Малта

**Малта** () — мала и густо населена островска држава која ја сочинува архипелаг во средината на Средоземното Море. Трите најголеми и населени острови се: Малта, Гоцо и Комино, додека помалите како Филфа, Коминото и др. се ненаселени. Иако Малта геофизички е дел на Северна Африка (лежи на африканската континентална плоча, на југ од Сицилија, источно од Тунис и северно од Либија) ова земја геополитички се наоѓа во Јужна Европа. Малтешкиот е единствениот семитски јазик од афроазиската група на јазици кој се говори во една европска држава. Малта е членка на Комонвелтот, а од 1 мај 2004 г. членува и во Европската Унија. Како таква најмала по површина и број на население во таа организација.

## Историја
Малта е населена од околу 5200 п.н.е., по доаѓањето на доселениците од островот Сицилија. [36] Значајна праисториска неолитска култура обележана со мегалитички структури, кои датираат од в. 3600 п.н.е., постоеле на островите, како што се гледа од храмовите на Мнајдра, Гантија и други. Феникијците колонизирале Малта помеѓу 800-700 п.н.е., со својот семитски јазик и култура. [37] Тие ги користеле островите како извор од каде што ги проширија морските истражувања и трговијата со Медитеранот, додека нивните наследници, Картагинците, биле соборени од Римјаните во 216 п.н.е., со помош на жителите на Малтес, под кои Малта станала муниципија [38]. ]

По периодот на византиското владеење (4 до 9 век) и веројатно вреќа од страна на вандалите [39], островите биле нападнати од Агхалаби во 870 г. н.е. Судбината на населението по арапската инвазија е нејасна, но се чини дека островите можеби биле целосно депопулирани и најверојатно биле повторно населени на почетокот на вториот милениум од страна на доселеници од арапска власт, Сицилија, која зборувала на сикуло-арапски. [40]
Муслиманското владеење било прекинато од страна на нормандите кои го освоиле островот во 1091 година. Островите биле целосно рекривизирани до 1249 година. [41] Островите биле дел од Кралството Сицилија до 1530 година, и на кратко биле контролирани од страна на Капетанската куќа Анжу. Во 1530 година Чарлс I од Шпанија ги дал малтеските острови на Орден на витези од болницата на Свети Јован Ерусалим во вечен закуп.

* околу 5200 п.н.е. - прво населување на островите.
* околу 3600 п.н.е. - почеток на храмскиот период.
* околу 2500 п.н.е. - крај на храмскиот период.
* 400 п.н.е. - земјата е под власта на Картагина.
* 218 п.н.е. - земјата е во состав на Римското Царство.
* 870 - со Малта завладејуваат Маврите
* 1091 - грофот Рожер I воведува норманска власт.
* 1127 - христијанството се враќа во Малта.

### Витезите Болничари

На 23 март 1530, Карло V, светиот римски император, ги дал островите на Витезите Болничари под водство на Филип Виље де Лиљ-Адам, во постојан закуп за кој тие плаќале годишен данок од еден малтешки сокол. Овие витези, воен религиозен ред познат и како Редот на Свети Јован, а подоцна и како Малтешки витези, биле истерани од Родос од страна на Османлиите во 1522.

Витезите Болничари владееле со Малта и Гозо помеѓу 1530 и 1798. Во овој период, стратешкото и военото значење на островот значително се зголемило бидејќи малата, но сепак ефикасна флота на Редот на Свети Јован ги започнувала своите напади од оваа нова база насочени кон морските патишта на Осмалиите во Средоземното Море.

Во 1551, населението на островот Гозо (околу 5,000 жители) биле однесени во ропство од страна на берберски пирати во Северна Африка.

Витезите, предводени од Жан Паризо де Валет, успешно ја одбил Големата опсада на Малта од страна на Османлиите во 1565. Витезите, со помош на португалски, шпански и малтешки сили, го одбиле нападот. По опсадата тие одлучиле да ги зголемат утврдувањата на Малта, особено во областа на внатрешното пристаниште, каде што бил изграден нов град и наречен Валета, во чест на Валет. Биле изградени и стражарници покрај брегот – кулите на Вињакур, Ласкарис и Де Редин&nbsp;– наречени по Големите мајстори кои ја нарачале нивната изградба. За време на присуството на Витезите на островот, тој доживеал изградба на многу архитектноски и културни проекти, како што е обновата на градот Виториоза (денешен Биргу) и изградбата на нови градови како Рохан (денешен Зебуџ). Сепак, до крајот на 1700-те моќта на Витезите опаднала и Редот станал непопуларен помеѓу локалното население.

### Францускиот период и освојувањето на Британците

Владеењето на Витезите завршило кога Наполеон ја освоил Малта на пат кон Египет за време на Француските револуционерни војни во 1798. Во периодот од 12–18 јуни 1798, Наполеон престојувал во Палацо Паризио во Валета. Тој ја реформирал националната администрација со создавање на Владина комисија, дванаесет општини, управа за јавни финансии, ги укинал сите феудални права и привилегии, го укинал ропството и доделил слобода на сите турски и еврејски робови. Потоа отпловил за Египет, оставајќи значителен гарнизон во Малта.

Останатите француски сили станале непопуларни кај Малтежаните, особено поради нивното непријателство кон католицизмот и ограбувањето на локалните цркви за финансирање на воените походи. Француската финансиска и религиозна политика толку ги налути Малтежаните што тие се побуниле, принудувајќи ги Французите да го напуштат островот. Велика Британија, заедно со Кралството Неапол и Кралството Сицилија, испратиле муниција и помош на Малтежаните, а Британија испратила и морнарица, која ги блокирала островите.

На 28 октомври 1798, капетанот Сер Александар Бол успешно ги завршил преговорите со францускиот гарнизон на Гозо за предавање и трансфер на островот на Британија. Британците го предале островот на локалците истиот ден, кој бил администриран од Саверио Касар во име на Фердинанд III од Сицилија. Гозо останал независен до 1801 кога Касар бил отстранет од Британците.

Генералот Клод-Анри Белгранд де Вобоа ги предал своите француски сили во 1800. Малтешките лидери побарале од Сер Александар Бел островот да стане британски доминион. Малтежаните создале Декларација за правата во која тие се согласиле да бидат „под заштита и суверенитет на Кралот на слободниот народ, Неговото Височество и Крал на Обединетото Кралство на Велика Британија и Северна Ирска“. Во Декларацијата исто така се наведува дека „неговото Височество нема право да ги отстапи овие острови на било која власт...ако одбери да ја повлече својата заштита, и да се откаже од својот суверенитет, правото на избор на друг суверен, или на управување со овие острови, ни припаѓа само нам, жителите и староседелците.“

### Британската империја и Втората светска војна
Во 1814, со Парискиот договор, Малта официјално станала дел од Британската империја и се користела како поморска станица и седиште на флота. Со отворањето на Суецкиот Канал во 1869, положбата на Малта на половина пат помеѓу Гибралтарскиот Проток и Египет се покажала како нејзина главна предност, и се сметала за важна станица на патот кон Индија, централна трговска рута за Британците.

Турски воени гробишта по нарачка на султанот Абдул Азис биле изградени помеѓу 1873 и 1874 за паднатите османлиски војници во Големата опсада на Малта.

Помеѓу 1915 и 1918, за време на Првата светска војна, Малта станала позната како *Медицинската сестра на Медитеранот* поради големиот број на ранети војници кои се лекувале таму. Во 1919, британските трупи пукале во толпа кои протестирале против новите такси, убивајќи четворица. Овој настан, познат како *[[Sette Giugno]]* ("7 јуни"), се одбележува секоја година и е еден од петте национални празници. До Втората светска војна, во малтешката политика доминирало јазичното прашање за кое се спротивставиле италофонските и англофонските партии.

Пред Втората светска војна, Валета била седиште на Медитеранската флота на Кралската морнарица; сепак, и покрај приговорите на Винстон Черчил, командата била преместена во Александрија, Египет, во 1937 од страв дека била премногу подложна на воздушни напади од Европа. За време на војната Малта одиграла важна улога за Сојузниците; како британска колонија, сместена блиску до Сицилија и морските траси на Оската, Малта била бомбардирана од италијанските и германските воздушни сили. Малта била користена од Британците за напади врз италијанската морнарица и имала база за подморници. Се користела и како место за прислушување, пресретнувајќи ги германските радио пораки. Храброста на малтешкиот народ за време на втората опсада на Малта било причина за кралот Џорџ VI да го додели Крстот на Свети Георги на колективна основа на 15 април 1942. Приказ на Крстот на Свети Георги денес се наоѓа на знамето и грбот на Малта.

### Независност и Република
Малта се здобила со независност како Држава Малта на 21 септември 1964 (Ден на независноста). Според Уставот од 1964, Малта првично ја задржала кралицата Елизабета II како Кралица на Малта, а со тоа и шеф на државата, при што генерал-губернатор ја извршувал власта во нејзино име. Во 1971, Лабуристичката партија предводена од Дом Минтоф победила на изборите, што резултирало со прогласување на република на 13 декември 1974 (Денот на републиката) во рамките на Комонвелтот. Договорот за одбрана кој бил потпишан набргу по независноста, и бил репреговаран во 1972, истекол на 31 март 1979 (Ден на слободата). По истекот, британската база била затворена и земјиштето претходно контролирано од Британците и било доделено на малтешката влада.

По заминувањето на преостанатите британски трупи во 1979, земјата го интензивирала своето учество во Движењето на неврзаните. Малта прогласила политика на неутралност во 1980. Истата година, три локалитети, вклучивајќи го и главниот град Валета, биле впишани во листата на Светско наследство на УНЕСКО. Во 1989, во Малта се одржал самит помеѓу американскиот претседател Џорџ Х. В. Буш и советскиот лидер Михаил Горбачов, нивна прва средба лице в лице, што го сигнализирал крајот на Студената војна. Меѓународниот аеродром Малта бил отворен и станал целосно оперативен на 25 март 1992, што ја поттикнало авионската и туристичката индустрија. Референдум за придружување на Европската Унија бил одржан на 8 март 2003, при што 53.65% од гласовите биле за. Малта се придужила на Европската Унија на 1 мај 2004 и на Еврозоната на 1 јануари 2008.

## Географија и клима

мини|лево|Топографска карта на Малта

Малта е мала и густо населена островска држава која ја сочинува архипелаг во средината на Средоземното Море. Климата во Малта е средоземномна. Малта е расположена на трите најголеми и населени острови се: Малта, Гоцо и Комино, додека помалите како Филфа, Коминото и др. се ненаселени. Островот се наоѓа на околу 90 километри јужно од Сицилија и на 250 километри од Северна Африка. Најголемиот остров Малта има 245,7 км2, долг е 27 км а широк 14,5 км. Должината на неговата крајбрежна линија изнесува 137 километри. Брегот на островот е скалест. Малта нема езера ниту реки, но сепак 50% од нејзината почва е обработлива. Слатка вода на островот се добива со преработка на солената морска вода.

## Политички систем

## Административна поделба

мини|десно|300п|Карта на општините во Малта
Малта е поделена на 68 општини, наречени „месни совети“ (*kunsilli lokali*). Општините се единствената административна единица во земјата. Шесте окрузи и трите региони служат само за статистички цели.

## Стопанство

Малта е класифицирана како напредна економија заедно со 32 други земји од страна на Меѓународниот Монетарен Фонд (ММФ). До 1800 Малта зависела од производството на памук, тутун и изградба на бродови.

## Сообраќај
Во оваа држава сообраќајот се одвива на лева страна, како и во Велика Британија. Земајќи ја предвид големината на државата, бројот на автомобили е прилично голем; четврта држава во Европската Унија. Во 1990 година, во државата биле регистрирани 182.254 автомобили, што претставува 582 автомобили на километар квадратен. На Малта има 2.254 километри пат, од кои 1.972 км (87,5%) е асфалтиран, а 282 км е неасфалтиран.

Главно превозно средство во државата е автобусот, кое е прилично евтино превозно средство. Најголем број од автобусите тргнуваат од централниот терминал во Валета. Автобусите возат на островот уште од 1905 година, па денес таму претставуваат туристичка атракција. Но сепак денес традиционалните автобуси се заменуваат со модерни. Во минатото автобусите биле обоени според рутата која ја возеле, после што биле обоени сите во зелена боја. Денес сите автобуси се обоени во жолта боја, со портокалова или пак со црвена црта.

[мини|десно|[Ербас А320 семејство|Ербас А320 на *Air Malta*]]
Денес низ Малта се возат околу 500 автобуси, од кои поголемиот дел се во сопственост на самите возачи. Автобусите возат спрема единствен распоред кој е одреден од државните институции. Статистички гледано, со малтешките автобуси се превезуваат 31 милион патници годишно. Половина од автобусите возат за јавниот превоз, додека другата половина служат за приватен и училиштен превоз.

## Население, јазик и религија
### Религија
мини|лево|Катедралата Св. Јован во Валета
#### Христијанство

Црквата во Малта е опишана во книгата на Апостолските дела, според која таа била основана од страна на Свети Апостол Павле и Свети Публиј, како нејзин прв епископ. Се верува дека Свети Павле престојувал на островот во 60 г., по што оттаму заминал за Рим. Денеска постојат неколку катакомби кои го потврдуваат ранохристијанскиот карактер на Малта. Според преданијата, римскиот управник на Малта, Публиј, во времето на Свети Павле, станал првиот епископ на Малта по неговото преобратување во христијанство.

Додека малтешките острови биле под власта на витешкиот ред Болничари (XV - крај на XVIII век), Големиот мајстор имал статус на управител на католичката црква, и уживал посебни односи со папата. Со текот на годините, моќта и власта на витешкиот ред се намалила, за на крај да заврши со доаѓањето на Наполеон Бонапарт на островот (1798), на патот кон неговиот поход на Египет.

Во 1814 година, Малта станала дел од Британската Империја во согласност со Парискиот договор. Британското владеење траело вкупно 150 години, до 1964 г. кога Малта стекнала независност. Британска власт на островот ги донела првите протестантски односно англикански мисионери, но римокатолицизмот и понатаму останал доминантен како традиционална вероисповед во историјата на земјата.

#### Други религии

Еврејското население на Малта била една од најголемите верски организации во средниот век во времето на Норманите. Во 1479 г, Малта и Сицилија потпаднале под власта на Арагон и, според указот издаден од страна на шпанските власти (1492), сите Евреи биле принудени да ја напуштат земјата. Неколку малтешки Евреи биле христијанизирани со цел да можат да останат.

Во земјата опстојуваат и други верски организации, како протестанти, Јеховини сведоци, баптисти, муслимани итн.

## Музика во Малта

## Спорт во Малта

## Поврзано
* Малтежани

## Наводи

## Надворешни врски
* Службен портал на владата на Малта 


Категорија:Јужна Европа
Категорија:Држави во Европа
Категорија:Поранешни колонии на Британија
Категорија:Средоземни земји
Категорија:Островски земји
Категорија:Феникиски колонии
Категорија:Држави и територии настанати во 1964 година
Категорија:Членки на Комонвелтот