Детска смртност

**Детска смртност** — смртност кај деца на возраст под пет години. Стапката на смртност кај децата, исто така „*стапка на смртност под пет години*“, се однесува на веројатноста да умрат помеѓу раѓањето и точно пет години изразена на 1.000 живородени деца.

Детската смртност опфаќа неонаталната смртност и смртноста кај новороденчињата (веројатност за смрт во првата година од животот).

Намалувањето на смртноста кај децата се рефлектира во неколку Цели за одржлив развој на Обединетите нации. Целта 3.2 е „*до 2030 година, да се стави крај на смртните случаи кои можат да се спречат на новороденчиња и деца под 5-годишна возраст, при што сите земји имаат за цел да ја намалат смртноста… под 5 ‑ на најмалку 25 на 1.000 живородени деца*“.

Брзиот напредок резултирал со значителен пад на смртни случаи кај деца што можат да се спречат од 1990 година, со глобална стапка на смртност под 5 години да се намали за повеќе од половина од 1990 до 2016 година. Додека во 1990 година починале 12,6 милиони деца под петгодишна возраст, во 2016 година тој број паднал на 5,6 милиони деца. Сепак, и покрај напредокот, сè уште има 15.000 смртни случаи под пет години дневно кои што можат претежно да се спречат. Околу 80 проценти од нив се случуваат во Потсахарска Африка и Јужна Азија, а само 6 земји учествуваат со половина од сите смртни случаи под пет години: Кина, Индија, Пакистан, Нигерија, Етиопија и Демократска Република Конго. 45% од овие деца починале во текот на првите 28 дена од животот. Стапката на смртност е највисока кај деца под 1 година, проследени со деца на возраст од 15 до 19 години, 1 до 4 и 5 до 14 години.

Многу смртни случаи на деца не се пријавуваат од различни причини, вклучувајќи недостаток на регистрација на смртта и недостаток на податоци за деца мигранти. Без точни податоци за смртността на деца, не можеме целосно да ги откриеме и да се бориме против најголемите ризици по животот на детето.

## Мерење

Детската смртност се однесува на бројот на смртни случаи на деца под 5-годишна возраст на 1000 живородени деца. Сепак, смртноста кај децата би можела да се поедностави во поспецифични термини како што се пренатален развој или детска смрт пред раѓање, перинатален развој или детска смрт пред една недела од раѓање, неонатална или детска смрт пред 28 дена на раѓање, новороденче или детска смрт пред 1-ви роденден и под 5 години.

* Стапка на перинатална смртност: Број на смртни случаи на деца во текот на првата недела од раѓањето / вкупен број на раѓања 
* Стапка на смртност кај новороденчиња: број на смртни случаи кај деца во текот на првите 28 дена од животот / вкупен број на раѓања 
* Стапка на смртност кај новороденчиња: број на смртни случаи на деца во првите 12 месеци од животот / вкупен број на раѓања
* Стапки на смртност под 5 години: број на смртни случаи на деца до 5 години / вкупен број на раѓања

## Причини

Главните причини за смрт на деца под пет години вклучуваат:

*Компликации од предвремено породување (18%)
*Пневмонија (16%)
*Interpartum-related events (12%)
*Неонатална сепса (7%)
*Дијареја (8%)
*Маларија (5%)
*Неисхранетост и потхранување

Постои варијација на смртност кај децата низ целиот свет; земјите кои се наоѓаат во втората или третата фаза од режимот за демографска транзиција (ДТМ) имаат повисоки стапки на смртност кај децата отколку земјите во четвртата или петтата држава на ДТМ. Детската смртност во Чад е околу 96 на 1.000 живородени деца. И развиена земја, како што е смртноста кај новороденчињата во Јапонија, е околу 2,2 на 1.000 живородени деца. Во 2010 година, се проценува на 7,6 милиони смртни случаи на деца ширум светот и најголемиот дел се случиле во помалку развиените земји и 4,7 милиони починале од инфекција и нарушувања. Детската смртност не е предизвикана само од инфекција и нарушување, туку исто така е предизвикана од предвремено породување, дефект при раѓање, новородена инфекција, компликации при раѓање и болести како маларија, сепса и дијареја. Во помалку развиените земји, неисхранетоста е главниот извор на смртност кај децата. Пневмонија, дијареја и маларија заедно се причина за 1 од секои 3 смртни случаи на дете пред 5-годишна возраст и скоро половина од смртните случаи под пет години на глобално ниво се припишуваат на недоволна исхрана.

## Превенција

Преживувањето на децата е поле на јавно здравје кое се занимава со намалување на смртноста кај децата. Интервенциите за преживување на децата се дизајнирани да одговорат на најчестите причини за смртност кај децата што се појавуваат, кои вклучуваат дијареја, пневмонија, маларија. Само од делот на деца под 5-годишна возраст, околу 5,6 милиони деца умираат годишно претежно од такви причини што можат да се спречат.

Стратегиите и интервенциите за преживување на децата се во согласност со четвртите милениумски развојни цели (ЦРГ) кои се фокусираат на намалување на смртноста кај децата за 2/3 од децата под пет години пред 2015 година. Во 2015 година, ЦРМ биле заменети со Целите за одржлив развој (СДГ), кои имаат за цел да стават крај на овие смртни случаи до 2030 година. За да се постигнат целите на СДГ, напредокот мора да се забрза во повеќе од 1/4 од сите земји (од кои повеќето се во Потсахарска Африка) со цел да се постигнат цели за под -5 смртност и во 60 земји (многу во Потсахарска Африка и Јужна Азија) за да се постигнат цели за неонатална смртност.  Без забрзан напредок, 60 милиони деца под 5-годишна возраст ќе умрат помеѓу 2017 и 2030 година, од кои околу половина би биле новороденчиња. Кина ја постигнала целта за намалување на стапката на смртност под 5 години многу пред предвидениот рок.

### Интервенции

Две третини од смртните случаи на деца се спречуваат. Повеќето деца кои умираат секоја година би можеле да бидат спасени со нискотехнолошки, засновани на докази, ефективни мерки како што се вакцини, антибиотици, додатоци на микроелементи, мрежи за кревети третирани со инсектициди, подобрена семејна грижа и доење, и орална терапија за рехидратација. Зајакнување на жените, отстранување на финансиските и социјалните бариери за пристап до основните услуги, развој на иновации што го прават снабдувањето со критични услуги подостапно за сиромашните и зголемена локална отчетност на здравствените системи се интервенции во политиката што им овозможиле на здравствените системи да ја подобрат правичноста и да ја намалат смртноста.

Во земјите во развој, стапката на смртност кај децата поврзани со респираторни и дијарејални заболувања може да се намали со воведување едноставни промени во однесувањето, како што е миење на рацете со сапун. Оваа едноставна акција може да ја намали стапката на смртност од овие болести за скоро 50 проценти.

Докажаните, ефективни интервенции можат да спасат животи на милиони деца годишно. Одделот за вакцини на ООН од 2014 година поддржал 36% од децата во светот со цел најдобро да ги подобрат нивните шанси за преживување, но сепак, интервенциите со ниска цена на имунизација не достигнуваат до 30 милиони деца и покрај успехот во намалувањето на детската парализа, тетанус и сипаници. Сипаниците и тетанусот сè уште убиваат повеќе од 1 милион деца под 5 годишно. Додаток на витамин А чини само 0,02 американски долари за секоја капсула и даден 2-3 пати годишно ќе спречи слепило и смрт. Иако се покажало дека додатокот на витамин А ја намалува смртноста од сите причини за 12 до 24 проценти, само 70% од целните деца биле достигнати во 2015 година. Од 250 000 до 500 000 деца стануваат слепи секоја година, а 70 проценти од нив умираат во рок од 12 месеци. Орална терапија за рехидратација (ОРТ) е ефикасен третман за изгубени течности преку дијареја; сепак, само 4 од 10 (44 проценти) од децата болни од дијареја се лекуваат со ОРТ.

Суштинска нега на новороденчиња - вклучително и имунизација на мајки од тетанус, обезбедување чисти практики на породување во хигиенско оплодување, сушење и завиткување на бебето веднаш по раѓањето, обезбедување на неопходна топлина и промовирање на итно и континуирано доење, имунизација и третман на инфекции со антибиотици - спасиува животи на 3 милиони новороденчиња годишно. Подобрените санитарни услови и пристапот до чиста вода за пиење може да ги намалат детските инфекции и дијарејата. Над 30% од светската популација нема пристап до основните санитарни услови, а 844 милиони луѓе користат небезбедни извори на вода за пиење.

### Напори

Агенциите што промовираат и спроведуваат активности за преживување на децата ширум светот вклучуваат се УНИЦЕФ и невладини организации; најголемите дарители се Светската банка, Одделот за меѓународен развој на британската влада, Канадската агенција за меѓународен развој и Агенцијата на САД за меѓународен развој. Во Соединетите држави, повеќето невладини агенции за преживување на децата припаѓаат на групата ЦОРЕ, организација која работи, преку заедничка акција, за спасување на животите на малите деца во најсиромашните земји во светот.
## Епидемиологија

Детската смртност опаѓа, бидејќи секоја земја достигнува висока фаза на ДТМ. Од 2000 до 2010 година, смртноста кај децата е намалена од 9,6 милиони на 7,6 милиони. Со цел да се намалат стапките на смртност кај децата, треба да има подобро образованието, повисоки стандарди на здравствена заштита и поголема претпазливост при раѓање деца. Детската смртност може да се намали со присуство на професионалци при раѓање и со доење и преку пристап до чиста вода, санитарни услови и имунизација. Во 2016 година, светскиот просек изнесувал 41 (4,1%), помалку од 93 (9,3%) во 1990 година. Ова е еквивалентно на 5,6 милиони деца помали од пет години кои умираат во 2016 година


File:Global child mortality over time.png|Глобална смртност кај децата со текот на времето
File:Child Mortality vs Fertility Rate.svg|Детската смртност е висока во земјите каде што жените имаат многу деца (високи стапки на плодност). Богатите земји имаат пониска стапка на смртност кај децата од сиромашните.

### Варијација

Постојат огромни разлики во стапката на смртност на деца под 5 години. На глобално ниво, ризикот од смрт на дете во земјата со најголема стапка на смртност под 5 години е околу 60 пати поголем отколку во земјата со најниска стапка на смртност под 5 години. Потсахарска Африка останува регион со највисока стапка на смртност под 5 години во светот: Сите шест земји со стапка над 100 смртни случаи на 1.000 живородени деца се во Потсахарска Африка, а Сомалија има највисока стапка на смртност под 5 години.

Понатаму, приближно 80% од смртните случаи под 5 години се случуваат само во два региона: Потсахарска Африка и Јужна Азија. 6 земји претставуваат половина од глобалните смртни случаи под 5 години, имено, Индија, Нигерија, Пакистан, Демократска Република Конго, Етиопија и Кина. Само Индија и Нигерија сочинуваат скоро третина (32 проценти) од смртните случаи на глобално ниво под пет години. Во земјите со низок и среден приход, постои и значителна варијација во стапката на смртност кај децата низ административните поделби. Исто така, постојат разлики помеѓу богатите и сиромашните домаќинства во земјите во развој. Според документот „*Спасете ги децата*“, децата од најсиромашните домаќинства во Индија имаат трипати поголема веројатност да умрат пред нивниот петти роденден отколку оние од најбогатите домаќинства. Извештаи за систематска студија за сите земји со ниски и средни примања (не вклучувајќи ја Кина), децата меѓу најсиромашните домаќинства имаат двојно поголема веројатност да умрат пред да наполнат 5 години во споредба со оние во најбогатото домаќинство.

Голем тим истражувачи објавиле голема студија за глобалната дистрибуција на смртност кај деца во октомври 2019 година. Тоа била прва глобална студија што ја мапирала смртноста на децата на ниво на субнационална област (17.554 единици). Студијата била опишана како важен чекор за да се овозможи акција што може дополнително да ја намали смртноста кај децата.

Стапката на преживување на децата кај народите варира со фактори како што се стапката на плодност и распределбата на приходот; промената во дистрибуцијата покажува силна корелација помеѓу преживувањето на децата и распределбата на приходот, како и стапката на фертилитет, каде што зголемувањето на преживувањето на децата овозможува зголемување на просечниот приход, како и намалување на просечната стапка на плодност

## Наводи

## Надворешни врски

* 
* 

Категорија:Хигиена
Категорија:Демографија
Категорија:Здравство
Категорија:Санитација