Жупан (облека)

[мини|Полскиот [магнат Јан Замојски (1542-1605) облечен во син свилен жупан.]]
**Жупан** (, , , , ) — долга облека со линија од Југозападна Азија или Средна Азија, која била широко носена од машки благородници во мултиетничката Полско-литванска Државна Заедница и од украинските Козаци во Козачкиот Хетманат. Тоа била типична машка облека од висока класа од крајот на 16 век до првата половина на 18 век.

## Развој
Во текот на 16 век, жупанот бил популарна машка облека која се носела на територија на Полското Кралство и Големото Кнежество Литванија, кои по 1569 година биле Полско-литванска Државна Заедница. Мажите од сите општествени класи го носеле, иако само оние на благородништвото ( szlachta) биле изработени од најскап и најшарени текстил, додека законите за раскошни трошоци ги ограничувале боите и богатството на текстили на жупанот од мажите од пониската општествена класа. Најрано познато споменување на жупанот е во 1393 година, а костимот постепено бил усвоен во текот на 16 век како вообичаена национална облека за мажи, прво на благородништво, а подоцна и на пониските општествени класи.

Жупанот бил долга облека со долги ракави, слична на наметка, која се отворала и затворала напред со ред копчиња. Подоцна овие копчиња честопати биле декоративни копчиња, именувани како „ *гузи* “. Од 1570-ти години облеката имала и јака. Овој основен дизајн не се променил освен големината и кројот на јаката и видот на материјалот за композиција. До 1660-тите, јаките биле високи, а потоа постепено се скратувале, а нивните агли се заоблувале и го врамувале отвор. На почетокот жупанот служел како надворешна облека и бил направен од цврста ткаенина или волна, честопати бил обложен со крзно и се носел со ремен од кој на благородништвото им висел меч. Благородниците и богатите, како што се трговците, го носеле под вообичаени надворешни облеки како што се бекиеза, делија, ферезија, сзуба и бурка. Постепено, облеката била полесна за носење под контушот, додека ременот станал шарен дел што се носел преку контушот. Кај посиромашните благородници и луѓето од пониската општествена класа, тој останал како надворешна облека сè до неговото напуштање, додека богатите граѓани ја носеле како внатрешна облека заедно со контушот и другите надворешни облеки, во стилот на благородништвото. 

Во полската воена употреба, и коњицата и пешадијата го носеле жупанот како единствена надворешна облека. Полската тешка коњица (хусари) и медијалната коњица (панчерни) го носеле веднаш под оклопот. Полска верзија со полнети елементи, изведена од средноазискиот обичај, можеби била именувана како „оружен оклоп“; пример за ова се наоѓа во Музејот на полската армија. Вообичаената, пократка верзија за коњица била именувана како „ *жупаник* “.

По 1680-ти години, жупанот вообичаено се носел под контушот, и во таква комбинација двете облеки станале вообичаена облека за украинските козаци и полска национална носија за мажи сè до средината на 19 век.

## Конструкција и боја
Жупаните биле изработени од многу ткаенини достапни за шлахтите или пониските класи. Магнатите генерално носеле жупани со златни или скапоцени камења, шиени од најскапите ткаенини од нивното време, како што е многу скапата персиска ткаенина позната како црвенкаста, која им го донела името на нивните носители *кармазини* или „црвени мажи“, а потоа од разни скапи ткаенини на база на свила како сатени, брокати и дамаски. Побогатите шлахти ги имитирале магнатите со поевтини верзии на свилени и ленени ткаенини, додека пониските класи на шлахти обично носеле жупани направени од поевтин бел лен (лето) или побледи варијанти на волна (зима), па оттука и нивниот прекар *szaraczkowie* - „сиви мажи“. Боите на жупаните варирале, но поставата секогаш била во различна боја од надворешната ткаенина.

Другите општествени класи се обидувале да ги имитираат шлахтите. Посиромашните граѓани честопати носеле жолтеникави жупани направени од коноп. Полските Евреи носеле црни жупани, а селаните носеле едноставни, бели (летни) и сивкасти (зимски) жупани од волна или едноставна ткаенина.

Во Полска во 18 век, жупанот станал уште полесен, со долги и тесни ракави, додека невидливиот грб бил кроен од некои евтини ткаенини како лен или памук. Потоа ја добил својата конечна верзија (кога се носел со контуш и широк, шарен платнен појас) и преживеал до 19 век како дел од полската „национална носија“- составен дел од регионалните машки носии, вклучувајќи ги и оние на селаните.

## Галерија

Податотека:Zygmunt_Kazimierz_Waza.png|алт=Prince Sigismund Casimir Vasa in a green żupan, c. 1644| Принцот Сигизмунд Казимир Васа во зелен *жупан*, околу 1644 година.
Податотека:Johan_II_Kasimir,_1609-1672,_konung_av_Polen_(Daniel_Schultz_d.y.)_-_Nationalmuseum_-_15943_(cropped).tif|алт=King John II Casimir in a crimson żupan and delia, c. 1649| Кралот Јован II Казимир во црвен *жупан* и *делија*, околу 1649 година.
Податотека:August_III_the_Saxon_in_Polish_costume.PNG|алт=King Augustus III of Poland in a white żupan, c. 1756| Кралот Август III од Полска во бел *жупан*, околу 1756 година.
Податотека:14._Ukr_mischanyn.jpg|алт=Ukrainian lower middle class citizen in a blue żupan.| Украински граѓанин од пониска средна класа во син *жупан*.
Податотека:18._Ukr_shlachtych.jpg|алт=Ukrainian Cossack nobleman in a yellow żupan.| Украински козачки благородник во жолт *жупан*.


## Поврзано
* Сукмана

## Наводи

Категорија:Полско благородништво
Категорија:Литванско благородништво
Категорија:Ракотворби
Категорија:Облека