Човекови права во Шведска

[мини| [Даг Хамаршелд|Даг Хамарскјолд, генерален секретар на Обединетите нации (1953), пред зградата на ОН]]
**Човековите права во Шведска** во голема мера се заштитени во нивниот Устав и ратификувано меѓународно право. Трите уставни акти кои се однесуваат на човековите права се Поглавје 2 од Инструментот на Владата, *Regeringsformen*, Законот за слобода на печатот, *Tryckfrihetsförordningen* (1949) и Основниот закон за слобода на изразување, *Yttrandefrihetsgrundlagen* (1991). Дополнително, Европската конвенција за човекови права е инкорпорирана во шведското домашно право од 1995 година.

Шведска се смета себеси за глобален лидер во заштитата и застапувањето на човековите права. Според МНР, нивниот став за човековите права е силно поврзан со демократијата и владеењето на правото. Во мај 2018 година, независниот експерт за човекови права на Обединетите нации, Обиора К. Окафор, го пофалил придонесот на Шведска за човековите права на меѓународно ниво поради нејзината финансиска поддршка за меѓународните организации и промовирањето на човековите права. Шведска се смета за нејзината дипломатија на мека моќ во промовирањето на новите норми за човекови права и предизвикување на меѓународната состојба на работите.

Меѓутоа, Шведска не е изземена од домашните прекршувања на човековите права. Клучните области за сериозни грижи вклучуваат еднаквост пред законот, дискриминација, расни и социјални прашања, мирно уживање во имотот и заштита на барателите на азил.

## Историја на човековите права
Првата заштита на човековите права во Шведска датирала од средината на 14 век со *Konungabalk* („Поглавје на кралот“) пронајден во *Landslagen* (општ закон на царството). *Конунгабалк* бил првиот пишан устав на Шведска. Содржел заклетва за сите следни монархии во Шведска „да ја бранат правдата и вистината и да ја онеспособат неправдата, лагата и беззаконието“ и „да ја задржат вербата во заедништвото на царството, да не ги повредат ниту богатите ниту сиромашните во животот или екстремитетите, освен после судење во согласност со законот на царството, ниту да се лиши некој од неговите добра, освен со соодветен правен процес“. Кралската заклетва изразила намера да се придржува до основните принципи на човековите права како што се правото на судење и заштита на животот и екстремитетите.

Овој израз ја формирал основата на член 16 од Инструментот за влада од 1809 година. Членот 16 бил единствената одредба која се однесува на човековите права во стариот Устав. Написот гласи:

„Кралот ќе ја одржува и ќе ја унапредува правдата и вистината, ќе го спречува и забранува беззаконието и неправдата; тој нема да лиши никого или да дозволи некој да биде лишен од живот, чест, лична слобода или благосостојба, без правно судење и казна; тој нема да лиши некого или дозволи некому да му се одземе каков било недвижен или личен имот без соодветно судење и суд... тој нема да ја ограничува или дозволува да биде ограничена совеста на која било личност, туку ќе го заштити секого во слободното практикување на неговата религија. . . .

Иако ова е повеќе „општа декларација на принципот“ тоа го покажува раното признавање на основните принципи на човековите права од страна на Шведска.

Смртната казна, која често се сметала дека суштински ги укинува човековите права, се практикувала во Шведска долго време. Во текот на 16-тиот и 17-тиот век, 68 прекршоци носеле смртна казна, вклучувајќи кривични дела кражба, облици на прељуба и верски престапи против Бога. Дури во 1921 година Риксдагот формално ја укинал смртната казна за злосторства извршени во мирнодопски услови. Последното погубување е извршена во 1910 година.

## Клучни извори на права во Уставот
Шведската правна заштита на човековите права значително се развила во 20-от век со модернизацијата на Уставот и Основниот закон за слобода на изразување и актите за слобода на печатот. Човековите права утврдени во уставниот закон на Шведска тешко се менуваат и бараат потемелен процес од обичниот закон.

### Поглавје 2 од Инструментот на Владата
Современиот шведски Устав бил донесен во 1974 година  со вклучување на Поглавјето 2 наречено „Основни права и слободи“. Поглавјето заштитува четири типа права: позитивни слободи, негативни слободи на мислење, физички права и гаранции за владеење на правото. Членот 1 ги штити позитивните слободи на мислење, вклучително и слободата на говорот, слободата на информирање, слободата на собирање, да набројуваме неколку. Членовите 2-3 ги штитат негативните слободи на мислење, како што е принудата во однос на политичко, верско, културно или друго мислење, како и барањето за согласност граѓаните јавно да ги регистрираат нивните политички мислења. Членовите 4-8 ги прикажуваат физичките права на интегритет и слобода на движење, како што се без смртна казна, никој да не биде предмет на тортура или ниту еден граѓанин да не му биде дозволен влез во Шведска. Членовите 9-11 го опишуваат принципот на владеење на правото кој гарантира дека секој граѓанин има право на процедурални гаранции.  Членовите 12-13 штитат од дискриминација на луѓето врз основа на етничка припадност, пол, сексуалност. Членот 15 го штити правото на поединци на приватна сопственост и правото на јавен пристап до земјиште или згради.

### Закон за слобода на печатот
Слободата на печатот е добро воспоставено право во Шведска, заштитено од 1766 година. Во 1766 година Шведска ја вклучи слободата на печатот во својот устав, со што била првата земја на глобално ниво што го сторила тоа. Овој уставен закон ја укинал цензурата во печатените публикации, како и гарантирањето на јавниот пристап до владините документи.

### Основен закон за слобода на изразување
Основниот закон за слобода на изразување од 1991 година е во голема мера сличен на Законот за слободата на печатот наведен погоре. И двете суштински го штитат правото на изразување и говор. Иако слободата на говорот е заштитена во Шведска од 1766 година, таа првично се прошири само на писмените објавени документи. Други видови на слобода на говор немало до 1974 година.

## Извори на човековите права во меѓународното право
Меѓународното право и конвенциите се клучна рамка за заштита на човековите права во Шведска. Шведска се придржува и е потписник на повеќе меѓународни договори за човекови права. Меѓународните стандарди за човекови права кои се наоѓаат во Универзалната декларација за човекови права, Европската конвенција за човекови права, Меѓународниот пакт за граѓански и политички права и Меѓународниот пакт за економски, социјални и културни права, имаат влијание врз домашната и надворешната политика на Шведска за човекови права. Универзалната декларација за човекови права на Обединетите нации е основен документ за современите човекови права и во голема мера влијае на меѓународните конвенции и договори на кои е потписничка.

Европската конвенција за човекови права (ЕХЦР) која била инкорпорирана во шведското домашно право од 1 јануари 1995 година е дел од заштитата на правата и слободите на Шведска. Шведска е „дуалистичка држава“ во нејзиното усвојување на меѓународното право, како што е ЕКЧП, со што се бара посебен акт од шведската влада за договорите и конвенциите да стапат на сила дома. Меѓутоа, немаше закон или наука за да го поткрепи ова, туку политичка судска практика од шведскиот врховен суд. Практичното значење на оваа постара судска практика е тоа што шведската влада одбива да прифати пресуди засновани на договори кои не се имплементирани во законот зошто врховниот суд морал да ги обликува своите ставови според волјата на владата, која во тоа време генерално потпишувала различни анти-права. или права нихилистички мислења. Бидејќи Шведска го  ратикувала EHCR, ова во пракса значи дека шведскиот суд мора да ги толкува случаите во однос на членовите на EHCR. Конвенцијата гарантира конкретни права и слободи, како и забранува негативни слободи и нефер практики. Некои од правата вклучуваат: право на живот, слобода од тортура, право на правично судење, слобода на изразување и право на образование.

## Човековите права кои влијаат на надворешната политика
Позицијата на Шведска за човековите права влијаела на нивната надворешна политика и билатералните односи со другите земји. Во последно време Шведска ги прилагоди своите односи со другите држави поради нивното домашно укинување на човековите права.

### Саудиска Арабија
Во 2015 година односите меѓу Саудиска Арабија и Шведска станале напнати откако Маргот Валстром, министер за надворешни работи на Шведска, одржал говор пред шведскиот парламент во кој изјавува дека човековите права се прекршени во Саудиска Арабија и дека таа ќе води феминистичка надворешна политика. Саудиска Арабија го отповикала својот амбасадор од Шведска и изјави дека повеќе нема да издава деловни визи за шведските граѓани. Дипломатската афера резултирала со раскинување на долгогодишниот договор за оружје меѓу Саудиска Арабија и Шведска. Саудиска Арабија била трет најголем незападен купувач на шведско оружје и купи оружје од приближно 37 милиони евра во 2014 година Шведска дала приоритет на својата политика за човекови права, особено во однос на правата на жените во нивните односи со Саудиска Арабија.

### Уганда
Друг пример кога Шведска ги фаворизирала обврските за човековите права пред билатералните односи се случува во раните 2000-ти кога Уганда предложила нацрт-закон со кој била воведена смртна казна или доживотен затвор за хомосексуалноста. Шведска го осудила  законодавството и ја прилагодува својата странска помош за Уганда поради „ужасниот“ анти-геј закон. Шведска, заедно со донаторите како Светската банка, Норвешка и Данска ја задржаа помошта од околу 110 милиони американски долари од Уганда поради законот.

### Русија
Шведска гласно ја критикува Русија за кршењето на човековите права. Односот меѓу Шведска и Русија како соседни држави е наречен „кул соседи“ поради минатите конфликти и различните идеологии и ставови. Иако односите меѓу двете држави се релативно стабилни во последно време, Шведска е критична кон некои од политиките на Русија.

## Актуелни прашања
Според Амнести Интернешенел, некои области за грижа за човековите права во Шведска вклучуваат дискриминација, силување и сексуално насилство и заштита на барателите на азил.

### Раса
Сегашните закони за антидискриминација во Шведска го елиминираа терминот раса, заменувајќи го терминот со „етничка припадност“ за да означува „национално или етничко потекло, боја на кожа или други слични околности“. Мајкл Мекирејн во студија од 2018 година сметал дека исклучувањето на терминот раса значи дека Шведска не е во можност да „ја препознае, следи или да се справи со структурната расна дискриминација дури и како *можно* универзално прашање за човековите права“. Мекирејн ја опишувал природата на расната дискриминација релевантна за Шведска со сегрегација на домување на неевропско потекло, како што се Африканците или Блискиот Исток кои живеат во населби со ниски приходи.

Извештајот објавен од Комитетот на ОН за елиминација на расната дискриминација (ЦЕРД) во мај 2018 година, истакнал дека „расистичкиот говор на омраза против афро-Швеѓаните, Евреите, муслиманите и Ромите“ е особено распространет „за време на изборните кампањи, како и во медиумите и на интернет“. Во извештајот, исто така, се наведува дека „Комитетот е особено загрижен за извештаите за подметнување пожари врз џамии и прифатни центри за баратели на азил“.

### Дискриминација
Шведска неодамна била критикувана во извештајот на Комитетот на ОН за елиминација на расната дискриминација (ЦЕРД) поради „расистички говор на омраза кон афро-Швеѓаните, Евреите, муслиманите и Ромите“. Конкретно, извештајот покажал дека злосторствата од омраза остануваат високи со 11% зголемување на пријавените злосторства од омраза од 2014 до 2015 година. Во 2016 година било објавено дека биле извршени приближно 440 злосторства од омраза со антирелигиски мотиви, особено антиисламски.

Студијата на Марта Ф. Дејвис и Наташа Рајан во 2017 година покажале дека шведските власти иселиле повеќе од 80 ромски населби во текот на 2013 и 2016 година. Овие иселувања беа врз основа на лоши санитарни услови и пристап до вода, и двете се сметаале за основни човекови права. Студијата заклучила дека Шведска ги прекршила своите обврски за човекови права според европското и меѓународното право. Според Меѓународниот пакт за економски, социјални и културни права, пристапот до вода и канализација се основни човекови права за сите. Извештајот за амнестија за 2017/2018 година, исто така, ја забележал дискриминацијата со која се соочуваат граѓаните Роми на кои државата им не дозволуила пристап до основните услуги како што се здравствената заштита и образованието. Граѓаните Роми и понатаму се предмет на малтретирање и предрасуди од страна на  европските државјани.

### Мигранти и баратели на азил
Шведската заштита на барателите на азил и бегалците историски се смета за „прогресивна и амбициозна“. Тие примиле голем број на бегалци и баратели на азил по глава на жител во 2013 година меѓу земјите во Организацијата за економска соработка и развој (ОЕЦД). Како и многу европски земји со сириската бегалска криза во 2015 година, Шведска усвоила нови гранични контроли и ги намалила придобивките што претходно ги имале бегалците. Шведска вовела и  амандман на нивните политики за баратели на азил со кој се оневозможува право на „сместување, дневница и специјална помош“ за возрасните баратели на азил без деца и на кои им биле одбиени барањата. Овие итни мерки ги прекршиле основните права на барателите на азил, како што е правото на обединување на семејството.

## Наводи

Категорија:Човекови права по земја
Категорија:Човекови права во Шведска