Јуриј Карлович Олеша

**Јуриј Карлович Олеша** (,  – 10 мај 1960) беше руски и советски романописец. Тој се смета за еден од најголемите руски романописци на 20 век, еден од ретките што успеале да напишат дела со трајна уметничка вредност и покрај задушувачката цензура на ерата. Неговите дела се деликатни акти на балансирање кои површно испраќаат про-комунистички пораки, но откриваат многу поголема суптилност и богатство при подлабоко читање. Понекогаш, тој е групиран со своите пријатели Илф и Петров, Исак Бабел и Сигизмунд Кржижановски во Одеса Школата на писатели.

## Животопис
Јури Олеша е роден на  од католички родители со Полско потекло во Елизаветград (сега Кропивнички, Украина). Таткото на Олеша, Карл Антонович, бил осиромашен земјопоседник кој подоцна станал владин инспектор за алкохол и развил склоност кон пиење и коцкање. Во 1902 година, Олеша и неговото семејство се населиле во Одеса, каде што Јуриј на крајот ќе се сретне со многу од неговите колеги писатели како што се Исак Бабел, Илја Илф и Валентин Катаев, и на крајот ќе одржи доживотно пријателство со вториот. Како студент, Јури покажал дарба за наука, но ја претпочитал литературата пред другите предмети и почнал да пишува во текот на годината пред дипломирањето со почести во средно училиште. Во 1917 година, Олеша се запишал на правен факултет, но ги одложил студиите две години подоцна за да волонтира во Црвената армија за време на Граѓанска војна; во тоа време, Олеша почнал да произведува пропаганда за револуцијата.

## Творештво
Книжевната дејност ја започнал пишувајќи фељтони за весниците, а во 1927 година ја објавил повеста „Завист“ со која станал еден од најпознатите советски писатели. Тој е автор и на драмата „Список на добродетелите“, а работел и како сценарист за филмови. Најпосле, посебно место во неговото творештво зазема книжевноста за деца.

Писателската кариера на Олеша започнала додека бил вклучен во литературната група млади писатели во Одеса наречена „Зелената ламба“, во која биле вклучени не само Катаев и Олеша, туку и влијателни писатели како Едуард Багрицки и Дмитриј Мережковски. Тој, исто така, создал блиско пријателство со Исак Бабел. Олеша продолжил да произведува пропагандни материјали за револуцијата во Одеса, а потоа и во Харков, каде што се преселил во 1921 година. Во 1922 година, Олеша ја објавил својата прва кратка приказна, „Ангел“, и се преселил во Москва истата година за да работи во популарното списание за железнички работници наречено „Свирчето“. Тука Олеша почнал да пишува сатирична поезија под псевдонимот „Зубило“ („Длетото“), на крајот објавувајќи две збирки песни во 1924 и 1927 година пред да се сврти кон пишување проза и драма.

Литературното деби на Олеша ќе стане и едно од неговите најпопуларни дела: романот ''Завист'', кој го објавил во 1927 година, ги следи петте главни ликови. Во голема мера сметан за негово најголемо дело, романот тематски ги спротивставува стариот и новиот поредок, како и индивидуализмот и колективизмот, во Советска Русија. Во овој период Олеша објавил уште еден популарен успех: бајката *[[Тројцата дебелковци]]* која ја напишал во 1924 година, но не ја објавил сè до годината по неговиот почетен литературен успех. Олеша напишал и неколку кратки раскази во 1920-тите и 1930-тите, од кои најзначајни се „Лиомпа“ (1928), „Црешовото семе“ (1929) и „Наташа“ (1936). Покрај прозната проза, Олеша пишувал и за театарот, не само што го адаптирал својот роман ''Завист'' за театарот во 1929 година под наслов „Заговор на чувствата“, туку и напишал оригинална претстава наречена „Список на средства“ во 1931 година и го драматизирал романот на Достоевски „Идиотот* подоцна во животот.

== „Правото на очај“ ==
Во 1930-тите и 1940-тите, на Олеша му било сè потешко да ги објави своите дела како резултат на строгата [[сталинизам|сталинистичка]] цензура. Зборувајќи на [[Првиот конгрес на советските писатели]], тој рекол дека не може да пишува за работниците и индустриското производство, како што се бара од советските писатели, бидејќи „тешко ми е да го разберам типот на работник, типот на револуционерен херој. Не можам да бидам тие“.

На почетокот на 1936 година, откако [[Јосиф Сталин|Сталин]] покренал јавен напад врз [[Дмитриј Шостакович]], во извештај поднесен во седиштето на [[НКВД]] е цитиран Олеша како вели дека композиторот бил „брилијантен, а ударот врз Шостакович е катастрофа за уметноста“. Тој го напишал сценариото за филмот „[[Суров млад човек]]“, во режија на [[Абрам Рум]], кој се занимавал со нееднаквостите во советското општество, но според истиот полициски извештај, се плашел дека ќе биде забранет бидејќи бил „многу пати повеќе левичарски настроен кон уметноста од Шостакович“ Филмот бил потиснат до 1970-тите. Во август 1936 година, тој дозволил да биде принуден да потпише декларација со која се бара смртна казна за обвинетите на првото од [[Московските судења|Московските монтирани судења]], но кога президиумот на сојузот на писатели дискутирал за одбивањето на [[Борис Пастернак]] да потпише слична осуда, Олеша го бранел како „совршено советска личност“.

Кога бил уапсен Исак Бабел, во 1940 година, тој им рекол на своите испрашувачи дека Олеша го практикува „правото на очај“ - со тоа што се вклучува во низата гласни расправии во таверните. И покрај тоа што продолжил да пишува и уредува, кариерата на Олеша била попречена од неговата политичка средина, а на 10 мај 1960 година авторот починал од срцева слабост.

== Библиографија ==

=== Поезија ===
* „Агасфер“ (1920)
* „Беатрис“ (1920)

=== Романи ===
* „[[Тројцата дебелковци]]“ (1924)
* „[[Завист (роман)|Завист]]“ (1927)
* „Долен“ (1929)

=== Раскази ===
* „Лиомпа“ (1926)
* „Човечки материјал“ (1928)
* „V Cirke“ (1928)
* «Â smotrû v proshloe» (1928)
* „Пророк“ (1928)
* „Љубов“ (1929)
* „Цеп“ (1929)
* „Вишни јама“ (1929)
* „Белешки на писателот“ (1930)
* „Алдебаран“ (1931)

=== Песни ===
* „Мали срца“ (1918, текстот е изгубен)
* „Игра на страв“ (1920)
* „Заговор на стравот“ (1929, поставување на романот „Завист“)
* „Три дебели мажи“ (1929, поставување на романот со исто име)
* «Список на услуги» (1930)
* „Смртта на Занда“ (други имиња — „Нич“, „Ничеста филозофии“, недовршена претстава „за комунистот Занда“ во 6 сцени, 1929—1930)
* „Смртта на Занда“ (со ист наслов, вториот наслов е „Црниот човек“, скица од поемата „За писателите на Занда“, 1931-1934)
* „Билбао“ (скици, 1937—1938)
* „Црното шише“ (скици за поставување на романот „Децата на капетанот Грант“ од Ж. Верн, 1946)
* „Идиот“ (поставување на романот на Ф. М. Достоевски, 1958)
* „Цвети запоздаље“ (поставување на приказната на А. П. Чехов, 1959 година)
* „Granatovyj braslet“ (ескизи поставени приказни од А. И. Куприна, 1959)

=== Филмски сценарија ===
* «Приказна за еден бакнеж» (1918; судбината на филмот е непозната)
* «Строга Уноша» (1934, за филмот «[[Силна Уноша (филм)|Силна Уноша]]»)
* „Кардинални прашања“ (1935, нефилмирано)
* „Војници болот“ („Валтер“, за филмот „[[Силна Уноша (филм)|Силна Уноша]]“, 1938)
* „Ошибка ингинаера Кочина“ (за филмот „[[Ошибка ингинаера Кочина (филм)|Ошибка ингинаера Кочина]]“, режија со А. Мачерет, 1939)
* „Двадкатилетие советски кинематографија“ („Кино 20 години“, за документарниот филм „Кино 20“ години“, соработка со А. Мацерет, В. Пудовкин, Е. Шуб, 1940)
* „Светилник“ (дијалози за новела од „[[Боевој киносборника бр. 9|Боевого киносборника бр. 9]]“, 1942)
* „Девојка и циркус“ (за цртаниот филм „[[Девојка во циркус]]“, 1949)
* „Оган“ („Миш и време“, 1950, не е снимен; подоцна сценариото го преработија М. Волпин и О. Суок за цртаниот филм „[[Оган (цртан филм)|Оган]]“, 1971)
* „Приказната за мртвата царевна и седумте богати луѓе“ (за цртаниот филм „[[Приказната за мртвата царевна и седумте богати луѓе (цртан филм)|Приказната за мртвата царевна и седумте богати луѓе]]“, 1951)
* „Морето повикува“ (дијалози за филмот „[[Морето повикува]]“, сценарио од В. Морозова, Н. Морозова, 1959)
* „Три дебели мажи“ (засновано на истоимениот роман, 1959, необјавен)

=== Дневници ===
Бројни дневнички записи направени во [[1930-тите]] — [[1950-тите]], објавени по смртта на писателката.

Две основни издавачки верзии на дневниците на Олеши:
* «[[Ни ден без нишка]]» (одбрани фрагменти, поделени по тема)
* „Книгата на барања“ (целосно издание, без некои повторувања, по хронолошки редослед)

=== Филмови според сценариото во Олеша ===
* [[1936 година во кино|1936]] — «[[Силна уноша]]»
* [[1938 година во кино|1938]] — «[[Војници од Болотња (филм)|Војници од Болотња]]»
* [[1939 година во кино|1939]] — «[[Инженер од Ошибко Кочин (филм)|Инженер од Ошибко Кочин]]»
* [[1940 година во кино|1940]] — «[[Кино 20 години]]» (документарен филм)
* [[1942 година во кино|1942]] — „Боевој киноборник бр. 9“ (роман „Мајак“, дијалози)
* [[1950 година во кино|1950]] — «[[Девојка во циркус (цртан филм)|Девојка во циркус]]»
* [[1951 година во кино|1951]] — «[[Приказната за мртвата принцеза и седумте богати мажи (цртан филм)|Приказната за мртвата принцеза и седумте богати мажи]]»
* [[1959 година во кино|1959]] — «[[Морето вика (филм)|Морето вика]]» (дијалози)

=== Екрани ===
* [[1963 година во кино|1963]] — [[Три дебели жени (цртан филм)]]
* [[1966 година во кино|1966]] — [[Три дебели мажи (филм)]]
* [[1967 година во кино|1967]] — [[Завист (телефилм)|Завист *(телеспектакл)*]]
* [[1967 година во кино|1967]]/[[1987 година во кино|1987]] — [[Ангел (филм, 1967)|Ангел]] *(кино алманах „Начало неведомго века“, прв роман)*
* [[1969 година во кино|1969]] — Доцни цвеќиња (реж. [[Нал, Анатолиј Мироновиќ|А. М. Нал]]). Филмот користи слободна постановка на истоимената драма од Чехов, создадена од Јуриј Олеша во 1959 година; Името на авторот е означено на почетокот на сликата. VO.  Самочестито. «Цвеќиња одзади»: приказ од очигледното на А. П. Чехов Ј.К. Олеши Не го поврзувајте ова дело со филмот «[[Цветни запоздалје (филм)|Цветни запоздалје]]» 1970, базиран на мотиви од таа драма од Чехов (режисер и сценарист [[Соба, Абрам Матвеевич|Соба Абрам]]). * [[1971 година во кино|1971]] — [[Огон' (анимиран филм)]] (заснован на сценариото на Јуриј Олеш, преработено по неговата смрт од вдовиците на писателите Олга Суок и [[Волпин, Михаил Давидовиќ|Михаило Волпиним]]] драма објавена во оригиналното сценарио на книгата
* [[1980 година во кино|1980]] — [[Решено (цртан филм)|Решено]] *(цртан филм)''
## Запомнете
Една од улиците во Гродно, од каде што потекнува семејството на писателот, и улица во Одеса, каде што писателот ги поминал детството и младоста, го носат името Јурија Олеши (спомен-плоча на d. 3).

Џез-саксофонист, клавијатурист и композитор Алексеј Козлов, водач на популарната v Во 1970-тите и 1980-тите, џез-рок групата «Арсенал» му го посвети на сеќавањето на писателот своето инструментално дело „Envy“ (именувано во чест на истоимената литературна продукција на Олеша), кое беше изведено на концертите на групата кон крајот на 80-тите, а беше издадено на винил во 1991 година со албумот „Арсенал-6“.
* «Приказна за еден бакнеж» (1918; судбината на филмот е непозната)
* «Строга Уноша» (1934, за филмот «Силна Уноша»)
* „Кардинални прашања“ (1935, нефилмирано)
* „Војници болот“ („Валтер“, за филмот „Силна Уноша“, 1938)
* „Ошибка ингинаера Кочина“ (за филмот „Ошибка ингинаера Кочина“, режија со А. Мачерет, 1939)
* „Двадкатилетие советски кинематографија“ („Кино 20 години“, за документарниот филм „Кино 20“ години“, соработка со А. Мацерет, В. Пудовкин, Е. Шуб, 1940)
* „Светилник“ (дијалози за новела од „Боевого киносборника бр. 9“, 1942)
* „Девојка и циркус“ (за цртаниот филм „Девојка во циркус“, 1949)
* „Оган“ („Миш и време“, 1950, не е снимен; подоцна сценариото го преработија М. Волпин и О. Суок за цртаниот филм „Оган“, 1971)
* „Приказната за мртвата царевна и седумте богати луѓе“ (за цртаниот филм „Приказната за мртвата царевна и седумте богати луѓе“, 1951)
* „Морето повикува“ (дијалози за филмот „Морето повикува“, сценарио од В. Морозова, Н. Морозова, 1959)
* „Три дебели мажи“ (засновано на истоимениот роман, 1959, необјавен)

### Дневници
Бројни дневнички записи направени во 1930-тите — 1950-тите, објавени по смртта на писателот.

Две основни издавачки верзии на дневниците на Олеши:
* «Ниту еден ден без нишка» (избрани фрагменти, поделени по тема)
* „Книгата на барања“ (целосно издание, со исклучок на некои повторувања, по хронолошки редослед)
## Архива
Фондот на Јуриј Карлович Олеши се чува во Рускиот државен архив за литература и уметност под број 358. Фондот се смета за голем и содржи 1.278 предмети за годините 1880—1979. Фондот ги содржи ракописите на писателот - драми, сценарија, романи: „Три дебели луѓе“ (1924), „Завист“ (1924), „Ничи“ (1929); „Игра против плаху“ (1920), „Валтер“ (1936), „Болотните војници“; песни, песни, албуми на А. Крученјх; голем корпус преписки и збирка фотографии
## Поврзано
* Engineers of the human soul (the phrase attributed to Yuri Olesha)

## Наводи

## Дополнително читање
*Харкинс, Вилијам Е. „Јури (Карлович) Олеша“. Европски писатели: Дваесеттиот век. Уред. Џорџ Стејд. Том 11. Њујорк: Синовите на Чарлс Скрибнер, 1990. Број на зборови: 1390. Од серијата „Скрибнер писатели“.
*Ингдал, Казмиера. „Во студии за руската проза од 20 век“. Студии за руската проза од 20 век. Уред. Нилс Оке Нилсон. Стокхолм: Алмквист и Виксел Интернешнл, 1982. 156–185. Преглед во критика на кратки раскази. Уред. Џозеф Палмисано. Том 69. Детроит: Гејл, 2004. Центар за ресурси за литература. Веб. 27 април 2011 година
*Калфус, Кен. „Советска тажна вреќа“. The New York Review of Books 51.10 (2004): 30–1. Биографски индекс. Веб. 27 април 2011 година
*Кинг, Франсис. „Минато, сегашно и идно искуство: Завист од Јуриј Олеша“. Спектатор. V296 i9197. 58. 13 ноември 2004 година. Веб. 29 април 2011 година
*„Олеша, Јуриј Карлович“. Енциклопедија за литература на Меријам Вебстер. Спрингфилд, Масачусетс: Меријам-Вебстер, 1995 година. Центар за ресурси за литература. Веб. 27 април 2011 година
*Пепард, Виктор. „Јуриј Карлович Олеша“ Руски прозаисти меѓу светските војни. Гејл Груп, 2003 година. Индекс на биографии. Веб. 27 април 2011 година
*Волфсон, Борис. „Бегство од литературата: Конструирање на советското јас во дневникот на Јуриј Олеша од 1930-тите“. Руски преглед 63.4 (2004): 609–20. Биографски индекс. Веб. 27 април 2011 година.
## Надворешни врски
* 
* Text of Olesha's speech to First Writers Union Congress translated by David Powelstock

Категорија:Советски писатели на кратки раскази
Категорија:Советски романописци
Категорија:Советски писатели
Категорија:Советски драматурзи и драматурзи
Категорија:Советски поети
Категорија:Писатели од Кропивнички
Категорија:Руски сатиричари
Категорија:Руски сатирични романописци
Категорија:Руски сатирични поети
Категорија:Псевдонимни писатели од 20 век
Категорија:Руски марксистички писатели