Петрикивско сликарство

**Петрикивско сликарство** (или едноставно **„Петрикивка“** или украински: Петриківський розпис) е традиционален украински украсен стил на сликање, кој потекнува од населбата Петрикивка во Днепропетровска Област во Украина, каде што традиционално се користела за украсување на ѕидовите на куќите и секојдневните предмети за домаќинството. 

Најраните познати примери на овој стил датираат од 18 век, но, тој продолжува да напредува и да се развива како модерна уметничка форма.

Карактеристики на овој стил на народна уметност се неговите цветни шари, карактеристичните техники на четка и неговата традиционално бела позадина (современите сликари, сепак, често работат на црна, зелена, црвена или сина позадина).

Во 2012 година, Министерството за култура на Украина го признало сликарството Петрикивка како дел од нематеријалното културно наследство на Украина, и било вклучено во Репрезентативната листа на УНЕСКО на нематеријалното културно наследство на човештвото во 2013 година. Сликањето Петрикивка станало „бренд“ во украинската популарна култура, а создаден е и заштитен знак „Петрикивка“ што им припаѓа на занаетчиите од селото Петрикивка.

## Историја
### Рана историја
Се верува дека сликарството Петривка потекнува од муралните украси на селските куќи. Шарените ѕидни украси преовладуваат во многу делови на Украина, а различни региони имаа свои карактеристични стилови. Традиционално било сликата да се обновува еднаш или двапати секоја година. Покрај муралите, украсувани биле и предмети за домаќинството направени од дрво и други материјали, особено градите (а особено ковчезите за венчавки). Подоцна, се појавила традицијата на „маловки“ (мальовки), во која сликите направени однапред од мајстор на хартија можеле да се користат за украсување на ѕидовите на куќите без да треба лично да ги посети сликар. Исто така, постојат примери на религиозни икони од 18 век од регионот Днепро кои имаат цветна орнаментика, која исто така може да се смета за предок на модерниот стил Петрикивка.

Најстарите украински ѕидни слики со цветни орнаменти датираат од втората половина на 19 и почетокот на 20 век во регионите Дњепропетровск, Слобода, Подилија и Уман, и веројатно имаат врска или заедничко потекло со Петрикивка стил.

Декоративното сликарство на ѕидови и на хартија било вообичаено во многу села во областа Дњепропетровск, но најраспространети и најразвиени биле во селото Петрикивка, од каде што стилот го добил името. Мурална декорација на домови постоела во Петрикивка најрано од 1860 година, а дела на хартија - од крајот на деветнаесеттиот век. 

Од времето на Новите Сичи во средината на 1700-тите до средината на деветнаесеттиот век, овие земји биле првенствено населени со доселеници од регионите Полтава и Слобода, и можно е овие мигранти да ја донеле оваа сликарска традиција во Петрикивка. Не постојат описи на декорација на ѕидови за областа Полтава во деветнаесеттиот век, но постојат извештаи за мурална декорација во регионот Слобода, како од 1860 година во областа Купианск во провинцијата Харков. Затоа, предложено е дека традицијата на Петрикивка потекнува од регионот Слобода. Сепак, постојат и кутии со украсни цветни слики од Полтава кои датираат од втората половина на деветнаесеттиот век. Уште една алтернативна хипотеза е дека овој стил на сликање потекнува од Подилија преку Уман. Сепак, мурали со цветни орнаменти се појавиле таму дури многу подоцна.

### Признавање и воспоставување (1911–1936)
Не постојат детални историски референци за сликарството Петрикивка пред почетокот на 20 век, кога етнографот Дмитро Јаворницки се заинтересирал за него и ја навел Јевхенија Евенбах, една од неговите студенти, да направи копии и да собира примероци (вклучувајќи мурали) во две експедиции во 1911 и 1913 година.  Овие „откритија“ ја формираа основата на изложбата од 1913 година во Санкт Петербург. Друг ран истражувач на сликарството Петрикивка беше Јевхенија Берченко, која организираше изложби во 1928 година во Ленинград.

Изложби на уметниците Петрикивка се одржале во 1935 и 1936 година во Киев, Ленинград и Москва, а беа претставени дела од уметниците Татјана Пата, Надија Билокин, Јарина Пилипенко, Хана Исаиев, Васил Вовк и Гана Павленко. 

Ова во голема мера го популаризирало сликарството на Петрикивка, кое дотогаш било речиси непознато меѓу пошироката јавност. По овие експонати, на Татјана Пата и Надија Билокин им била доделена почесната титула „Мајстор на народната уметност“.

Исто така, во 1935 и 1936 година, во Петрикивка имало специјално двегодишно училиште за украсно сликарство. Главниот инструктор бил Татјана Пата, која научила цела генерација уметници кои ќе продолжат да го воспоставуваат сликарството Петрикивка како современа уметничка форма. Татјана Пата често се смета за основач на сликарската школа Петрикивка, иако во реалноста таа само ја продолжила традицијата што ја научила од нејзината баба.
мини| Киевска порцеланска вазна со слика од Марфа Тимченко
Неколку од учениците на Татјана Пата се преселиле во Киев во 1936-1944 година, што довело до првата употреба на сликарството Петрикивка во индустриското производство во Киевската фабрика за сувенири Тарас Шевченко. Овде за првпат било претставено сликарството покриено со лак на нетрадиционална црна позадина, техника која подоцна почнала да се користи и во самото село Петрикивка. Ова станало најраспространетата форма на сликање Петрикивка за време на советското време.

Овие уметници, исто така, почнале да го користат стилот Петрикивка за декорација на порцелан. Првиот таков обид го направила Халина Павленко во 1936 година додека студирала на Киевската школа за народни уметности (подоцна Киевскиот колеџ за уметност и индустрија - „Київський художньо-промисловий технікум“). Во 1937 и 1938 година, ѝ се придружиле Вира Павленко, Марфа Тимченко и Пелахија Хлушченко.

Порцеланската декорација во стилот Петрикивка била развиена понатаму во 1944 година од сестрите Павленко и Вира Клименко-Жуков во Киевската фабрика за експериментална керамичка уметност. Марфа Тимченко, исто така, се приклучила на таа фабрика во 1953 година, а нејзината работа таму била широко признаена. Порцеланските вазни лично украсени од Марфа Тимченко биле подарени од советските лидери на странски достоинственици, вклучувајќи ги Ричард Никсон, Мао Це Тунг, Фидел Кастро и Јосип Броз-Тито.

### Развој од 1950 до 1980 година
Ателје за производство на текстил постоело во Петрикивка од 1929 година. Во 1958 година во тоа ателје била создадена кооперативна работилница за производство на лакирани предмети од Петрикивка. Уметниците во таа работилница вклучувале некои од најталентираните студенти на Татјана Пата. Во 1958 година, персоналот на работилницата ги вклучувал Хана Исаиева, Јавдоха Клиупа, Марија Шишатска, Надја Шулик, Иван Завхородни, Халина Прудникова, Олександра Пикуш, Вира Тезик, Нина Турчин, Хана Данилеико и (почеток 1959). Во 1961 година, задругата била реорганизирана како Фабрика за сликарство „Пријателство“ на Петрикивка. Повеќето производи од фабриката, особено кутиите и садовите, биле направени од пресувани струготини, кои беа покриени со црна боја, украсени, а потоа лакирани. Уметнички директор на фабриката до 1970 година бил Федир Панко. Од 1970 до 1988 година оваа позиција ја вршеше Васил Соколенко, а потоа Анатолиј Чернуски, Володимир Хлушченко и Серхи Дрешпак. Нејзиниот уметнички советодавен совет вклучувал познати мајстори како Хана Самарска и Јавдоха Клиупа. До крајот на советскиот период во фабриката биле вработени околу петстотини луѓе. Чинии, кутии, послужавници, вазни и други сувенири украсени со Петрикивка станале визит карти на Украина и беа извезени во 80 различни земји. Во 2006 година фабриката била ликвидирана во стечај, а во 2011 година била целосно уништена од непознати лица кои ги демонтирале работилниците и пресите.

Детското уметничко училиште Т. Пата Петрикивка исто така е создадено во 1958 година. Нејзини основачки учители на сликарството Петрикивка се Федир Панко и Васил Соколенко, двајцата студенти Татјана Пата. Додека истовремено работеле во фабриката Петрикивка, тие ја пренеле уметничката форма на следната генерација уметници: повеќето од уметниците Петрикивка од втората половина на советскиот период биле нивни студенти. Подоцна, Валентина Панко и Марија Пикуш, и двете дипломци на Школата, самите станале инструктори таму. Пикуш станал нејзин директор во 1995 година.

Серија албуми на сликарските репродукции на Петрикивка уредени од познатите историчари на уметност Наталија Хлухенка и Борис Бутник-Сиверски биле објавени во 1960-тите и 70-тите. 

Во 1970 година, Федир Панко ја основал и Експерименталната работилница за сликарство Петрикивка под покровителство на Националниот сојуз на уметници на Украина во Днепропетровск во зграда во центарот на селото Петрикивка. 

За разлика од Фабриката за сликарство Петрикивка, нејзините дела биле главно на дрво и хартија, а првенствено на светла позадина (за разлика од црната позадина што вообичаено се користела во фабриката). Работата на уметниците на Експерименталната работилница била креативно послободна и поразновидна отколку во Фабриката. Покрај Панко, на работилницата биле вклучени и уметниците Хана Исаиева, Надја Шулик, Нина Турчин, Андриј Пикуш, Марија Пикуш, Тетиана Харкава, Валентина Дека, Лидија Булавин, Марија Јаненко, Наталија Статива-Жарко, Валентина Панко и Халина Назаренко.

### Понова историја
Во 1998 година, Експерименталната работилница станала основа на Центарот за народна уметност Петрикива под раководство на Андриј Пикуш. Денес се смета за јадро на сликарскиот стил Петрикивка. Центарот обединува приближно 40 водечки уметници Петрикивка, вклучувајќи (од 2011 година) 25 членови на Националниот сојуз на уметници на Украина и 7 истакнати народни уметници на Украина. Оваа институција била дом на уметници како Володимир Хлушченко, Нина Турчин, Валентина Дека, Лидија Булавин, Марија Јаненко, Валентина Панко и Халина Назаренко. Покрај тоа, многу значајни уметници моментално живеат во селото Петрикивка, но не работат во Центарот Петрикивка, а голем број други уметници обучени за класично сликарство Петрикивка живеат и работат во различни градови низ Украина, каде што продолжуваат да го развиваат стилот Петрикивка.

Годишен регионален фестивал на народна уметност под името „Чудото на Петрикивка“ се одржува од 2007 година, обично во септември. Вклучува пазари, работилници, изложби и концерти. Во 2013 и 2014 година, фестивалот се одржал во Днепар, а во следните години во селото Петрикивка.

Во 2012 година, украинското Министерство за култура го признале сликарството Петрикивка како дел од нематеријалното културно наследство на Украина, а во декември 2013 година беше вклучено во Репрезентативната листа на нематеријалното културно наследство на човештвото од УНЕСКО.

Во јануари 2013 година, била регистрирана трговска марка „Петрикивка“ дизајнирана од Људмила Хорбулија и беше донирана за употреба на заедницата на селото Петрикивка и нејзините занаетчии како симбол на автентичноста.

## Техника и карактеристики
Во сликарството Петрикивка традиционално доминираат растителните форми, особено цвеќињата. Понекогаш, тие се прикажани како апстрахирани форми кои не мора да одговараат на ниту еден препознатлив, природен растителен вид. Во други случаи, тие се засноваат на обични градинарски цвеќиња (на пр. далии, астери, лалиња, рози), диви цвеќиња (на пр. камилица, пченкарно цвеќе) и други растенија (како што се бобинки од вибернум, јагоди и грозје). Најчесто се гледаат лисја од акантус (традиционално наречени „папрати“) и цветни пупки. Растителните слики често се комбинираат со птици, а понекогаш и со слики на животни и луѓе, кои често се прикажани во малку фантастична форма. Дизајните, исто така, најчесто ја користат сликата на феникс или жар-птица. Историски гледано, сликањето Петрикивка се правело исклучиво на бела позадина (или варосани ѕидови или на бела хартија), но современите уметници користеле позадини од различни бои, вклучувајќи црна, сина, зелена и црвена.

Сликата Петрикивка е нескромно дводимензионална, без желба да се прикаже „реалистична“ перспектива. Целокупниот дизајн е изграден околу едно или повеќе стебла на растенијата, на кои се прикачени на сите клучни елементи на композицијата. Овие стебла или гранки обично не се преклопуваат едни со други, а многу елементи се прикажани како силуети. Фигурите на птици, животни и луѓе обично се прикажани во профилот, додека цвеќињата обично се прикажани со глава. Многу сликовити елементи (како што се ливчиња, стебла и бобинки) се прикажани со еден потег со четка. За некои елементи, како што се бобинки, уметниците ќе го користат прстот за да ја нанесат бојата, што резултира со карактеристична тркалезна форма која е светла во центарот и има потемен „прстен“ на нејзиниот раб. Професионалните уметници Петрикивка најчесто работат без претходно нацртани скици и не користат мерни инструменти. Наместо тоа, тие ја разработуваат композицијата во окото на нивниот ум и не започнуваат со извршување додека не се целосно обмислени.

### Видови удари со четка
Сликата Петрикивка користи четири карактеристични потези со четка:

* „Чешел“ - удар со четка што започнува со посилен притисок и дебела линија, а потоа завршува со полесен допир и тенка линија. Така се нарекува затоа што низа такви потези изгледаат како чешел за коса.
* „Семе“ - удар со четка што е обратно од „хребинетите“, со почетен лесен и последен тежок притисок. Кога таквите потези се користат од двете страни на стеблото, резултатот наликува на класје.
* „Орев“ - се состои од два удари „хребинети“ кои се закривени и поставени еден до друг. Пополнувањето на добиениот централен негативен простор со удар „зернијатко“ дава форма слична по форма на лешник.
* „Преоден удар“ - направен со една четка со два различно обоени пигменти. Сува четка се натопува прво во една (на пр. зелена), а потоа друга (на пр. жолта) боја. Резултатот е линија на жолта боја, која постепено се претвора во зелена.

### Материјали
Пигментите традиционално се извлекувале од билки, лисја, бобинки и цветови користејќи специфични методи на подготовка. Црвената е направена од сок од цреша, зелената - од треви и ноќни шипки, а сината - од цветови од кокиче. Различни нијанси на жолта се добиваат од ливчиња од сончоглед, кора од кромид и кора од садници од јаболка. Пигментите се разредувале со помош на жолчка од јајце или млеко, а се фиксирале со сок од цреша или шеќер од шеќерна репка. Синтетичките бои се појавиле многу подоцна, а гуаче и акварел се користеле само во повоениот период. Самите алатки за сликање, исто така, биле од природно потекло: четките биле направени од никулци од дрвја, стебла од барски треви (особено ритли и мачки) и влакна од мачки.

## Добро познати уметници во традицијата Петрикивка
мини|328x328пкс| Еден од најпознатите уметници на Петрикивка, Володимир Хлушченко, на работа во Петрикивка
Не постојат историски записи за сликарството на Петрикивка пред почетокот на 20 век, и затоа имињата на раните уметници не се запишани. Во голема мера, благодарение на работата на Дмитро Јаворницки, биле снимени имињата на мајсторите на Петрикивка од почетокот на 20 век (родени во 1880-тите и 1890-тите), како што се Татјана Пата, Надја Билокин, Јарина Пилипенко и Параска Павленко. Овие уметници се единствените од нивната генерација чии дела се познати и се зачувани во музеи со атрибут.

Покрај тоа, постојат неколку познати уметници родени од 1908-1919 година кои ја научиле традицијата во своите семејства (особено во семејствата на гореспоменатите Параска Павленко и Јарина Пилипенко), но кои креативно се развивале под силно влијание на Татјана Пата. Тие ги вклучуваат Хана Исаиева (родено Пилипенко), Надија Тимошенко, Васил Вовк, Вера Павленко и Халина Павленко (подоцна Павленко-Черниченко).

Сите други познати уметници од оваа генерација биле ученици на Татјана Пата и студирале на уметничкото училиште Петрикивка помеѓу 1936 и 1941 година.

Посебна меѓу мајсторите на стилот Петрикивка е Ана Самара, која е единствената позната припадничка од постарата генерација сликари која не е родена и обучена во селото Петрикивка. Таа ги совладала стилот и техниката во Киев под индиректно влијание на мајсторите на Петрикивка, како што е Марфа Тимченко, и продолжила да ги развива своите вештини во фабриката за сувенири во Киев Тарас Шевченко.

Огромното мнозинство од следната генерација го проучувале сликарството Петрикивка под влијание на Федир Панко и/или Васил Соколенко.

Меѓу најактивните современи уметници во стилот на Петрикивка се Халина Назаренко, Валентина Панко, Викторија Тимошенко, Наталија Статива-Жарко, Олена Јармолиук, и Наталија Малиарчук.

Сликарството Петрикивка често било сметано за  семеен занает, а многу познати уметници Петрикивка (и историски и современи) често имаат добро познати уметници во своето потесно семејство. Меѓу попознатите од овие „династии“ се оние на Панко, Пикуш, Статива и Склиар. Во некои случаи, овие врски не се очигледни, бидејќи носители на традицијата честопати биле жени кои го менувале своето презиме по бракот.

## Наводи

Категорија:Украсна уметност
Категорија:Украинска култура
Категорија:Нематеријално културно наследство