open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Страчатела (сладолед)

***Страчатела*** — вид џелато со мали парчиња чоколадо промешани во него. Создаден е во Бергамо, северна Италија, во Ристоранте Ла Маријана во 1961 година. *Страчателата* е инспирирана од супата *страчатела*, направена од чорба во која се прелива изматено јајце, популарна низ Рим.

## Опис
мини|''Страчиатела'' врз чоколаден сладолед
Производителите го добиваат овој вкус со преливање на растопено чоколадо во обичен млечен сладолед кон крајот на процесот на мешање; чоколадото се стврднува веднаш по допирот со ладниот сладолед, а потоа се крши и се меша во сладоледот со шпатула. Овој процес создава парчиња чоколадо кои ѝ го даваат името на *страчателата*, што на италијански значи „мало парче“. Додека сладоледот *страчатела* традиционално вклучува млечен сладолед и млечно чоколадо, во помодерното време можат да се направат и со ванила и темно чоколадо.

## Потекло
мини|250x250пкс|Енрико Панатони
Енрико Панатони, сопственикот на „Ла Маријана“, продавница за сладолед во Бергамо, во северна Италија, го измислил ова јадење во 1961 година. Според Панатони, идејата му дошла откако се изморил од мешање јајца во супа за да ги задоволи клиентите во неговиот ресторан кои постојано барале супа од страчатела.

Тој бил страствен за готвење храна и печива, по бројни експерименти, направи бел сладолед направен од крем покриен со неправилни парчиња темно чоколадо. За време на процесот на замрзнување, тој ставал доза растопено темно чоколадо кое веднаш се стврднувало, а потоа се кршело со лопатките на машината за сладолед.

Растопеното чоколадо што се стврднува и се крши во замрзнувачот потсетува на јајцето што се меша и спојува во врелата супа од *страчателата ала романа*. *Страчателата ала романа* била најпознатата "чиста" супа, заедно со таа супа, барав сладолед што би можел да го сакаат и ценат моите муштерии“, рекол Панатони.

## Наводи

## Надворешни врски

Категорија:Статии со извори на италијански (it)
Категорија:Сладолед
Лиаза

**Лиази** ― ензими кој катализираат раскинување хемиски врски, честопати формирајќи нова двојна врска или нова прстенеста структура. На пример, ензим кој ја катализирал оваа реакција би бил лиаза:

: ATP → cAMP + PP i

Лиазите се разликуваат од другите ензими по тоа што им е потребен само еден супстрат за реакцијата во една насока, но два супстрати за обратната реакција.

## Номенклатура
Систематските имиња се формираат како „*супстратна група-лиаза*“. Вообичаените имиња вклучуваат декарбоксилаза, дехидратаза, алдолаза, итн. Кога производот е поважен, синтазата може да се користи во името, на пр. фосфосулфолактат синтаза (EC 4.4.1.19, Мајклова адиција на сулфит во фосфоенолпируват). 

## Класификација
Лиазите се класифицирани како EC 4 во EC класификацијата на ензими. Лиазите можат понатаму да се класифицираат во седум поткласи:

* EC 4.1 вклучува лиази кои ги раскинуваат врските јаглерод-јаглерод, како што се декарбоксилазите (EC 4.1.1), алдехидните лиази (EC 4.1.2), оксокиселинските лиази (EC 4.1.3) и други (EC 4.1.99)
* EC 4.2 вклучува лиази кои ги раскинуваат врските јаглерод-кислород, како што се дехидратазите
* EC 4.3 вклучува лиази кои ги раскинуваат врските јаглерод-азот
* EC 4.4 вклучува лиази кои ги раскинуваат врските јаглерод-сулфур
* EC 4.5 вклучува лиази кои ги раскинуваат јаглерод-халидните врски
* EC 4.6 вклучува лиази кои ги раскинуваат врските фосфор-кислород, како што се аденилил циклазата и гванилил циклазата.
* EC 4.99 вклучува и други лиази, како што е ферохелатазата

## Лиази поврзани со мембраната
Некои лиази се поврзуваат со биолошките мембрани како периферни мембрански протеини или се закотвени преку една трансмембранска спирала.

## Наводи

## Надворешни врски
* EC 4 Вовед од Одделот за хемија на Квин Мери, Универзитет во Лондон

Категорија:Ензими
Хидролаза

**Хидролазите** претставуваат класа на ензими кои функционираат како биохемиски катализатори кои користат вода за да раскинат хемиска врска:

: \ce{A-B + H2O} \quad \xrightarrow[\text{ hydrolase }]{} \quad \ce{A-OH + B-H}

Ова обично резултира со делење на поголема молекула на помали молекули. Некои примери на хидролазни ензими се естерази, вклучувајќи липази, фосфатази, гликозидази, пептидази и нуклеозидази.

Естеразите ги раскинуваат естерските врски во липидите, а фосфатазите ги раскинуваат фосфатните групи од молекулите. Пример за клучна естераза е ацетилхолинестеразата, која помага во трансформирањето на невронскиот импулс во ацетатна група откако хидролазата го разградува ацетилхолинот во холин и оцетна киселина. Оцетната киселина е важен метаболит во телото и критичен меѓупроизвод за други реакции како што е гликолизата. Липазите ги хидролизираат глицеридите. Гликозидазите ги раскинуваат молекулите на шеќер од јаглехидратите, а пептидазите ги хидролизираат пептидните врски. Нуклеозидазите ги хидролизираат врските на нуклеотидите.

Хидролазните ензими се важни за телото бидејќи имаат деградативни својства. Кај липидите, липазите придонесуваат за разградување на мастите и липопротеините и другите поголеми молекули во помали молекули како масни киселини и глицерол. Масните киселини и другите мали молекули се користат за синтеза и како извор на енергија.

## Номенклатура
Систематските имиња на хидролазите се формираат како „супстрат хидролаза“. Сепак, вообичаените имиња обично се во форма „*супстрат база* “. На пример, нуклеаза е хидролаза што ги раскинува нуклеинските киселини.

## Класификација
Хидролазите се класифицирани како **EC 3** во EC класификацијата на ензимите. Хидролазите можат понатаму да се класифицираат во неколку подкласи, врз основа на врските врз кои дејствуваат:

* EC 3.1: естерски врски (естерази : нуклеази, фосфодиестерази, липаза, фосфатаза)
* EC 3.2: шеќери (ДНК гликозилази, гликозидна хидролаза)
* EC 3.3: етерски врски
* EC 3.4: пептидни врски (протеази/пептидази)
* EC 3.5: врски јаглерод-азот, освен пептидни врски
* EC 3.6: кисели анхидриди (хидролази на кисели анхидриди, вклучувајќи хеликази и GTPаза)
* EC 3.7: врски јаглерод-јаглерод
* EC 3.8: халидни врски
* EC 3.9: врски фосфор-азот
* EC 3.10: врски сулфур-азот
* EC 3.11: врски јаглерод-фосфор
* EC 3.12: врски сулфур-сулфур
* EC 3.13: врски јаглерод-сулфур

## Хидролази поврзани со мембраната
Многу хидролази, а особено протеази, се поврзуваат со биолошките мембрани како периферни мембрански протеини или се закотвени преку една трансмембранска спирала. Некои други се трансмембрански протеини со повеќе распони, на пример ромбоидна протеаза.

## Наводи

## Надворешни врски
* Воведот на EC 3 од Одделот за хемија на Универзитетот „Квин Мери“ во Лондон, опфаќа само 3.1-3.4
* Подетална таксономија

Категорија:Хидролази
Категорија:Ензими
Бастани

**Бастани** (), локално познат како **бастани сонати** (, „традиционален сладолед“) или **бастани сонати заферани** (, „традиционален сладолед од шафран“) — ирански сладолед направен од млеко, жолчка, шеќер, розова вода, шафран, ванила и ф'стаци. Познат е нашироко како **персиски сладолед**. Бастани често содржи снегулки од замрзната згрутчена павлака. Понекогаш, салепот е вклучен како состојка.

## Историја
[десно|мини|200x200пкс|[Јакчал, древен вид ледена куќа, во Јазд, Иран]]
Историјата на бастани веројатно започнала околу 500 година п.н.е. во Ахеменидското Царство во Персија. Различни сирупи се истурале врз снег за да се направат летни задоволства наречени „овошен мраз“ (*[[шарбат]]*). Типично, мразот се мешал со шафран, сокови од грозје, овошје и други вкусови. Македонскиот водач Александар Велики, кој се борел со Персијците десет години, уживал во „овошен мраз“ засладен со мед и разладен со снег.&#x5B;*[[Википедија:Се бара извор|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2021)">потребен е цитат</span>]]*&#x5D;

## Поврзано

* Сладолед од ф'стаци
* Фалуде
* Кулфи
* Спумони

## Наводи

Категорија:Сладолед
Категорија:Иранска кујна
Лигаза

**Лигаза** ― ензим кој катализира спојување (лигација) на две молекули со формирање нова хемиска врска. Ова се случува преку хидролиза на хемиска група на една од молекулите, што резултира со формирање на нови CO, CS или CN врски. На пример, ДНК лигазата може да спои два комплементарни фрагменти од нуклеинска киселина со формирање фосфодиестерски врски и да поправи едноверижни прекини што се јавуваат во двоверижна ДНК за време на репликацијата.

Општо земено, лигазата ја катализира следната реакција на дехидратација, со што ги спојува молекулите А и Б:

A-OH + BH → A–B + H2O

## Номенклатура
Именувањето на лигазите е неконзистентно и затоа овие ензими се познати под неколку различни имиња. Општо земено, вообичаените имиња на лигазите го вклучуваат зборот „лигаза“, како на пример ДНК лигаза, ензим кој најчесто се користи во лабораториите за молекуларна биологија за спојување на ДНК фрагменти. Сепак, многу ензими го користат терминот „синтетаза“ или „синтаза“, бидејќи се користат за синтетизирање на нови молекули. Исто така, постојат некои лигази кои го користат името „карбоксилаза“ за да означат дека ензимот специфично катализира реакција на карбоксилација.

Забелешка: биохемиската номенклатура понекогаш ги разликува синтетазите од синтазите, а понекогаш ги третира зборовите како синоними. Вообичаено, двата термина се користат наизменично и двата се користат за опишување на лигазите.

## Класификација
Лигазите се класифицирани како **EC 6** во EC класификацијата на ензими. Лигазите можат понатаму да се класифицираат во шест подкласи:

* EC 6.1 вклучува лигази што се користат за формирање врски јаглерод-кислород
* EC 6.2 вклучува лигази што се користат за формирање врски јаглерод-сулфур
* EC 6.3 вклучува лигази што се користат за формирање врски јаглерод-азот (вклучувајќи аргининосукцинат синтетаза )
* EC 6.4 вклучува лигази што се користат за формирање врски јаглерод-јаглерод, како што е ацетил-CoA карбоксилазата
* EC 6.5 вклучува лигази што се користат за формирање фосфорни естерски врски, како што е ДНК лигазата
* EC 6.6 вклучува лигази што се користат за формирање азотно-метални врски, како кај хелатите.

## Мембрански асоцирани лигази
Некои лигази се поврзуваат со биолошките мембрани како периферни мембрански протеини или се закотвени преку една трансмембранска спирала, на пример одредени протеини поврзани со убиквитин лигазата.

## Наводи

## Надворешни врски
* EC 6 Вовед од Одделот за хемија на Квин Мери, Универзитет во Лондон

Категорија:Ензими
Пломбир

**Пломбир** — вид сладолед направен од ванила, павлака, јајца и шеќер, првично создаден во Советскиот Сојуз во 1937 година. Советските - а денес и руските - државни стандарди бараат природни состојки и специфични нивоа на содржина на масти и шеќер.

## Историја
Името „пломбир“ потекнува од францускиот десерт пломбир, сладолед од ванила измешан со кандирано овошје натопено во кирш.

Во 1936 година, Јосиф Сталин го испратил Анастас Микојан од Народниот комесар на прехранбената индустрија на службено патување во САД за да го проучи и прилагоди американското производство на храна. Покрај купувањето на опрема за храна, Микојан донел многу рецепти од Америка од кои еден бил за сладолед. На 4 ноември 1937 година, првиот пломбир бил произведен во Москва со употреба на американска опрема и му било дадено француско име.

Во текот на 1930-тите години, државата го стандардизирала производството, и така останало сè до распадот на СССР. Во текот на 1990-тите години, Русија почнала да увезува странски брендови на сладолед, а државните стандарди биле отфрлени.

## Наводи

Категорија:Сладолед
Национален месец на сладолед

Во Соединетите Американски Држави, **Националниот месец на сладоледот** се слави секоја година во јули, а **Националниот ден на сладоледот** се слави третата недела во јули.

Прославите започнале со Заедничката резолуција 298 во Сенатот на Соединетите Американски Држави, која била спонзорирана од сенаторот Волтер Ди Хадлстон од Кентаки на 17 мај 1984 година, и Заедничката резолуција 543 во Претставничкиот дом на Соединетите Американски Држави, која била спонзорирана од претставничката Кика де ла Гарза од Тексас на 11 април 1984 година. Резолуцијата го прогласила месецот јули 1984 година за „Национален месец на сладоледот“, а 15 јули 1984 година за „Национален ден на сладоледот“. Бил потпишан во јавен закон од претседателот Роналд Реган на 9 јули 1984 година, со претседателска прогласка 5219.

Иако резолуцијата споменувала само одреден месец и ден во 1984 година, прославите се одржуваат и во годините оттогаш, објавувајќи ги производителите на сладолед.

## Наводи

Категорија:Сладолед
Категорија:Празници во јули
Jazz Jackrabbit

***Jazz Jackrabbit*** (македонски: *Џез Џекребит*) — компјутерска игра произведена од Epic MegaGames (сега Epic Games) и Digital Dimensions (сега Orange Games), чиј главен лик е зелен антропоморфен зајак по име Џез. За своето време, играта *Jazz Jackrabbit* имала добра графика, динамичен начин на игра и немала сериозни конкуренти меѓу другите платформери на PC. *Jazz Jackrabbit* била наградена со признанието „Аркадна игра на годината“ (англ. *Arcade of the Year*) од списанието „PC Format“. Основниот заплет на играта е судирот меѓу желките и зајаците, кој трае веќе три илјади години од настаните опишани во басната на Езоп „Желката и зајакот“. Злогласниот водач на желките терористи, Деван Шел (англ. *Devan Shell*), ја грабнал зајчицата Ева Долгоушка (англ. *Eva Earlong*), која е принцеза на планетата Керотус, и ја преплавил галаксијата со своите соработници. Зајакот Џез Џекребит патува низ различни планети во потрага по својата сакана Ева Долгоушка, истовремено спасувајќи ја галаксијата и уништувајќи ги плановите на злобникот Деван Шел за уништување на Галактичките Зајаци (англ. *Galactic Rabbits*).

Според описот од упатството за корисникот на играта, личните податоци на зајакот Џез Џекребит се: раст 71 см, тежина 41 кг, машки пол, зелено крзно, сини очи. Омилена храна му е пица со морков, омилена книга „Бродот што отплови“, а мотото му е: „When you’re a little rabbit, carry a BIG gun!“ („Ако си мал зајак, носи ГОЛЕМ пиштол!“).

## Посебни изданија
Оригиналната верзија на играта вклучува шест епизоди, при што дејството во секоја од нив се одвива на три различни планети и епизодата завршува со борба со босот. Престојот на секоја планета е поделен на три нивоа, вклучувајќи и едно бонусно ниво со поглед од прво лице. Верзијата на дискети вклучувала само три епизоди, додека останатите три епизоди се купувале одделно. Изданието на компактни дискови (CD) ги содржело сите шест епизоди и три дополнителни. Вкупно, тоа биле 9 епизоди, 72 нивоа и 27 бонусни нивоа.

Биле издадени и две празнични изданија:

* Божиќ 1994: *Jazz Jackrabbit: Christmas Edition*;
* Божиќ 1995: *Jazz Jackrabbit: Holiday Hare '95*.

Така, вкупниот број на нивоа издадени во првиот дел од серијалот *Jazz Jackrabbit* изнесувал 81 и 29 бонусни нивоа. Од времето на првиот дел, *Jazz Jackrabbit* се здобил со многу верни обожаватели. Конечно, во 1998 г. било издадено продолжението *[[Jazz Jackrabbit 2]]*.

## Наводи

## Надворешни врски

* 
*  (архив)

__СОСОДРЖИНА__
__ИНДЕКС__
Категорија:Игри за DOS
Нико Симаунт

**Нико Симаунт** е подморски вулкан во регионот Вулкански Острови во Јапонија. Тој е најјужниот вулкан во Јапонија.

## Географија
лево|мини|200x200пкс|Примероци од јазична риба од Нико Симоунт
Калдерата Нико е вулкански комплекс кој се состои од калдера и 2 други конуси кои се активните делови на вулканот, кој последен пат имал активност во 1979 година. Има 155 км југо-југоисточно од Иво Џима и 945 км северо-северозападно од Сајпан.

## Морски свет
лево|мини|200x200пкс|Оџаци со чад на дното на калдерата Нико
Нико е дом на многу подводни суштества, поточно 14 видови кои доаѓаат од 12 семејства, вклучувајќи видови кои живеат во хидротермални отвори, какви што има Нико. Морската планина има и ендемски ракови.

## Активност
Вулканот не е најактивниот вулкан, но последната регистрирана активност била во 1979 година.  На 12 јули 1979 година, над Нико Симаунт била забележана бледозелена и широка дамка од обезбојна вода.

### Експедицијата од 2006 година
Во 2006 година, програмата Оушан Експлорер (Ocean Explorer) на NOAA започнала експедиција наречена „Експедиција на подморничкиот огнен прстен 2006“. Оваа експедиција започнала на 18 април 2006 година и завршила на 13 мај 2006 година. За време на експедицијата, на 12 мај 2006 година, истражувачкиот брод пристигна во близина на областа Нико. Било распоредено далечински управуваното подводно возило (по име *Jason II)*. Со возилото било забележано дното на калдерата на Нико. Биле пронајдени големи наслаги на сулфур и биле видени хидротермални отвори.

## Поврзано

* Список на вулкани во Јапонија

## Наводи

Категорија:Подводни вулкани
Категорија:Вулкани во Јапонија
Категорија:Координати на Википодатоците
Неаполски сладолед

мини|Неаполски сладолед
**Неаполскиот сладолед**, исто така познат и како **сладоледот Харлекин**, е сладолед кој е составен од три вкуса (обично ванила, чоколадо и јагода ) наредени еден до друг. Иако Неаполскиот сладолед е поврзан со Неапол во Италија, за прв пат тој бил забележан во Прусија во 1839 година.

## Историја
Неаполскиот сладолед бил првиот рецепт за сладолед кој што се состоел од три вкуса. Првиот забележан рецепт е создаден од главниот готвач на кралското пруско домаќинство Луј Фердинанд Јунгиус во 1839 година, кој го посветил рецептот на благородникот Фирст Пиклер.

Името „неаполски“ на англиски јазик се појавило кон крајот на 19 век поради несигурноста за неговото потекло, со оглед на репутацијата на Италија за сладолед  или затоа што неговите бои - првично зелена (фстак), бела (ванила) и црвена (цреша) - се совпаѓале со боите на италијанското знаме. Раните рецепти содржеле повеќе различни вкусови, но комбинацијата од чоколадо, ванила и јагода станала стандард, очигледно затоа што овие биле најпопуларните вкусови во Соединетите Држави во времето на неговото воведување.

мини|Кутија со неаполски сладолед од Обединетото Кралство

## Торта
Во Австралија, неаполската торта или мермерната торта се прават со истите три бои на неаполскиот сладолед измешани во мермерена шара, обично прелиени со розева глазура.

## Поврзано

* Спумони

## Наводи

## Надворешни врски

* 

Категорија:Германска кујна
Категорија:CS1-одржување: бројчени имиња: список на автори
Категорија:Сладолед
Категорија:Италијанско-американска кујна
Задужбина

**Задужбина** - установа или фонд со својство на правно лице**,** основани од дарувани средства во определени хумани**,** просветни или културни цели**.

Зборот задужбина исто така значи **градба** или **установа*' изградена со доброволен придонес на едно или повеќе влијателни [[Личност|лица]]. Секоја задужбина има своја посебна намена и цели, кои се утврдени со волјата на основачот. Задужбините најчесто се основаат за заштита на ранливи лица, како и за развој на [[Култура|културата]] и [[Образование|образованието]].

== Потекло ==
Зборот доаѓа од „*за-душата*“ - „*завештано во спомен на душата''“ (на латински: Legatum in animae salutem).

## Поврзано
* Фондација
* Ктитор

## Наводи

Категорија:Задужбини
Категорија:Филантропија
Атраментум

[мини|Атраментарија (мастило) од [Помпеја]]
**Атраментум** или **атрамент** ― генерално значи многу црна, обично течна супстанца. На пример, октоподот може да испушти зрак од атрамент (видете главоножно мастило).

Во антички Рим, терминот *atramentum* означувал која било црна супстанција за боење што се користела за која било намена. Римјаните разликувале три главни вида на atramentum, едниот бил наречен *librarium* (или *scriptorium*), вториот бил наречен *sutorium*, а третиот *tectorium*.

Atramentum librarium било мастило за пишување од римско време, atramentum sutorium го користеле чевларите за боење на кожа, а atramentum tectorium (или pidorium) го користеле сликарите за некои цели, очигледно како еден вид лак.

*Атраментус* е сродна придавка што значи „црно како мастило“. Историски гледано, *да се „атраментира нешто*“ би значело да се запише нешто со мастило. Зборот *„атрамент“* е поврзан со современиот англиски збор *„atrocious“:* и двата потекнуваат од латинскиот збор „*atrare“*, што веројатно значело да се направи нешто црно.

Според *„Pigment Compendium“*, атраментумот е историски пигмент или мастило базирано на црниот јаглерод. На сликарот Апел му се припишува заслугата за изработка на *atramentum elephantinum* преку горење на слонова коска, а Плиниј Постариот во својата *„Naturalis historia*“ коментирал за вештото користење на црниот лак од страна на Апел.

Во една модерна комерцијална употреба на зборот, atramentum е темно црна боја која се добива со реакција на железна сол со танинска киселина (танинската киселина за оваа намена често се екстрахира од кора од даб). Тоа е историски важна црна боја или пигмент. Изгледа сивкасто-црн во вода, но бојата станува многу длабока и сјајна во масло од ленено семе.

Атраментумот на база на железо, наречен мастило од железен галак, бил во популарна употреба од околу 12-ти до 19-ти век. Моментално е предмет на напори за зачувување бидејќи многу вредни збирки биле напишани со него, но тој предизвикува корозија на мастилото. Во еврејската традиција, книжниците користеле железен сулфат (халкантум) при пишување свитоци на Тората, што предизвикувало корозија на мастилото.

## Наводи

Категорија:Пигменти
Хиперицин

**Хиперицинот** — карбополициклично соединение добиено од бизантен кое се наоѓа кај различни видови *Hypericum* и има антидепресивни својства.

Мислењата се разликуваат за степенот до кој хиперицинот покажува антидепресивни ефекти. Според некои научници, хиперицинот, заедно со другите активни соединенија во *Hypericum perforatum* (кантарион), придонесува за антидепресивните ефекти на целиот растителен екстракт. Според други, хиперицинот степенот на инхибиција на моноамин оксидаза не е доволен за да ги објасни антидепресивните ефекти на екстрактот *од Hypericum*. 

Хиперицинот е структурно комплексен фенантроперилен хинон со потенцијални медицински и фоторецептивни апликации. Тоа е црвено обоено, фотосензитивно соединение чија биосинтеза е катализирана од генот Hyp-1. Се смета дека се синтетизира од протеинот PR-10 Hyp-1 преку димеризација на емодин, но и покрај потврдувањето на структурата на Hyp-1 и способноста за врзување на лигандот, неговата каталитичка улога во биосинтезата на хиперицин останува недокажана.

Биотехнолошките истражувања истражуваат методи на култура *in vitro* за подобрување и стабилизирање на производството на хиперицин.

## Наводи

Категорија:Полиоли
Категорија:Поликетиди
Бетанин

**Бетанинот** ― црвена гликозидна прехранбена боја добиена од цвекло; нејзиниот агликон, добиен со хидролизирање на молекулата на гликоза, е бетанидин. Како додаток во исхраната, неговиот Е број е E162. 

Бојата на бетанинот зависи од pH вредноста; помеѓу pH четири и пет, таа е светло синкаво-црвена, а станува сино-виолетова како што pH вредноста се зголемува. Откако pH вредноста ќе достигне алкални нивоа, бетанинот се разградува со хидролиза, што резултира со жолто-кафеава боја.

Бетанинот е беталаински пигмент, заедно со изобетанин и други бетацијанини.

## Извори
Бетанинот обично се добива од екстракт од сок од цвекло; концентрацијата на бетанин во црвената цвекло може да достигне 300-600 мг/кг. Други диететски извори на бетанин и други беталаини вклучуваат кактусот *Опунтија*, блитвата и листовите на некои видови амарант. 

## Употреба
Најчестите употреби на бетанините се во боење сладолед и безалкохолни пијалоци во прав; други употреби се во некои шеќерни производи, на пр. фондан, шеќерни облоги и филови од овошје. Бетанинот се користи и во супи, производи од домат и производи од сланина. Бетанинот се смета дека не предизвикува клиничка алергија на храна кога се користи како средство за боење.

Бетанинот, исто така, покажа антимикробна активност и може да се користи како природен антимикробен агенс во конзервирањето храна.

## Деградација и стабилност
Бетанинот се разградува кога е изложен на светлина, топлина и кислород и затоа, се користи во замрзнати производи, производи со краток рок на траење или производи што се продаваат во сува состојба. Бетанинот може да преживее пастеризација кога е во производи со висока содржина на шеќер. Неговата чувствителност на кислород е највисока кај производи со висока содржина на вода и кај соединенија што содржат метални катјони (на пр. железо и бакар). Антиоксидансите како аскорбинска киселина и секвестрантите можат да го забават овој процес, заедно со соодветно пакување. Во сува форма, бетанинот е стабилен во присуство на кислород.

## Безбедност
Употребата на бетанин и други бетацијанини како прехранбени бои има долга историја во Европа. Научен панел во Европскиот орган за безбедност на храната открил дека студиите за акутна или хронична токсичност и канцерогеност се премногу ограничени за да се направат конечни проценки на безбедноста и дека количините додадени во храната се слични на оние со природно присутен бетанин. Панелот, исто така, заклучил дека нема доволно информации за да се одреди прифатливо ниво на дневен внес за црвена цвекло.

## Наводи

Категорија:Индоли
Категорија:Прехранбени бои
Чинар (Магарево)

**Чинар** — природна реткост платаново стебло (Platanus orientalis L.) – платан кое се наоѓа во селото Магарево, Општина Битола. Тој е најстариот од чинарите во дворот на црквата „Св. Димитриј” во село Магарево.

## Местоположба
Чинарот се наоѓа во дворот на црквата „Св. Димитриј” во село Магарево, во десната страна од дворот каде што се наоѓа базенот за фрлање на крстот. Заобиколен со заштитен камен ѕид и во летните и жешки денови нуди добра и дебела ладовина на луѓето кои се одмараат под него. Поради тоа што се наоѓа во дворот на црквата во селото, неговата големина, старост и добра зачуваност го прави да има голема не само природна вредност, туку и културно-историска.

## Опис
Крошната на чинарот е издолжено елипсовидна со долги гранки и до 15 м. Гранките неправилно спирално свиени, на висина од 6 м се разгрануваат како еленски рогови. Главните гранки чаталесто разгранети со правец запад-исток. Самото дрво е високо 20 м, стеблото е високо 2 м, а висината на крошната е 18 м. Обемот на крошната е 72 м, а ширината мерена кон: север 9,5 м, исток 12,5 м, југ 14,0 м, запад 10,3 м.

Во основа кореновиот врат на стеблото има обем од 5,7 м, пречник 1,8 m, а обемот на градна височина е 5,4 м, пречник 1,6 м.

Кората по стеблото е многу ситно испукана, речиси мазна со сиво-кафеавкаста боја. Гранките се мазни, зеленкаво сиви со маскирна боја. 

## Историја
Дрвото најверојатно било посадено во дворот на црквата со улога да претставува место каде ќе се собира месното население, пред сè од маалото, но и од останатите делови од селото и непосредната околина. Со својата импозантност пред сè голема крошна и дебело стебло го привлекува вниманието. Поради тоа што се наоѓа во дворот на црквата во селото, неговата големина, старост и добра зачуваност го прави да има голема не само природна вредност, туку и културно-историска. Во Македонија, вообичаено било чинарите да се засадуваат на одредени места каде има големо движење на луѓе или пак тие места претставувале своевидно собиралиште на народот.

## Проценка на староста
Официјални податоци за староста на овој чинар не постојат. 

За утврдување на староста (возраста) на чинарот се користела методата на вадење извртоци од стеблото со Преслеров сврдел и броење на годовите, па староста е проценета на приближно 420 години.

## Поврзано
* Црква „Св. Димитриј“ - Магарево
* Список на природни реткости во Македонија

## Наводи

Категорија:Поединечни дрва
Категорија:Чинари
Категорија:Магарево
Категорија:Природни реткости во Македонија
Категорија:Флора на Македонија
Уробилин

**Уробилинот**, исто така познат како **урохром**, е органска молекула првенствено одговорна за жолтата боја на урината. Тоа е линеарно тетрапиролско соединение кое, заедно со поврзаното безбојно соединение уробилиноген, се производи на разградување на цикличниот тетрапиролски хем.

## Метаболизам
Уробилинот се создава со разградување на хемот, кој прво се разградува преку биливердин до билирубин. Билирубинот потоа се излачува како жолчка, која понатаму се разградува од микробите присутни во дебелото црево до уробилиноген. Ензимот одговорен за разградувањето е билирубин редуктазата, кој беше идентификуван во 2024 година. Дел од ова останува во дебелото црево, а неговата конверзија во стеркобилин им дава на фецесот кафеава боја. Дел се реапсорбира во крвотокот, а потоа се доставува до бубрезите. Кога уробилиногенот е изложен на воздух, тој се оксидира до уробилин, кој има жолта боја.

## Важност
Тестовите на урина (анализа) ја следат количината на уробилин во урината, бидејќи неговите нивоа можат да дадат увид во ефикасноста на функцијата на уринарниот тракт. Нормално, урината би изгледала или светло жолта или безбојна. Недостатокот на внес на вода, на пример по спиење или дехидрација, ја намалува содржината на вода во урината, со што се концентрира уробилинот и се создава потемна боја на урината. Опструктивната жолтица ја намалува билијарната екскреција на билирубин, кој потоа се излачува директно од крвотокот во урината, давајќи темно обоена урина, но со парадоксално ниска концентрација на уробилин, без уробилиноген и обично со соодветно бледа столица. Потемната урина може да се должи и на други хемикалии, како што се разни проголтани диететски компоненти или лекови, порфирини кај пациенти со порфирија и хомогентисат кај пациенти со алкаптонурија.

## Наводи

Категорија:Моч
Категорија:Лактами
Категорија:Нијанси на жолтата боја
Трихотомин

**Трихотомин** — светлосин пигмент кој се наоѓа во бобинките од растението *Clerodendrum trichotomum*, кое потекнува од Кина и Јапонија. Има нова хромофорна структура која се разликува од претходно проучуваните растителни пигменти. Количината на пигмент во бобинките се зголемува како што зреат.

## Историја и употреба
Бобинките од *C. trichotomum* историски се користеле за природни боила. Во 1978 година, тим истражувачи на Нагојскиот универзитет претпоставил дека трихотоминот е пигментот одговорен за бојата. Ова било потврдено во 1992 година.

Во услови на растечка загриженост за влијанијата од консумирањето вештачки бои за храна, научниците го проучувале трихотоминот како можна алтернатива на растителна основа за производство на сина боја за храна. Делумно е интересен затоа што синиот пигмент е многу редок по природа, па затоа бројот на одржливи опции за производство на е значително поограничен од оние на почестите пигменти, како што е црвениот. „Сан-Еи Ген“, јапонски производител на бои, произвел екстракт од пигментот и го користел за истражување. Откриле дека трихотоминот не е акутно отровен за глувците.

## Наводи

Категорија:Дикарбоксилни киселини
Категорија:Статии со краток опис
Категорија:Биолошки пигменти
Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ
Рај (појаснување)

Рај може да се однесува на:

* Рај - според разни верски учења, место на блаженство каде што по смртта одат душите на праведните.
* Рај (Иран) - антички град во Иран, дел од денешен Техеран.

Категорија:Појаснителни страници
Монодрама

**Монодрама** (од  *mónos* „сам, единствен“ и  *драма* „претстава“) позната и како соло-претстава — театарска продукција во која зборува или пее само едно лице. Музичките монодрами се нарекуваат моноопера.

Понекогаш, соло-сцените во рамките на комедиите се сметале и за монодрами. Повеќето пантомимски претстави се исто така замислени како монодрами.

Меѓу другите монодрами пишувале Август Стриндберг, Антон Чехов и Семјуел Бекет. Пример за моноопера е *[[Очекување (Шенберг)|„Очекување“]]* (Erwartung) од Арнолд Шенберг и либретистката Мари Папенхајм.

Исто така, постојат адаптации на добро познати драми како монодрами, на пр.:

* Клаус-Марија Брандауер: *[[Сон на летната ноќ]]* 
* Кристин Сон: *[[Фауст]]*

## Монодрами (избор)

* Алесандро Барико : Новеченто - Легендата на пијанистот на океанот
* Роб Бекер : Пештерски човек
* Семјуел Бекет: Потоа 
* Семјуел Бекет: Последната касета 
* Семјуел Бекет: Рокаби 
* Жан Кокто : Човечкиот глас (1930)
* Џоан Дидион : Годината на магично размислување (2005)
* Танкред Дорст : Купш 
* Хорст Екерт (Јанош) : Назад кон Усков (или *Трага од Бога* или *Кучето од Куернавака* ) (1992)
* Ив Енслер : Вагинални монолози (1998)
* Питер Хакс : Разговор во куќата на Штајн за отсутниот г-дин фон Гете
* Кај Хенсел : Војната на Клам
* Џонатан Ларсон : Тик, тик... БУМ!
* Чарлс Левински : Обичен Евреин (2005)
* Рајнхолд Масаг : Еврејската банка
* Феликс Митерер : Патриотот (2008)
* Јосип Пејаковиќ : Он мени нема Босне
* Хелмут Квалтингер и Карл Мерц : г-дин Карл
* Дијана Разнович : Десконцерто
* Дејвид В. Ринтелс : Во случај на сомнеж, за обвинетиот (англиски: Кларенс Дароу)
* Жан-Жак Русо: Пигмалион (мелодрама)
* Патрик Зискинд: Контрабасот
* Френсис Пуленк : *La voix humane* (1959, по Жан Кокто )
* Мајкл Жарел : *Касандра* (1994, заснован на Криста Волф : Касандра)
* Григори Фрид : *Дневникот на Ана Франк* (1969)
* Арнолд Шенберг: *Ервартунг* (1924; Либрето: Мари Папенхајм )
* Питер Максвел Дејвис : *Медиумот* (1981) 


## Поврзано
* Монолог
* Вентрилокизам
* Ракуго
* Мижаву
* Соло (музика)
* Дуодрама
* Камерна претстава
* Пантомима
* Балада
* Минидрама
* Едночинка

## Наводи

Категорија:Монодрами
Sharp

**Sharp Corporation** е јапонска меѓународна корпорација која дизајнира и произведува електронски производи, со седиште во Сакај. Од 2016 година се наоѓа во сопственост на тајванското претпријатије Foxconn Group. Има преку 50.000 вработени луѓе ширум светот.

## Наводи

## Надворешни врски
*Матична страна на компанијата

Категорија:Јапонски претпријатија
Македонска коњаничка бригада

**Македонска коњаничка бригада** — бригада на НОВЈ основана декември 1944 година. Била составена од  Првиот коњанички дивизион на Генералштабот на Народнослободителната војска и партизанските одреди на Македонија (ГШ на НОВ и ПОМ) и од борците од другите единици што служеле во коњаницата. Бригадата му била непосредно потчинета на ГШ на НОВ и ПОМ. Во формацискиот состав имала три дивизиони, од кои два коњанички. Заедно со Деветтата и Дваесеттата македонска бригада, во март 1945 година учествувала во чистењето на западниот дел на Македонија од остатоци на колаборационистичките балистички сили.

## Наводи

Категорија:Бригади на НОВМ
Измамникот Тома (роман)

**„Измамникот Тома“** (француски: *Thomas l'imposteur*) — роман на францускиот писател Жан Кокто, напишан во 1922, а објавен во 1923 година.

## Содржина
Дејствието на романот се одвива за време на Првата светска војна, кога француската влада и припадниците на високото општество го напуштаат Париз. Тогаш, во приватната клиника на д-р Верн се лекуваат ранетите војници, а истовремено, таму лежи и ќерката на принцезата Клеманса де Борм, вдовица која е на лош глас поради нејзиното неконвенционално однесување. Таа се обидува да организира конвој со ранетите војници, но никако не може да добие одобрение од власта. Еден ден, сосема случајно, во болницата се појавува младиот Гијом Тома кој лажно се претставува како роднина на познатиот генерал де Фонтеноа. Со негова помош, принцезата де Борм успева да добие дозвола за пренос на ранетите од Париз, а покрај Тома, нејзе ѝ помагаат и госпоѓата Валиш и нејзиниот љубовник, заболекарот Жанти. Така, тие го започнуваат патувањето од Париз до линијата на фронтот, а патем земаат и група германски ранети војници. По враќањето во Париз, Гијом ги освојува симпатиите на пријателите на принцезата, а нејзината ќерка Анриета се вљубува во него. Истовремено, директорот на еден весник, Пескел-Дипор, е љубоморен на Гијом, зашто е вљубен во принцезата. Во една прилика, д-р Верн дознава од тетка ми на Гијон дека тој е сиромашно момче и лажго, но тајната ја задржува за себе. Со помош на Пескел-Дипор, Гијом заминува на белгискиот фронт, со цел да биде подалеку од Анриета, зашто забележува дека е вљубен во неа. Не можејќи да го издржат неговото отсуство, принцезата и Анриета ѝ се придружуваат на една театарска група која приредува претстави за војската и така го посетуваат Гијом. По враќањето во Париз, Анриета ѝ признава на мајка си за љубовта кон Гијом, а принцезата ја дава својата согласност, па Анриета му пишува писмо на Гијом, отворено искажувајќи му љубов. Меѓутоа, една ноќ, додека носи порака, Гијом налетува на германска патрола и погинува. Пескел-Дипор дознава за неговата смрт, но госпоѓата Валиш е побрза од него и ги известува принцезата и Анриета. Потресена од веста, Анриета доживува нервен напад, а подоцна, во санаториумот, испива отров и умира. Гијом, пак, е погребан на воените гробишта во градот Њупорт, Белгија.

## Наводи

Категорија:Дела на Жан Кокто
Категорија:Француски романи
Категорија:Романи на француски јазик
Категорија:Книги од 1923 година
Одненадеж, чукање на вратата

**„Одненадеж, чукање на вратата“** (англиски: *Suddenly, a knock on the door*) – збирка раскази на израелскиот писател Етгар Керет од 2010 година. Книгата е посветена на неговата сопруга, Шира Гефен.

## Содржина
Книгата содржи раскази:
* „Одненадеж, чукање на вратата“
* „Земјата на лагите“
* „Чизус Крајст“
* „Семјон“
* „Со затворени очи“
* „Здрав почеток“
* „Тандем“
* „Пудинг“
* „Во последно време феноменално ми се крева“
* „Овторање“
* „Пристојно момче“
* „Мистик“
* „Креативно пишување“
* „Лигавици“
* „Фати ја кукавицата за опашка“
* „Избери боја“
* „Модринка“
* „Што имаме во џебовите“
* „Лоша карма“
* „Ари“
* „Кучка“
* „Победнички расказ“
* „Победнички расказ – втор дел“
* „Една по муцката“
* „Киндер јајце“
* „Златна рипка“
* „Не сосема сама“
* „Чекор подалеку“
* „Голем син автобус“
* „Хемороид“
* „Септември цела година“
* „Џозеф“
* „Задуша“
* „Повеќе животи“
* „Паралелни светови“
* „Upgrade“
* „Гуава“
* „Забава за изненадување“
* „Кое животно си ти?“

## Наводи

Категорија:Дела на Етгар Керет
Категорија:Книги од 2010 година
Категорија:Израелски раскази
Етгар Керет

**Етгар Керет** (хебрејски: אתגר קרת; Рамат Ган, 20 август 1967) – израелски писател.

## Животопис

## творештво
Керет е еден од најпознатите и најоригинални современи автори на кратката проза. Неговите дела се преведени на повеќе од 30 јазици и претставуваат бестселери во повеќе земји. Интересно, неговите книги најмногу се крадат по книжарниците и, истовремено, тие се најчитаните книги во затворите. Исто така, тој е единствениот израелски писател чии книги се објавени во Палестина. Најчестопишува кратки раскази, а по нив се снимени околу 50 филмови. Тој е познат и како телевизиски и филмски сценарист, а филмот „Медуза“ кој го режирал заедно со сопругата Шира Гефен, ја освоил наградата „Златна камера“ на Канскиот фестивал во 2007 година. Парадоксален како Кафка, ироничен како Вонегат, смешен како Вуди Ален, но сепак автентичен, урнебесен и необичен. Во неговите кратки раскази обичните, секојдневни ситуации претставуваат сложен и опасен свет, но и свет преполн со копнежи.

## Наводи

Категорија:Израелски писатели
Категорија:Родени во 1967 година

.
Archiv für Slavische Philologie

***Archiv für slavische Philologie*** е најстарото славистичко филолошко научно списание, генерално сметано за најдобро во областа во времето кога било објавувано. Било основано во 1875 од страна на Ватрослав Јагиќ и издавано од Weidmannsche Buchhandlung во Берлин, а благодарение на историчарот Теодор Момзен списанието добило финансиска поддршка од Пруското министерство за образование. Јагиќ бил уредник на списанието од 1876 со прекини до 1920, кога бил објавен 37 том. По смртта на Јагиќ во 1923 било издавано нередовно од Ерих Бернекер, но по 42 тома било прекинато издавањето на списанието во 1929.

Јагиќ објавувал трудови за фонолошката, граматичката и синтаксичката структура на сите словенски јазици, описи на стари словенски книжевни споменици, усната литературна традиција, културата, митологијата, библиографии и други текстови. Тој одлучил германскиот да биде јазик на списанието што предизвикало реакции во словенските земји, но токму поради оваа одлука списанието станало посредник меѓу словенската и западноевропската наука и словенските студии го достигнале нивото на германистиката и романистиката.

Сите истакнати слависти и други филолози објавувале во списанието. Самиот Јагиќ бил плоден соработник, пишувајќи обемни студии и придонеси во рубриките *Anzeigen* и *Kleine Mitteilungen*.

## Наводи

Категорија:Научни списанија
Категорија:Славистика
Метаболизам на масни киселини

**Метаболизмот на масните киселини** се состои од различни метаболички процеси кои вклучуваат или се тесно поврзани со масните киселини, семејство на молекули класифицирани во категоријата липидни макронутриенти. Овие процеси главно можат да се поделат на катаболички процеси кои генерираат енергија и анаболички процеси каде што служат како почетни молекули за синтеза на други соединенија.

Во катаболизмот, масните киселини се метаболизираат за да произведат енергија, главно во форма на аденозин трифосфат (ATP). Во споредба со другите класи на макронутриенти (јаглехидрати и протеини), масните киселини даваат најмногу АТП на грам супстанца, кога се целосно оксидирани до CO2 и вода преку бета оксидација и циклус на лимонска киселина. Масните киселини (главно во форма на триглицериди) се затоа најважната форма на складирање на гориво кај повеќето животни, а во помала мера и кај растенијата.

Во анаболизмот, масните киселини се важни прекурсори на триглицериди, фосфолипиди, секундарни гласници, хормони и кетонски тела. На пример, фосфолипидите кои се изградени од масни киселини, формираат фосфолипидни двослоеви и се наоѓаат во сите мембрани на клетката. Фосфолипидите ја сочинуваат плазматската мембрана и другите мембрани што ги опфаќаат сите органели во клетките, како што се јадрото, митохондриите, ендоплазматскиот ретикулум и Голџиевиот апарат. Во друг вид на анаболизам, масните киселини се модифицираат за да формираат други соединенија како што се секундарни гласници и локални хормони. Простагландините кои се направени од арахидонска киселина се складираат во клеточната мембрана и претставуваат локални хормони.

## Наводи

Категорија:Метаболизам
Категорија:Масни киселини
Ајзенштајнова тројка

**Ајзенштајновата тројка** (именувана по Готхолд Ајзенштајн) — множество од цели броеви кои се должините на страните на триаголник каде што еден од аглите е 60 или 120 степени (слично на Питагорината тројка). Односот на таквите триаголници со Ајзенштајновите цели броеви е аналоген на односот на Питагорините тројки со Гаусовите цели броеви.

## Триаголници со агол од 60°
мини|Ајзенштајнова тројка
Триаголниците со агол од 60° се посебен случај на косинусната теорема:

: c^2 = a^2 - ab + b^2.

Кога должините на страните се цели броеви, вредностите образуваат множество познато како Ајзенштајнова тројка.

Примери за Ајзенштајнови тројки: 

## Триаголници со агол од 120°
мини|Триаголник со агол од 120° и целобројни страни
Сличен посебен случај на косинусната теорема ги поврзува страните на триаголник со агол од 120 степени:

: c^2 = a^2 + ab + b^2.

Примери за такви триаголници:

## Поврзано
* Питаторина тројка

## Наводи

## Надворешни врски
* https://www.callutheran.edu/schools/cas/programs/mathematics/people/documents/honorsfinalpresentation.pdf

Категорија:Геометрија на триаголникот
Список на највисоки крстови во Македонија

Список на највисоки крстови во Македонија.

## Список

Категорија:Монументални крстови
Владимир Ламсдорф

Грофот **Владимир Николаевич Ламсдроф** (; ; ) бил руски државник со потекло од балтичко германско потекло кој бил министер за надворешни работи на Руската Империја од 1900 до 1906, клучен период во кој се одвивале Руско-јапонската војна и Руската револуција во 1905.

## Биографија
Роден е во Санкт Петербург во семејството на Николај Матвеевич Ламсдорф и Александра Романовна Рени. Образование добил во Александровскиот лицеј и Пажевскиот корпус, кој го завршил во 1862 година. Службата ја започнал во 4. одделение на Сопствената Канцеларија на Неговото Царско Величество, а од 1866 година преминал во Министерството за надворешни работи како преведувач и деловодител.
Категорија:Министри за надворешни работи на Русија
Фосфолипаза Ц

**Фосфолипазата Ц** (**PLC**) ― класа на мембрански поврзани ензими кои ги раскинуваат фосфолипидите непосредно пред фосфатната група (видете ја сликата). Ензимот игра важна улога во физиологијата на еукариотските клетки, особено во патиштата за трансдукција на интрацелуларни сигнали. Улогата на фосфолипазата Ц во трансдукцијата на сигналот е нејзиното разложување на фосфатидилинозитол 4,5-бисфосфат (PIP2) на диацил глицерол (DAG) и инозитол 1,4,5-трисфосфат (IP3), кои служат како секундарни гласници. Активаторите на поединечни PLC се разликуваат, но обично вклучуваат хетеротримерни G протеински подгрупи, протеински тирозин кинази, мали G протеини, Ca2 + и фосфолипиди.

Постојат тринаесет видови на фосфолипаза C кај цицачите кои се класифицирани во шест изотипови (β, γ, δ, ε, ζ, η) според структурата. Секој PLC има уникатни и преклопувачки контроли врз експресијата и субцелуларната дистрибуција. Сепак, PLC не е ограничен само на цицачи, туку е присутен и кај бактерии.

## Наводи

Категорија:Хидролази
Национална алијанса за интеграција

**Национална алијанса за интеграција** (**НАИ**; , **AKI**) — македонска политичка коалиција составена од Демократска унија за интеграција, дел од Алијанса за Албанците и Народно движење. НАИ е наследник на Европскиот фронт под раководство на Али Ахмети. За време на Локалните избори во 2025 година биле изгласани нивни градоначалници во шест општини.

## Политички дејности
Коалицијата е основана во септември 2025 година, пред Локалните избори во Македонија. Наследник на Европскиот фронт, голем дел од членовите во претходната коалиција се дел од НАИ. Со исклучок на турските партии кои одлучиле да настапат самоволно во Центар Жупа и Пласница.

### Локални избори 2025 година
Во првиот круг коалицијата водела во три општини: Чашка, Пласница и Липково. Додека во вториот круг воделе само во една општина: Студеничани. За поразот НАИ наведила изборни нерегуларности од страна на ВРЕДИ. Во 11 јануари 2026 година биле оддржани локални избори за општините кои немале доволно излезност претходно. НАИ добила градоначалници во Гостивар и Врапчиште. 

Пред локалните избори НАИ побарала да се оддржат предвремени парламентарни избори.

## Наводи

Категорија:Политички партии во Македонија