Роалд Амундсен

**Роалд Енгелбрегт Гравнинг Амундсен** (;  – о. ) — норвешки истражувач на поларните региони. Како водач на Антарктичката експедиција од 1910-1912 г, станал првиот човек кој стигнал до Јужниот Пол (14 декември 1911) и бил клучен експедициски водач во тек на херојското доба на истражување на Антарктикот. Во 1926 година, тој бил првиот водач на експедиција за прелет на Северниот Пол, со што станал првиот човек кој стигнал на двата пола. Познат е и по експедицијата за поминување на Северозападниот приод (1903-06) на Арктикот.

Исчезнал во јуни 1928 година учествувајќи во мисија за потрага и спасување на италијанскиот аеронаутички инженер и истражувач Умберто Нобиле.

## Животопис
Роалд Амундсен е роден во семејство на норвешки бродосопственици и капетани во Борге, помеѓу градовите Фредрикстад и Сарпсборг, во Норвешка, како четврти син на Јенс Амундсен и Хана Салквист. Неговата мајка сакала тој да не се занимава со поморска трговија и го охрабрувала да стане доктор, ветување кое Амундсен го одржувал сè до смртта на мајка му која починала кога тој бил на возраст од 21 година. Тој се откажал од универзитетот и одбрал да живее на море.

Неговата скриена доживотна желба била инспирирана од преминувањето на Фритјоф Нансен на Гренланд, во 1888 година и од последната експедиција на Џон Френклин. Тој решил да живее интензивно истражувајќи ги местата каде никој не бил.[thumb|''[Белгика (брод)|Белгика* на Антарктик.|256x256пкс]]

== Поларни експедиции ==
=== Експедицијата на *Белгика*, 1897-1899 ===

[[Податотека:Belgica schiff.jpg|мини|252x252пкс|Бродот *Белгика* заробен во мраз на експедицијата во 1897-1899]]
Во 1896 година, [[Белгија]]нец, по име [[Адриен де Жерлаш]] од Гомерли, којшто подготвувал експедиција за научно истражување на [[Антарктик]]от, во [[Норвешка]] купил брод за ловење фоки којшто го нарекол *Белгика*. Тој составил своја меѓународен екипаж во кој се вклучил и Роалд Амундсен.

Бродот *Белгика* запловил од [[Антверпен]] на 16 август 1897 и стигнала до [[Греамова Земја|Греамовата Земја]] во јануари 1898. Таму, Амундсен учествувал во неколку истражувања на копното со своите скии и бил првиот кој го користел тоа на Антарктикот. Во март, бродот бил заробен во мраз во [[Белингсхаузеново море|Белингсхаузеновото Море]] кај [[Александровиот Остров]], западно од [[Антарктички Полуостров|Антарктичкиот Полуостров]], на 70° 30'S и шест месеци зимувал пред да се врати во Белгија. Тоа било првото презимување на Антарктикот.

Во текот на оваа прва голема експедиција, Роалд Амундсен изградил силно пријателство со лекарот на бродот, Американецот [[Фредерик Кук]], кој изиграл најзначајна улога за успешното презимување на бродот. Според Амундсен, [[Фредерик Кук|Кук]] го спасил екипажот од [[скорбут]] со тоа што го хранел со сурово месо од пингвини. Кук кој заедно со [[Роберт Пири]] го поминал северниот дел на [[Гренланд]], му кажал бројни информации за [[Ескими]]те, нивните техники за заштита од студот како и за нивното патување со кучиња кои влечат санки. 
[[Податотека:Gjøa.jpg|мини|247x247пкс|Јоа]]

=== Северозападен приод, 1903-1906 ===


Откако се вратил во [[Норвешка]] и добил сертификат за капетан, Амундсен ја подготвил својата прва лична експедиција. Преминување на Северозападниот приод (затворен од мраз кој го поврзува [[Атлантски Океан|Атлантикот]] со [[Тихи Океан|Тихиот Океан]] преку големиот канадски север до [[Берингов Проток|Беринговиот Проток]]). Откриен по копнен пат во 1822 година, тој никогаш не бил поминат по морски пат. Многу истражувачи се обиделе да го поминат овој морски премин: [[Жан Кабо]], [[Жак Картие]] и [[Хенри Хадсон]], како и трагичната експедиција на [[Џон Френклин]] во средината на XIX век.
[[Податотека:Nome Gjoa Amundsen.jpg|мини|248x248пкс|Екипажот на амундсенската јахта "Јоа" во пристаништето [[Ном (Алјаска)|Ном]] по преминување на Северозападниот приод. Во првиот ред од лево кон десно: Амундсен, Петер Ристведт, Адолф Линдстром, Хелмер Хансен. Во горниот ред се Годфри Хансен и Антон Лунд.]]
За својата експедиција, Амундсен  во декември 1900 се запознал со истражувачот [[Фритјоф Нансен]], кој го охрабрил и го поддржал проектот. Тој дури и го дополнил со повеќе научни истражувања: [[северен магнетен пол|северниот магнетен пол]].
[[Податотека:Northwest passage Amundsen.jpg|лево|мини|259x259пкс|Северозападен приод Амундсен]]
Амундсен ги продал своите акции од семејниот бизнис и запловил со шестмина членови на екипажот на 47-тонски рибарски брод, *Јоа*, кој имал мал мотор. Испловил на 16 јуни 1903 година, потонат во долгови. Тие пловеле преку [[Бафинов Залив|Бафиновото Море]], [[Ланкастер (теснец)|теснецот Ланкастер]] и Пилскиот теснец, како и теснецот Рос и Реј.
[[Податотека:Gjoea.jpg|мини|325x325пкс|Поларниот брод *Јоа* во музеј во [[Осло]]]]
Наместо да тргне на запад од островот Крал Вилијам како што направил [[Џон Френклин]], тој одлучил да го следи источниот брег. На 9 септември, тој го закотвил *Јоа* на јужниот брег на островот Крал Вилијам и презимил две години во заливот што го нарекол [[Јоа Хејвен]] (денес во [[Нунавут]], [[Канада]]).

За време на овој долг период, зафатен со магнетни мерења, тој се приближил до ескимската населба Нетилик и трпеливо ги учел техниките на [[Ескими|Инуитите]] за кои му раскажувал Фредерик Кук, како и [[Инуитски јазици|нивниот јазик]]. Научил да води кучиња на санки и да носи крзнена облека од Далечниот север. По третата зима во мразот, успеал да се пробие низ [[Бофортово Море|Бофортовото Море]] и продолжувајќи јужно од островот [[Викторија (појаснување)|Викторија]], го напуштил [[Канадски Арктички Архипелаг|Канадскиот Арктички Архипелаг]] на 17 август 1905 година, станувајќи првиот што го пробил [[Северозападен приод|Северозападниот приод]]. Пред да можел да продолжи во [[Ном (Алјаска)|Ном]], на тихоокеанскиот брег на [[Кодијак|Алјаска]], тој морал да застане на презимување. Во најблиската [[Телеграф|телеграфска станица]] во [[Игл Сити]], на 800 километри, Амундсен се вратил по истиот пат назад низ територијата за со порака да му го објави на светот успехот на неговата експедиција. Пораката била испратена по телефон на 5 декември 1905 година. Тој конечно пристигнал во [[Ном (Алјаска)|Ном]] во 1906 година.

На [[Алјаска]], Роалд Амундсен дознал дека Норвешка станала независна од [[Шведска]] и [[Норвешка|добила свој крал]] и испратил порака до [[Хокон VII]] со која се пофалил за "подвигот на Норвешка".

Северозападниот приод бил преминат, но брзо бил напуштен поради тешкотиите при пловидба. Не бил поминат до 1977 година кога едрилицата, *Виливавос* и нејзиниот капетан, [[Вили де Роос]], не го обновиле подвигот на Амундсен.

=== Еспедицијата на Јужниот Пол, 1910-1912 г. ===


[[Податотека:Aan de Zuidpool - p1913-160.jpg|thumb|Амундсен (лево) во Полхејм во 1911.]]

Сонот на Амундсен бил освојувањето на [[Северен Пол|Северниот Пол]]. Во тоа време поларните експедиции биле во полн замав и со дух на конкуренција помеѓу нациите, како за Северниот Пол (Пири, Кук, Амундсен), така и за јужниот ([[Роберт Фалкон Скот|Скот]], [[Ернест Шеклтон|Шеклтон]]).

На 1 септември 1909 година, [[Фредерик Кук]] објавил дека стигнал до Северниот Пол на 21 април. Шест дена подоцна, Пири објавил дека стигнал до Северниот Пол на 6 април. Големата контроверзност околу Северниот Пол започнала.

[[Роберт Фалкон Скот]] подготвувал [[Експедиција Тера нова|експедиција]], врз основа на белешки и мапи за отворен пат кон крајот на 1908 година и почетокот на 1909 година, од страна на [[Ернест Шеклтон]], неговиот поранешен поручник на [[Експедиција Дискавери|експедицијата Дискавери]] (1901-1904) којшто ја предводел експедицијата, [[Нимрод експедиција|Нимрод]]. Шеклтон бил принуден да се врати на 9 јануари 1909 година, на 180 километри од Јужниот Пол. Затоа, Скот ги забрзал подготовките за одење на полот. Амундсен за кратко време ги дознал вестите за освојувањето на Северниот Пол, слушнал за експедицијата што ја подготвувал Скот и го сменил планот тргнувајќи кон освојување на Јужниот Пол. Таквата одлука ја држел во тајност и за неа знаеле само брат му и неговиот прв офицер

На 3 јуни 1910, неговиот брод *Фрам* официјално запловил од [[Осло|Кристијанија]] — денешно [[Осло]]. Кога стигнал во [[Мадера]], Амундсен го известил екипажот за промена на одредиштето и му испратил телеграма на Скот.
[[Податотека:Antarctica - Location of the Bay of Whales.png|мини|Местоположба на Заливот на китовите, Росово море, Јужен Океан, Антарктик.]]

[[Податотека:Roald Amundsen LOC 07622u.jpg|thumb|Амундсен во 1913.]]

На 14 јануари 1911, наместил базен камп, кој го нарекол [[Фрамхајм]], на подвижниот ледник во [[Залив на китовите|Заливот на китовите]] источно од [[Росова Ледена Плоча|Росовата Ледена Плоча]] на [[Антарктик]]от. Амундсен погрешно верувал дека ледникот ќе остане на цврсто тло и дека ќе биде безбеден. Кога *Тера Нова*, бродот на Скот, навлегол во [[Залив на китовите|Заливот на китовите]], тие го виделе бродот *Фрам* на Амундсен и на норвешката експедиција заедно со 130 кучиња. Скот кампот го поставил на 700 километри западно од кампот на Амундсен кај ‘ртот Еванс.

Користејќи ги кучињата за санки, Амундсен и екипажот создале складишта за храна на 80°, 81° и 82° јужно во права линија кон полот. После еден прекинат обид на 8 септември 1911, на 19 октомври Амундсен, [[Олав Бјаланд]], [[Хелмер Хансен]], [[Свере хасел]] и [[Оскар Вистинг]] тргнале со 4 санки и со 52 кучиња. Отворајќи дотогаш непознат пат на ледникот Аксел Хајберг, тие пристигнале на [[Поларна Висорамнина|Поларната Висорамнина]] на 21 ноември, по 4 дена искачување. На 14 декември, во 15 часот стигнале на Јужниот Пол. Скот тогаш бил 572 километри подалеку и му требале уште 33 дена за да пристигне.

Амундсен, нивниот камп на [[Јужен Пол|Јужниот Пол]] го нарекол [[Полхајм]], *куќата на полот*. Ја преименувал Поларната Висорамнина во „Висорамнина на [[Хокон VII]]“. Тој и останатите таму оставиле мал шатор и писмо адресирано до кралот Хокон каде го раскажале нивниот подвиг во случај да загинат на пат до Фрамхајм. Преживеале и се вратиле на 25 јануари 1912, со 11 кучиња откако изминале 2824 км за 94 дена (56 за одење, 38 за враќање) или во просек 30 км на ден.

Успехот на експедицијата на Амундсен се случил поради добрата подготовка, и тој самиот за истата рекол:<blockquote>Можам да кажам дека најголемиот фактор за ова е - начинот на кој е опремена експедицијата - начинот на кој се предвидува секоја тешкотија и преземените мерки на претпазливост за исполнување или избегнување на тоа. Победата го чека оној кој има сè што треба - луѓето тоа го нарекуваат среќа. Поразот е сигурен за оној кој занемарил да се погрижи за себе - и тоа се нарекува лоша среќа. </blockquote><blockquote>- од *Јужниот Пол* од Роалд Амундсен</blockquote>

== Последните истражувања ==
[[Податотека:Polarskipet Maud.jpg|мини|Поларен брод Мод во 1918]]
[[Податотека:Roald Amundsen Svalbard 1925.jpg|мини|
Амундсен на Свалбард во 1925
]]
Кога *Фрам* остарел, Амундсен подготвил нов брод, *Мод*. Во 1918 година, на овој број, го преминал Североисточниот приод отворен во 1879 година од страна на [[Швеѓани|Швеѓанецот]] [[Нилс Густаф Норденшелд]], станувајќи првиот човек што ги преминал двата митски приоди на [[Северен Пол|Арктикот]].

[[Воздухопловство]]то го привлекувало. Тој ја добил дозвола за пилот во 1918 година. Во 1923 година, планирал да се обиде да го прелета [[Северен Пол|Северниот Пол]], но неговиот авион се урнал неколку дена пред заминувањето. Американски милионер, [[Линколн Елсворт]], тогаш предложил да го финансира проектот под услов да биде дел од истиот. Во мај 1925 година, Амундсен, Елсворт и пилотот [[Јалмар Ризер Ларсен]] (заедно со уште тројца членови на екипажот) полетале од [[Спитсберген]] на два хидроавиони, N-24 и N-25, и полетале пред да се случи катастрофа на 87 ° 44 ' северно. Авионите се спуштиле на мразот неколку километри еден од друг, но екипажите успевале да се сретнат. На N-24 бил премногу оштетен, тие работеле три недели за да се создаде пистата. Биле пречекани триумфално, јавноста мислела дека се исчезнати засекогаш.

Следната година, во 1926 година, Амундсен, Елсворт, Ризер Ларсен, Вистинг и инженерот за воздухопловство, [[Умберто Нобиле]], одлучиле да се обидат да прелетаат со дирижабл (Италија го понудила леталото под услов Нобиле да биде дел од екипажот). Норж, дизајниран од Нобиле, го напуштил [[Шпицбершки Острови|Свалбард]] на 11 мај 1926 година, го прелетал Северниот Пол во 01:30 часот и пристигнува во [[Телер]] во [[Кодијак|Алјаска]] два дена подоцна.

Трите тврдења за првото патување кон Северниот Пол (Кук 1908, Пири 1909 и Бирд 1926 - последниот само неколку дена пред *Норж*), се спорни, или заради географска неточност или заради обвинувања за лажење, па некои го сметаат патувањето на Норж како прво што навистина стигнало над легендарната точка 90°N. Така, Амундсен и Вистинг се првите луѓе што стигнале до двата пола.

== Исчезнување и смрт ==
[[Податотека:NyAlesundAmundsenNorthPoleHotel.jpg|мини|Споменик Амундсен во Ну-Алесунд, Свалбард, [[Норвешка]]]]
Амундсен исчезнал со петмина членови на екипажот на 18 јуни 1928 година додека летал на мисија на [[Северен Пол|Арктикот]]. Неговиот тим ги вклучувал норвешкиот пилот Лајф Дитрихсон, францускиот пилот Рене Гилбо и уште тројца други [[Французи]]. Тие барале исчезнати членови на екипажот на Нобиле, чија нов авион "Италија" се урнал додека се враќал од [[Северен Пол|Северниот Пол]]. Потоа, во близина на брегот на Тромсо, бил пронајден резервоарот за бензин од францускиот авион [[Латам 47]] на Амундсен. Се верува дека авионот се урнал во [[Баренцово Море|Баренцовото Море]] и дека Амундсен и неговиот екипаж загинале во несреќата или умреле кратко потоа. Барањето на телата на Амундсен и тимот било отповикано во септември 1928 година од страна на норвешката влада, а телата никогаш не биле пронајдени.

Во 2004 година и кон крајот на август 2009 година, Кралската норвешка морнарица користела беспилотната подморница [[Хугин 1000]] за да го побара остатоците од авионот на Амундсен. Пребарувањата се фокусирале на површина од 40 квадратни милји (100 км2) на дното на моретои биле документирани од германската продукциска компанија КонтекстТВ. Тие не пронашле ништо од авионот на Амундсен.

== Портрети ==
<gallery>
Amundsenboy.jpg|Како дете во 1875
Portrett av Roald Amundsen crop.jpg|1899
Amundsen2.jpg|1908
Amundsen-in-ice.jpg|1909
Roald Amundsen2.jpg|North Pole expedition, 1920
</gallery>

==Мапи==
<gallery heights="340" widths="360">
Податотека:Amundsen Map 1 ru.png|Арктик: 1903 Северозападен приод, 1918 Северозападен приод и 1926 Лет над Северен Пол
Податотека:Antarctic expedition map (Amundsen - Scott)-en-crop.png|alt= Map of a segment of Antarctica, identifying the polar Marches of Scott and Amundsen.|Антарктик: Патиштата на Амундсен на Јужниот Пол (црвено) и на Скот (зелено), 1911–1912.
</gallery>

=== Библиографија ===
* *Roald Amundsen's Belgica Diary. The first Scientific Expedition to the Antarctic* by Hugo Decleir, Bluntisham Books, Erskine Press.
* *The Last Place on Earth: Scott and Amundsen's Race to the South Pole* by Roland Huntford, 1979.
* *Roald Amundsen*, a full biography by Tor Bomann-Larsen, 2006, 
* *Scott and Amundsen – Duel in the Ice* by Rainer-K. Langner, Haus Publishing, London, 2007, 
* *The Last Viking – The Life of Roald Amundsen : conqueror of the South Pole* by Stephen Bown, Aurum Press Ltd, London, 2012, 

== Наводи ==




== Надворешни врски ==

* 
* [https://web.archive.org/web/20100502080758/http://fram.museum.no/ The Fram Museum (Frammuseet)]
* [http://www.south-pole.com/p0000101.htm Роалд Амундсен напис на south-pole.com]
* [http://odin.dep.no/odin/engelsk/norway/history/032005-990461/index-dok000-b-n-a.html Кратка биографија од Министерство за надворешни работи на Норвешка]
*'Дела на Амундсен*'
* 
* 
* 
* [https://web.archive.org/web/20040301114205/http://etext.library.adelaide.edu.au/a/amundsen_r/southpole/ *Јужен Пол''] Arthur G. Chater's 1912 англиски превод (HTML)

Категорија:Поларни истражувачи
Категорија:Норвешки истражувачи
Категорија:Истражувачи на Антарктикот
Категорија:Истражувачи на Арктикот
Категорија:Носители на Златниот медал на Конгресот
Категорија:Белгиска антарктичка експедиција
Категорија:Велеофицери на Легијата на честа