Економија на Крим

Главните сектори на **[[Крим (полуостров)|кримската]] економија** се индустријата (повеќе од 530 големи и средни претпријатија), туризмот, градежништвото, земјоделството, трговијата, здравството. Придонесот на БДП на Република Крим во БДП на Русија е 0,5% во 2019 година (Росстат)

Денес, на Крим функционира режим на слободна економска зона.

## Историја
По прогласувањето на независноста на Украина, Крим станал дел од него во согласност со доктрината *на uti possidetis* заведена во Беловешкиот договор, кој ја претворил руско-украинската административна граница во државна граница и била под контрола на украинската држава до руската анексија на Крим во февруари - март 2014 година. Весникот „Ведомости“ забележал дека „*речиси четвртина век по [[Распад на Советскиот Сојуз|распадот на СССР,]] инфраструктурата на полуостровот стана многу трошна, а приходите на жителите беа под рускиот просек*“ . Од 2013 година, по глава на жител, БРП на Крим изнесувал 3,9 пати помал од оној на Русија, просечната плата била 2,6 пати помала, а инвестициите 3,2 пати помали . Во 2013 година, без секторот во сенка на економијата, придонесот на БПП на Автономната Република Крим во БДП на Украина бил официјално проценет на 3,0%, додека само 12,4% од местниот буџет бил надополнет од даноците на туристичките активности. Според тоа, во времето на вклучување во Русија, БПП на Крим бил околу 0,25% од годишниот БДП на Руската Федерација.

По анексијата на Крим од Русија во март 2014 година, започнала имплементацијата на големи проекти насочени кон осовременување на економијата на Крим и нејзина интеграција со остатокот од вистинската територија на Русија.

Во 2014 година Крим добил статус на слободна економска зона . Руските власти развиле и спроведиле федерална целна програма за социо-економскиот развој на Крим до 2022 година, вклучувајќи изградба на повеќе од 800 објекти во девет сектори на економијата. Програмата, особено, вклучува изградба на објекти за електрична мрежа, вклучувајќи енергетски мост до Крим, поврзување на електроенергетскиот систем на Крим со Единствениот енергетски систем на Русија и кабелски премин преку Керчкиот теснец, главен гасовод од Краснодарска територија, реконструкција на водоводни цевководи, структури за заштита на бреговите, изградба на сообраќаен премин преку теснецот Керч (Кримски мост), четири индустриски паркови, голем број медицински и здравствени установи, инфраструктура од 6 туристички и рекреативни кластери и.т.н.

Во 2015 година, физичкиот обем на БПП на Крим се зголеми за 8,5%; според овој индикатор, Крим го зазеде второто место меѓу руските региони. Започна изградбата на термоелектраната Симферопол и патно-железничкиот мост преку Керченскиот теснец ; во декември беа пуштени во употреба првите две линии на енергетскиот мост.

Во 2016 година, БПП на Крим пораснал за 6,0%. Во мај била завршена изградбата на енергетскиот мост од Краснодарската територија до Крим, неговиот капацитет достигнал проектни 800 MW. Во декември бил пуштен во употреба главниот гасовод, кој го поврзува Крим со Единствениот систем за снабдување со гас на Русија. На бродоградилиштата на Крим започнала изградбата на напаѓачки бродови за руската морнарица.

Во 2017 година, економијата на Крим пораснала за 4,0%. Во мај 2017 година, започнала изградбата на федералниот автопат „Таврида“ од Керч до Севастопол.

Во 2018 година растот на економијата на Крим се забрзал на 5,1 %. Во април 2018 година бил пуштен во употреба новиот терминал на аеродромот Симферопол. Во 2018 година, патниот сообраќај на Кримскиот мост бил отворен во две фази, Крим добил директна копнена врска со остатокот од територијата на Русија, а на 29 декември 2018 година бил отворен сообраќајот на првиот дел од новиот автопат Таврида.

На 18 март 2019 година, новата термоелектрана „Таврическаја“ била пуштена во употреба со полн капацитет. Како резултат на изградбата на електраните, енергетскиот капацитет на Крим започнал да го удвојува обемот на потрошувачката на електрична енергија. До март 2019 година, по резултатите од пет години на полуостровот под руска контрола, сопствените буџетски приходи на Република Крим, според членот на Советот на Федерацијата, Сергеј Цеков, конвенционално се зголемиле од 1 милијарда долари на 2,5-3 милијарди долари. Во истиот период, според Цеков, обемот на индустриското производство на полуостровот се зголемил за 2,5 пати во текот на пет години.

На 23 декември 2019 година се одржало отворањето на железничкиот дел на Кримскиот мост.

На крајот на 2019 година, во споредба со 2018 година, според податоците, приходите на републичкиот буџет се зголемиле од 40,6 на 46,7 милијарди, односно за повеќе од 6 милијарди рубљи или речиси 15%.

Во пролетта 2020 година бил потпишан договор во вредност од околу 100 милијарди рубли со кримската бродоградба фабрика „Залив“ за изградба на два носачи на хеликоптери за руската морнарица; на 20 јули 2020 година се случило положување на овие бродови. На 30 јуни 2020 година бил отворен товарниот железнички сообраќај на Кримскиот мост.

## Индустрија
мини|Проект 22800 ракетни бродови во фабриката Залив во Керч
Главните индустрии на Крим се производство на храна, хемиска индустрија, бродоградба, производство на јаглеводороди и електрична енергија.

Во 2016 година, обемот на индустриското производство на Крим изнесувало 101 милијарда рубли, вклучувајќи:

* Рударство - 10%
* Преработувачки индустрии - 60%
** Прехранбена индустрија - 26%
** Хемиско производство - 15%
** машинско инженерство - 10%
* Производство и распространување на електрична енергија, гас и вода - 30%

Во 2019 година, индустриското производство во Севастопол се зголемило за 13,4 %.  Меѓу најголемите индустриски претпријатија на Крим: фабриката за бродоградба „Море“, фабриката за бродоградба „Залив“, Черноморнефтегаз (производство на нафта и гас), „Масандра“ (производство на вино), фабрика за сода во Крим (производство на сода), „Кримски Титан“ (производство на титан диоксид).

Во 2015 година, индексот на индустриското производство на Крим пораснал за 12,4%, додека во 2016 година за 4,6%.

## Земјоделство
Земјоделството е многу развиено на Крим. Неговата специјализација е жито, сточарство, лозарство, градинарство, како и одгледување на етерични масла (лаванда, рози, жалфија).

Обемот на земјоделското производство на Крим во 2015 година изнесувал 61,8 милијарди рубли.

За 11 месеци од 2020 година, извозот на земјоделски производи од Република Крим изнесувал 15,0 илјади тони. 45,1% се однесуваат за месо и нуспроизводи од месо, имено живина, свинско мессо и свинска маст - 6,8 илјади тони од овие производи се извезени (21,8% повеќе од пред една година) во вредност од 8,6 милиони американски долари. Главни увозници биле Украина (3,2 илјади тони) и Кина (2,7 илјади тони), извоз се вршело и во Казахстан, Киргистан, Абхазија, Ерменија, Таџикистан и Узбекистан.

Залихите на алкохолни и безалкохолни пијалаци изнесувале 21,5% од вкупниот обем на земјоделскиот извоз на Крим. Во странство биле извезени 3,2 илјади тони од овие производи (12,9% помалку од претходната година) во вредност од 4,2 милиони долари. Главниот обем на пијалаци бил доставен во Украина (2,7 илјади тони), Белорусија (0,3 илјади тони), Казахстан, Израел и Кина (по 0,1 илјади тони). Пијалаци од републиката се доставуваат и во Узбекистан и Киргистан.

Шеќерот и шеќерните кондиторски производи заземаат учество од 16,6% во републичкиот извоз. Залихите биле зголемени за 2,5 пати во однос на претходната година и изнесувале 2,5 илјади тони во вредност од 1,0 милиони долари, сите овие производи биле извезени во Украина.

Зеленчукот и некои растителни корени за јадење сочинуваат 6,9% од земјоделскиот извоз на Крим во текот на 11 месеци. Во споредба со претходната година, залихите биле зголемени за 5,5 пати, на 0,7 илјади тони во вредност од 0,1 милион долари. Украина го увезе целиот овој волумен.

Извозот на готови производи од месо, риба или ракови, мекотели или други водни безрбетници во извештајниот период учествувале со 2,6% од понудата на земјоделски производи од Крим во странство. Во текот на 11-те месеци од извештајниот период биле извезени 0,4 илјади тони производи (двојно повеќе од претходната година) во износ од 0,4 милиони американски долари, а главни приматели биле Казахстан (0,3 илјади тони) и Ерменија (0,1 илјади тони).

Преработените производи од зеленчук, овошје, јаткасти плодови или други делови од растенија учествувале со 2,1% од земјоделскиот извоз на републиката. Во анализираниот период биле извезени 0,3 илјади тони од овие производи (37,9% повеќе од претходната година) во вредност од 0,2 милиони долари - целиот обем бил извезен во Украина.

### Растително производство
Во 2021 година, бруто жетвата на жита и мешункасти култури во републиката изнесувал 1.476 илјади тони (+60,5% во споредба со 2020 година), маслодајни семиња - 127 илјади тони (+78,2%). Во извештајниот период посеаната површина со пченица била зголемена за 2,2%, индустриските култури за 10,5%. Индексот на производството на земјоделските производи на Крим изнесувал 118% до 2020 година. Извозот на земјоделски производи од Крим изнесувал 17 милиони американски долари - 143,3%. За седум години биле пуштени во употреба 17 илјади хектари обновено земјиште.

Земјоделството за жито било развиено во Крим. Во 2017 година на Крим биле собрани 1,7 милиони тони жито - рекордна жетва во последните години. Обемот на жетвата на жито во Крим е приближно двапати поголем од потребите на населението на полуостровот.

Во земјата е развиено и градинарството. Во 2014 година биле произведени 414 илјади тони зеленчук и 388 илјади тони компир.

Производство на други видови растителни производи (во 2014 година):

* Сончоглед - 101 илјади тони
* Култури за храна од диња - 10,5 илјади тони
* Овошје и бобинки - 113 илјади тони
* Грозје - 70 илјади тони

Во 2022 година биле засеани 540 илјади хектари зимски култури и 259 илјади хектари пролетни култури. Биле добиени 100% садници од зимските култури, нивната состојба е одлична. Благодарение на отворањето на Северен Кримски Канал (во окупираниот дел на Херсонската област), требало да бидат ставени во функција дополнителни 20 илјади хектари земјоделско земјиште за наводнување на земјоделски култури, вклучително и жито.

#### Градинарство, лозарство и овоштарство
Во 2021 година, фармите на Крим собрале 119,4 илјади тони овошје и бобинки: 112.000 тони јаболка, 2.300 тони сливи, 1.800 тони праски, 1.700 тони цреши, 194 тони цреши, 78 до 78 тони крупен. Биле собрани 1.200 тони бобинки: 948 тони јагоди, 185 тони капини, 66 тони малини. Обраната површина изнесувала 6.300 хектари. Во 2021 година било планирано да се подигнат повеќе од илјада хектари нови овошни насади: биле засадени 250 хектари овошни насади, на подготвена повеќе од 800 хектари земја , од кои 250 хектари овошни насади требало да бидат изградени во црноморскиот регион: кајсии, бадеми, праски и други култури. Повеќе од 600 хектари градини требало да бидат засадени во областите Бахчисарај, Белогорск, Киров, Красногвардеиски и Нижегорски .

Во 2021 година, бербата на грозје изнесувала 122 илјади тони. Од 2014 до 2020 година, на Крим биле засадени повеќе од 4.000 хектари лозови насади, со уште 850 хектари во 2021 година. Од 2015 година бројот на непродуктивни лозови насади бил намален од 52 на 40%. Во текот на пет години, приносот на лозјата на Крим се зголемил од 49,8 на 63,6 центи по хектар. Бруто жетвата била речиси двојно зголемена од 65 илјади тони во 2015 година. Во 2021 година во Русија биле собрани 680 илјади тони грозје (на ниво од 2020 година), што овозможило производство на 44 милиони децилитри вино. Претходно само 10 отсто од виното се произведувало од сопствено грозје, а во 2021 година увозот на вински материјали би лнамален за 87 отсто. Во исто време, бројот на вина што ги задоволуваат стандардите на „Роскачество“ станал рекорден .

### Добиток
Заклучно со 1 јануари 2020 година, популацијата на добиток во сите категории на фарми изнесувала 102,3 илјади грла, од кои 49,9 илјади грла крави. Бројот на свињи бил 114,4 илјади грла, овци и кози 169,8 илјади грла, живина 6.343,4 илјади грла.

Одгледувачите во Симферополскиот, Раздолненскиот и Первомаискиот регион одгледуваат говеда од расата Црвена степа, во областите Красногвардеиски и Первомаиски - расата Холштајн . Обемот на производство на млеко во земјоделските претпријатија, селските фарми и поединечните претприемачи за 2020 година изнесувал 81 илјади тони, што е за 8,6% повеќе од нивото од 2019 година.

#### Риболов и одгледување риби
Уловот на азовска сардела кај брегот на Крим бил преполовен во текот на десет години. Намалувањето на уловот на оваа риба се должи на тоа што, започнувајќи од 2012 година, има постојано намалување на нејзината залиха - од 300 илјади тони во 2011 година на 100 илјади тони во 2021 година. Вкупниот улов на азовска сардела за делумната 2021 година изнесувал 11.791 илјади тони .

## Градба
На Крим работат 262 градежни организации (според податоци од 2016 година). Во 2016 година, обемот на градежните работи извршени од градежните компании на Крим изнесувал 7,5 милијарди рубли. Во 2017 година, на Крим биле пуштени во употреба 834 илјади m² станови, што е за 2,9 пати повеќе отколку во 2016 година. Најголемиот дел од становите (74%) биле изградени од населението.

Денес, на Крим се градат голем број големи објекти, вклучувајќи го и федералниот автопат „Таврида“.

## Сообраќај
[мини|300x300пкс| [Кримски мост]]
мини|300x300пкс| Нов терминал на аеродромот „ Симферопол“
На Крим работат главните начини на сообраќај, по пат, железница, гасовод, море, воздух.

### Автомобилски сообраќај
Товарниот промет на кримскиот патен сообраќај во 2015 година изнесувал 128 милиони тони-км, прометот на патници - 2,14 милијарди патнички километри.

Трговијата на мало има важно место во економијата на Крим поради неговата туристичка ориентација.

### Железнички сообраќај
Полуостровот е поврзан со железницата на остатокот од територија на Русија со нов железнички мост преку Керченскиот теснец (до јули 2020 година требало да се одвива исклучиво патнички сообраќај; отворањето за товарни возови било одложено).

Во 2015 година, железничкиот сообраќај на Крим извршил превоз на 3.500.000 тони товар и 62.000 патници..

### Воздушен сообраќај
Најголемиот аеродром на Крим е меѓународниот аеродром „Симферопол“. По анексијата на Крим, патничкиот сообраќај низ аеродромот нагло се зголемил од 1.000.000 луѓе во 2013 година на 2.800.000 во 2014 година, 5.000.000 во 2015 година и 5.200.000 во 2016 година   Денес, тој е рангиран на 7-то место помеѓу руските аеродроми во однос на бројот на опслужени патници.

Во мај 2016 година, на аеродромот Симферопол започнала изградбата на нов терминал со површина од повеќе од 78.000 m², вкупните трошоци за работа се проценуваат на 32.000.000.000 рубли. Терминалот ќе може да прими до 7.000.000 патници . Во пролетта 2018 година била завршена првата фаза од градежните работи, а на 16 април 2018 година новиот терминал го добил и првиот лет.

### Морски сообраќај
На Крим има 4 пристаништа: Евпаторија, Керч, Феодосија и Јалта. Поморските пристаништа на Крим опслужувале 8.700.000 тони товар во 2015 година, 90% од овој волумен бил управуван од морското пристаниште во Керч.

Пред изградбата на Кримскиот мост , ферибот од Керч, кој го поврзува Крим со остатокот од територијата на Русија преку Керченскиот теснец, играл важна улога во сообраќајните врски на Крим. Во 2015 година со траекти на преминот Керч биле превезени 4.760.000 патници, 1.000.000 автомобили, 42.000 автобуси и 217.000 камиони.

## Туризам
Крим традиционално привлекува љубители на санаториумски одморалишта и туризам на плажа. Туризмот го промовира поволната топла клима и присуството на многу атракции. Во советско време, Крим бил наречен „*здравствено одморалиште на целата унија*“. Во моментов, на територијата на Крим има над 700 хотели и санаториумски одморалиште институции, чиј вкупен капацитет е повеќе од 150.000 легла.

Во 2018 година, Крим примил 6.800.000 туристи, што е за 28% повеќе од претходната година. Од оваа бројка, 47% од туристите пристигнале преку Кримскиот мост, 37% авионски, 16% преку границата на Крим со остатокот од Украина.

## Трговија

### Малопродажба
Динамиката на прометот на мало е од изразен сезонски карактер, што е поврзано со приливот на туристи во текот на летниот период. Неговиот најголем волумен е од јуни до септември. Во текот на овие месеци, во туристичките градови на Крим (Судак, Алушта, Јалта, Феодосија), бројот на малопродажни фирми, кафулиња и ресторани значително се зголемува.

Прометот на трговијата на мало на Крим во 2015 година изнесувал 195 милијарди рубли.

### Меѓународна трговија
Според Кримската царина, извозот на стоки од Крим во 2015 година изнесувал 79 милиони долари, увозот на стоки 100 милиони долари, негативното салдо 21 милион долари 

## Наводи