Југоисточно македонско наречје

**Југоисточномакедонско наречје** — едно од трите наречја на македонскиот јазик. Наречјето се зборува на територијата на источна Македонија, Пиринска Македонија и Беломорска Македонија. Поголем дел од дијалектите на ова наречје денес се зборуваат надвор од границите на Република Македонија. Ова наречје се дели на три подгрупи: источна група, југозападна група и југоисточна група.

Југоисточното наречје ги зафаќа областите Тиквеш, Мариово, Раец, Витачево, Бошава, Штипско, Кочанско Поле, Осоговија, Струмичко-радовишката Котлина, Радовишки Шоплук, Лакавичко, Бојмија, Дојранско Поле, Малешевија и Пијанец во '''Република Македонија''', потоа Горноџумајско, Разлошко, Петричко, Светиврачко и Неврокоп во **[[Пиринска Македонија]]** и во Вардарија, Кукушко, Серско, Драмско, Лагадинско, Ениџевардарско, Воденско, Мегленско, Кајларско, Леринско и Костурско (Пополе, Корешта, Костенарија и Нестрамско) во **[[Егејска Македонија]]**.

## Фонетско-фонолошки особености

### Акцент
* Главна особеност која е диференцијална во однос на западното наречје е карактерот на акцентот кој овде е неопределен или разносложен. Тоа значи дека тој може да стои на кој било слог: на последниот отворен слог: *женá*, *дојдé*, на последниот затворен слог: *дебéл*, *ширóк*, на вториот слог од крајот на зборот: *невéста*, *оризáрник*. Има примери и на третиот слог: *расóлница*, а има примери и на четвртиот слог: *лáпавица*. Значи, акцентот овде не образува акцентски целости од западномакедонски тип. Кај овие говори акцентот има поголем интензитет и тоа условува неакцентираните самогласки да се реализираат пократко.
* Интензитетот на акцентот е особено силен во југоисточните и јужните говори поради што самогласките *е*, *а*, *о* кога не се акцентирани освен квантитативни претрпеле и творбени (квалитативни) промени. Самогласкаите *е* и *о* кога не се под акцент и кога не се на крај на зборот се артикулираат повисоко од акцентираните, значи добиваме средни гласови меѓу *е* и *и*, односно меѓу *о* и *у*. Пример, *недела* > *не<sup>и</sup>дéл’a*, *мéсец* > *мéсе<sup>и</sup>ц*, *волóве* > *во<sup>у</sup>лóве* или *вулóве*. Крајниот резултат наместо *е* и *у* и наместо *о* се забележува во појужните говори каде редукцијата е посилно изразена, на пример, во воденскиот говор. Со процесот на редукција е опфатен и самогласката *а*, кој во зависност од фонетската окруженост и од тоа колку е оддалечен од акцентот се изговара со повисока творба, па се добива глас среден меѓу *а* и *ă*, а во средината на зборот може да помине во *ă*, особено покрај *р*: *рăбóта*. Може и сосема да се елидира, да исчезне особено во членуваната форма *жената* – *жента*, *крушата* – *крушта*, *убаво* – *убво*.

### Самогласки

* Отсуство на мешање на носовките познато за западното наречје го земаме со изговор *етрва*, *ечмен*, *език*, а тоа се примери во кои старото Ѩ се развило нормално во *е* за разлика од западното наречје каде *јен* преминало во *јон*, а потоа сме добиле рефлекс во зависност од тоа каков е развојот на ѫ, *о*, *а*, *у* или *ă*.
* Старата група *цѣ* се изменила во *ца-*, а не во *це-* : *цадам* наместо *цедам*, *цапеница* место *цепеница* и др.
* Групите *свь* и *цвь* во ова нареје за разлика од западното каде преминало во *су*, *ѕу*, се измениле во *сав*, *сам* или *сăв*, *сăм* или *цав*, *цам*, *цăв*, *цăм*: *сăмне*, *осăмне*, *сáвне*, *цафти*, *цăвти* и др.
* На цело источно подрачје пред првично ѫ како протетички глас се јавува *в*, а не *ј*: *важе*, *вадица*. Протетичкиот глас *в* во западното наречје се јавува во лексемите *визба*, *вистина*, а во источното наречје не се среќава и истите зборови се јавуваат со почетно *и*.

### Согласки
* Во согласниот систем треба да се спомене присуството на *х* во фонолошкиот систем на овие говори, со исклучок на тиквешко-мариовскиот говор. Гласот *х* најдобро се чува на крај на зборот, на пример, *бех*, *дојдéх*, на цело подрачје освен во тиквешко-мариовскиот говор и западниот дел на штипското подрачје. Во ограничен број примери гласот *х* се заменува со *ј* од *нихно* има *нијно*, од *чехли* има *чејли*.
* Онаму каде фонемата *х* добро се чува, а така е во појужниот и поисточниот дел по струјните гласови *с* и *з* (*ш* и *ж*) пред африкатите *џ* и *ч* се добило ново неетимолошко *х* кај деминутивните форми *обрасче* – *обрахче*, *носче* – *нохче*, *прст* – *прхче*. Обратно во појасот што граничи со западното наречје овие гласови или се асимилирале во *ш* и *ж*: *обрашче* или пак останале неизменети: *носче*, *прсче*. Преминот на *х* во *в* или *ф* познат во западното наречје овде не се забележува.

## Морфолошки одлики

* Повеќе едносложни именки од машки род множина се образуваат со наставката *-ове*: *столове*, *ножове*, *крстове*.
* Избројаната множина со наставката *-а* е жива категорија во овие говори, често се употребува, а се јавува и со големи броеви: *пејсе* *војника*, *сто човека*.
* Личните имиња како и роднинските се јавуваат само со една номинативна форма: *Видóх го Стојáн*. Во јужните и југоисточните говори може да се јави и со *на*: *Видох го на Стојан* – пример за акузативна конструкција. Исто со една номинативна форма се јавува дативна конструкција: *Рекох му на Стојáн*, *рекох му на брат ми*.
* При определување на општите именки се јавува само членската морфема *от*, а отсуствуваат *ов* и *он*.
* Кај личните заменки за трето лице се јавува постарата форма *он*, а исклучок се крајните источни говори каде може да се сретне и *тој*, односно *тове*.
* Остатоци од падежните форми среќаваме само во формата за директен објект: *мене ме*, *тебе те*, *него го*. За датив ја среќаваме истата оваа форма со предлогот *на*: *на мене ми рече*, *на него му даде*, а не како во западното наречје *нему му*. 
* Со партикулите *зе* и *ка* се засилуваат акцентираните заменски форми, а може да се употребуваат заедно и двете партикули: *јас* – *јазе* – *јазека*, *ти* – *тизе* – *тизека*, *нас* – *наска* – *назека*. 
* Кратката заменска форма од личната заменка *она* се јавува со формата *ја* или *а*: *неа ја видох* или *а виде*, додека во датив се јавува без партикулата *зи*: *на неа ѝ рекох*, а не *нејзе*.
* Кратката акузативна форма од *они* гласи *ги*: *нив ги видех*.
* Кај демонстративните заменски форми отсуствува третиот член, има само *тај у* *вој* или *вај* (*овај*) и *тај* и *онај*.
* Во трето лице множина кај сите глаголи се обопштило *-т*: *викат*, *сечат*, *носат*.
* Формите за аорист од имперфективните глаголи во источните говори се многу обични што не е случај со западните говори. *Трчах*, *носих*, *сечех*.
* Ретко се присутни конструкции од типот има / нема + глаголска придавка.
* Посложените конструкции од типот: *беше имал дојдено*, *ќе беше имал дојдено*, *беше бил дојден* или *ќе беше бил дојден* воопшто не се познати во источното наречје
* Употреба на глаголската л-форма од типот: *речел*, *влезел*, а поретко *рекол*.
* На голем простор од источното наречје префискираните глаголи од *носи* л-форма образуваат од коренската морфема *нел*: *однел*, *донел*.
* Во трето лице множина помошниот глагол *сум* се јавува со формата *са* или *се*: *тие* *са дома*.
* Во формите на минато определено време во трето лице еднина и множина се чува помошниот глагол *е* во еднина и *са* за множина: *Он е работил*, *е трчал*, *е бил*, *они са* *работиле*, *дојдоле*, *биле*.
* Меѓу важните црти на источното наречје без југоисточните говори, постпозитивна употреба на заменските клитики во однос на глаголот: *испратих ги*, *докарах* *го*, *скријаа се*. Не е возможно речениците да почнуваат со кратка заменска форма.
* Употреба на предлогот *врз*, а во малешевските говори *врез*. Наместо овој предлог во западното наречје се среќава *на*.
* Редуплицирана употреба на предлогот *со* кој овде се јавува или како *сос* или како *сăс* во североисточните говори, а во југоситочните има *сус*. Стариот предлот бил *съ*, во северните говори под влијание на јужните српски говори малиот и големиот *ер* се изедначиле и дале еден глас меѓу *а* и *ă*. Нема преминување на голем *ер* во *о* како во другите западни говори. *Със* дало *сос* а *со* редукција на неакцентираните *о* дало *у*. Има примери и каде отпаѓа почетното *с*.
* Удвоен се јавува и предлогот *во* особено во крајните источни говори и се јавува во Малешевијата со формата *воф*, а во гевгелискиот отпаѓа *в* и се добива *уф*.

## Дијалекти на југоисточномакедонското наречје

* **Источна група**
** Тиквешко-мариовски дијалект
** Штипско-струмички дијалект
** Малешевско-пирински дијалект
* **Југозападна група**
** Нестрамско-костенарски дијалект
** Горички (Корчански) дијалект
** Костурски дијалект
* **Југоисточна група**
** Солунско-воденски дијалект 
** Серско-драмско-лагадинско-неврокопски дијалект

## Наводи


Категорија:Македонски дијалекти