Душан Радиќ

**Душан Радиќ** (Сомбор, 10 април 1929 - Белград, 3 април 2010) бил српски композитор, професор и редовен член на САНУ.

## Биографија
Роден е во Сомбор, каде што завршил основно училиште и две одделенија гимназија. Во исто време го посетувал музичкото училиште на Српското црковно пеачко друштво. Во 1941 година се преселил во Белград, а образованието го продолжил во Втората машка гимназија и во музичкото училиште Станковиќ. Во 1946 година се запишал на Музичката академија во Белград, во класата по композиција на Миленко Живковиќ, кој му бил ментор до 1954 година. Заминал во Париз да студира кај Дариус Мијо и Оливие Месијан во 1957 година, за да ги заврши постдипломските студии во 1962 година повторно во класата на Миленко Живковиќ.

Веќе во своите студентски трудови, тој покажал склоност кон иновативност и потрага по различни изразни средства од оние од доцниот романтичен и/или социјал-реалистички канон. Ретко цитирал народни мелодии, иако „го откривал своето потекло од српската почва“, додека вокалните делови често ги третирал инструментално, нагласувајќи ја ритмичката компонента. Неговата *Соната Лест* за пијано, напишана за време на неговите студии, била премиерно изведена во 1952 година од Мирјана Шуица, што го привлекло вниманието на Радиќ кон музичката јавност. *Симфонијата* во три движења, дипломско дело на Радиќ, била претставена пред публиката на концертот на Белградската филхармонија под диригентство на Живојин Здравковиќ, на 8 јуни 1954 година. Истата година, на 17 март, на концертот на композиции од Душан Радиќ и Енрик Јосиф, со учество на Љубица Врсајков и Ружица Мијатовиќ*, била изведена реализацијата на Листата*, тринаесет крокови, потоа во верзија за сопран и пијано. Критичарите во врска со овој концерт го оспорувале прашањето за модернизмот и реализмот, нагласувајќи, секој од своја страна, по кој пат треба да оди српската музика. „*Во пресрет на Марија“,* кантатата била премиерно изведена на 27 март 1957 година од членовите на Белградската филхармонија и хорот на Радио Белград под раководство на Оскар Данон, со учество на Бисерка Цвејиќ и Љубо Тадиќ. Истиот оркестар го диригирал Драгољуб Ерик подоцна истата година (26. Ноември) изведено е и *Дивертименто* за гудачки оркестар, вибрафон и перкусии.

Радиќ работел како слободен уметник 25 години (од 1954 до 1979 година), а во 1979 година бил избран за професор по композиција на Академијата за уметности во Нови Сад, каде што се занимавал со педагошка работа до пензионирањето. Специјализирал во Париз, Москва, Рим, Рига, Киев, Санкт Петербург, Прага и Лондон . Четири и пол децении бил активен во музичкиот живот на Србија, меѓу другото и како член на Сојузот на композиторите на Србија од 1949 година. Добитник е на повеќе награди и признанија (Награда на Друштвото на композиторите на Југославија 1954; Октомвриска награда на град Белград 1959 година; награда Петар Коњовиќ 1972 година и др.). За дописен член на Српската академија на науките и уметностите е избран во 1972 година, а за редовен член во 1983 година.

Починал на 3 април 2010 година во Белград.

## Творештво
Операторот на Радиќ се состои од музичко-сценски дела како што се операта *Љубовта е главната работа* и балетот *Баладата за залутаната месечина*; вокално-инструментални достигнувања *Ќеле кула, Вертикална земја, Во пресрет на Марија, Сцени од селото, Список, Пејсажи, Опседната спокојство*; композиции за оркестар *Симфонија, симфонија, две симфониски слики, дивертименто, концертино, варијации на народна тема*; парчиња за камерни состави и соло инструменти.

### Музички јазик
Остра хармонија и политоналност веќе можело да се најдат во дипломското дело на Радиќ, *Симфонии*. Сепак, сегментите на лирски тон и „лежерно спокојство“ не се невообичаени во неговите дела. Радиќ главно ја постигнувал впечатливоста на своите теми користејќи шерцо, бурлески ритми, поради што во неговите дела често се зборува за гротеска и пародија. Композиторот не го напуштил тонското размислување, иако неговите клишеа се предизвикани од необичниот третман на паралелните акорди и посебните остинато фигури.

### ''Баладата за залутаната месечина''
*Баладата за залутаната месечина* е балет во три слики на Душан Радиќ од 1957година, напишана според либретото на Бора Ќосиќ . Социо-психолошки заплет, обоен со фикција, Радиќ музикализација со доминантно неокласичен израз, посветувајќи посебно внимание на формирањето на ритамот, кој често предизвикува асоцијации со џезот. Авторот составил и концертна свита со музика од овој балет.

Пролог и прва слика. Поетот, инаку вработен во научниот институт, на секој чекор – на улица, на фудбалски натпревар, на плажа, во неуспех со секретарката – чувствува дека не му припаѓа на светот околу него. Убеден од неговиот двојник - неговото друго, иронично-рационално јас - тој тргнува да го бара својот љубовен идеал меѓу ѕвездите, разменувајќи улоги со Месечината.

Друга слика. Ни во рајот, поетот не го наоѓа оној што го бара. Залудно го мами зелената комета; небесното јавно мислење е навредено од неговата рамнодушност, а Поетот конечно е принуден да се спаси со скокање на земја.

Трета слика. На земјата, поетот сè уште ја бара жената од своите соништа; за момент се чини дека ја нашол на шанкот, но следува разочарување и тој продолжува со талкањата. Самата содржина на балетот свртена кон секојдневниот живот ( се споменуваат локализми како Доркол и Мажестик) е невообичаена, а некои интервенции во формата создадале хибридна форма - појава на рецитатори, на пример, кои се мешаат во дејството и меѓу балетот. танчери, елементи на џезот, па дури и џез-ансамблот на сцената.

Крајот на 4-тата слика, кога поетот изјавува „Јас сум сам на сцената“, може да доведе до целосно отстранување на невидливиот ѕид помеѓу изведувачот и гледачот во смисла на напуштање на делото, релативизирање на неговото значење, што би значело предвидувајќи важен елемент на современиот театар воопшто. Антолошката сцена на балетот е на самиот крај кога поетот во кафана, во вистински ироничен пресврт, го убива самоубиецото, на позадината на тажната, автентична кафанска музика, без никаква трагедија, речиси рутинска, но и без тежина што може да евентуално го загрозуваат наметнатиот музичко-разновиден карактер на делото. Радиќ за ова дело изјави: „Како млад композитор, почетник, ме вознемируваа новите откритија, новите сознанија и сѐ уште свежите сеќавања на ужасите на војната. Кога адолесцентната возбуда стивна, кога ококорените очи почнаа да изгледаат поприсебно, светот се претвори во бурлеска; Ја искористив мојата имагинација за да прикривам премногу сериозни работи. Искуството ме научи дека играта треба да се продолжи многу поопуштено и дека несреќите не треба да се сфаќаат буквално. Се свртев кон театарот. Почнав да пишувам балет, па опера, се со намера да дадам само прифатливо охрабрување за слушателите, гледачите и поттик за самостојно решавање на животните загатки со лесно прифатлива музика. Заплетот е замислен како пародија на романтичната љубов, „љубовта пред се“. Тоа е лесна и ненаметлива приказна за поетската душа и секојдневните илузии. Понекогаш жива, понекогаш тажна, „пијачка“ музика и многу живописни стихови, сакав нечувствително да ја наведам публиката да размислува за механизираниот механизам на денешницата, да ги разбуди нивните духовни активности, затоа, оние активности кои се прилично мрзливи во денешницата, како што вели Чаплин. рекол: „модерно време“. Колку повеќе разновидност во играта, толку повеќе веселост во музиката, толку поживописни сцени со воздржана инструкција „се е добро што добро завршува“! Мислам дека „динамичното“ либрето и „танцовата“ музика даваат благодарни можности за богат театарски спектакл на современ израз. . . . Ќе спомнам уште една специфичност на овој балет. Во музичкото ткиво вметнав ритмички и мелодични елементи на џезот, секако стилизирани, прилагодени на целината за да не го нарушам стилското единство. На третата слика дури на сцената (во кафе-барот) се појавува вистински џез квинтет. И како уште еден додаток на вообичаените изразни средства на класичниот балет, мислам дека пантомимските сцени би биле многу применливи, а исто така, добредојдена е дискретна употреба на акробации. “

### Две симфониски слики
*Две симфониски слики* од 1953 година, се состои од диптих во чија крајна позиција на оркестарот му се придружуваат женски хор и соло мецосопран. Радиќ, како мото на делото, на партитурата напишал цитат од Оскар Вајлд: „... И знам дека кога цвеќето значи дел од желбата, чекаат солзи во чашките од роза. „Првата слика ги опишува контурите на слободно обработената форма на соната во која основата на темата е хоралата на дувачки инструменти и шерцо линијата на сложени метрики. Трите делови од втората слика се постигнуваат со симетрично позиционирање на растојание од два дела во форма на рондо, меѓу кои, како оска на симетријата, има интермецо наречено *Елегија*. Напнатата тема со септимски скокови на соло виолината се менува во првиот дел со живи изведби на мецосопрани, додека во вториот оркестарскиот материјал е спротивен на хорскиот дел.

### Список, тринаесет крокија за тринаесет изведувачи
Создаден за време на студиите како дело за сопран и пијано, *Список, тринаесет крокови за тринаесет изведувачи*, Радиќ конечно го завршил во 1954 година, инструментирајќи го за сопран, мецосопран, обоа, англиски хорна, саксофони, бас кларинет, харфа, контрабас и перкусии. Во својата оригинална форма, делото ја добило наградата на Здружението на композиторите на Југославија. Композицијата е напишана на концизните стихови на Васко Поуп, кој, според Радиќ, „ја слика внатрешната природа на предметите, нивниот жив, хуманизиран карактер“. Лапидарноста на поетскиот израз резултирал со „балканизирана“ структура на музичкиот тек, што се одразува не само во бројот на „скици“, туку и во нивните меѓусебни односи. Имено, Радиќ во *Списокот* манипулирал со многу голем фонд на изразни средства, смело третирајќи ги деловите, движејќи ги од тогаш вообичаениот хабитус. Вокалниот дел е особено динамичен, бидејќи интензитетот и квалитетот на изразувањето се постигнуваат преку пеење, остинато мотиви и говори, како и мелизми и инструментална обработка на гласот.

### Гунгулици
*Гунгулици* за мешан хор е композиција инспирирана од фолклорот и делото на Стеван Мокрањац. Материјалот за ова дело Радиќ го нашол во збирката на Владимир Ќорѓевиќ *од предвоена Србија*. Тој не се водел од принципите на автентичност и територијална кохерентност на звучниот материјал, туку ги избирал песните според звучноста. Така, во овој дел има ритуални, љубовни, хумористични мелодии, чија низа не опишува никаква „логична“ драматургија, како што е познато од Руковети. Радиќ ја продолжил народната практика на користење иста мелодија за различни текстови и обратно, а со користење на мелодии со тесен опсег што најчесто ги користи за формирање остинато блокови, не се стреми кон „автентичен“ фолклор, туку создава модернистичка конструкција на намален израз.вторите согласки имаат одредени врски со традицијата на народното пеење, но пред се можат да се гледаат како дел од неокласичните тенденции на авторот.

### Профан ораториум
**Профан ораториум** е композиција од 1974 година за 3 рецитатори, 3 камерни групи инструменти, 4 оркестри, 4 тимпани, оргули и касета. Премиерно беше прикажан во 1979 година. години. За време на компонирањето на ова дело, Радиќ ги користел за него вообичаените симулациски модели од доменот на народната и популарната музика, но и оние кои се познати од историјата на авангардата, како што се алеаторика, перформанс, звучна поезија и електронски медиуми. Композиторот посегнал и по цитати од клавирските дела на Александар Скрјабин и Игор Стравински. За ова достигнување авторот вели: „Ораториото не е пресвртница во мојата работа, како што некои мислеа . . . Не сакав да измислувам ништо ново. Немам амбиции за откривање, не сакам голи експерименти без резултати, не се калеми на научни теории на музичкото ткиво. Едноставно, како уметник, се обидов да конструирам форма од моите сегашни „музички течности“ како моја претстава за сликата на нашето време“.

## Список на значајни дела
Музичко-сценски дела

* балет *Баладата за залутаната месечина* (1957)
* опера *Љубовта е главната работа* (1962)

Вокално-инструментални достигнувања:

* *Список* (1952/54)
* *Исправена земја* (1964)
* *Во пресрет на Марија* (1955)
* *Опседнат со спокојство* (1954)
* *Ќеле кула* (1957)
* (1974)

Композиции за оркестар:

* *Две симфониски слики* (1953)
* *Симфонија* (1954)
* *Забава* (1956)
* *Кончертино* (1956)

Хорски композиции:

* *Гунгулици* (1953)

Комерни дела:

* Гудачки квартет оп.24, бр.1 (1997)

Дела за пијано:

* Соната за пијано (1950)

### Нотни изданија (избор)

* Соната Леста (УКС, 1985)
* Четири сонатини (УКС, 1986)
* Три прелудиума (UKS, 1985)
* Пијано свита (авторско издание)
* Прелудио, Ариета и Токатина за харфа (авторско издание)
* Сонатина оп.1 бр. 2 за обоа и пијано (Белград, 1984), партитура и расположение
* Приказна, за труба и пијано (Белград, 1970)
* Есенска песна, песна за мешан хор оп.2, бр. 3 (UKS, 1983)
* Весело едрење и други песни за детски хор, глас и пијано (Белград, 1988)
* Градинка, 32 песни за деца и мал хор за детски хор и пијано (Нота Књажевац, 1981)
* Три песни, за сопран, харфа и гудачки оркестар оп.2 бр. 2 (UKS, 1981)
* Песна и танц за виолина и гудачки оркестар (Белград, 1983)
* Преобразби, за дувачки квинтет и гудачки оркестар оп.22 бр. 1 (Белград, 1987)
* Концертино, за кларинет и гудачки оркестар оп.2 бр. 4 (UKS, 1982)
* Багатели за дувачки квинтет оп.13, бр. 4 (Белград, 1984)
* Варијации на народна тема, оп.4 бр. 1 (UKS, 1981)
* Симфонија (Југословенски композиторски изданија, 1965)
* Симфонија бр.1 (УКС, 1969)
* Исправена земја, камерна кантата оп.15 (САНУ, 1976)
* Во исчекување на Марија, кантата оп.9, (САНУ, 1980)
* Teachers, op.12 (САНУ, 1988)
* Гласови од Шумарица, кантата во спомен на убиените во Крагуевац 1941 година, оп.16 (САНУ, 2007)
* Ќеле - кула, кантата (Просвета, 1963)
* Сцени од село оп.3 бр. 3 (Белград, 1986)
* Вукова Србија, свечена парламентарна песна за солисти, хор и оркестар (УКС, 1979)
* Ништо од ништо на Стерија, епитаф за мешан хор (авторско издание)
* Гунгулици, хорски шари за група од 24 пејачи (авторско издание)
* Свита во стар стил, претстава од операта „Љубовта е главната работа“ (Белград, 1989)
* Свита од балетот „Балада на залутаната месечина“, (изданија на југословенски композитори, 1962)

### Дискографија (избор)

* Вукова Србија, ПГП РТБ, 2505, 1977 г.
* 11.
* 11.
* 3.
* 517, 1964 година
* 2011 година

## Литература

* Микиќ Весна, „Неокласични тенденции“, во Историја на српската музика, Институт за учебници, Белград, 2007 г.
* Микиќ, Весна, 2009, Лица на српската музика - неокласицизам, Белград, Катедра за музикологија, Факултет за музичка уметност.
* Милин, Мелита, 1998, Традиционално и ново во српската музика по Втората светска војна (1945-1965), Белград, Институт за музикологија, САНУ.
* Перичиќ, Властимир (1969): Muzički stvaraoci u Srbiji, Белград: Просвета
* Стојановиќ-Новичиќ, Драгана, Марија Масникоса, „Оркестарска музика“, во Историја на српската музика, Институт за учебници, Белград, 2007 г.

## Надворешни врски

*  
* Биографија на веб-страницата на САНУ
* Биографија на веб-страницата на Музичкиот центар

Категорија:Академици на САНУ
Категорија:Српски композитори
Категорија:Починати во 2010 година
Категорија:Родени во 1929 година