Мувоморка

**Мувоморка**  (), позната како **црвена мувоморка**, **бесна габа**, **кучешка габа** или **змиска габа** — столпчеста габа од родот *Аmanita*. Домородна низ умерените и крајбрежните и на Северната полутопка, мувоморката (*Amanita muscaria)* е ненамерно донесена во многу земји на јужната полутопка, генерално како симбионт со корените на дрвата бор и бреза, и сега е вистински космополитски вид. Се поврзува со разни листопадни и иглолисни дрвја.

Несомнено најраспространет вид, мувоморката е голема печурка со бело-жабло, бели-точки, обично црвена и е една од најпрепознатливите и најшироко сретнувана во популарната култура. Ова вклучува и дизајн на видео игри, како што е широката употреба на препознатлива  мувоморка (*Amantia muscaria* ) во франшизата Марио и неговото напојување со Супер печурки.

И покрај нејзините лесно препознатливи одлики, мувоморката (*Amanita muscaria)* е печурка со неколку познати варијации или подвидови. Овие подвидови се малку поинакви, некои имаат жолти или бели шапки, но сите тие обично се нарекуваат мувоморки, а во најголем дел од времето се препознаваат по нивните забележителни бели дамки. Меѓутоа, неодамнешното истражување за ДНК на габите покажало дека некои од овие варијации воопшто не се мувоморки, како што е на пример,  која има шапка во бојана праска, но општото име „мувоморка“ сè уште важи.

Иако се класифицирани како отровни, извештаите за смрт на луѓе кои се резултат на *консумација на мувоморката* се исклучително ретки. Откако двапати ќе се врие со истурање на водата - што ја ослабува нејзината токсичност и ги распаѓа психоактивните супстанции на печурката - се јаде во делови на Европа, Азија и Северна Америка. Сите *сорти на мувоморката (Amanita muscaria)*, но особено  *A. muscaria var. muscaria*, се забележани по своите халуциногени својства, при што главните психоактивни состојки се невротоксините иботенична киселина и мусимолот. Локална сорта на печурки се користела како опоен и ентеоген од домородните народи на Сибир и од Лапонците, и има религиозно значење во овие култури. Има многу шпекулации за можна традиционална употреба на оваа печурка како пијанство и на други места како што се Блискиот Исток, Евроазија, Северна Америка и Скандинавија.

## Таксономија и именување
Се смета дека името на печурката на многу европски јазици произлегува од неговата употреба како инсектицид кога се попрскува во млеко. Оваа практика е забележана од германски и словенски говорни делови од Европа, како и од регионот Вогерзин и региони на други места во Франција и Романија.  Албертус Магнус бил првиот што го забележал тоа во своето дело *De vegetabilibus*  некое време пред 1256 година, коментирајќи го *vocatur fungus muscarum, eo quod in lacte pulverizatus interficit muscas*, „се нарекува мувоморка затоа што е во прав во млекото за да ги убие мувите. " 
мини|Покажувајќи го делумниот превез под капачето што се спушта за да формира прстен околу лентата
Фламанскиот ботаничар од 16 век, Каролус Клусиус, ја проследил практиката да го попрска во млеко во Франкфурт во Германија, додека Карл Линеј, „татко на таксономијата“, го забележал од Смоланд во јужна Шведска, каде што живеел како дете. Тој го опишал во том два од неговиот *вид Plantarum* во 1753 година, давајќи му го името *Agaricus muscarius*, специфичен епитет што произлегува од латинскиот *musca* што значи „мува“. Сегашното име го стекнале во 1783 година, кога било ставено во родот *Аманита* од Жан-Батист Ламарк, име санкционирано во 1821 година од „таткото на микологијата“, шведскиот натуралист Елиас Магнус Фрајс . Датумот на започнување на целата микота бил утврден со општ договор како 1 јануари 1821 година, датум на работа на Фрајс, и така, целосното име било *Amanita muscaria* (L.: Fr.) Hook . Изданието на Меѓународниот кодекс на ботаничка номенклатура од 1987 година ги сменило правилата за датумот на започнување и примарната работа за имињата на габите, а имињата сега може да се сметаат за валидни уште од 1 мај 1753 година, датумот на објавување на делото на Линеј. Оттука, Линеј и Ламарк  се земени како имиња на *Amanita muscaria*  (L.) Lam.

Англискиот миколог Џон Рамсботом објавил дека *мувоморката* се користела за ослободување од бубачки во Англија и Шведска, а *печурка за бубачки* е старо алтернативно име за видот. Францускиот миколог Пјер Булиар изјавил дека без успех се обидел да ги реплицира неговите својства за убивање на мува во неговото дело **' (1784), и предложил нов бином име ''Agaricus pseudo-aurantiacus'' поради ова.  Едно соединение изолирано од габата е 1,3-диолеин (1,3-ди (цис-9-октадеценоил) глицерол), кој ги привлекува инсектите. Се претпоставува дека мувите намерно бараат мувоморки за неговите опојни својства. Алтернативна изведба предлага терминот ''мува - да не се'' однесува на инсекти како такви, туку на [[делириум]] што произлегува од употребата на габата. Ова се заснова на средновековното верување дека мувите можат да влезат во главата на некоја личност и да предизвикаат ментална болест. Неколку регионални имиња се чини дека се поврзани со оваа конотација, што значи „луда“ или „будала“ верзија на високо ценетата за јадење печурка ''[[Јајчарка|Јајчарка (Amanita caesarea]])''. Оттука постои  „луд ориол“ (**' на каталонски), (*mujolo folo* од Тулуз), (**' од одделот Авејрон во Јужна Франција), (**' од Трентино во Италија). Локалното име на дијалект во Фрибург во Швајцарија е *tsapi de diablhou*, што во превод значи „капа на ѓаволот“.  

### Класификација
*Мувоморката* е типски вид на родот. Како продолжение, тоа е исто така тип на видови на *Аманита под* родот *Amanita*, како и дел *Amanita* во рамките на овој под род. *Под* род  *Аманита ги* вклучува сите *Аманита* со неамилоидни спори. *Аманита*  вклучува видови со трнлив универзален превез на остатоци, вклучувајќи ја волвата која ќе се сведе на серија концентрични прстени, како и остатоци на превезот на шапката и многу  лепенки или брадавици на шапката. Повеќето видови од оваа група имаат и луковична основа. *Amanita* делот *Amanita* состои од мувоморка (*A.muscaria)* и нејзините блиски роднини, меѓу кои и  пантерова мувоморка (A. pantherina), светложолта мувоморка (*А.gemmata)*,  *A. farinosa*, и *A. xanthocephala*. Современите габични таксономисти ја класифицираат  мувоморката (*Amanita muscaria)* и нејзините сојузници на овој начин засновани врз груба морфологија и инамилоидија на спорите. Две неодамнешни молекуларни филогенетски студии ја потврдуваат оваа класификација како природна.

#### Контроверзии
десно|мини| ''Amanita muscaria'' var. ''формата'' сега е синоним за ''Amanita muscaria'' вар. ''примероци''
*Amanita muscaria* значително се разликува по својата морфологија и многу власти препознаваат неколку подвидови или сорти во рамките на видовите. Во *„Agaricales in Modern Taxonomyа“*, германскиот миколог Ролф Сингер наведува три подвида, иако без опис: *А.muscaria* ssp. *мускарија*, *А.muscaria* ssp. *americana*, и *А. muscaria* ssp. *flavivolvata* 

Сепак, молекуларна филогенетска студија од 2006 година на различни регионални популации на мувоморката (*А.muscaria)* од микологот Јозеф Гемл и неговите колеги пронашле три различни '''клад''' во овој вид што претставува, приближно, евроазиско, евроазиско „субалпинско“ и северноамериканско живеалиште. Примероци кои припаѓаат на сите три '''клад''' се пронајдени на Алјаска; ова довело до хипотеза дека ова е центар на диверзификација за овој вид. Студијата разгледала и четири именувани сорти на видовите: вар. *[[Алба|alba]],*, вар. *flavivolvata*, вар. *formosa* (вклучувајќи вар. *guessowii*) и вар. *regalis* од двете области. Сите четири сорти се пронајдени и во евроазиската и во северноамериканската обвивка, доказ дека овие морфолошки форми се полиморфизми отколку различни подвидови или сорти. Понатамошната молекуларна студија на Гемл и неговите колеги објавена во 2008 година покажува дека овие три генетски групи, плус четвртата поврзана со дабово-букова- борова шума во југоисточниот дел на САД и уште две на островот Санта Круз во Калифорнија, се разграничени доволно генетски да се сметаат за посебни видови. Така *мувоморката,* како што стои во моментов, е очигледно, комплекс на видови. Комплексот, исто така, вклучува најмалку три други тесно поврзани таксони, кои во моментов се сметаат за мнозинство на видови: *А.breckonii е печурка со затворен слој,* поврзана со четинари од северозападниот дел на Тихиот Океан, и *А.gioiosa* и *А.heterochroma* од средоземниот слив и од Сардинија, соодветно. Последниве две се наоѓаат со *дрвјата Еукалиптус* и *Цистус*, и не е јасно дали се домородни или се пренесени од Австралија.

*Amanitaceae.org* наведува четири варијанти , но вели дека тие ќе бидат одделени во сопствените таксони „во блиска иднина“. Тие се: 

## Опис
алт=A white-fleshed mushroom with a red skin cut in half|десно|мини| Пресек на плодно тело, покажувајќи пигмент под кожата и слободни жабри
Голема, видлива печурка, мувоморка (*Amanita muscaria)* е генерално честа и многубројна каде што расте, и често се наоѓа во групи со базидиокарпи во сите фази на развој. Агарични плодни тела излегуваат од почвата и изгледаат како бели јајца. По излегувањето од земјата, шапката е покриена со бројни мали брадавици во форма на пирамида. Ова се остатоци од универзалниот превез, мембрана што ја затвора целата печурка кога е сè уште многу млада. Дисекцијата на печурката во оваа фаза открива карактеристичен жолтеникав слој на кожа под превезот, што помага во идентификација. Како што расте габата, црвената боја се појавува низ скршениот превез и брадавиците стануваат помалку истакнати; тие не се менуваат по големина, но се намалуваат во однос на проширената површина на кожата. Шапката се менува од  во полутопкична и, конечно, кај зрели примероци слични се на плочи и рамни се. Целосно израснати, имаат светло-црвена шапка и обично е околу 8-20 см во пречник, иако се пронајдени и поголеми примероци. Црвената боја може да исчезне за време на дожд и кај постарите печурки.

Слободните жабри се бели, како и отпечатоците од спори. Овалните спори имаат димензии 9–13 со 6,5–9 мм; тие не стануваат сини со примена на јод. Дршката  е бела, 5-20 см висока и 1-2 см широки, и има малку кршлива, влакнеста текстура типична за многу големи печурки. Во основата е проширена и носи универзални остатоци од превез во форма на два до четири различни прстени или навлаки. Помеѓу базалните универзални превези и жабри се остатоци од делумниот превез (кој ги покрива жабрите за време на развојот) во форма на бел прстен. Може да биде доста широк и слаб со возраста. Општо, не постои поврзан мирис, освен благо на земја.

Иако е многу карактеристичен по изглед, мувоморката е заблуда за другите видови печурки од жолта до црвена боја на Америка, како што е *Armillaria* cf. *mellea* и јадливата *Amanita basii* - мексикански вид сличен на јајчарка во Европа. Центрите за контрола на отровите во САД и Канада станале свесни дека  (Шпански за „жолто“) е вообичаено име за мувоморки *Видови слични на* *caesarea* во Мексико. *Amanita caesarea* се одликува со нејзиното целосно портокалово до црвено капаче, на кое му недостасуваат бројните бели брадавички дамки од мувоморката. Понатаму, стеблото, жабрите и прстенот на *A. caesarea* се светложолти, а не бели. Волвата е изразена бела торба, не разделена на бразди. Во Австралија, воведената мувоморка може да се меша со домашната мувоморка (*Amanita xanthocephala* ), која расте заедно со еукалитусот. На вториот вид генерално му недостасуваат бели брадавици на *А.muscaria* и нема прстен.

## Распространетост и живеалиште
[лево|мини|222x222пкс|[Податотека:Vliegenzwam (Amanita muscaria). Locatie De Famberhorst. 27-09-2020 (d.j.b.).jpg|алт=Мувоморка A. muscaria|мини|''Мувоморка A. muscaria''*Мувоморка A. muscaria* , Тасманија]]
*Мувоморката* е космополитска печурка, родена во иглолисни и широколисни шуми низ умерените и крајбрежните региони на Северната полутопка, вклучувајќи поголеми издигнувања на потоплите географски широчини во региони како што се Хинду Куш, Медитеранот и Средна Америка. Неодамнешна молекуларна студија предлага дека има потекло од предците во сибирско - бериншкиот регион во терцијалниот период, пред да се прошири кон надвор низ Азија, Европа и Северна Америка.  Сезоната за плодните тела варира во различна клима: плодот се случува во лето и есен низ поголемиот дел од Северна Америка, но подоцна во есен и рана зима на брегот на Тихиот Океан. Овој вид често се наоѓа на слични локации на летен вргањ (*[[Летен вргањ|Boletus edulis]])* и може да се појави во самовилни прстени. Пренесено со борови садници, тој е широко распространет на јужната полутопка, вклучително и Австралија, Нов Зеланд, Јужна Африка  и Јужна Америка, каде што може да се најде во јужните бразилски држави Парана  и Рио Гранде до Сул.

Ектомикориза, *Amanita muscaria* формира симбиотски односи со многу дрвја, вклучувајќи бор, даб, смрека, ела, бреза и кедар . Најчесто се гледа под воведени дрвја,  *А.muscaria* е габичен еквивалент на плевел во Нов Зеланд, Тасманија и Викторија, формирајќи нови асоцијации со јужната бука (*[[Јужни буки|Nothofagus]]*).  Видот, исто така, напаѓа дождовна шума во Австралија, каде што може да ги раселува домородните видови.  Се чини дека се шири кон север, а неодамнешните извештаи го ставаат во близина на пристаништето Маккури на северниот брег на Нов Јужен Велс.  Пронајдено е под сребрена бреза (*Betula pendula* ) во Манџимуп, Западна Австралија во 2010 година. Иако очигледно не се проширил на еукалиптите во Австралија, забележан е како расте со нив во Португалија.

## Токсичност
алт=a tall red mushroom with a few white spots on the cap|мини| Зрели мувоморки белите дамки може да се измијат со обилни врнежи од дожд.
*Труење со мувоморка* се случило кај мали деца и кај луѓе кои ги проголтале печурките заради халуциногено искуство.  Понекогаш, таа била изедена по грешка, бидејќи незрелите форми на шапката личат на пуфка. Белите дамки понекогаш се мијат за време на силен дожд, а печурките тогаш може да изгледаат како јадливите јајчарки.

Мувоморката (Amanita muscaria) содржи неколку биолошки активни агенси, од кои барем едниот, мусимолот, е познат како психоактивен. Иботинска киселина, невротоксин, служи како лек за мусимол, приближно 10-20% се претвора во мусимол по ингестијата. Активна доза кај возрасни е приближно 6 mg мусимол или 30 до 60 mg иботенична киселина; ова обично се однесува на количината што се наоѓа во едно капаче од *Amanita muscaria* . Количината и односот на хемиските соединенија по печурка варираат во голема мера од регион до регион и од сезона во сезона, што може дополнително да го збуни истражувачот. Пријавени се дека пролетните и летните печурки содржат до 10 пати повеќе иботенска киселина и мускимол отколку есенските плодови.

Пресметана е фатална доза кај 15 шапки. Смртни случаи од оваа габа мувоморка се пријавени во написите во историските журнали и извештаите во весниците, но со современ медицински третман, фаталното труење од внесување на оваа печурка е исклучително ретко. Многу книги ја наведуваат *мувоморката* како смртоносна  но според Дејвид Арора, ова е грешка што значи дека печурката е поотровна отколку што е. Северноамериканската миколошка асоцијација изјави дека „немало сигурно документирани случаи на смрт од токсини во овие печурки во последните 100 години“.

Активните состојки на овој вид се раствораат во вода, а вриењето и отфрлањето на водата за готвење барем делумно ја детоксицира мувоморката. Сушењето може да ја зголеми потенцијата, бидејќи процесот ја олеснува претворањето на иботенска киселина во помоќен мусимол. Според некои извори, откако ќе се детоксицира, печурката станува јадлива. Д-р Патрик Хардинг го опишува обичајот на лапландер за обработка на мувоморката преку ирваси.

### Фармакологија
десно|мини| Мусимол, главниот психоактивен состав на ''А.muscaria''
[десно|мини| Иботенична киселина, [Пролек|лек  кој се наоѓа во *А.muscaria*]]
Мускарин, откриена во 1869 година,  долго имало мислење е дека е активен халуциногени состојки во мувоморката (*А.muscaria)*. Мускаринот се врзува со рецептори за мускаринска ацетилхолин што доведува до возбудување на невроните кои ги носат овие рецептори. На нивоа на мускарински во мувоморката (*Amanita muscaria)* се минута, кои во споредба со други отровни габи , како што се *Inocybe erubescens*, малите бели *Clitocybe* видови *C. dealbata* и *C. rivulosa*. Нивото на мускарин во *мувоморката* е прениска за да игра улога во симптомите на труење.

Главните отрови вклучени во мувоморката (*А.muscaria)* труење се мусимол (3-хидрокси-5-аминометил-1-изоксазол, и незаситена циклична хидроксамска киселина ) и поврзани со аминокиселина иботенична киселина. Мусимол е производ на декарбоксилација (обично со сушење) на иботенична киселина. Мусимол и иботенична киселина биле откриени во средината на 20 век.  Истражувачите во Англија, Јапонија, и Швајцарија  покажале дека произведените ефекти се должат главно на иботенична киселина и мусимол, а не на мускарин. Овие токсини не се дистрибуираат подеднакво во печурката. Повеќето се откриваат во шапката на плодното тело, умерено количество во основата, со најмало количество во дршката. Сосема брзо, помеѓу 20 и 90 минути по ингестијата, значителен дел од иботенична киселина се излачува неметаболизиран во урината на потрошувачот. Скоро ниту еден мусимол не се излачува кога се јаде чиста иботенска киселина, но мусимолот може да се открие во урината после јадење *А.muscariа*, која содржи и иботенска киселина и мускимол.

Иботенична киселина и мусимол се структурно поврзани едни со други и со два главни невротрансмитери на централниот нервен систем: глутаминска киселина и ГАБА, соодветно. Иботенична киселина и мусимол делуваат како овие невротрансмитери, мусимол е моќен агонист на мувоморката, додека иботенската киселина е агонист на рецептори за глутамат на НМДА и одредени метапотропски глумат рецептори  кои се вклучени во контролата на невронската активност. Токму овие интеракции се сметаат дека предизвикуваат психоактивни ефекти пронајдени во интоксикација.

Мусказон е друго соединение кое неодамна било изолирано од европските примероци на мувоморките. Тоа е производ на распаѓање на иботенична киселина со ултра-виолетово зрачење. Мусказонот има мала фармаколошка активност во споредба со другите лекови. *Мувоморката*и сродните видови се познати како ефективни биоакумулатори на ванадиум; некои видови го концентрираат ванадиум до нивоа до 400 пати повеќе од оние што обично се наоѓаат во растенијата.  Ванадиумот е присутен во овошните тела како органометално соединение наречено амавадин. Биолошката важност на процесот на акумулација е непозната.

### Симптоми
Мувоморките се познати по непредвидливоста на нивните ефекти. Во зависност од живеалиштето и количината проголтана по телесна тежина, ефектите може да варираат од благо гадење и грчење до поспаност, ефекти слични на холинергична криза (низок крвен притисок, потење и плунка ), аудитивни и визуелни нарушувања, промени во расположението, еуфорија, релаксација, атаксија, и губење на рамнотежа како кај тетанус.

Во случаи на сериозно труење печурката предизвикува делириум, нешто слично како антихолинергичното труење (како што е предизвикано од *[[Татула|Datura stramonium]]* ), се одликува со напади на изразена возбуда со конфузија, халуцинации и раздразливост проследени со периоди на депресија на централниот нервен систем. Напади и кома, исто така, може да се појават при тешки труења. Симптомите обично се појавуваат по околу 30-90 минути и достигнуваат врв во рок од три часа, но одредени ефекти можат да траат неколку дена. Во повеќето случаи, закрепнувањето е завршено во рок од 12 до 24 часови  Ефектот е многу променлив помеѓу индивидуите, со слични дози кои потенцијално предизвикуваат сосема различни реакции. Некои луѓе кои страдаат од интоксикација имаат изложено главоболки и до десет часа потоа. Ретроградна амнезија и сомноленција може да резултира по закрепнување.

### Третман
Треба да се побара медицинска помош во случаи на сомневање за труење. Ако доцнењето помеѓу ингестијата и третманот е помалку од четири часа, се дава активен јаглен. Гастрична лаважа може да се разгледа ако пациентот се појави во рок од еден час по ингестијата. Да се предизвика повраќање со сируп од ипекак повеќе не се препорачува во каква било ситуација на труење.

Не постои противотров, а поддршката за заштита е основата на понатамошниот третман на интоксикација. Иако понекогаш се нарекува делириент и додека мускаринот бил прво изолиран од  мувоморката (*A. muscaria* ) и како таков е неговиот истоимен, мускимолот нема дејство, како агонист или антагонист, на местото на рецептори на мускаринската ацетилхолин, а со тоа и атропин или физиостигмин противотров не се препорачува. Ако пациентот е делиричен или вознемирен, ова обично може да се третира со уверување и, доколку е потребно, со физички ограничувања. Бензодиазепин, како што е диазепам или лоразепам, може да се користи за контрола на борбеноста, вознемиреноста, мускулната прекумерна активност и хистерија. Треба да се користат само мали дози, бидејќи тие можат да ги влошат респираторните депресивни ефекти на мускимол. Рекурентно повраќање е ретко, но доколку е присутно може да доведе до дисбаланс на течности и електролити; може да биде потребна интравенска рехидратација или замена на електролити. Во сериозни случаи може да се појави губење на свеста или кома и можеби ќе треба интубација и вештачко дишење. Хемодијализата може да ги отстрани токсините, иако оваа интервенција генерално се смета за непотребна. Со современ медицински третман, прогнозата е обично добра по третманот за поддршка.

### Психоактивна употреба
алт=Amanita muscaria in Mount Lofty, South Australia|мини| Фотографирано во Планина возвишени ботанички градини, Аделаида Хилс, Јужна Австралија
Широкиот спектар на психоактивни ефекти е различно опишан како депресивен, седативен - хипнотички, психоделичен, дисоцијативен или делириентен ; Сепак, може да се појават парадоксални ефекти како стимулација. Може да се појават перцептивни феномени како што се синестезија, макропсија и микропсија; последните два ефекти може да се појават или истовремено или наизменично, како дел од синдромот Алиса во земјата на чудата, колективно познат како дисметропсија, заедно со сродните нарушувања пелопсија и телеопсија . Некои корисници пријавуваат свесен сон под влијание на неговите хипнотички ефекти. За разлика од *Psilocybe cubensis*, мувоморката *не* може да се одгледува комерцијално, поради неговата микоризална врска со корените на боровите дрвја. Сепак, по забраната за печурки псилоцибини во Велика Британија во 2006 година, продажбата на сè уште легалната мувоморка (*А.muscaria)* започнала да се зголемува. 

Професорката Марија Гимбутиена, реномиран литвански историчар, го известила  Р. Гордон Васон за употребата на оваа печурка во Литванија. Во оддалечените области на Литванија, *мувоморката* се конзумирала на свадбени празници, во кои се мешале печурки со вотка . Професорот исто така известува дека Литванците извезувале мувоморка до Лапонците на Далечниот север за употреба во шамански ритуали. Литванските свечености се единствениот извештај што Васон го добил за ингестија на мувоморка за верска употреба во Источна Европа. 

### Сибир
мини|''Мувоморка'', Источен Сибир
*Мувоморката* била широко користена како ентеоген од многу домородни народи на Сибир. Неговата употреба била позната меѓу скоро сите уралски говорни народи на западен Сибир и палеосибирскиот народ на рускиот Далечен Исток . Постојат само изолирани извештаи за мувоморката за употреба меѓу Тунгузи и турските народи од централен Сибир и се верува дека на целата ентеогена употреба на *мувоморката* не ја практикувале овие народи. Во западен Сибир, употребата на *мувоморката* била ограничена само кај  шаманите, кои ја користеле како алтернативен метод за постигнување на состојба на транс. (Нормално, сибирските шамани постигнувале транс со продолжено удирање на тапани и танцување. ) Во источен Сибир, *мувоморката* се користела и од страна на шаманите и од народот, и се користела како рекреативно, така и религиозно.  На истокот на Сибир, шаманот ја јадел печурката, а другите би му ја пиеле урината.  Оваа урина, која сè уште содржи психоактивни елементи, може да биде помоќна од *мувоморката*  со помалку негативни ефекти како потење и грчење, што сугерира дека почетниот корисник може да дејствува како филтер за скрининг на други компоненти во печурката.

Корјаците од источен Сибир имаат приказна за *мувоморката* (ваксак) што му овозможила на Големиот гавран да носи кит до својот дом. Во приказната, божеството *Вахијинин* („Егзистенција“) плукнал на земјата, а плукањето му станало *вепак* а плунката станала брадавици. Откако ја доживеал моќта на *вепакот*, Равен бил толку воодушевен што му рекол да расте засекогаш на земјата за неговите деца, луѓето, да научат од неа. Меѓу Коријакс, еден извештај вели дека сиромашните ја консумираат урината на богатите, кои можат да си дозволат да ги купат печурките. 

### Други извештаи за употреба
Финскиот историчар T.I.Itkonen споменува дека *мувоморката*  некогаш се користела меѓу народот Лапонци : волшебниците во Инари би консумирале агарици со мува со седум места.  Во 1979 година, Саид Голам Мохтар и Хартмут Гиркен објавија статија во која тие тврдат дека откриле традиција на медицинска и рекреативна употреба на оваа печурка меѓу група која зборува Парачи во Авганистан. Постојат и непотврдени извештаи за религиозна употреба на *мувоморката*  меѓу две субарктички племиња на домородните американци. Објава на етноботаничарот Keewaydinoquay Peschel објавил за неговата употреба меѓу својот народ, каде што било познат како ( ) Овие информации ентузијастички ги прими Васон, иако недостасуваа докази од други извори. Постои и една сметка за евроамериканец кој тврди дека бил инициран за традиционална употреба на *Amanita muscaria* во Тличо. Летечкиот ирвас на Дедо Мраз, кој во Финска е наречен јолулупуки во Финска, може да ја симболизира употребата на *Адманта* од самите шамани.

### Викинзите
Верувањето дека Викинзите ја користеле *мувоморка* за борбите на Берсерк да беснеат прв пат е предложено од страна на шведскиот професор Семјуел  во 1784. Адман врз неговите теории за извештаите за употреба на *мувоморка* меѓу сибирски шамани. Верувањето станало широко распространеот уште од 19 век, но ниту еден современ извор не ја спомнува оваа употреба или нешто слично во нивниот опис на берсеркџиите. Мусимол е генерално благ релаксант, но може да создаде низа различни реакции во група на луѓе. Можно е тоа да го налути човекот или да предизвика да биде „многу весел или тажен, да скока, да танцува, да пее или да му даде место на голем страв“.  Компаративната анализа на симптомите, сепак, покажала дека *[[Буника|Hyoscyamus niger]]* може подобро да се вклопи во состојбата што го карактеризира бесот на рангирање.

## Замка за муви
*Мувоморката* традиционално се користи за фаќање муви, можеби поради неговата содржина на иботенска киселина и мускимол. Неодамна, анализата на девет различни методи за подготовка на *мувоморкат* (*A. muscaria)* за фаќање муви во Словенија покажало дека ослободувањето на иботенична киселина и мускимол не зависи од растворувачот (млеко или вода) и дека топлинската и механичката обработка доведува до побрзо вадење на иботенична киселина и мусимол.

## Во религијата

### Сома
Во 1968 година, Р. Гордон Васон предложил дека *мувоморката*  била *сомата за која се* зборува во Ригведа во Индија, , тврдење што добило широко распространет публицитет и популарна поддршка во тоа време. Тој забележал дека описите на *Сома* изоставиле каков било опис на корените, стеблата или семето, што би сугерирало печурка   и ја користеле придавката (*hári)* „заслепувачка“ или „пламена“ што авторот ја толкува како црвена.   Еден ред ги опишувал мажите како уринираат *Сома* ; ова потсетило на практиката на употребата на урината во Сибир. Се споменува Сома дека доаѓа „од планините“, што Васон го протолкувал како печурка донесена со ариските напаѓачи од север.   Индиските научници Сантош Кумар Даш и Сачинанда Пади истакнале дека јадењето печурки и пиењето урина се пропишани, користејќи го *Манусмати* како извор. Во 1971 година, ведистичкиот научник Џон Бороу од Универзитетот Кембриџ ја отфрлил теоријата на Васон и забележал дека јазикот е премногу нејасен за да се утврди опис на Сома. Во своето истражување од 1976 година, „*Халуциногени и култура“*, антропологот Питер Т. Фурст ги оценил доказите за и против идентификацијата на мувоморката, печурка како Ведска Сома, заклучувајќи претпазливо во нејзина корист. Кевин Фини и Трент Остин ги споредил препораките во Ведите со механизмите за филтрирање при подготовката на мувоморката и објавиле наоди кои го поддржуваат предлогот дека мувоморките печурки можат да бидат веројатно кандидат за светата тајна. Другите предложени кандидати вклучуваат *Psilocybe cubensis*, *Peganum harmala,* и *Ephedra.*
[мини| [Мозаик од црвени печурки, пронајден во христијанската базилика Аквилеја, во северна Италија, датира пред 330 г.]]

### Христијанството
Филолог, археолог, и Мртвото Море свитоци научникот Џон Марко Алегро претпоставува дека во раната христијанска теологија е изведено од култот на плодноста се врти околу ентхеогена потрошувачка на *мувоморката* во неговата книга од 1970г *Светите печурки и Крстот*, но неговата теорија  нашла мала поддршка од научниците надвор од областа на етномикологијата . Книгата била критично критикувана од академици и теолози, вклучително и Сер Годфри Драјвер, емеритус професор по семитска филологија на Универзитетот во Оксфорд и Хенри Чадвик, декан на Христовата црква, Оксфорд. Христијанскиот автор Џон Ц. Кинг напишал детален демант на теоријата на Алегро во книгата 1970 г. *„Христијански поглед на митот за печурките“* ; тој забележува дека ниту мувоморките, ниту нивните дрвја домаќини не се наоѓаат на Блискиот Исток, иако таму се наоѓаат ели и борови, и ја истакнува необичната природа на врските помеѓу библиските и сумерските имиња измислени од Алегро. Тој заклучува дека ако теоријата била вистинита, употребата на печурката сигурно била „најдобро чуваната тајна на светот“, бидејќи била толку добро скриена две илјади години.

## Кулинарска употреба
Токсините во *ентхеогени* се растворливи во вода. Попарување и вриење на мувоморките може да ги детоксицира и да дадеплодно тело што може да се јаде. Иако нејзината потрошувачка како храна никогаш не била широко распространета, потрошувачката на детоксифицирана *мувоморките* се користат во некои делови на Европа (особено од руски доселеници во Сибир)  најмалку од 19 век, а веројатно и порано. Германскиот лекар и натуралист Георг Хајнрих фон Лангсдорф го напишал најраниот објавен извештај за тоа како да се детоксицира оваа печурка во 1823 година. Кон крајот на 19 век, францускиот лекар Феликс Архимед Пуше бил популарен  застапник на *мувоморките во* *потрошувачката* споредувајќи ја со манијак, важен извор на храна во тропска Јужна Америка, кој мора да се детоксифицира пред употребата.

Употребата на оваа печурка како извор на храна се чини дека постоела и во Северна Америка. Класичен опис на оваа употреба на *мувоморките* од афроамерикански продавач на печурки во Вашингтон, кон крајот на 19 век, ја опишува американскиот ботаничар Фредерик Вернон Ковил. Во овој случај, печурката, откако се врие и се натопи во оцет, се прави сос од печурки за стек. Исто така, се консумира како храна во делови на Јапонија. Најпознатата сегашна употреба како печурка за јадење е во префектурата Нагано, Јапонија. Таму, првенствено се јаде  солена и кисела.

Труд од историчарот на храна Вилијам Рубел и микологот Дејвид Арора од 2008 година дава историја на потрошувачката на *мувоморките* како храна и ги опишува методите на детоксикација. Тие се залагаат *мувоморките* *да* биде опишана во водичите во полето како печурка за јадење, придружена со опис за тоа како да се детоксицира. Авторите наведуваат дека широко распространетите описи на оваа печурка како отровна е одраз на културната пристрасност, бидејќи неколку други популарни видови на јадење, особено смрчките, се токсични освен ако не се правилно зготвени.

## Културни прикази
мини|Слика на Мориц фон Швинд, 1851 година
Црвено-белата дамчеста печурка е честа слика во многу аспекти на популарната култура.  Градинарски украси и детски сликовници на кои се прикажани џуџиња и самовили, како што се Штрумфовите, честопати се гледаат мувоморки што се користат како седишта или домови. Мувоморките се претставени на сликите уште од ренесансата, иако на суптилен начин. На пример, на сликата на Хиеронимус Бош , Градината на земните задоволства, печурката може да се види на левата табла на делото. Во ерата на Викторија тие станале повидливи, станувајќи главна тема на некои слики со самовили. Две од најпознатите употреби на печурката се наоѓаат во *франшизата Марио* (конкретно две од предметите за напојување на Супер печурка и примероците во неколку фази кои се базираат на мувоморка), и танцувачката печурка *низа во филмот Фантазија на* Дизни од 1940 година.
[лево|мини| Мувоморките обично ги има во [Викторијанска книжевност|викторијанската литература, вклучувајќи ја и популарната приказна *[[Алиса во земјата на чудата]]* (1865) од Луис Керол.(скулптура на *Алиса во земјата на чудата на* Хосе де Крифт во Источен Централ Парк, Њујорк)]]
Извештајот за патувањата на Филип фон Страхленберг до Сибир и неговите описи за употребата на *тамошната мувоморка* бил објавен на англиски јазик во 1736 година. Пиењето урина на оние што ја конзумирале печурката го коментира англо-ирскиот писател Оливер Голдсмит во неговиот многу читан роман од 1762 година, „ *Граѓанин на светот“*. Печурката досега била идентификувана како *мувоморка*. Други автори ги забележале изобличувањата на големината на согледуваните предмети додека биле опиени од габата, вклучително и натуралистот Мордекаи Кубит Кук во неговите книги *„Седумте сестри на спиењето“* и *„Обичен и лесен извештај за британските габи“*. Се претпоставува дека ова набудување ја формирало основата на ефектите од јадењето на печурката во популарната приказна *[[Алиса во земјата на чудата|„Авантурите на Алиса во земјата на чудата“]]* од 1865 година. Халуциногена „шарлашка жаба“ од Лапланд е претставена како заговор во елементот во романот на Чарлс Кингсли од 1866 година, „ *Свеста“,* базирана на истоимената средновековна фигура. Романот на Томас Пинчон *, виножитото од* 1973 година, ја опишува габата како „роднина на отровниот Ангел Разурнувач “ и претставува детален опис на ликот кој подготвува смеса за печење колачиња од собраната *мувоморка*. Шаманизмот и *мувоморка* е исто така застапен и опишан во романот „ *Thursbitch“* од Алан Гарнер во 2003 година 

## Наводи

## Надворешни врски
* Webpages on ''Amanita species'' од Тулос и Јанг Жулианг
* Аманита на erowid.org
* Aminita muscaria, Amanita pantherina and others (Group PIM G026) by IPCS INCHEM

Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј
Категорија:Ентеогени
Категорија:Пупавка
Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ
Категорија:Отровни габи
Категорија:Психоактивни габи
Категорија:Габи на Европа
Категорија:Габи на Северна Америка
Категорија:Габи на Азија