  а некои *хетајрски* проститутки од високата класа се смата дека станале едни од најнезависните, најбогатите и највлијателните жени во Атина.

### Во Спарта
Огромното мнозинство (~ 94%) од Спартанките биле робови *хелоти*, што претставува извонреден процент во класичниот свет. Овие жени го носеле економскиот товар на извлечената класна структура на Спарта и имале мала или никаква правна заштита од злоупотреба.  Тие биле силувани доволно често за да создадат цела поткласа, *нотои* или *мотаки*     Невообичаено за робовите во Стара Грција, *хелотите* биле слободни да избираат други партнери за *сексуална* репродукција,  иако паравоената *криптеја* веднаш ќе ги убие сите убави или невообичаено способни деца од таквите заедници.

Спротивно на тоа, екстремно малкуте слободни („спартијати“) жени уживале статус, моќ и почит кое било непознато во остатокот од класичниот свет. Овие жени биле формално исклучени од воениот и политичкиот живот, но почнувале да управуваат со имот додека мажите биле ангажирани во воена активност.  По долготрајното војување во 4 век п.н.е., Спартанките поседувале помеѓу 60% и 70% од целата спартанска земја и имот. До хеленистичкиот период, некои од најбогатите Спартанци биле жени.

Спарта одгледувала млади момчиња за воена и паравоена работа далеку од нивното семејство во *агогата*, практика која вклучувала обемна, насилна физичка и емоционална злоупотреба, но веројатно мала интелектуална работа. Наместо тоа, партиските девојки останувале со своите семејства, учејќи го управувањето со домаќинството и можеби писменоста.   Меѓутоа, за разлика од другите градови-држави, жените од Спара ретко извршувале домашни работи, која ја сметале за понижувачка и подобро изнудена од *хелоти*те.  Спартанската облека направена од *хелот* била озлогласено едноставна и кратка во однос на другите политики, и скандалозно разголени бедра на девојките.  

Не е познат степенот до кој државата го надгледувала образованието на девојчињата.  Се смета дека девојките ги впиле спартанските вредности првенствено преку музика, танц, песна и вежбање.  Девојките од Спарта тренирале атлетски дисциплини како за борба и можеби учествувале на *Гимнопедија* („Фестивал на голи млади“). Тие најверојатно престанале да учествуваат во атлетски натпревари по бракот, обично околу 20-годишна возраст.  Плутарх напишал во неговите Изреки за Спартанците: „*Кога некој прашал зошто ги носат своите девојки на јавни места, а нивните мажени жени со превез, тој рекол: „Затоа што девојките треба да најдат сопрузи, а мажените жени треба да се држат за оние што ги имаат*!“.

Спартанскиот брак можеби претставувал полабава врска отколку во другите грчки политики. Полибиј пишува за полигинија  и споделување на жената. Спартанските мажи ретко биле дома,   и новопечената невеста би се облекла како маж за подобро да личи на претходните сексуални партнери на нејзиниот сопруг.  Како и да е, се смета дека Спарта имала голема вредност на раѓањето непоколебливи синови, а жените чии деца загинале во битка дека биле прославени. Спротивно на тоа, Плутарх пишува за Спартанките кои самите ги убивале своите кукавички синови. 

И покрај поголемата мобилност во однос на атинските жени, спартанските жени не можеле да учествуваат во политиката. Мажите им забранувале да зборуваат на собири и ги одвојувале од какви било политички активности.

### Во законите и филозофските текстови
Гортинскиот закон им давал на жените многу подобра положба отколку во континентална Грција. Сите жени, вклучувајќи ги и робовите, биле заштитени. Гортинките, како и Спартанките, можеле да склучат правни договори и да се појават пред судот. Тие можеле да поседуваат имот без машка сосопственост или дозвола. Мажот и жената имале еднакво право на развод. Слободна, разведена жена имала право да го фрли своето дете во реката. Сестрите и браќата подеднакво го делеле наследството. Епиклерос (во Спарта и Гортин се нарекувале *патрухои*) имал одредена слобода на избор во врска со бракот. Имено, ако жената веќе била мажена со деца и станала епиклер, можела да избере дали ќе се разведе од сопругот или не. Но, омажената жена без деца која станала епиклер немала друг избор освен да се разведе и повторно да се омажи, според прописите. Во принцип, ќерката која наследила имот не можела да располага со него. Исклучок било тоа што таа можела да го продаде или да го заложи како исплата во висина на долгот на доверителот на нејзиниот покоен татко.

Атина била лулка на филозофијата во Стара Грција, а повеќето преживеани филозофски текстови работат на оправдување на атинската практика. Речиси и да не се познати женски филозофи.

За време на хеленистичкиот период во Атина, познатиот филозоф Аристотел сметал дека жените ќе донесат неред, зло и дека се „*целосно бескорисни и предизвикуваат поголем метеж од непријателот*“. Поради ова, Аристотел мислел дека држењето на жените одвоени од остатокот од општеството е најдобрата идеја. Ова раздвојување би подразбирало живеење во домови наречени гинецеум додека се грижи за должностите во домот и има многу мала изложеност со машкиот свет. Ова, исто така, требало да ја заштити плодноста на жените од мажи, освен сопрузи, за да се обезбеди легитимност на нивната родена лоза. Атинските жени исто така биле многу малку образовани, освен домашно старателство за основни вештини како предење, ткаење, готвење и одредено познавање на пари.

Платон признава дека проширувањето на граѓанските и политичките права на жените суштински би ја променило природата на домаќинството и државата.  Аристотел, кој бил поучен од Платон, негирал дека жените се робови или подложни на имот, тврдејќи дека „*природата направила разлика помеѓу жената и робот*“, но тој сметал дека жените се „*купени*“. Тој тврдел дека главната економска активност на жените е заштита на имотот на домаќинството создаден од мажите. Според Аристотел, трудот на жените нема додадена вредност бидејќи „*уметноста на управување со домаќинството не е идентична со уметноста на добивање богатство, бидејќи едното го користи материјалот што другиот го обезбедува*“.  Аристотел, исто така, сметал дека влијанието на жените од Спарта е немирно и тврдел дека поголемата законска слобода на жените во Спарта ја предизвикала нејзината пропаст.

Спротивно на овие ставови, стоичките филозофи се залагале за еднаквост на половите, а сексуалната нееднаквост според нив била спротивна на законите на природата. Притоа, тие ги следеле циниците, кои тврделе дека мажите и жените треба да носат иста облека и да добијат ист вид на образование. Тие, исто така, гледале на бракот како морално дружење меѓу еднаквите, а не како биолошка или социјална потреба, и ги практикувале овие ставови во нивните животи. Стоиците ги усвоиле ставовите на циниците и ги додале во нивните сопствени теории за човековата природа, ставајќи го на тој начин нивниот сексуален егалитаризам на силна филозофска основа.

### Право на развод
И покрај суровите ограничувања на слободите и правата на жените во Стара Грција, нивните права во контекст на разводот биле прилично либерални. Бракот можел да биде прекинат со заедничка согласност или акција преземена од кој било од сопружниците. Доколку жената сакала да го прекине бракот, ѝ била потребна помош од нејзиниот татко или друг машки роднина да ја застапува, бидејќи како жена не се сметала за државјанин на Грција. Меѓутоа, доколку мажот сакал развод, сè што треба да направи е да ја исфрли својата сопруга од неговата куќа. Право на раскинување на бракот имал и таткото на една жена. Во случај на развод, миразот бил враќан на старателот на жената (кој обично бил нејзиниот татко) и таа имала право да задржи половина од стоката што ја произведувала додека била во бракот. Ако двојката имала деца, разводот резултирал со целосно татковско старателство, бидејќи децата се сметале дека му припаѓаат на неговото домаќинство. Иако законите во врска со разводот може да изгледаат релативно фер, со оглед на тоа колку мала контрола поседувале жените врз повеќето аспекти од нивниот живот во Стара Грција, веројатно немало случаи кога жените ќе се разведат од своите сопрузи поради штетата што тоа би им го нанело на нивниот углед.  Со оглед на тоа што на жените им било забрането да водат правна постапка, кириосите го правеле тоа во нивно име.

### Во уметноста
мини|287x287пкс| Фотографијата е фокусирана на седечка жена која е опуштена додека прстите и се на  ''барбитон'' (жичан инструмент).
Малку преживеана уметност ги прикажува жените во старогрчкото општество. Поголемиот дел од изворите потекнуваат од пронајдената керамика која го прикажува секојдневниот живот на граѓаните. Таквата керамика обезбедува извор кој ни овозможува да ги испитаме женските улоги од тоа време, генерално прикажани како божици, чувари на домашниот живот или проститутки. Сцените на украсување во вазното сликарство се прозорец во женската сфера, иако не се целосно реалистични, туку производ на романтизирана слика на женството замислена од мажите. Жените често се прикажуваат како „*сексуални предмети*“ во старогрчката керамика, со што се обезбедува контекст за сексуалната култура на Стара Грција. Повеќето сцени со вазни прикажуваат жени во нивните куќи. Заедничкото присуство на столбови сугерира дека жените поминувале голем дел од своето време во дворот на куќата. Дворот бил единственото место каде што можеле редовно да уживаат на отворено и да добиваат свеж воздух. Поголемиот дел од грчката опрема за готвење била мала и лесна и лесно можела да се постави таму. Може да се заклучи дека за време на сончево време, жените веројатно седеле во покривите и засенчените области на дворот, бидејќи идеалот за женската убавина бил бледиот тен.

Лисистрата (грчки: Λυσιστράτη, „*Армиски растурач*“) е старогрчка комедија напишана од Аристофан, оригинално изведена во класична Атина во 41 година од нашата ера. Претставата ја прикажува извонредната мисија на жените да стават крај на Пелопонеската војна меѓу грчките градови-држави со негирање на сексуалните задоволства на мажите, што било единственото нешто што мажите го посакувале. Жените требало да ја завршат војната со капитализирање на нивната сексуалност. Лисистрата ги убедува жените од завојуваните градови да ги задржат сексуалните привилегии на своите сопрузи и љубовници како средство за принудување на мажите да преговараат за мир. Оваа стратегија, сепак, само ја разгорува битката меѓу половите.

Еден од ретките Атињани кој развил критика и специфични перспективи за состојбата на жената во Атина е Еврипид, кој презентирал оригинални пристапи во однос на статусот на жената во Грција.  

## Грчка војна за независност
мини|213x213пкс| Манто Маврогенус
Помеѓу грчките воини во Грчката војна за независност, имало и жени, како Ласкарина Бубулина. Бубулина, позната и како *капетаниса* (капетан/адмирал) во 1821 година го подигнала своето грчко знаме на јарболот на *Агамемнон* и отпловила со осум бродови до Нафплио за да започне поморска блокада. Подоцна учествувала и во поморската блокада и заземањето на Монемвасија и Пилос.

Друга хероина била Манто Маврогенус. Од богато семејство, таа го потрошила целото свое богатство за ргчката кауза. Под нејзино охрабрување, нејзините европски пријатели придонеле со пари и пушки за револуцијата. Таа се преселила во Нафплио во 1823 година, со цел да биде во сржта на борбата, оставајќи го своето семејство како што била презирана дури и од нејзината мајка поради нејзиниот избор. Наскоро таа станала позната низ Европа по својата убавина и храброст.

## Современ период
Во текот на изминатите децении, местото на жената во грчкото општество драматично се променила. Ефхарис Петриду станала првата жена адвокат во Грција; во 1925 година се приклучила на Адвокатската комора на Атина. Жените во Грција го добиле правото на глас во 1952 година. Во 1955 година, на жените за прв пат им било дозволено да станат судии во Грција.

Во 1983 година бил донесен нов закон за семејство кој предвидува родова еднаквост во бракот.  Го укинал миразот и ги обезбедил правата на „вонбрачните“ деца.  Прељубата била декриминализирана и во 1983 година. Новиот закон за семејство предвидува граѓански бракови и го либерализира законот за развод. Во 2006 година, Грција го донела Законот 3500/2006, кој го криминализира семејното насилство, вклучително и силувањето во брак. Законот 3719/2008 дополнително се занимавал со семејни прашања, вклучувајќи го и членот 14, кој го намалил периодот на одвојување (неопходен пред развод во одредени околности) од 4 на 2 години. Грција, исто така, ја ратификувала Конвенцијата на Советот на Европа за акција против трговијата со луѓе во 2014 година. Во 2014 година, во парламентот имало 21,0% жени од сите пратеници.

Сепак, динамиката на семејството останува конзервативна. Основната форма на партнерство е бракот, а вонбрачното раѓање деца и долгорочниот заеднички живот не се широко распространети. На пример, во 2015 година, Грција имала најнизок процент на раѓања надвор од брак во Европската унија, само 8,8%. Грција има ниска стапка на фертилитет, од 1,33 број на деца по жена (во 2015 година), пониска од стапката на замена од 2,1.

## Наводи

## Извори
*
*
*

## Надворешни врски
* Подемот на жените во Стара Грција од Мајкл Скот, објавен во History Today Том: 59 Број: 11 2009 г.
* Каква е навистина Грција (за жените) Лично гледиште од Стефани Кордас
* Начинот на кој Грците живеат сега, Њујорк Тајмс
* Uporedna pravna tradicija од Сима Аврамовиќ и Воислав Станимировиќ

Грција
Грција