Економија на Турција

**Економијата на Турција** — пазарна економија во развој, дефинирана од страна Меѓународниот монетарен фонд. Турција е меѓу развиените земји во светот според „Светска книга на факти“ на ЦИА. Исто така, Турција е дефинирана од економистите и политиколозите како една од новоиндустријализираните земји во светот. Турција има 19-ти најголем номинален БДП во светот, и 13-ти најголем БДП според ПКМ. Земјата е меѓу водечките светски производители на земјоделски производи, текстил, моторни возила, опрема за превоз, градежни материјали, електроника за домаќинство и апарати за домаќинство.

## Макроекономски трендови

Турција е основачка членка на ОЕЦД (1961) и големите економии на Г-20 (1999). Од 1995 година, Турција има потпишано договор со Европската Унија за Царинска унија. ЦИА ја класифицира Турција како развиена земја. Турција честопати е класифицирана како новоиндустријализирана земја од економистите и политиколозите; додека Мерил Линч, Светска банка и *„Економист“ ја* опишуваат Турција како пазарна економија во развој. Светска банка ја класифицира Турција како земја со висок среден приход во однос на БДП на земјата по глава на жител во 2007 година.  Според податоците на Евростат, турскиот БДП по глава на жител прилагоден според стандардите на куповната моќ изнесува 64 проценти од просекот на ЕУ во 2018 година. Стапката на учество на работната сила во Турција од 56,1% е далеку најниска од земјите на ОЕЦД кои имаат просечна стапка од 74%. Во 2017 година и претходната 2016 година, земјата ја напуштиле повеќе од 5.000 лица со висока нето-вредност (дефинирано како поседување нето-средства од најмалку 1 милион американски долари), главно поради владините мерки за спречување на инвестициите и загубата на валутна вредност во однос на американскиот долар.

Долгогодишна одлика на економијата на Турција е ниската стапка на заштеда. Од времето на владата на Реџеп Таип Ердоган, Турција бележи огромен и растечки дефицит на тековната сметка, достигнувајќи 7,1 милијарда долари до јануари 2018 година, додека сегашниот 12-месечен дефицит се искачил на 51,6 милијарди долари, еден од најголемите дефицити на тековната сметка во светот.  Економијата се потпира на приливите на капитал за да финансира вишок во приватниот сектор, при што турските банки и големите фирми позајмуваат многу, честопати во странска валута.  Под овие услови, Турција мора да најде околу 200 милијарди долари годишно за да го финансира широкиот дефицит на тековната сметка и долгот на достасување, секогаш изложен на ризик од сушење на приливите, имајќи бруто девизни резерви од само 85 милијарди долари.

Турција ги исполнува „*60-те проценти од критериумите на Мастрихт во ЕУ*“ за состојбата на државниот долг од 2004 година.  Слично на тоа, од 2002 до 2011 година, буџетскиот дефицит се намалил од повеќе од 10 проценти на помалку од 3 проценти, што е еден од критериумите на Мастрихт во ЕУ за буџетскиот биланс. Во јануари 2010 година, Меѓународната агенција за кредитен рејтинг Мудис Инвеститори сервис го надградил рејтингот на Турција за еден степен. Во 2012 година, агенцијата за кредитен рејтинг „ Фич“ го надградил кредитниот рејтинг на Турција до инвестициска оценка по 18-годишен јаз, проследено со надградба на рејтингот од страна на агенцијата за кредитен рејтинг „Мудис Инвеститорс сервис“ во мај 2013 година, бидејќи оваа услуга ги кренала рејтинзите на турските државни обврзници на најниска оценка за инвестиции, првиот рејтинг на „Мудис“ за оценка за инвестиции во Турција во последните две децении и службата навела во својата официјална изјава дека „*неодамнешното и очекуваното идно подобрување на нацијата во клучните економски и јавни финансии*“ на нацијата е основа за зголемување на рејтингот. Во март 2018 година, Мудис го намалил суверениот долг на Турција во статус на нездрава состојба, предупредувајќи на ерозија на чековите и рамнотежите под Реџеп Таип Ердоган. Во мај 2018 година, агенцијата за кредитен рејтинг „ Стандард енд Пурс“ го намалил рејтингот на долгот на Турција, повикувајќи се на зголемена загриженост за изгледите за инфлација во услови на распродажба во валутата на турската лира.

Цените на акциите во Турција скоро двојно се зголемиле во текот на 2009 година. На 10.05.2017 година, Борса Истанбул (Индекс БИСТ-100), репер индекс на берзата во Турција, поставила ново рекордно високо ниво од 95.735 бода. Индексот заклучно со 5 јануари 2018 година достигнал 116.638 бода. Сепак, во текот на турската валутна и должничката криза во 2018 година, индексот се намалил под 100.000 во мај. На почетокот на јуни, индексот БИСТ-100 паднал на најниско ниво во долари, од глобалната финансиска криза во 2008 година.

Во 2017 година, ОЕЦД очекувала Турција да биде една од најбрзо растечките економии меѓу членките на ОЕЦД во текот на 2015-2025 година, со просечна годишна стапка на раст од 4,9 проценти. Во мај 2018 година, Службата за инвеститори на Мудис ја намалила проценката за растот на турската економија во 2018 година од 4 на 2,5 проценти и во 2019 година од 3,5 на 2 проценти.

Според Специјалниот извештај на „ *Фајненшл тајмс“* од 2013 година, извршните директори на Турција и владините претставници верувале дека најбрзиот пат кон постигнување раст на извозот се наоѓа надвор од традиционалните западни пазари. Додека порано Европската Унија имала повеќе од половина од целиот извоз на Турција, до 2013 година оваа бројка се движела не повеќе од една третина.  Сепак, до 2018 година учеството на извозот за ЕУ се вратил над педесет проценти. Одливот на странски директни инвестиции на турските компании се зголемил за 10 пати во последните 15 години, според индексот на странски инвестиции во 2017 година.

Со политиките на Реџеп Таип Ердоган кој го разгорил градежниот сектор, каде што се активни многу негови деловни сојузници, Турција заклучно со мај 2018 година имала околу 2 милиони непродадени куќи. Кризата на турската валута и долг во 2018 година ставила крај на периодот на раст под владите на Ердоган од 2003 година, главно изграден на градежен бум, поттикнат од лесните кредитни и владините трошоци.

Во 2018 година, Турција поминала низ валутна и должничка криза, која се одликува со паѓање на вредноста на турската лира, висока инфлација, зголемување на трошоците за позајмување и соодветно зголемувањето на стандардните заеми. Кризата била предизвикана од прекумерниот дефицит на тековната сметка на турската економија и девизниот долг, во комбинација со зголемениот авторитаризам на владејачката Партија на правдата и развојот (АКП) и неортодоксните идеи на претседателот Ердоган за политиката на каматните стапки.

На 10.08.2018 година, турската лира ослабела 17% и изгубила скоро 40% од својата вредност во однос на доларот до тоа време. Падот на лирата испратило бранувања низ глобалните пазари, вршејќи поголем притисок врз еврото и зголемена одбивност за ризик на инвеститорите кон валутите на новите пазари преку цената.  На 13 август, рандот во Јужна Африка паднал за скоро 10%, најголем дневен пад од јуни 2016 година. Кризата на турската лира покажала подлабока загриженост за турската економија, која одамна сигнализира превирања.

До крајот на 2018 година, Турција замина во рецесија. Турскиот статистички институт тврдел дека турската економија се намалила за 2,4% во последниот квартал на 2018 година во споредба со претходниот квартал. Ова следело по падот од 1,6% претходниот квартал. Лирата се намалила на 30% во однос на американскиот долар во 2018 година.

Во мај 2019 година, Европската банка за обнова и развој (ЕБОР) објавила економски изгледи во кои се известува дека турската економија веројатно ќе забележи постепено закрепнување на растот на околу 2,5 проценти во 2020 година.
Податотека:Labour productivity levels in europe.svg|Нивоа на продуктивност на трудот во Европа во 2012 година.
Податотека:Turkey structure of GDP by sectors.png|Структурата на БДП на Турција по сектори. 


## Податоци
[десно|мини| [Турција е основачка членка на ОЕЦД (1961) и Г20 (1999)]]
Следната табела ги прикажува главните економски индикатори во периодот 1980–2018 година. Инфлацијата под 5% е зелена.

## Главни економски сектори

### Земјоделски сектор

лево|мини|200x200пкс| Браната Ататурк е најголемата од 22-те брани во проектот Југоисточна Анадолија . Програмата вклучува 22 брани, 19 хидроцентрали и наводнување на 1,82 милиони хектари земја. Вкупните трошоци на проектот се проценуваат на 32 милијарди долари.
Од 2016 година, Турција е најголем производител на лешници, цреши, смокви, кајсии и калинки во светот; втор по големина производител на дуњи и лубеници ; третиот најголем производител на краставици, зелени пиперки, леќа и ф'стаци; четврти најголем производител на јаболка, домати, модри патлиџани и маслинки; петти по големина производител на чај, леблебија и шеќерна репка; шести најголем производител на бадеми и кромид; седмиот најголем производител на лимони, грејпфрут и памук; и осмиот најголем производител на јачмен. Во 1989 година, вкупното производство на пченица изнесувало 16,2 милиони тони, а јачменот 3,44 милиони тони.

Од 1980-тите, уделот на земјоделството во вкупната економија е намален. Турското земјоделство испушта стакленички гасови и страда од климатските промени во Турција.

Големиот земјоделски сектор на земјата учествувал со 29,5% во вработеноста во 2009 година. Историски гледано, земјоделците во Турција се прилично расцепкани. Според пописот од 1990 година, „*85% од земјоделските стопанства беа под 10 [[хектар]]и и 57% од нив беа расцепкани на четири или повеќе непостојани парцели*“.  Многу стари земјоделски ставови остануваат распространети. Турција го демонтира системот за стимулации. Субвенциите за ѓубрива и пестициди се намалени, а преостанатата поддршка за цените постепено се претвораат во подни цени. Владата исто така иницирала многу планирани проекти, како што е проектот Југоисточна Анадолија (проект ГАП). Програмата вклучува 22 брани, 19 хидроцентрали и наводнување на 1,82 милиони хектари земја. Вкупните трошоци на проектот се проценуваат на 32 милијарди долари.

Сточарската индустрија, во споредба со почетните години на републиката, покажала мало подобрување во продуктивноста, а подоцнежните години од деценијата забележале стагнација. Сепак, сточарските производи, вклучувајќи месо, млеко, волна, јајца, придонеле за повеќе од  од вредноста на земјоделското производство. Риболовот е уште еден важен дел од економијата; во 2005 година, турскиот риболов собрал 545.673 тони риба и аквакултура .

ЕУ увезувала овошје и зеленчук од Турција во вредност од 738,4 милиони евра до септември 2016 година, што е раст од 21% во споредба со истиот период во 2015 година, според податоците на Евростат обработени од FEPEX (*Federación Española de Asociaciones de Productores*). Турција е четврти најголем снабдувач на зеленчук во ЕУ и седми по големина снабдувач со овошје. Европската комисија веќе започнала со формалниот процес за проширување на Договорот за царинска унија на земјоделски производи, пред да се влошат односите меѓу Европската унија и Турција и да запрат напорите за продолжување и модернизирање на Договорот за царинска унија во 2018 година.

### Производство на маслинки
*Olio Officina Globe ја* објавила статистиката за маслинки во 2016 година за Турција: Постојат 180 милиони дрвја кои покриваат 700,000 хектари со производство од 500,000 тони трпезни маслинки и 300,000 тони маслиново масло. Извозот е 70,000 тони трпезни маслинки и 60,000 тони маслиново масло годишно. *Едремит* ( Ајвалик ) е главната сорта во северна Турција и *Мемечик* на југ. Џемлик е црна маслинка а други сорти се *Бујук Топак,* *Улак, Чакир,* *Чекиште,* *Челебија,* *Чили,* *Домат и.т.н*.

### Индустриски сектор

#### Потрошувачка електроника и апарати за домаќинство

Турскиот Вестел е најголемиот ТВ-производител во Европа, сочинувајќи една четвртина од сите ТВ-апарати произведени и продадени на континентот во 2006 година. До јануари 2005 година, Вестел и неговиот соперник за електроника и бела техника Beko учествувале со повеќе од половина од сите телевизори произведени во Европа. Друг турски бренд за електроника, Профило Телра, бил трет по големина ТВ-продуцент во Европа во 2005 година. Уделот на пазарот на ЕУ на турски компании во електронска потрошувачка значително се зголемила по договорот за Царинска унија потпишан помеѓу ЕУ и Турција: во телевизори во боја од 5% во 1995 година на повеќе од 50% во 2005 година, во дигитални уреди од 3% на 15%, а кај белите производи од 3% до 18%.

#### Текстил и облека
Турските компании оствариле извоз на облека во вредност од 13,98 милијарди американски долари во 2006 година; повеќе од 10,67 милијарди американски долари (76,33%) биле исплатени на земјите-членки на ЕУ.

#### Моторни возила и автомобилски производи

мини|160x160пкс|Турскиот автомобилски компании како ТЕМСА, Отокар и БМК се меѓу најголемите комбе, автобус и камион производители во светот.
Автомобилската индустрија во Турција игра важна улога во производствениот сектор на турската економија. Во 2015 година Турција произвела над 1,3&nbsp;милиони моторни возила, рангирајќи се како 14-тиот најголем производител во светот.

Автомобилската индустрија е важен дел од економијата од крајот на 1960-тите. Компаниите кои работат во овој сектор главно се наоѓаат во регионот Мармара. Со група на производители на автомобили и снабдувачи на делови, турскиот автомобилски сектор станал составен дел од глобалната мрежа на производствени бази, извезувајќи моторни возила и компоненти во вредност од над 22,94 милијарди американски долари во 2008 година. Глобалните производители на автомобили со производствени погони вклучуваат Фиат/Тофаш, Ојак-Рено, Хјундаи, Тојота, Хонда и Ford / Otosan . Турскиот автомобилски компании како TEMSA, Отокар и БМК се меѓу најголемите производители во светот. *TOGG* е нова турска автомобилска компанија основана во 2018 година за производство на електрично возило.

Годишниот извоз на автомобили во Турција, вклучително и камиони и автобуси, надминал 1 милион единици за прв пат во 2016 година, бидејќи инвестициите на странските производители на автомобили во нови модели и заздравувањето на нејзиниот главен европски пазар ги укинале пратките. Според индустриската групација Здружение на производители на автомобили или ОСД, Турција извела 1,14 милиони единици во 2016 година, што е за 15% повеќе од претходната година. Извозот на автомобили достигнал рекордно високо ниво четврта година по ред. Производството пораснало за 9% на годишно ниво во 2016 година на 1,48 милиони единици, поставувајќи нов рекорд втора година по ред. Речиси 80% од возилата произведени во Турција биле извезени.

#### Повеќе единици возови, локомотиви и вагони
TÜLOMSAŞ (1894), TÜVASAŞ (1951) и EUROTEM (2006) се едни од најголемите производители на возови, локомотиви и вагони во Турција, вклучувајќи ги и брзите модели на ЕМУ и ДМУ.

#### Одбранбена индустрија
мини|Крстаречката ракета СОМ-Ј развиена од TÜBİTAK SAGE и ROKETSAN
мини|ТАИ Анка е семејство на беспилотни летала развиено од Турската воздушна индустрија

Турција има многу модерни производители на вооружување. Годишниот извоз достигнал 1,6 милијарди долари во 2014 година. MKEK, ТАИ, АСЕЛСАН, ROKETSAN, FNSS, Nurol Машина, Отокар и HAVELSAN се големи производители. На 11 јули 2002 година, Турција станала партнер на програмата за развој F-35 Joint Strike Fighter (JSF). ТАИ гради разни типови и модели на авиони, како што е борбениот сокол Ф-16 за турските воени сили. Турција неодамна лансирала домашно изградени нови воени / разузнавачки сателити, вклучително и извидувачки сателит со резолуција од 0,8 милиони за употреба од страна на Турските вооружени сили и разузнавачки сателит со резолуција од 2 милиони за употреба од страна на турското национално разузнавање. Другите важни производи вклучуваат главен борбен тенк Altay, A400M, TAI TFX, AAF класа TF-2000, Milgem, ТВ Anka UAV, Aselsan İzci UGV, T-155 Fırtına, ракета J-600T, T- 129 нападен хеликоптер, противтенковски ракети „Рокетсан УМТАС“, ласерски ракета „Рокетсан Цирит“, „ Хаубицер Пантер“, „ АЦВ-300“, „Отокар Кобра“ и „Акреп“, БМЦ Кирпи, ФНСС Парс 6х6 и 8х8 АПЦ, Нурол Ејдер 6х6 АПЦ, артилериски ракетен систем ТОРОС, Крстаречка ракета „Бајрактар мини УАВ“, „АСЕЛПОД“ и СОМ .

#### Индустрија за челик-железо
Турција е на 8-то место на списокот на земји по производство на челик. Во 2013 година, вкупното производство на челик било 29 милиони тони. Производството на суров челик во Турција достигнало рекордно високо ниво од 34,1 милиони тони во 2011 година. Значајни производители (над 2 милиони тони) за производство на челик:

* Ердемир (7,1 милиони тони) (47-ми) 
* Хабаш (4,4 милиони тони) (72)
* Ичдаш (3,6 милиони тони) (76)
* Дилер (2,3 милиони тони) (108)
* Чолакоглу (2,1 милиони тони) (110)

#### Наука и технологија

Советот за научно-технолошко истражување на Турција е водечка агенција за развој на наука, технологија и иновативни политики во Турција. Турската академија на науките е автономно научно општество кое делува на промовирање на научни активности во Турција. ТАЕК е официјална институција за јадрена енергија на Турција. Неговите цели вклучуваат академско истражување во јадрената енергија и развој и имплементација на мирни јадрени алатки.

Турските владини компании за истражување и развој во воените технологии вклучуваат Турска воздушна индустрија, АСЕЛСАН, ХАВЕЛСАН, РОКЕТСАН, МКЕ, меѓу другите. Центарот за собрание, интеграција и тестирање на турски сателити е објект за производство и тестирање на вселенски летала во сопственост на Министерството за национална одбрана и управуван од турската воздушна индустрија. Турскиот систем за вселенско лансирање е проект за развој на способноста за лансирање на сателит на Турција. Се состои од изградба на космодром, развој на сателитски лансирни возила, како и воспоставување на далечни земјени станици.

### Градежен сектор
Турската градежна и договорна индустрија е составена од голем број деловни активности, од кои најголемиот бил рангиран на 40-то место во светот според големината. Во 2016 година, вкупно 39 турски градежни / договорни компании биле наведени во Топ 250 меѓународни списоци на договори изготвени од Инженеринг вести-рекорд .

Повеќе од половина од турските градежни акции се спротивставуваат на регулативите за домување. Програмата за легализирање на дивоизградените згради донела 3,1 милијарди долари, но безбедносните проблеми во голема мера остануваат. Во средината на февруари 2019 година, се срушила зграда од 8 ката што била легализирана, при што загинале 21 лицеа. Бидејќи Турција е склона кон силни земјотреси, слабиот квалитет на зградата е уште позагрижувачки.

### Сектор на услуги

#### Сообраќај
Во 2013 година имало деведесет и осум аеродроми во Турција, вклучувајќи 22 меѓународни аеродроми . Од 2015 година, Аеродромот Ататурк во Истанбул е 11-тиот најфреквентен аеродром во светот, кој опслужил 31.833.324 патници во периодот од јануари до јули 2014 година, според Меѓународниот совет на аеродромите . Новиот (трет) меѓународен аеродром во Истанбул се планира да биде најголемиот аеродром во светот, со капацитет да опслужува 150 милиони патници годишно.
[мини| [Turkish Airlines|Туркиш ерлајнс, носител на знаме на Турција, е избран од Скајтракс за најдобра европска авиокомпанија пет години по ред (2011–2015). Со одредишта во 126 земји во светот, Туркиш ерлајнс е најголемиот авиопревозник во светот според бројот на опслужени земји   .]]
[лево|мини| Брз воз TCDD HT80000 на Турските државни железници на терминалот АТГ во [Анкара]]
Вкупната должина на железничката мрежа изнесувала 10.991&nbsp;км во 2008 година, рангирана на 22- то место во светот, вклучително и 2.133&nbsp;км електрифицирана патека. Турските државни железници започнале со изградба на брзи железнички линии во 2003 година. Првата линија, која има должина од 533&nbsp;км од Истанбул (најголемата метропола во Турција ) преку Ескишехир до Анкара (главниот град) е во фаза на изградба и ќе го намали времето на патување од 6-7 часа на 3 часа и 10 минути. Делот Анкара - Ескишехир на линијата, со должина од 245&nbsp;км и предвидено време на патување од 65 минути е завршен. Испитувањата започнале на 23 април 2007 година, а услугата за заработка на приходи започнала на 13 март 2009 година. Делницата на линијата Ескишехир - Истанбул било предвидено да заврши до 2012 година и го вклучува тунелот Мармара кој ја воспоставил првата директна железничка врска помеѓу Европа и Анадолија . Втора брза железничка линија, која има должина од 212&nbsp;км помеѓу Анкара и Коња станала оперативна во 2011 година.

Заклучно со 2010 година, земјата имала патна мрежа од 426.951&nbsp;км, вклучувајќи 2.080&nbsp;км експресни патишта и 16.784&nbsp;км поделени автопати .

Заклучно со 2010 година, турската морнарица вклучувала 1.199 бродови (604 регистрирани дома), рангирајќи се на 7-то место во светот. Турското крајбрежје има 1.200&nbsp;км пловни патишта.

Во 2008 година, 7,555 километри на цевководи за природен гас и 3,636 километри на нафтени цевководи се наоѓале низ територијата на земјата.

#### Комуникации
мини|Турксат управува со серијата комуникациски сателити Турксат . Göktürk-1, Göktürk-2 и Göktürk-3 се сателити за набљудување и за извидување, управувани од турското Министерство за национална одбрана. BILSAT-1 и RASAT се научни сателити за набудување на земјата управувани од Институтот за истражување на вселенски технологии TBİTAK.
Заклучно со 2008 година, во Турција постоеле 17.502.000 оперативни фиксни телефони, ставајќи ја земјата на 18-то место во светот; додека во земјата имало регистрирано 65.824.000 мобилни телефони, рангирајќи ја земјата на 15-тото место во светот во текот на истата година.  Најголемиот фиксен телефонски оператор е Турк Телеком, кој исто така е сопственик на ТТНЕТ, најголемиот давател на интернет услуги во Турција. Најголеми оператори на мобилни телефони во земјата се Турксел, Водафон Турција, Авеа и ТТНЕТ Мобил.

Процесот на либерализација на телекомуникациите започнал во 2004 година по создавањето на Телекомуникацискиот орган и сè уште трае. Компаниите од приватниот сектор работат во мобилна телефонија, телефонија на далечина и пристап до Интернет. Дополнителни дигитални размени дозволуваат брзо зголемување на претплатниците; изградбата на мрежа на технолошки напредни меѓуградски линии, со користење на фибер-оптички кабел и ја олеснува комуникацијата помеѓу урбаните центри. До оддалечените области на земјата се стигнува со домашен сателитски систем, додека бројот на претплатници на мобилната телефонска услуга рапидно расте.

Меѓународната телефонска услуга од главната линија се обезбедува од подводен комуникациски кабел СЕА-МЕ-ВЕ 3 и подводни кабли со оптички влакна во Средоземното Море и Црното Море што ја поврзуваат Турција со Италија, Грција, Израел, Бугарија, Романија и Русија. Во 2002 година имало 12 сателитски земјени станици Интерлсат; и 328 мобилни сателитски терминали во системите Inmarsat и Eutelsat .

*Türksat A.Ş.* е примарен сателитски оператор за комуникации на Турција, контролирајќи ја серијата сателити Турксат. ТУБИТАК и турската воздушна индустрија имаат развиено сателити научни опсервации и извидувачки сателити како RASAT, Göktürk-1 и Göktürk-2.

Заклучно со 2001 година, во земјата постоеле 16 AM, 107 FM и 6 радиостаници со кратки бранови.

Заклучно со 2015 година, во Турција имало 42.275.017 корисници на Интернет, што е на 15-то место во светот; додека заклучно со 2012 година, во земјата имало 7,093,000 интернет-домаќини, на 16-то место во светот.

#### Сектор за туризам

[мини| Елудениз на Тиркизниот брег на Турција, кој е познат по своите нијанси на [Тиркизна боја|тиркизна и аквамарина, додека нејзината плажа е официјална плажа со сино знаме, честопати рангирана меѓу најдобрите 5 плажи во светот од страна на патниците и списанијата за туризам.]]
Туризмот е еден од најдинамичните и најбрзо развивачките сектори во Турција. Според туристичките агенции ТУИ АГ и Томас Кук, 11 од 100-те најдобри хотели на светот се наоѓаат во Турција. Во 2005 година имало 24.124.501 посетители во земјата, кои придонеле со 18,2 милијарди долари за приходите на Турција, со просечна потрошувачка од 679 американски долари по турист. Во 2008 година, бројот на посетители се искачил на 30.929.192, кои придонеле 21,9 милијарди долари за приходите на Турција. За 2011 година, Светската туристичка организација објавила 34.654.000 пристигнувања и 25 милијарди американски долари приходи за Турција. Според Светскиот совет за патувања и туризам, во 2012 година патувањето и туризмот дале вкупен придонес од 10,9% во турскиот БДП и поддржале 8,3% од сите работни места во земјата. Со текот на годините, Турција се појавила како популарно туристичко одредиште за многу Европејци, натпреварувајќи се со Грција, Италија и Шпанија. Одморалиштата во провинциите како Анталија и Мугла (кои се наоѓаат на Турската ривиера ) станале многу популарни меѓу туристите.

#### Финансиски сектор
[лево|мини| [Банкарска улица (Истанбул)|Банкалар Кадеси (Банкарска улица) била финансиски центар во Истанбул за време на османлискиот период. Завршена во 1892 година, седиштето на Отоманската централна банка се гледа лево.]]
Централната банка на Република Турција (*Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası* ) е основана во 1930 година, како привилегирано акционерско друштво. Банкатаима обврска да ги обезбедува паричните побарувања на државните земјоделски и трговски претпријатија. Со сите девизни трансфери исклучиво управува централната банка.

Првично основана како Османлиска берза ( *Dersaadet Tahvilat Borsası*) во 1866 година, и преорганизирана во сегашната структура на почетокот на 1986 година, Истанбулската берза (ИСЕ) е единствениот пазар на хартии од вредност на Турција. Во текот на 19 и почетокот на 20 век, Банкарската Улица во Истанбул претставувала финансиски центар на Отоманското Царство, каде што седиштето на Отоманската централна банка (основана како *Bank-ı Osmanî* во 1856 година, а подоцна реорганизирана како *Bank-ı Osmanî-i Şahane* во 1863 година)  и Османлиската берза (1866) се наоѓале. Банкарската Улица продолжила да биде главната финансиска област во Истанбул сè до 90-тите години на минатиот век, кога повеќето турски банки започнале да ги преместуваат своите седишта во модерните централни деловни области Левент и Маслак.  Во 1995 година, Истанбулската берза се преселила во сегашната зграда во кварталот Истиние. Истанбулската берза за злато е основана во 1995 година. Берзанската капитализација на котираните компании во Турција била проценета на 161.537.000.000 американски долари во 2005 година од Светска банка.

До 1991 година, основањето банка на приватниот сектор во Турција било предмет на строги владини контроли и регулативи. На 10 октомври 1991 година (десет дена пред општите избори на 20 октомври 1991 година), владата на АНАП на премиерот Месут Јилмаз им дала посебни дозволи на пет истакнати стопанственци (кои имале блиски врски со владата) да формираат свои приватни банки од мал обем. Тие биле *Kentbank* (сопственост на Сизер); *Park Yat Yrım Bankası* (сопственост на Карамехмет); *Toprakbank* (сопственост на Топрак); *Bank Ekspres * (сопственост на Бетил); и *Alternatif Bank * (сопственост на Доган). Нив ги следеле други приватни банки од мал обем основани помеѓу 1994 и 1995 година, за време на владата на ДЈП на премиерот Тансу Чилер, која вовела драстични измени во банкарските закони и регулативи; што го олеснил процесот за формирање банка во Турција, но исто така отворило и многу дупки во системот. Во 1998 година, во Турција работеле 72 банки, од кои повеќето биле во сопственост на градежни компании кои ги користеле како финансиски средства за вметнување пари во нивните други активности.
[мини|320x320пкс| Округот Бајракли во [Измир гледан од Егејското Море,|врска=Special:FilePath/İzmir.jpg]]
Како резултат на ова, во 1999 и 2001 година, владата на ДСП на премиерот Булент Еџевит морала да се соочи со две големи економски кризи кои биле предизвикани главно од слабиот и лабаво регулиран банкарски сектор; растечкиот трговски дефицит; и разорниот земјотрес во Измит од 17 август 1999 година. Турската лира, која била врзана за американскиот долар пред кризата во 2001 година, изгубила важна сума од својата вредност. Овој финансиски распад го намалил бројот на банки на 31. Премиерот Булент Еџевит морал да го повика реномираниот економист Кемал Дервиш да ја среди економијата и особено слабиот банкарски систем за да не се повтори слична економска криза.

Во моментов, турскиот банкарски сектор е меѓу најсилните и најекспанзивните во Источна Европа, Блискиот Исток и Средна Азија. Во текот на изминатата деценија од 2001 година, турската лира исто така добила значителен износ на вредност и ја задржа својата стабилност, станувајќи меѓународно разменлива валута уште еднаш (во согласност со инфлацијата што паднала на едноцифрени бројки од 2003 година.) Економијата пораснала со просечна стапка од 7,8% помеѓу 2002 и 2005 година. Фискалниот дефицит имал корист (иако во мала количина) од големите индустриски приватизации. Банкарството се нашло под стрес започнувајќи во октомври 2008 година, бидејќи турските банкарски власти ги предупредиле државните банки да не повлекуваат заеми од поголемите финансиски сектори.  Повеќе од 34% од средствата во турскиот банкарски сектор се концентрирани во Земјоделската банка (*Зират банка* ), Станбена банка (*Јапи Креди банкаси*), Исбанк (*Туркие иш банкаси*) и Акбанк. Петте големи државни банки биле преструктуирани во 2001 година. Политичката вклученост била минимизирана, а политиките за заеми биле променети. Постојат и бројни меѓународни банки, кои имаат филијали во Турција. Голем број арапски трговски банки, кои практикуваат исламско банкарство, исто така се присутни во земјата.
Владините регулативи донесени во 1929 година, од сите осигурителни компании барале да реосигураат 30% од секоја полиса со *Milli Reasürans TAŞ.* (Национална корпорација за реосигурување), основана на 26 февруари 1929 година. Во 1954 година, животното осигурување било изземено од ова барање. Осигурителниот пазар е официјално регулиран преку Министерството за трговија.

По неколку години ниско ниво на странски директни инвестиции (СДИ), во 2007 година Турција успеала да привлече 21,9 милијарди долари СДИ и се очекува да привлече поголема бројка во следните години. Серија големи приватизации, стабилноста поттикната од почетокот на преговорите за пристапување на Турција во ЕУ, силниот и стабилен раст и структурните промени во банкарскиот, малопродажниот и телекомуникацискиот сектор придонеле за порастот на странските инвестиции.

Во последниве години, хронично високата инфлација била ставена под контрола и ова довело до лансирање на нова валута, „Новата турска лира “, на 1 јануари 2005 година, за зацементирање на аквизицијата на економските реформи и бришење на остатоците на нестабилна економија. На 1 јануари 2009 година, Новата турска лира повторно била преименувана во „Турска лира“, со воведување на нови банкноти и монети .

## Најголеми компании
[мини|320x320пкс| Лево надесно: Акбанк, [Турска Бизнис Банка|Туркие Иш Банкаси, седиштето на Јапи Креди и Финансбанк во Левент, Истанбул .]]
Коч Холдинг, Сабанџи Холдинг, Група Анадолу, Еџзаџибаши Холдинг и Зорлу Холдинг се меѓу најголемите индустриски конгломерати во земјата, со деловно работење во мноштво различни сектори.

Во 2014 година, 12 турски компании биле наведени на списокот *Форбс Глобал 2000* - годишно рангирање на најдобрите 2000 јавни компании во светот според списанието Форбс. Банкарската индустрија води со 5 компании во списокот, следена од телекомуникациската индустрија која има 2 компании на списокот. Исто така, постојат 2 конгломерати проследени со индустрии за транспорт и пијалаци со по 1 компанија. Од 2014 година, котираните компании биле:

## Надворешна трговија и инвестиции
лево|мини| Турција се приклучи на Царинската унија на Европската унија (ЕУЦУ) во 1995 година.
Од 2016 година, главните трговски партнери на Турција се Германија, Русија и Велика Британија, ОАЕ, Ирак, Италија и Кина, многумина се врвни и во извозот и во увозот. Турција ја искористи царинската унија со Европската Унија, потпишана во 1995 година, за да го зголеми индустриското производство за извоз, додека има корист од странските инвестиции со потекло од ЕУ во земјата. Покрај Царинската унија, Турција има договори за слободна трговија со 22 земји.

Многу голем аспект на трговијата во Турција се врти околу автомобилската индустрија, каде најголем извоз се нејзините автомобили, сочинувајќи 13,2 милијарди долари. Друг врвен извоз од земјата е злато, камиони за испорака, делови за возила и накит, што е, соодветно, 6,96 милијарди долари, 5,04 милијарди долари, 4,64 милијарди долари и 3,39 милијарди долари. Овие вредности се пресметуваат со употреба на ревизијата на класификацијата на Хармонизиран систем во 1992 година. Компаративно, увезува многу исти индустрии, како што се злато проценето на 17,1 милијарди долари, рафинирана нафта со 9,8 милијарди долари, автомобили со 8,78 милијарди долари, делови за возила со 6,34 милијарди долари и старо железо со 5,84 милијарди долари.

Турција е исто така извор на странски директни инвестиции во централна и источна Европа и ЗНД, со вложени над 1,5 милијарди долари. Инвестирани се 32% во Русија, пред се во секторот природни ресурси и градежништво, и 46% во соседите на Турција во Црно Море, Бугарија и Романија . Турските компании имаат големи акции на СДИ во Полска, со околу 100 милиони долари.

Градежните и договорните компании, како што се Енка и Текфен, беа значајни играчи во економијата на земјата.

## Природни извори

### Енергија

мини|Обновливата енергија го зголемува индустриското производство во Турција
Енергетскиот сектор е главниот извор на емисии на стакленички гасови од страна на Турција и придонесува за климатските промени во Турција, што пак влијае на економијата со зголемување на сушите, со што се намалуваат земјоделството и хидроенергијата во Турција. До 2020 година, според „ Карбон Тракер“, и новата ветерна и сончевата енергија биле поевтини од изградбата на нови централи за јаглен; и тие предвидиле дека ветерот ќе стане поевтин од постојните постројки за јаглен во 2027 година, а сончевиот во 2023 година: така тие велат дека изградбата на електрична централа Афшин-Елбистан Ц би било губење пари (проценети 17 милијарди лири ) 

#### Нафта и природен гас
Турција е производител на нафта и природен гас, но нивото на производство од државната ТПАО не е доволно за да ја направи земјата самостојна, што ја прави Турција нето-увозник и нафта и на гас.

Гасоводната мрежа во Турција опфаќа 1,738 километри за сурова нафта, 2,321 километри за нафтени деривати и 708 километри за природен гас според податоци од 1999 година. Гасоводот Баку — Тбилиси — Џејхан, вториот најдолг нафтовод во светот, бил отворен на 10 мај 2005 година. Гасоводот испорачува сурова нафта од сливот на Каспиското Море до пристаништето Џејхан на турскиот средоземен брег, од каде што се дистрибуира со цистерни за нафта на светските пазари. Планираниот гасовод Набуко исто така ќе поминува низ Турција и ќе им обезбеди на земјите -членки на Европската унија природен гас од сливот на Каспиското Море. Синиот поток, главен гасовод за преку Црно Море, работи од 17 ноември 2005 година и доставува природен гас од Русија во Турција. Гасоводот Тебриз - Анкара е гасовод со 2,577 километри мрежа на природен гас, кој се протега од Тебриз во северозападен Иран до Анкара во Турција. Гасоводот бил пуштен во употреба на 26 јули 2001 година. Во Ерзурум, гасоводот Јужен Кавказ, кој бил пуштен во употреба на 21 мај 2006 година, е поврзан со гасоводот Иран-Турција.

Турција во август 2020 година открила големо наоѓалиште на гас во Црното Море.

#### Јадрена енергија
За да ги покрие зголемените енергетски потреби на своето население и да обезбеди континуирано зголемување на животниот стандард, Турција планира да изгради неколку јадрени централи . По изградбата на експериментални реактори, предлозите за изградба на големи атомски централи биле презентирани уште во 50-тите години од минатиот век од страна на Турскиот орган за атомска енергија  но плановите постојано биле откажувани дури и откако биле дадени понуди од заинтересирани производители заради високи трошоци и безбедносни проблеми. Турција отсекогаш ги избирала реакторите CANDU затоа што тие согоруваат природен ураниум кој е евтин и е достапен на локално ниво и затоа што можат да се напојуваат на гориво. Првите атомски централи во Турција се очекува да бидат изградени во областа Акују во Мерсин, на средоземниот брег; во округот Инџебурун во Синоп, на брегот на Црното Море ; и во Лозенград на брегот на Црното Море.

#### Геотермална енергија
Турција има петто највисоко директно искористување и капацитет на геотермална моќ во светот.
мини|Обновливата енергија го намалува увозот на фосилни горива во Турција
[мини|225x225пкс| [Ветроелектрана|Ветерна електрана во Бозкаада]]
До крајот на 2010-тите Турција постигнала енергетска безбедност - делумно со зголемување на капацитетот за регасификација и капацитетот за складирање на гас.

Пропорцијата на обновлива енергија во Турција е двојно поголема од просекот на ЕУ, со околу 25-26%. Турција планира да го зголеми ова на 30% до 2023 година.

Уделот на обновлива енергија, кој служи како еден од најважните столбови на Националната енергетска и рударска политика и предводен од хидро, ветер и сончева енергија, достигнала 32 проценти во третиот квартал на 2017 година, надминувајќи ја целта од 30 проценти што била поставено за 2023 година.

Турција го предводела патот во Европа со зголемување од 1,79 GW на сончевиот капацитет, со што земјата станала еден од најперспективните пазари во однос на сончевиот бизнис.

### Минерали
Турција е рангирана на десеттото место како производител на минерали во светот според различноста. Во Турција во моментов се произведуваат околу 60 различни минерали. Најбогатите наоѓалишта на минерали во земјата се борни соли, резервите на Турција изнесуваат 72% од вкупните светски извори. Според CIA World Factbook, други природни ресурси вклучуваат јаглен, железна руда, бакар, хром, ураниум, антимон, жива, злато, Барите, борати, Целестин ( стронциум ), пила, момирок, варовник, магнезит, мермер, перлит, пемза, пирити (сулфур), глина, обработливо земјиште, хидроенергија и геотермална моќ .

## Животна средина
мини|Обновливата енергија ја зголемува вработеноста во Турција
Еколозите тврдат дека некои активности за подобрување на животната средина ќе имаат корист и на економијата, на пример: дека инвестирањето во ветерна и сончева енергија ќе создаде работни места.

## Регионални диспаритети
Според податоците на Евростат, турскиот БДП по глава на жител прилагоден според стандардите на куповната моќ изнесува 64 проценти од просекот на ЕУ во 2018 година.

Богатството на земјата е главно концентрирано на северозапад и запад, додека истокот и југоистокот страдаат од сиромаштија, пониско економско производство и повисоки нивоа на невработеност. Сепак, во согласност со брзиот раст на БДП на Турција во текот на првите две децении на 21 век (со кратки периоди на стагнација и рецесија), делови од Анадолија започнале да достигнуваат повисок економски стандард. Овие градови се познати како Анадолски тигри .

## Наводи

## Надворешни врски

* Инвестирајте во Турција 
* Турција Откријте го потенцијалот 
* ОЕЦД
* Турција статистика за трговија, Светска банка
*     
* Тарифи што ги применува Турција како што е предвидено со Мапата за пристап на пазарот на ITC, онлајн база на податоци за царински тарифи и побарувања на пазарот
* Платформа за знаење за зелен раст