Шпинел

мини|десно|Полиедарска репрезентација на шпинел
**Шпинел** — алуминиумски член од поголемата шпинелна група на минерали. Има формула  во коцкестиот кристален систем. Неговото име доаѓа од латинскиот збор , минијатурна форма на *<nowiki/>'рбет*, поради неговите зашилени кристали. 

## Својства
десно|мини|Исечен шпинел
Шпинелот кристализира во изометрискиот систем; вообичаени кристални форми се октаедрите, обично збратимени. Нема вистинско расцепување, но покажува октаедарска разделба и конхоидна фрактура. Неговата тврдост е 8, а неговата специфична тежина е 3,5–4,1. Тој може да биде проѕирен или непроѕирен, да има стаклест или матен сјај. Може да биде безбоен, но обично има различни нијанси на црвена, лаванда, сина, зелена, кафеава, црна или жолта боја. Црвената боја кај шпинелот од Бурма е предизвикана од Хром(III).

## Историја
Некои шпинели се меѓу најпознатите скапоцени камења; тука спаѓаат Црниот принцов рубин и Тимурскиот рубин во британските крунски скапоцености, и „Кот де Бретањ“, порано дел од француските крунски скапоцености.

## Номенклатура
Проѕирните црвени шпинели биле наречени шпинел-рубини или балас-рубини. Пред развојот на модерната наука и воспоставувањето на формална дефиниција за „рубин“, името се применувало и на шпинелите. „Балас“ потекнува од Баласка, античкото име за Бадакшан, регион во централна Азија сместен во горната долина на реката Панџ, една од главните притоки на реката Оксус. Сепак, самиот „Баласка“ може да потекнува од санскритскиот збор , што се преведува како „пурпурно утринско сонце“. Рудниците во регионот Горно Бадакшан во денешен Таџикистан со векови претставувале главен извор на црвени и розови шпинели.

## Појава

### Геолошка појава
Шпинелот се наоѓа како метаморфен минерал во метаморфизирани варовници и калливи камења кои се сиромашни со силициум диоксид. Тој исто така се јавува како примарен минерал во ретки мафични магматски карпи; во овие магматски карпи, магмите се релативно дефицитарни со алкалии во однос на алуминиумот, а алуминиум оксидот може да се формира како минерал корунд или може да се комбинира со магнезиум за да формира шпинел. Затоа шпинелот и рубинот често се наоѓаат заедно. Петрогенезата на шпинелот во мафичните магматски карпи е силно дебатирана, но секако е резултат на интеракцијата на мафичната магма со поразвиена магма или карпа (на пр. габро, троктолит).

Шпинел , е чест кај перидотитот во најгорниот Земјин плашт, помеѓу приближно 20 км до приближно 120 км, веројатно на пониски длабочини во зависност од содржината на хром. На значително помали длабочини, над Мохо, калцичниот плагиоклас е постабилен алуминозен минерал во перидотитот, додека гранатот е стабилната фаза подлабоко во плаштот под регионот на стабилност на шпинелот.

Шпинел , е чест минерал во инклузиите богати со Ca-Al (CAI) кај некои хондритични метеорити.

### Географска појава
Шпинелот се наоѓа во чакалот што содржи скапоцени камења во Шри Ланка и во варовниците во покраината Бадакшан во денешен Авганистан и Таџикистан; како и во Могок во Мјанмар. Во последните децении, шпинели со квалитет на скапоцен камен биле пронајдени во мермерите во округот Лук Јен (Виетнам), Махенге и Матомбо (Танзанија), Цаво (Кенија) и во чакалите во Тундуру (Танзанија) и Илакака (Мадагаскар).

Од 2000 година, на неколку локации низ целиот свет, откриени се шпинели со необични живописни розови или сини бои. Вакви „сјајни“ шпинели се познати од Могок (Мјанмар), висорамнината Махенге (Танзанија), округот Лок Јен (Виетнам) и уште некои локалитети. Во 2018 година, светло сини шпинели се забележани и во јужниот дел на островот Бафин (Канада). Чисто сината боја на шпинелот е предизвикана од мали додатоци на кобалт.

## Синтетички шпинел
Синтетичкиот шпинел може да се произведе на слични начини со синтетичкиот корунд, вклучувајќи го вернејскиот метод и методот на флукс, воведен од Едмон Фреми. Тој широко се користи како ефтин скапоцен камен во накитот за роденден за месец август. Светлосиниот синтетички шпинел е добра имитација на аквамарин берил, а зелениот синтетички шпинел се користи како симулант на смарагд или турмалин.  До 2015 година, транспарентниот шпинел се произведувал во листови и други форми преку синтерување. Синтетичкиот шпинел, кој изгледа како стакло, но има значително поголема цврстина на притисок, може да има и примена во воена и комерцијална употреба.

## Наводи

## Библиографија
* Deer, Howie and Zussman (1966). *[[An Introduction to the Rock-Forming Minerals]]*, Longman, pp.&nbsp;424–433, .
* Shumann, Walter (2006). *Gemstones of the World* 3rd edition, Sterling, pp.&nbsp;116–117.

## Надворешни врски

* Spinel structure  at the University of Wisconsin - Green Bay
* Spinel structure at the Institut for materials science of the University of Kiel
* Value of Spinel

Категорија:Проѕирни материјали
Категорија:Луминисцентни минерали
Категорија:Минерали на магнезиумот
Категорија:Коцкести минерали
Категорија:Минерали на алуминиумот