19 век

**19 век** започнува на 1 јануари 1801 г. и завршува на 31 декември 1900 г.

## Настани
### Настани во Македонија
* 1838 — отворена печатницата на Теодосиј Синаитски во Солун.
* Во 1880 година е формирана Македонската лига.
* Во 1880 година се формира Привремената влада на Македонија - Единство
* Во 1885 година во Софија, Бугарија е создаден Тајниот македонски комитет.
* Во 1886 година се создава Друштвото Србо-Македонци.
* Во 1889 година Пере Тошев му пишал писмо на Ѓорче Петров да формираат: организација за ослободување.
* Кон крајот на 80 - тите и почетокот на 90 - тите години во Македонија се направени првите обиди за создавање на револуцинерна организација.
* Во почетокот на 90 - тите години во Македонија се јавува Антиегзархиското движење.
* Во 1890 година е објавен прогласот на Силогосот Македонија на Македонците
* Кон крајот на 1890 година во Софија се формира Македонското студенско друштво - Дружба
* Во јули 1893 година И. Х. Николов во Софија имал средба со Гоце Делчев и Коста Шахов, и ги претставил начелата врз кои требало да со основа револуционерната организацијата.
* На 23. 10. 1893 година во Солун, од страна на Христо Татарчев, Дамјан Груев, Иван Хаџи Николов, Христо Батанџиев, Петар Поп Арсов и Андон Димитров се создава Македонската револуционерна организација.
* На 27 декември 1894 година во Софија е формиран Братскиот сојуз
* Во 1894 година донесен Првиот устав на Македонската револуционерна организација
* На 19.03.1895 во Софија се формира Македонскиот комитет.
* Во 1896 година се одржува Солунскиот конгрес од 1896 година.
* Во 1896 година се создава Задграничното претставништво на ТМОРО
* Во јули 1896 започнува Андартската провокација во Македонија.
* Во 1897 година се разврзува Виничката афера.
* Во март 1897 година во Солун е формирано Бугарското тајно револуционерно братство.
* Во 1898 година се формира Четничкиот институт на ТМОРО.
* Во 1899 година се разврзува Валандовската афера.
* Кон крајот на 19 век делува Егзархиската групација во Македонија.

#### Архитектура
* 1830 – изградена црквата „Св. Димитриј во Битола.
* 1836-1850 – изградена црквата „Успение на Пресвета Богородица“ во Ново Село.
* 1837 — завршена изградбата на црквата во Буковскиот манастир.
* 1838 – изградена црквата „Св. Благовештение во Прилеп.
* 1840 – изградена црквата „Успение на Пресвета Богородица“ во Дебар.
* 1847-1851 – изградена црквата во манастирот „Св. Јоаким Осоговски“

#### Уметност
* 1811-1814 – изработен иконостасот во длабока резба во црквата „Св. Архангел Михаил“ во Лесново, прво дело на тајфата на Петре Филиповски-Гарката.
* 1824 – изработен иконостасот во црквата „Св. Спас“ во Скопје, дело на тајфата на Петре Филиповски-Гарката.
* 1835 – изработен иконостасот во Бигорскиот манастир, дело на тајфата на Петре Филиповски-Гарката.

### Настани во светот
* Укинато ропството во повеќето западни земји.
* Продолжува пропаѓањето на Османлиското Царство: независност на Грција, Кнежевството Србија, Кнежевството Црна Гора, Обединување на Романија, Кнежевството Бугарија.
* Борбата за независност на Латинска Америка доведува до создавање на независни држави на териториите на бившите шпански и португалски империи во Латинска Америка.
* Американско-мексиканска војна и Американска граѓанска војна, ширење на САД кон запад.
* Почеток на индустријализација, прво во Англија, подоцна и во континентална Европа како и во Северна Америка.
* Обединување на Германија и на Италија.
* Нов систем на австриско кралство и поголема самостојност на Унгарците во Австроунгарија
* Европско населување на Австралија и почеток на колонизација на Африка. Колонизација на некои делови на Азија (Индија, Сибир, југоисточна Азија).

мини|Мапа на светот одз 1897 година. Британската Империја (обележено розово) била една од најмоќните сили во 19 век.

#### 1800-ти
* 1800: здружението хирурзи на Англија со кралски декрет е прогласено за Кралски хируршки колеџ на Англија.
* 1800: почеток на второто Американско големо будење.
* 1801: Кралството Велика Британија и Кралството Ирска се спојуваат и го формираат Обединетото Кралство на Велика Британија и Ирска.
* 1801: Махараџата Ранџит Синг е крунисан за крал на Империјата Сик во Пенџаб.
* 1801–1815: Берберска војна меѓу САД и берберските држави.
* 1803: Купување на  Луизијана и почеток на ширење на САД кон Тихиот Океан.
* 1803: Првата Саудиска Држава ја покорува Мека при што биле уништени разни светилишта.
* 1804: Хаити стекнува независност и станува прва црнечка република.
* 1804: Фрањо I го основа Австриското Царство.
* 1804–1810: Фуланска војна во Нигерија.
* 1804–1813: Прво српско востание. 
* 1805–1848: Мухамед Али Египетски го модернизира Египет.
* 1806: Светото Римско Царство престанува да постои со одлука на Луневилкиот мира.
* 1807: Кралството Велика Британија ја прогласува трговијата со робје незаконска.
* 1808–1809: Русија ја презема Финска од Шведска со Финската војна.
* 1808–1814: Шпанска герила во шпанската војна за независност.
* 1809: Наполеон го расформирал Тевтонскиот ред.

#### 1810-ти
[мини|1816: [Шака Зулу се издигнува како водач на кралството Зулу]]
* 1810: Основан е Берлинскиот универзитет, прв светски истражувачки универзитет. Меѓу неговите студенти биле Хегел, Маркс и Бизмарк. Оваа реформа на германскиот универзитет се покажала толку успешна така што моделот бил следен ширум светот.
* 1810–1820-ти: Поголемиот број латиноамерикански колонии се ослободиле од владеењето на Шпанската Империја и Португалската Империја после Мексиканската војна за независност и Јужноамериканската војна за независност.
* 1812: Наполеоновата инвазија на Русијa е пресвртница во Наполеоновите војни.
* 1812–1815: Англоамериканската војна меѓу САД и Обединетото Кралство.
* 1813–1907: Голема игра - термин кој го означува натпреварот меѓу Британската Империја и Руската Империја за контрола на Средна Азија.
* 1815: Виенскиот конгрес ги исцртува новите мапи на Европа. Поделбата не е зачувана заради плимата на либерализам и национализам која се раширила низ Европа.
* 1815:Со  Наполеоновиот пораз кај Ватерло завршуваат Наполеоновите војни и доаѓа до потпишување на Британскиот мир кој траел сè до 1870 година.
* 1816: Година без лето
* 1816–1828: Кралството Зулу на Шака Зулу станува најголемо во Јужна Африка.
* 1819: Британската источноиндиска компанија го презема Сингапур од гусарите.

#### 1820-ти
* 1820: Американското друштво за колонизација ја основало Либерија за таму да ги испраќаат ослободените робови.
* 1821–1827: Грција станува прва земја која се издвоила од Османлиското Царство после грчката војна за независност.
* 1823–1887: Британското Царство ја анектирало Бурма после три англо-бурмански војни.
* 1825:Со  Ири каналот се поврзуваат Големите Езера со Атлантскиот Океан.
* 1826–1828: После последнта руско-персиска војна, Персиското Царство си ги вратило териториите кои ги изгубило во претходните војни со Русија.
* 1825–1828: Аргентинско-бразилската војна се завршува со независност на Уругвај.

#### 1830-ти
* 1830: Мормонската црква е основана на 6 април 1830 година.
* 1830: После Белгиската револуција во Обединетото Нискоземско  Кралство створена е Белгија.
* 1830: Велика Колумбија се распаднала и од неа се формирале Колумбија (са денешна Панама), Еквадор, и Венецуела.
* 1831: Франција го окупира Алжир.
* 1833: Актот за укинување на ропството го забранува ропството ширум Британската Империја.
* 1833–1876: Карлистички војни во Шпанија.
* 1834: Официјален крај  на шпанската инквизиција.
* 1834–1859: Востание на имамот Шамил против руската окупација на Кавказ.
* 1835–1836: Тексашката револуција во Мексико доведува до создавање краткотрајна Република Тексас.
* 1837–1838: Канадски востанија.
* 1837–1901: Владеење на британската кралицата Викторија – врв на Британската Империја наречен *викторијанска ера*.
* 1838—1840: Граѓанска војна во Сојузна Република Центроамерика доведува до создавање на Гватемала, Салвадор, Хондурас, Никарагва и [].
* [1839—1851: Уругвајска граѓанска војна
* 1839—1860: После две опиумски војни, Франција, Обединетото Кралство, САД и Русија добиваат многу отстапки од Кина што доведува до пад на моќта на династијата Ќинг.

[150п|мини|[Семјуел Морзе]]

#### 1840-ти
* 1840: основан е Нов Зеланд, со потпишување на договорот Ваитанги меѓу Маорите и Британците.
* 1844: поставена првата јавна телеграфска линија меѓу Балтимор и Вашингтон – со праќање на првата порака на 24 мај започнува времето на телеграфот.
* 1844: Милеристичкото движење го најавува Второто Исусово доаѓање за 22 октомври. Бидејќи Исус не се појавил, овој настан е познат како Големо разочарување.
* 1844: Персискиот пророк Баб го основа бабизмот. Се смета за претходник на Бахаула, основач на бахаизмот.
* 1844: Доминиканска војна за независност против Хаитиј.
* 1845: Обединување на Кралството Тонга под Тауфахау (крал Џорџ Тупу I)
* 1845–1849: Глемиот глад во Ирска доведува до масовна емиграција.
* 1846–1848: Со Американско-мексиканската војна Мексико зазема голем дел од територијата на денешниот југ на САД.
* 1846–1847: Мормонска миграција кон Јута.
* 1847–1901: Јукатанска војна на кастите.
* 1848: објавен *[[Комунистички манифест|Комунистичкиот манифест]]*.
* 1848: Револуции 1848-1849 ширум Европа
* 1848—1858: Калифорниска златна грозница

#### 1850-ти
[мини|[Јуриш на лесната коњица во текот на Кримската војна]]
* 1850: завршило Малото ледено време.
* 1851–1860: Викториска златна грозница во Австралија
* 1851–1864: Револуција на големиот мир во Кина – се смета за најкрвав судир на векот.
* 1854: со  Кангавската конвенција Јапонија официјално го укинува сакокуто.
* 1854–1856: Кримска војна меѓу Франција, Обединетото Кралство, Османлиското Царство и Русија
* 1855: Бесемеровиот процес овозможува масовно производство на челик.
* 1856: првата рафинерија за нафта на светото отворена во Романија
* 1857–1858: Индиски востание
* 1859: објавено *[[За потеклото на видовите]]*.

#### 1860-ти
[мини|Првиот брод плови низ [Суецки Канал|Суецкиот Канал]]
* 1861–1865: Американска граѓанска војна меѓу Унијата и отцепената Конфедерацијата
* 1861: Руската либерална реформа ги ослободува кметовите.
* 1861–1867: Француско-мексиканска војна
* 1862–1877: Дунганска побуна на северозапад на Кина.
* 1863: после основањето Црвениот крст ја усвојува Првата женевска конвенција 1864 година.
* 1863–1865: Полско востание против Руската Империја.
* 1864—1866: Шпанско-јужноамериканска војна - шпански обид да ги поврати бившите колонии.
* 1864—1870: Парагвајската војна ги окончува парагвајските амбиции за ширење.
* 1865—1877: Реконструкција во [САД]].
* 1866: успешно воспоставување на прекуокеанска телеграфска врска после неуспехот во1858 година.
* 1866: Австриско-пруската војна се завршува со распад на Германскиот Сојуз и создавање Северногермански Сојуз и Австроунгарска двојна монархија.
* 1866. — 1868: Голем фински глад.
* 1866—1869: после Меиџи обновата, Јапонија започнува со програма за брза модернизација.
* 1867: САД ја купуваат Алјаска од Русија.
* 1867: се формира Канадската Конфедерација.
* 1869: отворена прва прекуконтинентска железница во САД.
* 1869: Суецкиот Канал ги поврзува Средоземното Море и Црвеното Море.

#### 1870-ти
[мини|150п|[Александар Грејам Бел користи прототип на телефон]]
* 1870—1871: Француско-пруската војна се завршува со создавање на Германското Царство и обединување на Италије, со колапс на Второто Француско Царство, со кршење на Британскиот мир и појава на Новиот империјализам.
* 1871. — 1872: гладот во Иран предизвикал смрт на 2 милиони луѓе. 
* 1871. — 1914: Втора индустриска револуција
* 1870-ти-1890-ти: Големата економска криза во Западнај Европа и Северна Америка.
* 1872: основан е националниот парк Јелоустоун.
* 1873: објавена е Максвеловата *[[Студија за електрицитетот и магнетизмот]]*.
* 1874: распуштање на Британската источноиндиска компанија.
* 1874. — 1875: Прва шпанска република. 
* 1875. — 1900: 26 милиона Индијци умираат од глад.
* 1876: Бугарско априлско востание против Османлиското Царство.
* 1876 — 1879: 13 милиони луѓе умираат од глад во Кина. 
* 1876 — 1914: масовна експанзија на популацијата, териториите, индустријата и добрата во САД наречено Позлатено време.
* 1877: Големиот штрајк на железницата во САД се смета за прв национален штрајк на работниците.
* 1877—1878: Со Берлинскиот конгрес после уште една Руско-турска војна голем дел од Балканот бил ослободен од Османлиското Царство.
* 1878: отворена првата телефонска станица во Конектикат.
* 1879: Англо-зулуска војна во Јужна Африка.

[мини|десно|150п|[Томас Едисон 1878]]

#### 1880-ти
* 1880. — 1881: Прва бурска војна.
* 1881: прва електрана и трафостаница во Годалминг, Британија
* 1881. — 1899: Махдиска војна во Судан.
* 1883: ерупција на вулканот Кракатау.
* 1884—1885: Берлинска конференција за Африка. Земјите учеснички се залагаат за забрана на трговијат со робје.
* 1884—1885: Кинеско-француска војна доведува до формирање на Француска Индокина.
* 1886: Руско-черкеската војна завршила со пораз и протерување на многу Черкези. Пораз на имамот Шамил.
* 1888: Укинување на ропството во Бразил.
* 1889: Хадрат Мирза Гулам Ахмад ја основа исламската заедница Ахмадија.
* 1889: Крај на Бразилското Царство и почеток  на Република Бразил

#### 1890-ти
* 1890: Масакр кај Ранетото Колено била последната битка од Индијанските војни. Овој настан претставува крај на Дивиот Запад.
* 1894—1895: После Првата кинеско-јапонска војна, Кина му го препушта Тајван на Јапонија и гарантира дека Јапонија ќе има одврзани раце во Кореја.
* 1895. — 1896: Етиопија ја поразува Италија во Првата италијанско-абисинска војна.
* 1896: Олимписките игри се обновени во Атина.
* 1896: Клондајчка златна грозница во Канада.
* 1897: Гоџонг, или император Гвангму, воспоставува краткотрајно Корејско Царство: траело до 1910година.
* 1898: САД задобива контрола над Куба, Порторико и Филипините после Шпанско-американската војна.
* 1898. — 1900: Алијансата на осум земји го задушува Боксерското востание во Кина.
* 1898. — 1902: Избива *Илјаддневната војна* во Колумбија меѓу "Liberales" (либерали) и "Conservadores" (конзервативци), и кулминира со губење на Панама 1903.
* 1899: почнува Втората бурска војна (-1902); почнува Филипинско-американската војна (-1913).

## Личности
### Личности од Македонија
* Гоце Делчев 
* Тодор Александров 
* Трајко Китанчев
* Јосиф Ковачев
* Александар Радев
* Димитар Ризов
* Апостол Петков
* Теодосиј Гологанов
* Коста Шахов
* Димитар Македонски
* Туше Делииванов
* Сарџо Караџа Брадина
* Борис Сарафов
* Коста Групче
* Темко Попов

#### Книжевност
* Григор Прличев
* Димитар Миладинов
* Ѓорѓија Пулевски
* Кирил Пејчиновиќ
* Крсте Петков Мисирков
* Константин Миладинов
* Јоаким Крчовски
* Јордан Хаџи-Константинов - Џинот
* Рајко Жинзифов
* Теодосиј Синаитски
* Партенија Зографски
* Марко Цепенков
* Константин Петкович
* Георги Капчев
* Славка Динкова

### Личности од светот

#### Антропологија
* Левис Хенри Морган
* Карл Вернер
* Франц Боас

#### Сликарство
[мини|[Винсент ван Гог]]
Реализмот и романтизмот во раниот 19 веку доведуваат до импресионизмот и постимпресионизмот во втората половина на 19 век. Париз станува уметнички центар на светот.
* Пол Сезан
* Едгар Дега
* Ежен Делакроа
* Каспар Давид Фридрих
* Винсент ван Гог
* Жан Огист Доминик Енгр
* Едуар Мане
* Клод Моне
* Камиј Писаро
* Пјер Огист Реноар
* Анри де Тулуз-Лотрек

#### Музика
[мини|[Лудвиг ван Бетовен]]
Соната во текот на класичната ера созрева како примарна форма во инструменталните композиции во текот на 19 век. Голем дел од музиката се вбројува под  романтична музика.
* Хектор Берлиоз
* Жорж Бизе
* Александар Бородин
* Јоханес Брамс
* Антон Брукнер
* Антонин Дворжак
* Франц Лист
* Феликс Менделсон
* Модест Мусоргски
* Франц Шуберт
* Лудвиг ван Бетовен
* Петар Илич Чајковски
* Николо Паганини
* Роберт Шуман

#### Книжевност
[мини|[Јохан Волфганг Гете|Јохан Волфганг фон Гете]]
[мини|[Александар Пушкин|Александар Сергејевич Пушкин]]
* Емили Бронте
* Џорџ Гордон Бајрон
* Франсоа Рене де Шатобријан
* Шарлота Бронте
* Браќата Грим
* Кејт Чопин
* Самјуел Тејлор Колериџ
* Емили Дикинсон
* Александар Дима
* Ралф Уалдо Емерсон
* Гистав Флобер
* Јохан Волфганг Гете
* Николај Гогољ
* Натанијел Хоторн
* Фридрих Холдерлин
* Фридрих Хајне
* Џакомо Леопарди
* Алесандро Манцони
* Хенри Џејмс
* Стефан Маларме
* Херман Мелвил
* Александар Пушкин
* Артур Рембо
* Жорж Санд
* Мери Шели
* Стендал
* Роберт Луис Стивенсон
* Хариет Бичер Стоу
* Пол Верлен
* Вилијам Вордсворт
* Алфред Тенисон
* Емил Зола
* Оноре де Балзак
* Виктор Иго
* Лав Николаевич Толстој
* Фјодор Михајлович Достоевски

#### Наука
[мини|[Александар Грејам Бел]]
* Амадео Авогадро
* Анри Бекерел
* Александар Грејам Бел
* Лудвиг Болцман
* Луј Брај
* Роберт Бунзен
* Марија Кири
* Пјер Кири
* Луј Дагер
* Мајкл Фарадеј
* Леон Фуко
* Готлоб Фреге
* Карл Фридрих Гаус
* Ернст Хекел
* Хајнрих Херц
* Александар фон Хумболт
* Николај Лобачевски
* Вилијам Томсон Келвин
* Роберт Кох
* Јустус фон Либиг
* Џејмс Кларк Максвел
* Грегор Мендел
* Дмитриј Иванович Менделеев
* Жозеф Нисефор Ниепс
* Алфред Нобел
* Луј Пастер
* Бернхард Риман
* Никола Тесла
* Жан Франсоа Шамполион
* Џон Сноу - пронаоѓач на епидемиологијата

#### Филозофија и [[религија]]
[мини|[Карл Маркс]]
* Михаил Бакуњин
* Серен Киркегор
* Карл Маркс
* Џон Стјуарт Мил
* Фридрих Ниче
* Рамакришна
* Клод Анри де Сен-Симон
* Вилијам Морис
* Артур Шопенхауер

#### Политика
[мини|[Џузепе Гарибалди]]
* Ото фон Бизмарк
* Наполеон Бонапарт
* Наполеон III Бонапарт
* Џеферсон Дејвис
* Жозеф Фуше
* Џузепе Гарибалди
* Вилијам Гледстон
* Јулисиз Симпсон Грант
* Теодор Херцл
* Ендру Џексон
* Томас Џеферсон
* Симон Боливар
* Лајош Кошут
* Бенџамин Дизраели
* Роберт Ли
* Абрахам Линколн
* Муцухито
* Иштван Сечењи
* Викторија Хановерска
* Клеменс Венцел фон Метерних
* Бикот кој Седи - поглавица на Сијуксите

## Откритија
* Телефон (Александар Грејам Бел)
* Парна локомотива (Ричард Тревитик)
* Автомобил (Карл Бенц)
* Бензински мотор (Готлиб Дајмлер)
* Дизел мотор (Рудолф Дизел)
* Грамофон (Емил Берлинер)
* Филм (Браќа Лимиер)
* Фотографија (Жозеф Нисефор Ниепс)
* Жарулка (Томас Алва Едисон)
* Електрична струја (Никола Тесла)
* Радиобранови (Хајнрих Херц)
* Радиум и полониум (Марија Кири и Пјер Кири)
* Лек против беснило (Луј Пастер)
* Лек против туберкулоза (Роберт Кох)
* Периоден систем на елементите (Дмитриј Иванович Менделеев)
* X-зраци (Вилхелм Конрад Рентген)

## 19 век како тема во уметноста
* „19 век и подоцна“ (*The Nineteenth Century and After*) - песна на ирскиот поет Вилијам Батлер Јејтс.


Категорија:Векови