Историја на Будимпешта

## Праисторија

Познатата **историја на [[Будимпешта]]** започнува со населувањето на Келтите на овие простори по должината на ридот Гелерт, во околу 1 век п.н.е. Според археолошките ископувања, овој регион бил густо населен. Населението на градот се занимавало главно со занаетчиство . На овие простори биле откриени различни монети кои укажуваат дека градот претставувал голем трговски центар. градот бил заземен од страна на Римјаните во почетокот на христијанската ера. Тогаш градот го добил името Аквинкум (*Aquincum*), основан околу 89 година од новата ера, на место на стара келтска населба во близина на местото каде што настанала Обуда. Аквинкум од 106 година, па сè до крајот на 4 век бил главен град на римската провинција Долна Панонија. На местото на денешна Пешта бил изграден градот Контра или Транс Аквинкум (*Contra Aquincum* или *Trans Aquincum*). Населението на градот било околу 20.000 жители.

## Среден век

Римјаните од градот се повлекле во текот на 5 век, каде истиот бил заземан од страна на Хуните. Германските племиња, Ломбардите, Аварите и Словените минувале преку овие простори во времето на т.н. втора фаза од големата преселба на народите. Областа околу 900 година ја освоиле Унгарците, кои после еден век го формирале Кралството Унгарија.

Во времето кога Унгарците навлегле во Панонија во 862 година, тие го поканиле својот сојузник Ротислав I да застане повторно на нивна страна бидејќи започнале Унгарско-бугарските војни. По триесетгодишни војни и битки, во 829 година бил потпишан договор според кој градот станал граница помеѓу двете земји. По крајот на војната, градот започнал брзо да се развива, благодарение на француските, германските доселеници.

## Ренесанса

Кога ја уништиле Монголите во 1241 година, Пешта веќе била значајно и големо место, и поради тоа повторно била брзо изградена, но Будим бил седиште на кралскиот двор од 1247, а во 1361 година станал главен град на Унгарија. Периодот на ренесансата доста влијаел за развитокот на градот. Значителе дел на градбите вклучувајќи ја и библиотеката се изградени во тој стил.

По Мохачката битка од 1526 година и големата победа кои ја издвојувале Османлиите против христијанските сојузници, станало јасно дека било прашање на време кога ќе биде заземен и самиот град. Битката го означил крајот на Кралство Унгарија. Така, Опсадата на градот се случила во 1541 година. Опсадата резултирала со зазимање на градот Будим од страна на Османлиите на чело со султанот Сулејман I. По оваа победа, Османлиското Царство воспоставила контрола над централна Унгарија. Победата претставува една од најзначајните на Османлиите против Фердинанд I, најмногу поради тоа што градот во следните 150 години бил под нивна контрола.

Додека Будим бил седиште на турскиот управник, Пешта била многу запуштена до 1686 кога ја освоиле Хабсбуршките владетели.

## 18 век

Пешта од 1723 година била седиште на административниот апарат на кралството, кој најмногу растел во XVIII и XIX век, и иницирал изразит раст во 19 век. Во текот на 18 век градот немал којзнае какво значење бидејќи во близина се наоѓала престолнината Виена, како и Братислава. Како еден од позначајните моменти е тоа што Марија Тереза Австријска го префрлила „Будимпештанскиот факултет“ на кралскиот рид.

## 19 век

Спојувањето на трите региони под една администрација, кое било иницирано од страна на унгарската револуционерна влада во 1849, брзо било поништено по повторното воспоставување на власт во тој регион на Хабсбурците. Конечно оваа одлука била спроведена од страна на автономната унгарска кралска влада, воспоставена под дејство на Австроунгарија во 1867 година. Бројот на станари во „обединетата“ престолнина пораснал во периодот од 1840 до 1900 година на 730 000.

## 20 век
[thumb|upright|[Сечењиев ланчен мост|Сечењиевиот ланчен мост.]] 
Во XX век, поголем дел од станарите на градот бидел дел од преградието Ујпешт (Нова Пешта). Таа двојно го зголемила бројот на вкупното населенио во градот помеѓу 1890 и 1910 година. Поголем дел од индустријата на земјата се концентрирала во градот. Човечките загуби на Унгарија од Првата светска војна, а потоа и губењето на што повеќе територии од кралството (1920) како причини задале само привремен удар на бројот на населението, а Будимпешта станала престолнина на малата, но сега суверена држава. До 1930 подолгото градско јадро броело милион станари, со додатни 400 000 во предградијата. Околу третина од 200 000 Евреи во Будимпешта биле убиени за време на нацистичкиот геноцид за време на германската окупација во Втората светска војна. Градот драстично бил рушен за време на советската опсада во зимата 1944, а се опоравил во 1950-тите и 1960-тите. Будимпешта за време на 1980-тите ја поделила судбината со градовите во другите европски држави, кога бројот на станари се намали под дејство на емиграцијата и намалениот наталитет.

## По 1989

Унгарската револуција од 1989 година довела до крајот на советското управување на Унгарија, кое во исто време го означил и падот на комунизмот во земјата. Земјата повторно станала престолнина на новоформираната унгарска република.

## Хронологија

## Наводи