Очила

мини|250п|Очила за читање
**Очила** се оптичко помагало што служи за исправка на видот или за заштита на очите од повреда. Очилата се состојат од рамка и две транспарентни леќи, наречени прозорци. Се носат на носот, а рачките на рамката се ставаат зад ушите. Рамките се изработуваат од пластика или метал. Леќите на почетокот се изработувале од стакло, но во денешно време тоа постепено се заменува со пластика со добри оптички својства, која има голем број предности - полесна е, поцврста е при удар, и го намалува ризикот од кршење, а некои видови пластика имаат и поголем показател на прекршување на светлината.

Сите видови очила немаат за цел да ги исправаат грешки во видот. Некои од нив кои се користат во спортови како планинарње, скијање, пливање или во научни лаборатории, се наменети да ги штитат очите од штетните влијанија како прав, хемикалии или UV-зрачење. Носењето на други видови очила (очила за сонце на пример) има претежно естетски и модни побуди. Во армијата се користат специјални очила за ноќно гледање кои обично работат во областа на инфрацрвената светлина.
дeсно|мини|250п|Старинскии очила, околу 1805 година
дeсно|мини|250п|Очила од средновековието

## Историја и културно значење
### Претходници
Првите докази за употребата, иако на примитивни методи за зголемување на предмети можат да се најдат уште во древноегипетските хиероглифи внатре. Според Хризип, самиот Архимед при истражувањето на законите за прекршување на светлината носел со себе кристал за исправка на видот. Првиот писмен материјал на оваа тема е оставен од Луциј Сенека Анеј, кој го забележува зголемувањето на буквите, забележани во стаклен балон, полн со вода. Императорот Нерон, кога гледал гладијаторски игри во својата ложа, ги користел за зголемување на смарагд.

Во антиката, овие истражувања немаат големо практична или научно апликација. Оптиката започнува да се развива дури околу 1240 година откако во манастирските библиотеки е направен превод на латински на книгата „богатство на оптика“ од XI век на арапскиот математичар астроном и оптика Абу Али ал-Хасан ибн ал-Хајтам, познат во Европа и како Алхазен. Тој го опишува во својата монографија зголемувањето на акцијата на сегмент на сферични стакла, што го нарекува „камен за читање“ и што е всушност денешната лупа.

За претходници на сончевите очила може да се сметаат чадните стакла или парчиња кварц кои се користи од Кинезите уште во XII век, а веројатно и порано. Сепак, тие немаат способност да го коригираат видот.

### Пронаоѓањето на првите очила
left|мини|Монах со очила во катедралата во Мо, Франција
Сигурно е дека првите очила се појавуваат во Европа, поточно во Северна Италија, меѓу 1280 и 1300 година. За нивниот пронаоѓач се смета флорентинецот Салвино дели Армани (*Salvino degli Armati*) Поради ограничениот извори, сепак, за годината и авторот постојат различни претпоставки и теории. Според една од нив, првите очила се пронајдени околу 20 години порано од италијанскиот монах Алесандро Спина.
дясно|мини|Очилата на апостол Конрад фон Соест, 1403 година

Најстарата слика на очила е од портретот на кардиналот Иго од Сен-Шер, создаден од италијанскиот уметник Тома Моденски (*Tomaso da Modena*) околу 1352 година. На портретот се прикажани цврсто закачени очила за носот на кардиналот, со помош на кои тој чита. На друг портрет, на кардиналот на Роуен е прикажан монокл, положен блиску до окото. Со него кардиналот чита книга што ја држи отворена во своите раце.

Таканаречениот „Очен апостол“ од светски познатиот жртвеник на градската црква во Бад Вилдунген, Германија, направен во 1403 година од страна на Конрад фон Соест, е рана слика на очила северно од Алпите. Апостолот со очила стана симбол на евангелистичките цркви на Вилдунген и до денес е на нејзиниот печат.

### Пронаоѓањето на современите очила
Англискиот оптичар Едвард Скарлет (*Edward Scarlett*) во 1727 година ја изработил првата рамка со рачки кои се ставаат зад ушите. Во 1784 година Бенџамин Френклин gi изобрabotil бифокалните стакла, за да не мора да менува постојано два пара очила. Во 1825 година се создадени стакла кои корeгираат астигматизaм. Нивен открива; е англискиот астроном Џорџ Бидал Ери (*George Biddell Airy*)

Дизајнoт на очилата се менувал со годините, главно во насока на намалување на површината и дебелината на стаклото и истенчување на рамките. И покрај зголемената популарност на контактните леќи и ласерскata очна хирургија, носењето на очила останува vo мода поради напредните технологии. На пример, денес се користат титанови легури за рамките и CR-39 леќи за прозорците кои обезбедуваат леснотија и удобност. Постојат итн. „метални картички“ кои по деформација на рамката ја враќаат во основнато положба.

За многу познати личности очилата кои ги носат се поврзуваат директно со нивната личност и стануваат составен дел од нивната сама природа. Некои се елегантни, други екстравагантни, но лесно препознатливи и во одделни случаи можат да дадат тон на модата. Личности како Елтон Џон, Вуди Ален, Бил Гејтс, Махатма Ганди, Хајнрих Химлер, Џон Ленон, Игор Стравински и Сергеј Станишев создале свој карактеристичен стил во носењето на очила.

### Нови методи за исправка на видот
#### Контактни леќи

Контактни леќи|мини
Алтернатива на очилата за лицата со лош вид се контактните леќи. Самата идеја за нив е развиена уште од Леонардо да Винчи во 1508 година. Во 1636 година слична идеја изразува и Рене Декарт. Првиот, кој успева да ги изработи (од кафеаво стакло) е Адолф Фик (*Adolf Fick*) во 1877 година  Контакт леќи претставуваат фини тркалезни леќи направени од транспарентни материјали. Постојат два вида - меки и тврди. Тие се ставаат директно во окото и се користи од различни причини, вклучувајќи естетски преференци од поширок агол на гледање, кои нудат, недостаток на запотување на прозорците, избегнување на физичкиот стрес на врвот на носот кој некои очила го предизвикуваат, како и поради нивната практичност за одредени професии и активности, вклучувајќи многу видови на спорт. Шарени контактни леќи се носат со козметички цели - за нагласување или промена на бојата на очите.

#### Ласерска очна хирургија
Сè поголема примена наоѓа и ласерската очна хирургија, по која се елиминира или ограничува потребата од носење на очила и контактни леќи. За првпат таква операција е направена во Јапонија во 1930-те на воени пилоти. Во 1963 година во Колумбија се применува многу нова и напредна технологија, но такви операции стануваат рутина само на крајот на 1980-тите и почетокот на 1990-тите.

## Уред
### Рамки
Рамката служи за прицврстување на стаклото, како главните и склекови бодови при ставањето на лицето се носот и ушите. Војниците на рамката кои се ставаат зад ушите горе и делумно одзади, се нарекуваат *рачки*. Тие се преклопуваат навнатре кон делот со стаклото. Рачките се прицврсуваат за остатокот преку завртка, шарка и пружинка. Рамките се изработуваат од пластика или метал.

За читање се користат рамки *половини* со стакла со мала површина и мост во горниот дел, кои се ставаат ниско на носот, така што покра читањето да може да се гледа и над нив. Модерни се рамките кои не опфаќаат прозорци (целосно или делумно), а наместо тоа во нив се прави канал низ кој поминува пластична корда. За предност се смета употребата на лесни и флексибилни материјали за правење на рамки.

Рамката кај некои видови очила може да има заштитни функции, на пример да го штити лицето од струготини и прашина. Во овој случај таа е поширока, се прилега цврсто на лицето и има отвори за вентилација.

#### Совети за избор на соодветна рамка
* Лицата со квадратна форма на лицето треба да изберат рамки со малку криви линии кај веѓите и со темна боја на горниот дел на рамката.
* Оние со лице со форма на срце треба да се ориентираат кон рамки кои се пошироки во долниот дел наместо во горниот и со права хоризонтална линија кај веѓите или со наклон од слепоочниците кон скулите.
* За подолгото лице се погодни тенките рамки со неправилна форма, пошироки во долниот дел.
* Округлото лице како контраст бара очила со силно изразени агли, со права линија кај веѓите, што е можност да се темни во горниот дел.
* Лицата со овално лице можат да изберат било кој тип рамки, како се почитуваат боите кои им одговараат.

### Стакла
left|мини|Бифокално стакло
Првично прозорците се изработуваат од оптичко стакло, но тоа има некои недостатоци - тешко е, лесно се крши и при големи диоптри прозорците изгледаат доста неестетично. Единствено нивна предност е дека пластиката е не се гребе лесно.

Со развојот на технологијата и влегувањето на висококвалитетни пластични леќи за очила (од поликарбонат или CR-39) почнуваат да се користат ретронимните *минерални стакла* и *органски стакла*. Последните се полесни од конвенционалните стакла, што смета при големите диоптри. Тие не се кршливи, но не се доволно цврсти и лесно се гребат, поради што често се нудат во варијанта со *цврсто покривање*. Достапна е и *хидрофобна покриеност*, со што се намалува потењето на прозорците и го олеснува чистењето, а исто така и *просветлувачко*(*антиотражателно*), со што се намалува несаканиот одраз (му го објавува тоа).

Главната одлика на стаклото е што се мери во диоптри (D). Ова е реципрочна вредност на нивната фокусна далечина 1 / f (1 dpt = 1 / m). Прекршување сила на собирање (испакнати) леќи е позитивна, а на расејување (вдлабнати) - негативна. На пример, за собирање на леќа со фокусно растојание 1 м ќе има прекршување сила +1 D, а разсейвателна леќа со f =- 0.5 метри ќе има сила-2D. Со зголемување или намалување на жаришното растојание се компензираат вродени или стекнати недостатоци на видот.

left|мини| Ефектот на астигматизма
Некои луѓе имаат аголен недостаток - астигматизам, кој претставува асиметрија на рожницата, во која прекршувањете на силата на окото во две вертикални рамнини не е еднаква и како резултат се појавуваат два, различни по положба фокусот, односно за двете избрани за-погоре авиони (на пр. хоризонтална и вертикална) и преработената слика е нејасна, без оглед на избраната (компромисно) положба на фокусната рамнина (рамнината каде се формира сликата - видете ја сликата).

За третманот на астигматизамот се користат области-цилиндрични стакла во кои се мерат диоптер и степени на цилиндри. Во овој случај контактните леќи не се ефикасни, бидејќи може да се извозат.

десно|мини|Табела за проверка на видот
По очен преглед и откако ќе се утврди вистинскиот диоптер и растојание, прозорците се монтираат на рамката. Тие се центрираат на рамката според меѓуочното растојание на пациентот. Очниот преглед го врши специјалист офталмологист или оптометрист, кој одржува серија тестови. За почетна проверка на видот се користи специјална добро осветлена табела поставена на околу 5-6 метри од пациентот. Секое око се проверува поединечно кога другото завршува. Ако пациентот не може да прочита некој ред, се експериментира со различни прозорци, додека не се најде соодветно што го коригира дефектот. Во Америка острината на видот се мери врз основа на 20/20, а во метричките систем врз основа на 6 / 6. Тие не се директно поврзани со диоптрите, туку очни преглед има за цел да се најдат такви стакла кои ќе обезбедат вид 20/20 (односно 6/6).

## Очилата како мотив во уметноста и во популарната култура
* „Наочарите на Кларк Кент“ — краток расказ на македонската писателка Сања Михајловиќ-Костадиновска.
* „Фрлање очи“ — краток расказ на македонската писателка Оливера Ќорвезироска од 2021 година.

## Надворешни врски

* Електронско списание
* Офталмологична апаратура 
*  Музеј на очилата и историја 
*  Историја 
*  Информација за очила
*  Онлан проверка на видот 

## Наводи

Категорија:Оптика
Категорија:Италијански пронајдоци