SN 1054

**SN 1054** ― супернова која првпат била забележана на  година, и останала видлива до  година.

Настанот е запишан во современата кинеска астрономија, а споменувања за неа се наоѓаат и во еден подоцнежен јапонски документ од 13 век, и во еден документ од исламскиот свет. Понатаму, има голем број предложени споменувања од европски извори запишани во 15 век, како и пиктограф поврзан со културата на Аназасите пронајдена во близина на местото Пењаско Бланко во Ново Мексико, Соединети Држави. Пирамидите во Кахокија во Средниот Запад на Соединетите Држави, кои можеби биле изградени како одговор на појавувањето на суперновата на небото.

Остатокот од SN 1054, кој се состои од остатоци исфрлени за време на експлозијата, е познат како Раковидна Маглина. Се наоѓа на небото во близина на ѕвездата Зета Бик (ζ Бик). Јадрото на ѕвездата што експлодира образувала пулсар, наречен Раковиден Пулсар (или PSR B0531+21). Маглината и пулсарот што ги содржи се едни од најпроучените астрономски тела надвор од Сончевиот Систем. Таа е една од ретките галактички супернови каде што е добро познат датумот на експлозијата. Двете тела се најсветли во нивните соодветни категории. Поради овие причини, и поради важната улога што постојано ја играл во денешто време, SN 1054 е една од најпознатите супернови во историјата на астрономијата.

Раковидната Маглинак лесно ја набљудуваат астрономите аматери благодарение на нејзината осветленост, а исто така била каталогизирана рано од професионални астрономи, долго пред нејзината вистинска природа да биде разбрана и идентификувана. Кога францускиот астроном Шарл Месје гледал за враќањето на Халеевата Комета во 1758 година, тој ја збунил маглината за кометата, бидејќи не бил свесен за постоењето на првата. Мотивиран од оваа грешка, тој го создал својот каталог на некометни маглински тела, Месјев каталог, за да избегне такви грешки во иднина. Маглината била каталогизирана како првото тело на Месиер, или М1.

## Идентификација на суперновата

Раковидната Маглина била идентификувана како остаток од супернова од SN 1054 помеѓу 1921 и 1942 година, на почетокот шпекулативно (1920-тите), со извесна веродостојност до 1939 година и без разумно сомневање од Јан Орт во 1942 година.

Во 1921 година, Карл Ото Лампланд бил првиот што објавил дека видел промени во структурата на Раковидната Маглина. Оваа објава се случила во време кога природата на маглините на небото била целосно непозната. Нивната природа, големина и растојание била предмет на дебата. Набљудувањето на промените во таквите тела им овозможува на астрономите да утврдат дали нивното просторно проширување е „мало“ или „големо“, во смисла дека забележителните флуктуации на тело толку огромно како нашиот Млечен Пат, не може да бидат видени во мал временски период, како што се неколку години, додека таквите суштински промени се можни ако големината на телото не надминува пречник од неколку светлосни години. Коментарите на Лампланд биле потврдени неколку недели подоцна од Џон Чарлс Данкан, астроном од Вилсонската набљудувачница. Тој имал корист од фотографскиот материјал добиен со опрема и емулзии кои не биле променети од 1909 година; како резултат на тоа, споредбата со постарите снимки била лесна и нагласи општо проширување на облакот. Точките се оддалечувале од средиштето и го правеле тоа побрзо додека оделе подалеку од него.

Исто така, во 1921 година, Кнут Лундмарк ги составил податоците за „ѕвездите-гости“ споменати во кинеските хроники познати на Запад. Тој го засновал ова на постари дела, анализирајќи различни извори како што е делото „*Сеопфатно испитување на книжевноста*“ („Венксијан тонгкао“), проучен за прв пат од астрономско гледиште од Жан-Батист Био во средината на 19 век. Лундмарк дава список од 60 сомнителни нови, потоа општиот поим за ѕвездена експлозија, всушност опфаќајќи го она што сега е разбирано како два различни појави, нови и супернови. Новата од 1054 година, веќе спомната од Био во 1843 година, е дел од списокот. Во забелешката на дното на страницата, местоположабата на оваа гостинска ѕвезда е наведена како „блиску до NGC 1952“, едно од имињата за Раковидната Маглина, но се чини дека не создава експлицитна врска меѓу нив.

Во 1928 година, Едвин Хабл бил првиот што забележа дека променливиот аспект на Раковидната Маглина, која растела по големина, предложил дека станува збор за остатоци од ѕвездена експлозија. Тој сфатил дека привидната брзина на промена на нејзината големина означува дека експлозијата од која доаѓа се случила пред само девет века (како што е забележано на Земјата), што го става датумот на експлозијата во периодот опфатен со збирката на Лундмарк. Тој, исто така, забележа дека единствената можна нова во подрачјето на соѕвездието Бик (каде што се наоѓа облакот) е онаа од 1054 година, чија старост е проценувана дека одговара на експлозија која датира од почетокот на вториот милениум.

Затоа Хабл точно заклучил дека овој облак бил остатоци од експлозијата што ја забележале кинеските астрономи.

Коментарот на Хабл остана релативно непознат бидејќи физичката појава на експлозијата не била позната во тоа време. Единаесет години подоцна, кога фактот дека суперновите се многу светли појави, било истакнато од Валтер Баде и Фриц Цвики и кога нивната природа била предложена од Цвики, Николас Мејол предложил дека ѕвездата од 1054 година е всушност супернова, врз основа на брзината на проширување на облакот, мерена со спектроскопија, која им овозможува на астрономите да ја одредат неговата физичка големина и растојание, кое тој го проценил на 5000 светлосни години. Ова било под претпоставка дека брзините на проширување долж линијата на видот и нормално на неа се идентични. Врз основа на упатувањето на осветленоста на ѕвездата што се појавува во првите документи откриени во 1934 година, тој заклучил дека тоа е супернова наместо нова.

Овој одбиток подоцна бил рафиниран, што ги натерало Мејол и Јан Орт во 1942 година да ги анализираат историските извештаи поврзани со гостинската ѕвезда (видете историски записи подолу). Овие нови извештаи, општо и меѓусебно усогласени, ги потврдуваат првичните заклучоци на Мејол и Орт во 1939 година и идентификацијата на гостинската ѕвезда од 1054 година е утврдена надвор од секое разумно сомневање. Повеќето други историски супернови не се толку дефинитивно потврдени: супернови од првиот милениум (SN 185, SN 386 и SN 393 ) се основани врз основа на еден документ и затоа не можат да бидат потврдени; во однос на наводната историска супернова која следела по онаа во 1054 година, СН 1181, постојат легитимни сомнежи во врска со предложениот остаток (3C58) и предмет на возраст помала од 1000 години. Други историски супернови за кои има пишани извештаи кои му претходат на пронаоѓањето на телескопот (SN 1006, SN 1572 и SN 1604 ) сепак се утврдени со сигурност. Се разбира, суперновите од времето на телескопот се поврзани со целосна сигурност со нивниот остаток, кога некоја е набљудувана, но ниедна не е позната во Млечниот Пат.

## Историски записи
[лево|мини|260x260пкс| [Раковидна Маглина|Раковидната Маглина е остаток од експлодирана ѕвезда. Ова е Рак маглина во различни енергетски ленти, вклучително и тврда рендгенска слика од податоците на HEFT, направени за време на нејзиното набљудување во 2005 година. Секоја слика е широка 6'.]]
мини|Ѕвездата-гостин запишана од кинеските астрономи во 1054 година е идентификувана како SN 1054. Нагласените пасуси се однесуваат на суперновата.
SN 1054 е една од осумте супернови на Млечниот Пат што може да бидат идентификувани бидејќи писменото сведоштво што ја опишува експлозијата е преживеано. Во деветнаесеттиот век, астрономите почнаа да се интересираат за историските записи. Тие ги составиле и испитувале записите како дел од нивното истражување за неодамнешните нови, комети, а подоцна и супернови.

Првите западњаци кои се обиделе да направат систематски збир на записи од Кина, биле таткото и синот Биови. Во 1843 година, синологот Едуар Био превел за својот татко, астрономот и физичар Жан-Батист Био, делови од астрономскиот трактат на кинеската енциклопедија од 348 тома, „*Сеопфатно испитување на книжевноста*“ („Венксијан тонгкао“).

Речиси 80 години подоцна во 1921 година, Кнут Лундмарк презел сличен напор врз основа на поголем број извори. Во 1942 година, Јан Орт, убеден дека Раковидната Маглина е „гостин-ѕвезда“ во 1054 година опишана од Кинезите, побарал од синологот Јан Дујвендак да му помогне да состави нови докази за набљудувањето на настанот.

### Кинеска астрономија
[мини| Симулирана слика на супернова SN 1054 на положбата на денешната Раковидна Маглина, како што е претпоставувано дека би била забележана од главниот град на [Сунг (династија)|династијата Сунг во Кајфенг, Кина во текот на утрото на ок. 4 јули 1054 година.]]
Телата слични на ѕвезди кои привремено се појавиле на небото биле општо наречени „ѕвезди-гости“ (ке синг, 客星) од кинеските астрономи. Гостинската ѕвезда од 1054 година се појавила за време на владеењето на императорот Рензонг од династијата Сонг (960–1279). Релевантната година е запишана во кинеските документи како „прва година од времето на Жихе“. Жихе било име на доба користено за време на владеењето на императорот Ренцонг и одговара на годините 1054–1056, така што првата година од ерата Жихе одговара на 1054 година.

Некои од кинеските сметки се добро сочувани и подробни. Најстарите и најподробни извештаи се од „*Сонговиот компендиум на владиниот ракопис*“ (Сонг Хујао) и „*Историја на Сонговците*“ (Сонг Ши), историографски дела од кои постојниот текст бил преработен можеби во рок од неколку децении од настанот. Има и некои подоцнежни записи, редактирани во 13 век, кои не се нужно независни од постарите. Три извештаи се очигледно поврзани бидејќи го опишуваат аголното растојание од гостинската ѕвезда до Зета Бик како „можеби неколку цуни (мерна единица) подалеку“, но тие очигледно не се согласуваат околу датумот на појавување на ѕвездата. Постарите двајца го спомнуваат денот *џичоу*己 丑, но третиот, Су зижи Тонѓјан Чангбјан, денот џичоу 乙丑. Овие поими се однесуваат на кинескиот шеесетгодишен циклус, што одговара на броевите 26 и 2 од циклусот, што одговара, во контекстот каде што тие се цитирани, соодветно, на 4 јули и 10 јуни. Бидејќи редакцијата на третиот извор е значително подоцнежен (1280) и двата знака се слични, ова лесно е објаснувано како грешка при транскрипцијата, историскиот датум е џичоу 己丑, 4 јули.

Описот на местоположбата на гостинската ѕвезда како „југоисточно од Тјангуан, можеби неколку центиметри подалеку“ ги збунило современите астрономи, бидејќи Раковидната Маглина не се наоѓа на југоисток, туку северозападно од Зета Бик.

Времетраењето на видливоста е експлицитно споменато во поглавје 12 од Сонг Ши, и малку понепрецизно, во Сонг Хујао. Последното видување било на 6 април 1056 година, по вкупен период на видливост од 642 дена. Ова времетраење е поддржано од Сонг Ши. Спротивно на тоа, Сонг Хујао споменува видливост на гостинската ѕвезда од само 23 дена, но ова е по споменувањето на видливоста на дневна светлина. Овој период од 23 дена по секоја веројатност се однесува исклучиво на видливоста во текот на денот, која природно била многу пократка.

#### Извори
„*Сонговиот компендиум на владиниот ракопис*“ (Сонг Хујао) го опфаќа периодот 960–1220 година. Хујао е традиционален облик на историски книги во Кина која имала за цел главно да ги зачува првичните извори и како такви се важни извори кои ја дополнуваат служените „*[[Дваесет и четири истории]]*“. Династијата Сонг имала засебен владин оддел посветен на составувањето на делото, а околу 2.200 тома биле објавени во десет изданија за време на династијата Сонг. Сепак, повеќето од овие документи биле изгубени до времето на династијата Чјинг, освен за прегледот и релативно мал дел зачуван како дел од царската „*[[Енциклопедија на Јонгле]]*“. Во 1809 година, делот зачуван во „*Енциклопедијата на Јонгле*“ била извлечен и повторно објавен како „*Нацрт извадок на Сонговиот компендиум на владиниот ракопис*“ (Сонг Хујао Џигао). Следните изучувачи работеле на проектот понатаму и сегашното издание датира од 1936 година.

Овој документ го раскажува набљудувањето на ѕвездата гостин, насочувајќи се на астролошкиот аспект, но дава и важни информации за видливоста на ѕвездата, дење и ноќе.

*„Историја на Сонговците“* (*Сонг Ши*) се службените анали на династијата Сонг. Поглавје 12 ја спомнува ѕвездата-гостин, не нејзиниот изглед, туку моментот на нејзиното исчезнување. Соодветниот запис од 6 април 1056 година покажува:

Во поглавјето 56 („Астрономски договор“) од истиот документ, гостинската ѕвезда повторно е спомената во поглавје посветено на овој вид на појава, овојпат насочувајќи се на нејзиниот изглед.

*„Долг збир на продолжението на Зижи Тонѓјан“* (*Су зижи Тонѓјан Чангбјан*), книга која го опфаќа периодот од 960–1126 година и напишана 40 години или нешто подоцна од Ли Тао (1114–1183), ги содржи најстарите кинески сведоштва кои се однесуваат на набљудување на ѕвездата. Повторно била откриена во 1970 година од специјалистот за кинески цивилизации, Хо Пенг Јоке и соработниците. Релативно е непрецизен во случајот со експлозијата на SN 1054. Лабав превод на наведеното:

Постои приказна за ѕвездата од династијата Љао, која владеела во областа околу тоа што е денес североисточна Кина од 907 до 1125 година. Предметната книга, „*Записи за китанската држава*“ (*Кидан гуо жи*), била составена од Је Лонгли во 1247 година. Вклучува различни астрономски белешки, од кои некои се јасно копирани од *„Историја на Сонговците“* (*Сонг Ши*). Овој запис кој се однесува на ѕвездата од 1054 година изгледа уникатен:

Извештајот во *Записи за китанската држава*“ алудирала на значајните астрономски настани што претходеле на смртта на кралот Сингзонг. Различни историски документи ни овозможуваат да биде утврден датумот на смртта на императорот Сингзонг како 28 август 1055 година, во текот на осмиот месечев месец од дваесет и четвртата (а не дваесет и третата) година од неговото владеење. Датумите на двата споменати астрономски настани (затемнувањето и појавувањето на ѕвездата-гостин) не се наведени, но веројатно биле пред некрологот (најмногу 2 или 3 години). Две сончеви затемнувања биле видливи непосредно пред тој датум во китанското кралство, на 13 ноември 1053 година и на 10 мај 1054 година. Од нив, само еден се случил околу пладне, тоа на 13 ноември; се чини веројатно дека тоа е она што го споменува документот. Што се однесува до ѕвездата-гостин, дадена е само груба проценка на локацијата, што одговара на месечевиот дворец Мао. Овој дворец се наоѓа источно од местото каде што се појавила ѕвездата, како што е споменато во другите сведоштва. Бидејќи ниеден друг познат значаен астрономски настан не се случил на ова подрачје на небото во текот на двете години што ѝ претходеа на смртта на Сингзонг, се чини веројатно дека текстот всушност се однесува на ѕвездата од 1054 година.

*„Сеопфатно испитување на книжевноста“ („Венксијан тонгкао“)* е првиот источноазиски извор што го привлекло вниманието на западните астрономи; делото било преведено од Едуар Био во 1843 година. Овој извор, составен од Ма Дуанлин во 1280 година, е релативно краток. Текстот е многу близок до оној на *„Историја на Сонговците“* (*Сонг Ши*):

#### Идентитетот на Тјангуан

Астеризмите (или „соѕвездијата“) на кинеската астрономија биле каталогизирани околу 2 век п.н.е. Астеризмите со најсветлите ѕвезди на небото биле составени во делото наречено „*Ши Ши*“, кое го вклучува и Тјангуан. Идентификацијата на Тјангуан е релативно лесна, бидејќи е наведено дека се наоѓа во подножјето на астеризмот Пет Кочии, чија природа е речиси оставена во никаков сомнеж преку претставувањето на картите на кинеското небо: тој се состои од голем петтоаголник кој содржи светлите ѕвезди во Кочијаш. Бидејќи Тјангуан е претставен и на север од астеризмот на Три Ѕвезди, чиј состав е добро познат, што одговара на светлите ѕвезди во Орион, неговото можно пронаоѓање е силно ограничено на непосредната близина на ѕвездата ζ Бик, сместен помеѓу „Пет Кочии“ и „Три Ѕвезди“. Оваа ѕвезда, со средна осветленост (привидна светлинска величина од 3,3), е единствената ѕвезда на нејзиното ниво на сјај во оваа област на небото (нема друга ѕвезда што е посветла од привидна светлинска величина од 4,5 во рок од 7 степени на ζ Бик), а со тоа и единствениот веројатно да фигурира меѓу астеризмите во делото „*Ши Ши*“. Сите овие елементи, заедно со некои други, овозможуваат „Тјангуан“ да биде потврден без разумно сомневање дека одговара на ѕвездата ζ Бик.
[мини| Североисточното подрачје на соѕвездието [Бик (соѕвездие)|Бик, со ѕвездите ζ и β Бик и местоположбата на суперновата од 1054 година меѓу нив (М1).]]

#### Положба во однос на Тјангуан
Три кинески документи покажуваат дека гостинската ѕвезда се наоѓала „можеби неколку цуни“ југоисточно од Тјангуан. „*Историја на Сонговците*“ (Сонг Ши) и „*Сонговиот компендиум на владиниот ракопис*“ (Сонг Хујао)  предвидуваат дека таа „била стоечки чувар“ на астеризмот, што одговара на ѕвездата ζ Бик. Правецот „југоисток“ има едноставно астрономско значење, небесната сфера има, како земјиниот глобус, и северниот и јужниот небесен пол, насоката „југоисток“, со што одговара на местоположбата „долу-лево“ во однос на референтното тело (во овој случај, ѕвездата ζ Бик) кога ќе се појави на југ. Сепак, оваа насока „Југоисток“ одамна ги оставил современите астрономи збунети во контекст на овој настан: логичкиот остаток од суперновата што одговара на ѕвездата гостин е Раковидната Маглина, но не се наоѓа југоисточно од ζ Бик, прилично во спротивна насока, на северозапад.

Поимот „можеби неколку цуни“ (ke shu cun во латиничната транслитерација; ке шу цун) е релативно невообичаен во кинеските астрономски документи. Првиот поим, ке, е преведен како „приближно“ или „можеби“, а вториот моментално е претпочитан. Вториот поим, шу, значи „неколку“, и поконкретно кој било број помеѓу 3 и 9 (вклучени се границите). Конечно, цун наликува на мерна единица за агли. Тој е дел од група од три аголни единици, жанг (пишувано и како чанг ), чи („стапка“) и цун (слично на „инч“). Различни астрономски документи укажуваат без многу можна дискусија дека жанг одговара на десет чи, а дека еден чи одговара на десет цуни. Аголните единици не се оние што се користени за одредување на координатите на ѕвездите, кои се дадени во однос на ду, аголна единица што одговара на просечното аголно растојание поминато од Сонцето дневно, што одговара на околу 360/365,25 степени, со други зборови речиси еден степен. Употребата на различни аголни единици може да биде изненадувачка, но е слична на моменталната ситуација во современата астрономија, каде што аголната единица што е користена за мерење на аголните растојанија помеѓу две точки е секако иста како и за деклинација (степен), но е различна за ректасцензија (што е изразувана во аголни часови; аголниот час одговара на точно 15 степени). Во кинеската астрономија, десното воздигнување и деклинација имаат иста единица, што не е онаа што е користена за други аголни растојанија. Причината за овој избор да бидат користени различни единици во кинескиот свет не е добро позната.

##### Значењето на единиците
Сепак, точната вредност на овие нови единици (жанг, чи и цун) никогаш не била наведена, но може да биде заклучено според контекстот во кој се користени. На пример, спектакуларното поминување на Халеевата Комета во 837 година покажува дека опашката на кометата била измерена 8 жангови. Дури и ако не е можно да се знае аголната големина на кометата во моментот кога поминала, сигурно е дека 8 жангови одговараат најмногу на 180 степени (максимален видлив агол на небесната сфера), што значи дека еден жанг тешко може да надминува 20 степени, и затоа еден цун не може да надмине 0,2 степени. Поригорозна проценка била направена од 1972 година врз основа на споменувања за минимални разделби изразени во чи или цун помеѓу две ѕвезди во случај на различни сврзници. Резултатите наведуваат дека еден цун е помеѓу 0,1 и 0,2 степени и дека еден чи е помеѓу 0,44 и 2,8 степени, опсег што одговара со проценките за еден цун. Поцврста грешка во проценката е тоа што е општо прифатено дека еден чи е од редот на еден степен (или еден ду), и дека еден цун е од редот на една десетина од степенот. Затоа, изразот „можеби неколку цуни“ наведува аголно растојание од редот на еден степен или помалку.

##### Проблеми со описот
Ако сите достапни елементи силно наведуваат дека ѕвездата од 1054 година била супернова, и дека во областа веднаш до каде што била видена ѕвездата, постои остаток од супернова која ги има сите особини што се очекувани од тело кое е околу 1.000 години старо, се јавува голем проблем: новата ѕвезда се опишува како југоисточно од Тјангуан, додека Раковидната Маглина е на североисток. Овој проблем е познат уште од 1940-тите и долго време е нерешен. На пример, во 1972 година, Хо Пенг Јоке и неговите колеги предложиле дека Раковидната Маглина не е производ на експлозијата во 1054 година, туку дека вистинскиот остаток е на југоисток, како што е наведено во неколку кинески извори. За ова, тие предвидоа дека аголната единица цун одговара на значителен агол од 1 или 2 степени, што значи дека растојанието од остатокот до ζ Бик било значителен. Настрана од фактот дека оваа теорија не ги зема предвид големите аголни големини на одредени комети, изразени во жангови, се спротивставува на фактот дека таму нема смисла да биде измерен јазот помеѓу ѕвезда-гостин и ѕвезда сместена толку далеку од него, кога има поблиски астеризми кои би можеле да бидат користени.

Во нивната контроверзна статија (видete европски видувања, подолу) Колинс и неговите колеги даваат уште еден предлог: утрото на 4 јули, ѕвездата ζ Бик не била доволно светла и премногу ниско на хоризонтот за да биде видлива. Ако гостинската ѕвезда, која се наоѓала блиску до неа, била видлива, тоа е само затоа што нејзината светлина била споредлива со Венера. Сепак, имало уште една ѕвезда, посветла и повисока на хоризонтот, која можеби била видлива, како споменување: Бета Бик (β Бик). Оваа ѕвезда се наоѓа на околу 8 степени северно-северозападно од ζ Бик. Раковидната Маглина е југо-југоисточно од β Бик*.* Според тоа, Колинс и соработниците предложуваат дека во времето на нејзиното откривање, ѕвездата била видена југоисточно од β Бик, и дека како што поминуваа деновите и се подобрувала видливоста, астрономите можеле да видат дека всушност е многу поблиску до ζ Бик, но дека насоката „југоисток“ што била користена за првата ѕвезда била задржана во грешка.

Решението на овој проблем го предложил (без доказ) А. Брин и Д. Мекарти во 1995 година и многу убедливо било докажано од Д.А. Грин и Ф.Р. Стивенсон (2003). Поимот „стоење на стража“ очигледно означува близина меѓу двете ѕвезди, но значи и општа ориентација: ѕвезда-гостин „што стои на стража“ за неподвижна ѕвезда е систематски сместена под неа. Со цел да ја поддржат оваа теорија, Грин и Стивенсон истражувале други записи во *„Историја на Сонговците“* (*Сонг Ши*), кои исто така вклучуваат упатување на „стоење на стража“. Тие избраке записи кои се однесуваат на сврзниците помеѓу идентификуваните ѕвезди и планетите, на кои траекторијата може да биде пресметана без тешкотии и со голема прецизност на наведените датуми. Од 18-те анализирани конјункции, кои се шират од 1172 година (конјунцијата Јупитер–Регул на 5 декември) до 1245 година (конјукцијата Сатурн–Гама Девица на 17 мај), планетата била повеќе на север (во смисла на пониска деклинација) во 15 случаи, а во трите преостанати случаи, никогаш не бил во јужниот квадрант на ѕвездата.

Покрај тоа, Стивенсон и Кларк (1977) веќе ја истакнале таквата инверзија на насоката во планетарна врска: на 13 септември 1253 година, запис во астрономскиот извештај „*Историја на Кореја*“ (Корјо-са) покажа дека Марс ја сокрил ѕвездата југоисточно од знакот Дух (Делта Рак) од Дваесет и осумте Дворци, додека во стварноста, се приближувала до ѕвездата северозападно од астеризмот (Ета Рак).

### Меигецуки (Јапонија)
Најстариот и наподробен запис од Јапонија е во „*Меигецуки*“, дневникот на Фуџивара но Теика, поет и дворјанин. Постојат два други јапонски документи, веројатно зависни од „*Меигецуки*“:

* *„Ичидаи Јоки*“ од 14 век: Описот е многу сличен на „*Меигецуки*“, испуштајќи неколку подробности (час на привидување, а можеби и погрешни делови од месечевиот месец). Краткиот текст содржи и многу типографски грешки.
* „*[[Историја на големата Јапонија]]*“ (Даинихонши) од 17 век, содржи многу малку информации. Краткоста е во контраст со подробните описи на „гостини-ѕвезди“ (супернови) од 1006 и 1181 година.

„*Меигецуки*“ го сместува настанот на четвртата месечева месечина, еден месец порано од кинеските текстови. Без оглед на точниот датум во текот на овој месец, се чини дека постои спротиственост помеѓу овој период и набљудувањето на ѕвездата-гостин: ѕвездата била блиску до Сонцето, што го оневозможувало набљудувањето преку ден и ноќ. Видливоста на дневна светлина, како што е опишана во кинеските текстови, на тој начин е потврдена од јапонските документи и е во согласност со периодот на умерена видливост, што имплицира дека периодот на дневна видливост на ѕвездата бил многу краток. Спротивно на тоа, денот на циклусот даден во кинеските документи одговара со месеците што тие ги наведуваат, што ја зајакнува идејата дека месецот на јапонскиот документ е неточен. Студијата на други средновековни супернови (SN 1006 и SN 1181) открива блискост во датумите на откривање на гостинска ѕвезда во Кина и Јапонија, иако јасно се заснова на различни извори.

Се чини дека интересот на Фуџивара но Теика за гостинската ѕвезда дошол случајно додека набљудувал комета во декември 1230 година, што го поттикнало да бара докази за минати гости-ѕвезди, меѓу оние SN 1054 (како и SN 1006 и SN 1181, двете други историски супернови од почетокот на вториот милениум). Записот во врска со SN 1054 може да биде преведен како:

Изворот што го користел Фуџивара но Теика се записите на Јасутоши Абе (доктор по онмиодо), но се чини дека се засновале, за сите астрономски настани што тој ги забележал, на документи од јапонско потекло. Датумот што тој го дава е пред третиот дел од десет дена од споменатиот месечев месец, што одговара на периодот помеѓу 30 мај и 8 јуни 1054 година од јулијанскиот календар, што е околу еден месец порано од кинеската документација. Оваа разлика обично е припишувано на грешка во месечевите месеци (четврто место и петто место). Местоположбата на ѕвездата-гостин, јасно навлезена во месечевите дворци Шен и Зуикси, одговара на она што би било очекувано од ѕвезда што се појавува во непосредна близина на Тјангуан.

### Ибн Бутлан (Ирак)
Додека SN 1006, кој бил значително посветол од SN 1054, бил спомнат од неколку арапски хроничари, не постојат арапски извештаи во врска со прилично слабиот SN 1181. Пронајдена е само една арапскo споменување во врска со SN 1054, чија светлина е помеѓу оние од последните две споменати ѕвезди. Овој извештај, откриен во 1978 година, е оној на несторијанско христијанскиот лекар, Ибн Бутлан, транскрибиран во „Извори на вести за часови на лекари“ (Ујун ал-Анба), книга за подробни животописи на лекарите во исламскиот свет, составена од Ибн Аби Усајбија (1194–1270) во средината на тринаесеттиот век. Ова е превод на предметниот пасус:

Наведените три години (445 година, 446, 447) се однесуваат, соодветно, на: 23 април 1053 – 11 април 1054, 12 април 1054 – 1 април 1055 година и 2 април 1055 – 20 март 1056 година. Постои очигледна недоследност во годината на настанување на ѕвездата, најпрвин објавена како 446, а потоа 445. Овој проблем е решен со читање на други записи во книгата, кои сосема експлицитно наведуваат дека Нил бил низок во 446 година. Оваа година на муслиманскиот календар траел од 12 април 1054 година до 1 април 1055 година, што одговара со појавата на ѕвездата во јули 1054 година, бидејќи нејзината местоположба (додуша прилично нејасна) е во астролошкиот знак Близнаци (што, поради оскина прецесија, го опфаќа источниот дел на соѕвездието Бик). Потешко е да биде одреден датумот на настанот во 446 година, но упатувањето на нивото на Нил се однесува на периодот што му претходи на неговата годишна поплава, која се случува во текот на летото.

### Предложени европски видувања
[мини| Германскиот император Хајнрих III пред [Тиволи да покажувајќи кон нова ѕвезда.]]
Од 1980 година, неколку европски документи биле идентификувани како можни набљудувања на суперновата.

Првиот таков предлог бил даден во 1980 година од Умберто Дал'Олмо (1925–1980). Следниот пасус кој известува за астрономска глетка е преземен од извештајот составен од Јакобус Малвециус во 15 век:

Датумот на кој се однесува овој пасус не е точно посочувачки, сепак, и со упатување на земјотрес во Бреша на 11 април 1064 година, се чини дека е предоцна десет години. Дал'Олмо предложува дека ова се должи на грешка при транскрипцијата. Друг кандидат е делото „*[[Корпус на болоњските хроники|Рампониева хроника]]“* (*Cronaca Rampona*), предложена во 1981 година, која сепак означува датум неколку години по настанот, во 1058 година наместо во 1054 година.

Европските документи за можен кандидат се непрецизни, особено немаат астрономски поими, најверојатно поради тоа што европските изучувачи изгубиле многу од астрономските вештини од антиката. Спротивно на тоа, кинеските извештаи точно посочуваат во одреден степен каде се појавила суперновата, како и колку долго траела и приближно колку светла станала.

Недостатокот на извештаи од европските хроничари долго време покренува прашања. Всушност, познато е дека суперновата од 1006 година е забележана во голем број европски документи, иако не во астрономска смисла. Меѓу предложените објаснувања за недостигот на европски споменувања за SN 1054, истакната е нејзината совпаѓање со христијанскиот голем раскол. Всушност, датумот на изопштувањето на вселенскиот патријарх Михаил I Керулариј (16 јули) одговара на тоа што ѕвездата го достигнувала својот максимален сјај и е видлива во текот на денот. Меѓу шесте предложени европски документи, се чини дека еден не одговара на годината на суперновата (хрониката на Јакобус Малвециус). Друга („*Рампониева хроника*“) има големи проблеми со состанувањето и внатрешната кохерентност. Четирите други се релативно прецизно датирани, но тие датираат од пролетта, а не од летото 1054 година, односно пред спојувањето помеѓу суперновата и Сонцето (иако еден китански документ наведува дека тоа можеби било можно). Три од документите (хрониката на Јакобус Малвециј, „*Рампониева хроника*“ и Ерменската хроника) релативно експлицитно упатуваат на конјукциите меѓу Месечината и ѕвездите, од кои едната е идентификувана (Јупитер, во ерменската хроника). Трите други документи се многу нејасни.

Во 1999 година, Џорџ Колинс и неговите соработници ја бранеле веродостојноста на европското гледање на SN 1054. Тие тврдат дека записите наведуваат дека европските видувања дури и пред кинеските и јапонските извештаи за повеќе од два месеци (април 1054). Овие автори ги нагласуваат проблемите поврзани со кинеските извештаи, особено положбата на суперновата во однос на Зета Бик. Тие, исто така, наведуваат еден китански документ за кој предложуваат дека може да утврди набљудување на суперновата во времето на затемнувањето на Сонцето на 10 мај 1054 година (што би го потврдило „доцниот“ датум на кинеското набљудување на настанот). Спротивно на тоа, тие ги толкуваат европските документи, земени заедно, како веродостојно да утврдат дека необична астрономска појава била видлива во Европа во пролетта 1054 година, односно уште пред спојувањето на Сонцето со Зета Бик. Тие, исто така, претпоставуваат дека точната година во извештајот на Ибн Бутлан е 445 хиџранска година (23 април 1053 &#x2013; 11 април 1054) наместо 446 година (12 април 1054 &#x2013; 1 април 1055 година).

Објавувањето на Колинс и соработниците било критикуван од Стивенсон и Грин (2003). Овие автори наложуваат на тоа дека проблемите со кинеските и јапонските документи може лесно да бидат решени филолошки (како вообичаени грешки на препишувачите) и не мора да укажуваат на неверодостојност на кинеските набљудувања. Стивенсон и Грин ги осудуваат обидите за откривање на европските видувања на суперновата, како што по секоја цена страдаат од склоност кон потврдување, „желни да се осигураат дека овој настан е забележан од Европејците“. Тие, исто така, ја отфрлаат идејата за китанскиот документ кој се однесува на суперновата како грешка заснована во преводот на документот.

#### ''Рампониева хроника''
Европското споменување за појава на супернова која е сметано за најверодостојна е дел од средновековната хроника од околината на Болоња, „*Рампониева хроника*“ (*Cronaca Rampona*. Овој текст го привлекло вниманието на астрономите во 1972 година, и бил протолкуван во 1981 година како можно видување на суперновата, и повторно во 1999 година. Релевантниот дел од хрониката е преведуван како:

Пред да побараат потенцијални проблеми во астрономската последна реченица од пасусот, скептиците укажуваат на најмалку две несовпаѓања во датирањето: папата Стефан IX станал папа во 1057 година, а не во 1058 година, и императорот Хајнрих III е роден во 1017 година. 39, а не 49 години пред 1058 година, неговото владеење започнало во 1039 година (како крал на Римјаните, потоа како император на Римјаните од 1046 година откако папата Климент II го осветил за време на неговиот краток понтификат). Хајнрих III умрел во 1056 година, а неговото владеење не се поклопувало со папството на Стефан IX. Се чини веројатно дека текстот претрпел различни измени, бидејќи неговиот формат на датум користи мешавина од римски и арапски бројки (бројот 1058 е на пример напишан како Ml8) што било вообичаено во 15 век кога била составена „*Рампониева хроника“*, но не во 11 век кога се случиле настаните. Поврзувањето на сјајната ѕвезда (stella clarissima) со суперновата 1054, исто така, бара да биде претпоставена дека нејзиниот влез во „*Рампониева хроника“* не е во ред, бидејќи записите се инаку по хронолошки редослед и двата претходни записи се подоцни од 1054 година (по редослед, претходните записи се однесуваат на 1046 година, 1049, 1051, 1055, 1056, сите напишани во мешавина од арапски и римски знаци, имено Mxl6, Mxl9, Mli, Mlv и Ml6). Дополнително, датумот на младата месечина е спротивен. Пресметувањето на месечевите мени за секој ден од 1054 година и претворањето на календите, кои се однесуваат на римскиот календар, во Грегоријански календар покажува дека ниту еден месец од таа година немал млада месечина на тринаесеттиот ден од нејзините календари. Сето ова силно е во спротивност со општата прецизност на упатувањата на датумите на затемнување во средновековните европски хроники: студијата на 48 делумно или целосно затемнувања на Сонцето од 733 до 1544 година, открива дека 42 датуми од 48 се точни, а од преостанатите шест, три се неточни за еден од двата дена и другите три го даваат точниот ден и месец, но погрешна година. Дури и ако е претпоставувано дека наведениот настан сепак одговара на мај или јуни 1054 година, и дека опишува спој помеѓу веќе видливата супернова и Месечината, се јавува конечниот проблем: Месечината не поминала многу блиску до местото на суперновата во текот на тие два месеци.

Затоа, можно е споменување наместо тоа да опишува приближување или прикривање на некоја планета од страна на Месечината, современа на датумот напишан во документот (1058). Ова сценарио е потврдено со два совршено датирани современи документи кои опишуваат спој и планетарно прикривање од страна на Месечината во релативно слични услови. Овие два документи, разоткриени од Роберт Расел Њутн, биле земени од „*[[Кавански анали]]*“ (*Annales Cavenses*), латински хроники од  опатијата Каванско Тројство (покраина Салерно). Тие споменуваат „светла ѕвезда што влегла во кругот на (новата) месечина“ и за 17 февруари 1086 година (*[Martii incipiente nocte] stella clarissima in circulum lunae primae ingressa est* ) и за 6 август 1096 година (*stella clarissima venit in circulum lunae*). Првиот настан може да биде потврден дека Венера е затемнета од Месечината, вториот како Месечината што го минува Јупитер на растојание помало од еден степен по затемнувањето на Месечината, кое исто така било споменато во хрониката.

#### Хајтон од Корик
Извештајот за *Кронака Рампона* очигледно се рефлектира и во ерменската хроника на Хетум од Корик (напишан пред 1307 година). Соодветниот пасус преведен од ерменскиот ракопис гласи:

Предлогот на Вахе Гурзадјан за поврзување на хрониката на Хетум од Корик со *Cronaca Rampona* и SN 1054 датира од 2012 година.

#### Други
[десно|мини|400x400пкс| Небото при самракот, на денот кога починал папата Лав IX. [Меркур (планета)|Меркур, Марс и Венера се гледани заедно на хоризонтот запад-југозапад (долу-десно на сликата), со Јупитер подалеку (горе десно), сите веднаш до соѕвездието Орион (средина долу) и неговите светли странични ѕвезди ( особено Сириус, долу-лево, и Капела, горе десно).]]
Во делото под наслов „*За смртта на Лав*“  (*De Obitu Leonis*) на еден ипоѓакон Либуин, постои извештај за една необична небесна појава. Извесен Алберт, кој водел група аџии во околината на Тоди, Умбрија, наводно потврдил дека видел, на денот кога умрел папата  Лео IX, појава опишана како

Гидобони и соработниците (1994) предложиле дека ова може да се однесува на SN 1054, и било одобрено од Колинс и соработните (1999).

Гидобони и соработниците (1994) исто така предложиле фламански текст како приказ на видувањето на суперновата. Текстот, од црквата „Свети Павле“ - веќе не постои - во фламанскиот град Уденбург, ја опишува смртта на папата Лав IX во пролетта 1054 година (датумот опишан одговара на 14 април 1054 година).

Мекарти и Брин (1997) предложиле извадок од „''Ирската хроника''“ како можно европско гледање на суперновата. Оваа хроника го наведува следново за 1054 година:

Датумот на настанот одговара на 24 април: (Ѓурѓовден е 23 април и падна во сабота во 1054 година. Така споменувањето на „неделата на Ѓурѓовден“ одговара на следниот ден, 24 април) долго пред глетката да биде забележана од Кинезите. Астрономската природа на извештајот останува многу неизвесна, а толкувањето како сончев ореол или поларна светлина изгледа барем исто толку веројатно.

### Предложени записи во северноамерикански петроглифи
[мини|Небото утрото на 5 јули, покажувајќи ја суперновата (vo квадратot) и Месечината. Ориентацијата не одговара на [петроглифот, но одговара ориентацијата на полумесечината во однос на ѕвездата, заедно со редоследот на големината на аголното растојание помеѓу двете ѕвезди.]]
[десно|мини| [Петроглифот на Кањонот Чако е предлог дека ги претставува SN 1054 и Месечината.]]
Две домородноамерикански слики во Аризона прикажуваат полумесечина сместена веднаш до круг што може да претставува ѕвезда. Во 1955 година, оптичкиот инженер и аматер археолог Вилијам Милер предложил дека ова претставува којукција помеѓу Месечината и суперновата, овозможена од фактот дека, гледано од Земјата, суперновата се појавила на патот на еклиптиката. Утрото на 5 јули, Месечината се наоѓала во непосредна близина на суперновата и оваа близина можеби била претставена на овие слики. Оваа теорија одговара со неизвесното датирање на овие слики, но не може да биде потврдено. Датирањето на сликите е крајно непрецизно (помеѓу 10 и 12 век), а само на една од нив е прикажана полумесечината со правилна ориентација во однос на суперновата на датумот на експлозијата. Покрај тоа, овој вид на цртеж може добро да ја претставува близината на Месечината со Венера или Јупитер.

Друг, попознат документ бил ажуриран во текот на 1970-тите на местото Кањон Чако (Ново Мексико), престојуван во околу 1000 година од новата ера, од страна на Анасазите. На рамната долна страна на настрешницата, таа претставува рака, под која има полумесечина свртена кон ѕвезда долу-лево. На ѕидот под петроглифот има цртеж кој може да биде јадро и опашка на комета. Освен петроглифот, кој би можел да ја претставува конфигурацијата на месечината и суперновата утрото на 5 јули 1054 година, овој период одговара на апогејот направен од Анасазите. Се чини дека е можно да биде предложено толкување на другиот петроглиф, кој, доколку е понов од другиот, би можел да одговара на поминувањето на Халеевата Комета во 1066 година. Иако е веродостојно, ова толкување е невозможно да биде потврдено и не објаснува зошто била претставена суперновата од 1054 година, наместо суперновата од 1006 година, која била посветла и исто така видлива за оваа цивилизација.

### Предложени записи во абориџинската усна традиција
Абориџините од регионот околу Олдеа во усната традиција пренеле подробен приказ на нивната митологија за соѕвездието Орион и Плејадите. Антропологот Дејзи Бејтс била првиот што се обиде да состави записи за оваа приказна. Трудот направен од неа и другите покажал дека сите протагонисти во приказната за Нируна и Југарилија одговараат на поединечни ѕвезди што го покриваат регионот околу Орион и Плејадите, со исклучок на Баба, таткото динго, кој е главен протагонист на приказната и на годишните повторливи изведувања на митот од страна на мештаните:

Лиман и Хамахер предложуваат дека местоположбата што вообичаено ѝ ја доделуваат на ликот Баба, од страна на мештаните (забележана од Бејтс како на „рогот на бикот“) е поверојатно да одговара на SN 1054 отколку на бледа ѕвезда на тоа подрачје како β или ζ Бик. Ова е мотивирано од упатувањето дека Баба „повторно се враќа на своето место“ по нападот на Нируна што може да се однесува на минлива ѕвезда, како и фактот дека важните ликови од митот се поврзувани со светли ѕвезди. Сепак, Лиман и Хамахер појаснуваат дека нема цврсти докази за поддршка на ова толкување, кое останува шпекулативно. Хамахер ја покажува крајната тешкотија во идентификувањето на супернови во домородните усни традиции.

Други елементи од приказната за кои е откриено дека одговараат на астрономските елементи од овие автори се: свесност на Абориџините за различните бои на ѕвездите, можна свесност за променливоста на Бетелгез, набљудувања на метеори во метеорскиот дожд на Орионидите и можноста обредот поврзан со митот да биде одржуван во време од астрономско значење, што одговара на неколкуте денови во годината кога поради близината на Сонцето до Орион, тој е невидлив во текот на ноќта, но секогаш е на небото во текот на денот.

## Споменувања во медиумите
Суперновата е спомната во песната на Ериен, *To the Quasar*, од албумот *[[Universal Migrator Part 2: Flight of the Migrator]]*. SN 1054 и недостатокот на европски записи за настанот е споменат и во историската фикција „*[[Вселена (роман на Мичнер)|Вселена]]*“ од Џејмс Мичнер. Популарната научна книга „*[[Смрт од црна дупка]]*“ од Нил Деграс Тајсон го користи SN 1054 за да ги илустрира односите помеѓу религијата, филозофијата и човечките толкувања на астрономските настани. Гостинската ѕвезда од 1054 година е спомената и во романот „*[[Црвен змеј (роман)|Црвен змеј]]*“ од Томас Харис.

## Поврзано

* Списоци на астрономски тела
* Историја на набљудување на супернова

## Забелешки

:  

## Наводи

## Надворешни врски

* 

Категорија:TIC-објекти
Категорија:Бик (соѕвездие)
Категорија:1054
Категорија:Историски супернови
Категорија:Раковидна Маглина
Категорија:Науката во 11 век
Категорија:Астрономски тела откриени во средниот век
Категорија:Природни настани од 11 век