Кнежевство Србија (ран среден век)

**Кнежевството Србија** () — една од раните средновековни држави на Србите, сместена во западните предели на Југоисточна Европа. Постоела од 8 век до околу 969–971 година и била управувана од династијата Властимировиќ. Нејзиниот прв владетел познат по име бил Вишеслав кој започнал да владее околу 780 година. Додека дотогаш, почнувајќи од 680–681 година, бугарската држава ги зазела земјите на исток, Властимир се спротивставил и ја поразил бугарската војска во тригодишна војна (839–842), а двете сили живееле во мир неколку децении. Тројцата синови на Властимир успеале заедно да владеат со Србија, иако не долго; Србија станала клучен дел во борбата за моќ меѓу Византијците и Бугарите, претежно сојузници со Византијците, што исто така резултирало со големи династички војни во период од три децении. Кнежевството било припоено во 924 година од Симеон I и било подложено на бугарска власт до 927 година кога српскиот кнез Часлав бил воспоставен како владетел на српската земја и обединил неколку српски региони, станувајќи најмоќниот владетел на династијата Властимировиќ.   

Важен процес во овој период било христијанизацијата на Србите,  завршено со воспоставувањето на христијанството како држава-религија во втората половина на 9 век, а потоа и со основањето на првите српски епархии. Кнежевството било припоено од Византијците во  969–971 и владеел како Катепанат Рас.  Главните информации за историјата на кнежевството и династијата Властимировиќ се запишани во современото историско дело *[[За управувањето со царството|De Administrando Imperio]]* (напишано  948–949).   

## Заднина

Словените (Склавини) се населиле низ целиот Балкан во текот на 6 и 7 век,  со што го означиле крајот на рановизантиското владеење во тие региони.  Историјата на раното средновековно српско кнежевство и династијата Властимировиќ е запишана во делото *[[За управувањето со царството|De Administrando Imperio]]* (*За управувањето со царството*), составена од византискиот цар Константин VII Порфирогенит (р. 913–959). Делото го споменува првиот српски владетел, без име (познат конвенционално како „ Непознат архон“), кој ги предводел белите Срби во југоисточна Европа и ја добил заштитата на царот Ираклиј (р. 610–641), пред бугарската инвазија (680).   Српскиот владетел бил наречен „Кнез (*архон*) на Србија“ (αρχων Σερβλίας).  *Во „[[За управувањето со царството]]“* се споменува дека овој владетел бил наследен од син, следен од внук, а историчарите генерално ги прифаќаат извештаите за наследување на принцовите од истото семејство, но нивните имиња се непознати до доаѓањето на Вишеслав ( 780-800). 

## Вишеслав, Радослав и Просигој (околу 780–830)
лево|мини| Словенските кнежевства во околу. 814 н.е.
Времето и околностите на првите тројца српски владетели се речиси непознати. Првиот од династијата познат по име бил Вишеслав, кој го започнал своето владеење околу 780 година, како современик на Карло Велики (768–814).  Србите во тоа време биле организирани во *жупи*, конфедерација на селски заедници (приближно еквивалент на округ), на чело со локален *жупан* (магистрат или гувернер); власта била наследна, а *жупанот* му се потчинувал на српскиот кнез, и бил должен да му помага во војна.  Според *„[[За управувањето со царството]]“*, „*крстена Србија*“ (во историографијата погрешно позната како *[[Рашка]]*  ), ги вклучувала населените градови (καστρα/кастра) Достиника (Δεστινίκον), Цернабускеј (Τζερναβουσκέη), Мегирет (Μεγυρέτους), Дрезнеик (Δρεσνεήκ), Лесник (Λεσνήκ) и Салинс (Σαληνές), додека „*малата земја*“ (хориον/хорион) на Босна (Βοσωνα), дел од Србија, ги имала градовите Катара (Κατερα) и Десник (Δέσνηκ).   Другите земји (или кнежевства) населени со Срби што биле споменати ги вклучувале „земјите“ Паганија, Захумлје и Травунија,   додека „земјата“ Дукља ја држеле Византијците (се претпоставува дека била населена и со Срби).   Со оглед на големата територија, Србите најверојатно пристигнале како мала воена елита која успеала да организира и асимилира други веќе населени и побројни Словени.    Тие се граничиле со „Србија“ на север.  Точните граници на раната српска држава не се позјати. 

Иако Вишеслав се споменува само по име, *„[[За управувањето со царството]]“* споменува дека Србите му служеле на византискиот цар и дека во тоа време биле во мир со Бугарите, чии соседи биле и со кои имале заедничка граница.  Првото Бугарско Царство, под Телериг, планирала да колонизира некои од нивните земји со повеќе Словени од соседните Берзити, бидејќи претходната бугарска експанзија предизвикала масовни словенски преселби и депопулација на Бугарија - во 762 година, повеќе од 200.000 луѓе побегнале во византиска територија и биле преместени во Мала Азија.   Бугарите биле поразени во 774 година, откако Константин V дознал за нивниот планиран напад. Во 783 година, во Византија се случило големо словенско востание, кое се протегало од Македонија до Пелопонез, кое потоа било задушено од византискиот *[[Патриции|патрик]]* Ставракиј. 

Вишеслав бил наследен од неговиот син Радослав, потоа од неговиот внук Просигој,  и еден од овие двајца најверојатно владеел за време на востанието на Људевит Посавски против Франките (819–822);  според *Кралските франкиски анали* на Ајнхард, напишани во 822 година, Људевит заминал од своето седиште во Сисак кај Србите (што некои историчари веруваат дека бил некаде во западна Босна),  при што Ајнхард споменал дека за Србите „*Се вели дека држат голем дел од Далмација*“ (*ad Sorabos, quae natio magnam Dalmatiae partem obtinere dicitur* ).  . Според Живковиќ, употребата на терминот Далмација во *Кралските франкиски анали* да се однесува и на земјата во која владееле Србите, како и на земјите под власта на хрватскиот војвода, веројатно била одраз на територијалните аспирации на Франките кон целиот област на поранешната римска провинција Далмација.  Иако опишаните граници означуваат голема површина, тоа е главно планински и непристапен терен, солиден со високите венци на Динаридите. Во овој регион, Србите се населиле во само мали, изолирани и меѓусебно далечни речни долини, карстни полиња и плодни басени. Тие делови од територијата имале плодно земјиште, погодно за земјоделство, додека тешко достапните предели и некои планински предели останале ненаселени.  Правнукот на Вишеслав, Властимир, го започнал своето владеење во 830-тите, и тој е најстариот српски владетел за кој има позначајни податоци. 

## Спротивставување на бугарската експанзија (805–829)
На исток, Бугарското Царство се засилило. Во 805 година Крум ги освоил Браничевци, Тимочани и Ободри на исток од Србија и ги протерал нивните племенски поглавари и ги заменил со администратори назначени од централната власт.  Во 815 година, Бугарите и Византијците потпишале 30-годишен мировен договор, но во 818 година, за време на владеењето на Омуртаг (814–836), Браничевци и Тимочани заедно со другите племиња на границите се побуниле и се отцепиле од Бугарија,  главно поради административната реформа која им одзела голем дел од нивната локална власт. Тимочаните го напуштиле *општеството* (здружението, сојузот  ) на Бугарското Царство и побарале, заедно со Дунавските ободрити и Гудушчани, заштита од светиот римски цар Лудвиг Побожниот (р. 813–840) и се сретнале со него во неговиот дворец во Херстал. Тимочаните мигрирале на територијата на Франките, некаде во Долна Панонија, а последен пат биле споменати во 819 година, кога биле убедени од Људевит да му се придружат во борбата против Франките. Дунавските Ободрити останале во Банат и им се спротивставувале на Бугарите до 824 година кога ништо повеќе не се слушало за нив. Крум испратил пратеници кај Франките и побарал да се одреди точната граница помеѓу нив, а преговорите траеле до 826 година, кога Франките го занемариле. Бугарите одговориле со потчинување на Словените што живееле во Панонија. Тогаш Бугарите испратиле бродови по реката Драва и, во 828 година, ја опустошиле Горна Панонија северно од Драва. Имало повеќе борби и во 829 година, и во тоа време Бугарите ги освоиле сите свои поранешни словенски сојузници.

Бугарското Царство имало општа политика на проширување во која најпрво наметнувала плаќање данок на соседниот народ и обврска за обезбедување воена помош во форма на сојуз (општество), оставајќи им внатрешна самоуправа и локални владетели, и кога ќе истечела потребата за ваков однос, тие го прекинувале самоуправувањето на споменатиот народ и ја наметнувале својата директна и апсолутна власт, интегрирајќи го целосно во бугарскиот политички и културен систем.

## Властимир, Мутимир и Првослав (830–892)
[десно|мини| Царот [Василиј I Македонецот|Василиј I примаделегации на Хрвати и Срби.]]
Властимир го наследил својот татко Просигој во  830 година.  Тој ги обединил српските племиња во околината.  Србите биле вознемирени и најверојатно се консолидирале поради ширењето на Бугарското Царство кон нивните граници со бугарското освојување на соседните Словени,   и веројатно се обиделе да ја прекинат бугарската експанзија на југ (во Македонија).  Царот Теофил (р. 829–842) бил признат како номинален сузерен (владетел) на Србите,  и најверојатно ги охрабрил да ги спречат Бугарите.  Триесетгодишниот мировен договор меѓу Византијците и Бугарите, потпишан во 815 година, сè уште бил на сила. 

Според Константин VII, Србите и Бугарите живееле мирно како соседи до бугарската инвазија во 839 година (во последните години на Теофил).  Не е познато што точно ја поттикнало војната,  бидејќи Порфирогенит не дава јасен одговор; дали тоа било  резултат на српско-бугарските односи, *т.е.*, бугарското освојување на југоисток, или резултат на византиско-бугарското ривалство, во кое Србија била во сојуз со Византијците. Според Порфирогенит, Бугарите сакале да го продолжат освојувањето на словенските земји и да ги потчинат Србите. Бугарскиот цар  Пресијан I (р. 836–852) започнал инвазија на српска територија во 839 година, што довело до војна која траела три години, во која силите на Властимир успеале да го протераат Пресијан од Србија; Пресијан изгубил голем број од своите луѓе и не остварил територијални придобивки.   Србите имале предност во шумите и клисурите.  Поразот на Бугарите, кои станале една од поголемите сили во 9 век, покажува дека Србија била организирана држава, целосно способна да ги брани своите граници и поседувала многу висока воена и административна организација. Денеска не е познато дали Србија во времето на Властимир имала фортификациски одбранбен систем и дали имала развиено воени структури со јасно дефинирани улоги на *жупан*. По победата над Бугарите, статусот на Властимир се зголемил, а според Фине тој продолжил да се шири на запад, освојувајќи ја Босна и Херцеговина (позната како *Хум*).  Во меѓувреме; Браничево, Морава, Тимок, Вардар и Подримлје биле окупирани од Бугарите.  Властимир ја оженил својата ќерка за Краина, син на локален *жупан* од Требиње, Белоје, во околу. 847/848. Со овој брак Властимир ја подигнал титулата Краина во *архонт* . Така, семејството Белоевиќ имало право да владее со Травунија. 

По смртта на Властимир владеењето било поделено на неговите тројца синови: Мутимир, Стројимир и Гојник. Браќата уште еднаш ги поразиле Бугарите  853-854, и дури успеале да го заробат на бугарскиот кнез Владимир, син на царот Борис.   После тоа, Србите и Бугарите склучиле мир. Во наредниот период била завршена христијанизацијата на Србите .   До 870-тите Србите биле крстени и ја основале Рашката епархија (спомната на Четвртиот собор во Цариград, 878–880), по наредба на царот Василиј I. Мутимир ја задржал заедницата со Источната црква (Цариград) кога папата Јован VIII го поканил да ја признае јурисдикцијата на епископијата Сирмиум. Србите и Бугарите ја прифатиле старословенската литургија наместо грчката. Некаде откако ги поразил Бугарите, Мутимир ги избркал своите браќа, кои побегнале во Бугарија. Во својот двор го задржал синот на Гопник, Петар Гојниковиќ, но тој успеал да побегне во Хрватска. Мутимир владеел до 890 година, а го наследил неговиот син Прибислав Мутимировиќ. Меѓутоа, Прибислав бил соборен од Петар кој се вратил од прогонството во Хрватска во  892. 

## Петар, Павле и Захарија (892–927)
 
Името Петар сугерира дека христијанството почнало да навлегува во Србија, несомнено преку контактите на Србија со Бугарите и Византијците. Петар се обезбедил на престолот (откако се одвратил на предизвикот од Клонимир, синот на Стојмир) и бил признат од бугарскиот цар Симеон I. Бил потпишан сојуз помеѓу двете држави. Бидејќи ја имал веќе лојалноста на Травунија, Петар започнал да ја шири својата држава на север и на запад. Тој ја анектирал долината на реката Босна, а потоа се преселил на запад обезбедувајќи верност од Нарентинците, жестоко независно, пиратерски словенско племе. Меѓутоа, проширувањето на Петар во Далмација го довело во судир со принцот Михаил од Захумлје, кој исто така станал моќен, владеејќи со крајбрежното кнежество Захлумија.  

Иако бил сојузник со бугарскиот цар Симеон I, Петар станувал сè понезадоволен од фактот дека во суштина му бил потчинет. Проширувањето на Петар кон брегот ги олеснило контактите со Византијците, по пат на стратегиите на Дирахиум. Барајќи сојузници против Бугарија, Византијците го опсипувале Петар со злато и ветувања за поголема независност доколку би се приклучил на нивниот сојуз, кое се покажало како убедлива стратегија. Петар можеби планирал напад на Бугарија со Маџарите, покажувајќи дека неговото царство се протегало на север до реката Сава. Меѓутоа, Михаил Захумлески го предупредил Симеон за овој план, бидејќи Михаил бил непријател на Петар и лојален вазал на Симеон. Следело повеќекратни бугарски интервенции и сукцесија на српски владетели.  

Симеон ја нападнал Србија (во 917 г.) и го сменил Петар од престолот, ставајќи го Павле Брановиќ (внук на Мутимир) како принц на Србија, подреден на Симеон (иако некои научници сугерираат дека Симеон директно ја презел контролата над Србија во тоа време). Незадоволни од тоа, Византијците потоа го испратиле Захарија Прибислављевиќ во 920 година да го протера Павле, но тој не успеал и бил испратен во Бугарија како затвореник. Византијците тогаш успеале да го свртат кнезот Павле на своја страна. Захарија, пак, ја нападнал Србија со бугарска сила и го соборил својот братучед Павле во 922 година. Меѓутоа, и тој се свртел кон Византија. Казнената сила испратена од Бугарите била поразена. Така, овој период бил исполнет со континуиран циклус на династички судири меѓу наследниците на Властимир, поттикнати од Византијците и Бугарите, кои практично ги користеле Србите како пиони. Додека бугарската помош била поефикасна, византиската помош изгледала поповолна. Симеон склучил мир со Византијците за еднаш засекогаш да ги реши работите со Србија. Во 924 година испратил голема војска во придружба на Часлав, синот на Клонимир. Армијата го принудило Захарија да побегне во Хрватска. Потоа биле повикани српските жупани да го признаат Часлав за нов принц. Меѓутоа, кога тие пристигнале, сите биле затворени и одведени во Бугарија, како и Часлав. Голем дел од Србија била опустошена, а многу луѓе побегнале во Хрватска, Бугарија и Цариград. Симеон ја претворил Србија во бугарска провинција, така што Бугарија започнала да се граничи со Хрватска и Захумље. Потоа решил да ја нападне Хрватска, бидејќи таа била византиски сојузник и го засолнила српскиот принц.    

## Часлав (927–960)
[алт=|мини| Српското кнежество за време на владеењето на [Часлав Клонимировиќ|Часлав (927–960)]]
Бугарското владеење над Србија траело само три години. По смртта на Симеон, Часлав Клонимировиќ (927- ок. 960-ти) ги навел српските бегалци назад во Србија. Тој ја обезбедил верноста на далматинските војводства и ставил крај на бугарското владеење во централна Србија. По смртта на Томислав, Хрватска била во речиси анархија, бидејќи неговите синови се натпреварувале за единствена власт, па Часлав можел да го прошири својот домен на север до реката Врбас (добивајќи ја верноста од поглаварите на различните босански жупаши). 

За време на овој апогеј на српската моќ, христијанството и културата навлегле во Србија, бидејќи српскиот принц живеел во мирни и срдечни односи со Византијците. Меѓутоа, како што станала силна, моќта на Србија (како и во другите рани словенски држави) била силна колку и нејзиниот владетел. Не постоело централизирано владеење, туку конфедерација на словенски кнежевства. Постоењето на обединетото Големо Кнежевство било зависно од верноста на помалите кнезови кон Часлав. Кога починал бранејќи ја Босна од упадите на Унгарците некаде помеѓу 950 и 960 година, коалицијата се распаднала. 

По ова, постои празнина во историјата на заднина на Србија (во подоцнежните западни извори: *Рашка*),  бидејќи била припоена од Византија ( 970 г.). Династијата продолжила да владее со поморските региони, а во 90-тите, Јован Владимир се издигнал како најмоќниот српски принц, владеејќи над денешна Црна Гора, источна Херцеговина и северна Албанија. Оваа држава станала позната како *[[Дукља]]*, по античкиот римски град Доклеја. Меѓутоа, до 997 година, таа била подложена на царот Самуил. 

Кога Византијците конечно ги поразиле силите на Самуил, тие ја вратиле контролата над поголемиот дел од Балканот за прв пат по четири века. Српските земји биле управувани од *стратег* кој претседавал со темата Сирмиум. Меѓутоа, местните српски кнезови продолжиле да владеат како вазали на византискиот цар, одржувајќи локална автономија над нивните земји, додека само номинално биле византиски поданици. Тврдините биле одржувани во Белград, Сирмиум, Ниш и Браничево. Тие, во најголем дел, биле во рацете на локалното благородништво, кое често се бунтувало против византиската власт.

## Распаѓање и последици
Откако починал Часлав во околу 960 година, внатрешноста на Србија била припоена од Византијците и реорганизирана како Рашки Катепанат, (971–976).    Србија ја изгубила својата централизирана власт и провинциите повторно потпаднале под власта на Византија. Јован Владимир подоцна се појавил како владетел на Дукља, мала територија со центар во Бар на јадранскиот брег, како византиски вазал. Неговото царство било наречено *Србија*, *Далмација*, *Склавонија* итн., и на крајот вклучило голем дел од поморските провинции, вклучувајќи ги Травунија и Захлумија. Неговото царство веројатно се протегало во внатрешноста за да вклучи и некои делови од *Загорје* (внатрешна Србија и Босна). Унапредената позиција на Владимир над другите словенски благородници во областа објаснува зошто царот Василиј му пришол за сојуз. Со врзани раце од војната во Анадолија, царот Василиј барал сојузници за неговата војна против цар Самуил, кој владеел со Самоиловото Царство кое се протегало надМакедонија. Како одмазда, Самуил ја нападнал Дукља во 997 година и ја турнал Далмација до градот Задар, вградувајќи ги Босна и Србија во неговото царство. Откако го победил Владимир, Самуил го вратил како вазален принц. Денеска не е познато каква била врската на Владимир со претходните кнезови на Србија, или со владетелите на Хрватска - многу од она што е напишано во Летописот на свештеникот од Дукља за генеалогијата на доклеанските владетели е митолошко. Владимир бил убиен од Владислав, внук и наследник на Самуил, во околу 1016 г. Последниот истакнат член на неговото семејство, неговиот вујко Драгимир, бил убиен од некои локални граѓани во Котор во 1018 година. Истата година, Византијците конечно го поразиле Самоиловото Царство и во еден маестрален потег повторно ја зазеле практично цела југоисточна Европа. 

## Управа
Српскиот владетел бил наречен „Кнез (*архон*) на Србите“ (αρχων Σερβλίας).  Во српската историографија, наместо грчкиот *архонт* (архонт) се користи словенската титула *[[кнез]]*.  *Во „[[За управувањето со царството]]“ се* споменува дека српскиот престол го наследува *синот*, односно првородениот; неговите потомци го наследуваат него, иако нивните имиња се непознати до доаѓањето на Вишеслав.  Србите во тоа време биле организирани во *жупи*, конфедерација на селски заедници (приближно еквивалент на округ), на чело со локален *жупан* (магистрат или гувернер); управителството било наследно, а *жупанот* му се одговарал пред српскиот кнез, на кого биле должни да му помагаат во војна. 

Историчарот Б. Радојковиќ (1958) предложил дека Србија  претставувала „*поделено кнежевство*“. Според него, Вишеслав можел да биде главен војсководец (*велики војвода*) кој со својата чета ја презел целата власт во свои раце и се претворил во наследен владетел, како *Велики жупан*; на тој начин била формирана првата српска држава по 150 години трајно живеење во новата татковина и постоење на воена демократија.  Сепак, работата на Б. Радојковиќ била дискредитирана од Сима Ќирковиќ во 1960 година 

## Религија
десно|мини| Црквата на Светите Апостоли Петар и Павле (УНЕСКО)
Воспоставувањето на христијанството како државна религија датира од времето на принцот Мутимир и византискиот цар Василиј I (р. 867–886),   кој, откако успеал да ги стави Србите под своја номинална власт, испратил свештеници заедно со адмирал Никит Орифа, пред операциите против Сарацените во 869 година кога далматинските флоти биле испратени да го бранат градот Рагуза . 

Христијанизацијата делумно се должела на византиското и последователното бугарско влијание.  Важно е да се забележи дека барем за време на владеењето на Котсел од Панонија (861–874), комуникацијата меѓу Србија и Велика Моравија морало да била возможна.  Папата веројатно бил свесен за овој факт кога ја планирал епархијата на Методиј. Далматинскиот брег бил во византиски раце дури на север до Сплит.  Постои можност некои кирилометодиски ученици да стигнале во Србија во 870-тите, можеби дури и испратени од самиот Методиј.  Србија се смета за христијанска од околу 870 година 

Првата српска епископија била основана во политичкиот центар Рас, во близина на современиот Нови Пазар на реката Ибар.  Првичната припадност е неизвесна - можеби била под подреденост или на Сплит или на Дурацо, кои биле тогашни византиски.  Раната црква на Светите апостоли Петар и Павле во Рас може да се датира од 9 до 10 век, со планот на ротонда карактеристичен за првите дворски капели.  Епископијата била основана кратко по 871 година, за време на владеењето на Мутимир, и била дел од генералниот план за основање епископии во словенските земји на царството, потврдено од Цариградскиот собор во 879–880 година.  Епархијата на Браничево била основана во 878 година (како продолжение на Виминациум и Хореум Марги).
[лево|мини| Печат на српскиот кнез [Строимир, од крајот на 9 век]]
Печатот на Строимир (р. меѓу 880 и 896 г.), братот на Мутимир, српската држава го купила на аукција во Германија. Печатот има патријаршиски крст во центарот и грчки натписи на кои пишува: „Боже, помогни му на Строимир (*CTPOHMIP* )“.  

Петар Гојниковиќ (р. 892–917) очигледно бил христијански принц.  Христијанството веројатно се проширило во негово време.  Исто така, бидејќи Србија се граничи со Бугарија, христијанското влијание - а можеби и мисионери - дошло од таму.  Ова се зголемило за време на дваесетгодишниот мир.  Претходната генерација (Мутимир, Строимир и Гојник) имала словенски имиња, но следните (Петар, Стефан, Павле, Захарија) имале христијански имиња, што укажува на силни византиски мисии во Србија, како и кај Словените од Јадранскиот брег, во 870-тите. 

Бугарската анексија на Србија во 924 година била важна за идната насока на српската црква.  Во тоа време, во Србија најверојатно била прифатена кирилицата и словенскиот религиозен текст веќе биле познати. 

Значајни рани црковни градби го вклучуваат манастирот посветен на Свети Архангел Михаил на Превлака, изграден во почетокот на 9 век, на место на постари цркви од трикорабна структура со три апсиди на исток, кои датираат од III и VI век, Богородица. Хвостанска (6 век) и црквата Свети Петар и Павле. 

## Археологија

* Црква Свети Апостоли Петар и Павле во Рас
* Базилика Сочаница
* Градина, Себечевска река, во Рашка 
* Градина Мартиница, Зета 
* Градина, Брсеница, кај Сјеница 
* Градина на Јелица, кај Чачак 
* Градина на Поштењ, кај Петарова црква 

## Поврзано
* Список на српски монарси
* Имиња на Србија
* Дукља
* Србија во средниот век
* Бела Србија (пред 610 г.)
* Српско големо кнежевство (1091–1217)
* Српско Кралство (1217–1345)
* Српско Царство (1345–1371)
* Српско Деспотство (1402–1459)

## Наводи

## Извори
Примарни извори

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

;Секундарни извори

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  Google Books
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Надворешни врски

* Steven Runciman, A History of the First Bulgarian Empire, London 1930.
* 

Категорија:Поранешни кнежевства
Категорија:Србија во 10 век
Категорија:Србија во 9 век
Категорија:Србија во 8 век
Категорија:Босна и Херцеговина во средниот век
Категорија:Србија во раниот среден век
Категорија:Црна Гора во средниот век

Категорија:Статии со извори на француски (fr)
Категорија:Статии со извори на странски јазици (ISO 639-2)