Монте Албан

**Монте Албан** е голем предколумбиски археолошки локалитет во општината Санта Круз Ксоксотлан во јужната мексиканска држава Оахака (17,043° север, 96,767°W). Локалитетот се наоѓа на нискиот планински венец што се издига над рамнината во централниот дел на долината Оахака, каде што се спојуваат северните гранки на последната Етла, источната Тлакоула и јужните гранки Зиматлан и Окотлан (или Вале Гранде). Денешниот главен град на државата Оахака Сити се наоѓа приближно 9 километри источно од Монте Албан.

Делумно ископаниот граѓански церемонијален центар на локацијата Монте Албан се наоѓа на вештачки израмнат гребен. Надморска височина изнесува од околу 1940 метри над средното ниво на морето и се издига над околу 400 метри од дното на долината, на лесно одбранлива локација. Покрај монументалниот центар, локалитетот располага со неколку стотици вештачки тераси и дузина кластери на набиена архитектура што го покриваат целиот гребен и околните крила. Археолошките урнатини на блиските ридови Ацомпа и Ел Гало на север традиционално се сметаат за составен дел и на античкиот град.

Покрај тоа што е еден од првите градови во Мезоамерика, Монте Албан бил важен речиси илјада години како истакнат социо-политички и економски центар на Запотек. Основан кон крајот на средниот формативен период околу 500 п.н.е. од страна на Терминалниот Форматив (околу 100 п.н.е.- 200 н.е.) Монте Албан станал престолнина на голема експанзионистичка политика која доминирала во поголемиот дел од висорамнините Оахакан и имал интеракција со други Мезоамерикански регионални држави, како што е Теотихуакан на север (Падок 1983; Маркус 1983). Градот ја изгубил својата политичка предност до крајот на доцниот класик (околу 500-750 н.е.), а набргу потоа во голема мера бил напуштен. Реокупација во мали размери, опортунистичка реупотреба на претходните структури и гробници и ритуални посети ја одбележале археолошката историја на локалитетот до колонијалниот период.

Етимологијата на денешното име на локацијата е нејасна. Привремените предлози во врска со неговото потекло тргнуваа од претпоставена корупција на родното име на Запотек до навод од колонијалната ера на шпански војник по име Монталбан или до Албанските ридови во Италија. Древното име на градот Запотек не е познато, бидејќи напуштањето се случило со векови пред пишувањето на најраните достапни етноисториски извори.

## Историја на истражување
лево|мини|250x250пкс| Панорамско прикажување на дел од Северната платформа во преден план.
десно|мини|480x480пкс| План на локацијата за Монте Албан.
Видливи од каде било во централниот дел на долината Оахака, импресивните урнатини на Монте Албан привлекувале посетители и истражувачи во текот на колонијалната и модерната ера. Меѓу другите, Гиљермо Дупајкс го истражувал местото на почетокот на 19 век н.е., Ј.М. Гарсија објавил опис на локацијата во 1859 година, а АФ Банделиер го посетил и објавил дополнителни описи во 1890-тите. Првото интензивно археолошко истражување на локалитетот било спроведено во 1902 година од Леополдо Батрес, тогашен генерален инспектор за споменици на мексиканската влада под Порфирио Дијаз.

Дури во 1931 година биле преземени големи научни ископувања, под раководство на мексиканскиот археолог Алфонсо Касо. Во 1933 година, Еулалија Гусман помогнала во ископувањето на гробот 7. Во текот на следните осумнаесет години, Касо и неговите колеги Игнасио Бернал и Хорхе Акоста ископале големи делови во монументалното јадро на локацијата. Голем дел од она што денес е видливо во областите отворени за јавноста било реконструирано во тоа време. Иако тоа што резултирало со ископување на голем број станбени и граѓанско-церемонијални објекти и стотици гробници и погребувања, едно трајно достигнување на проектот на Касо и неговите колеги било воспоставувањето на керамичка хронологија (фази Монте Албан I до V) за периодот помеѓу основањето на локалитетот во околу 500 п.н.е. до крајот на посткласичниот период во 1521 година.

Истрагата на периодите пред основањето на Монте Албан бил главен фокус во доцните 1960-ти на Проектот за праисторија и хумана екологија, започнат од Кент Фланери од Универзитетот во Мичиген. Во текот на следните две децении, овој проект го документирал развојот на социо-политичката сложеност во долината од најраниот архајски период (околу 8000–2000 п.н.е.) до фазата Росарио (700–500 п.н.е.) непосредно пред Монте Албан. Проектот ја постави основата за разбирање на основањето и развојната траекторија. Во овој контекст, меѓу главните достигнувања на работата на Фланери во Оахака се неговите обемни ископувања во важниот формативен центар на Сан Хосе Моготе во гранката на долината Етла, проект во корежија со Џојс Маркус од Универзитетот во Мичиген.

Дополнителен важен чекор во разбирањето на историјата на окупацијата на локацијата Монте Албан бил постигнат со Проектот за праисториски населби во долината на Оахака, започнат од Ричард Блантон и неколку колеги од Универзитетот во Мичиген во раните 1970-ти. Нивното интензивно истражување и мапирање на целата локација го покажле целосниот обем и големина на Монте Албан, надвор од ограничената област што ја истражуваше Касо. Последователните сезони на истиот проект под раководство на Блантон, Гери Фајнман, Стив Ковалевски, Линда Николас и други го прошириле опфатот на истражувањето практично на целата долина, произведувајќи непроценлива количина на податоци за променливите населби во регионот од најраните времиња до доаѓањето на Шпанците во 1521 година.

## Историја на локалитетот
лево|мини|250x250пкс| Терен за игра со топка
Како што е наведено во истражувањето на локалитетот на Блантон, се чини дека ридовите Монте Албан биле ненаселени се до 500 п.н.е. (крајот на керамичката фаза Росарио). Во тоа време, Сан Хосе Моготе бил главен центар на населението во долината и основата на поглаварството кое веројатно контролирало голем дел од северната гранка Етла. Можеби дури три или четири други, главно помали центри контролирале други подрегиони на долината, вклучително и Тилкајете во јужната гранка Вале Гранде и Јегуих во кракот Тлаколула на исток. Се чини дека конкуренцијата и војувањето ја карактеризирала фазата на Росарио. Податоците од регионалната анкета укажуваат на постоење на неокупирана тампон зона помеѓу поглаварството Сан Хосе Моготе и оние на југ и исток.

Во рамките на оваа ничија земја, Монте Албан бил основан на крајот на периодот Росарио и брзо достигнал  населеност од околу 5.200 до крајот на следната фаза Монте Албан Иа (околу 300 п.н.е.). Овој извонреден пораст на населението бил проследен со подеднакво брз пад на Сан Хосе Моготе и соседните сателитски локации, што прави веројатно дека нејзините главни елити биле директно вклучени во основањето на идната престолнина на Запотек. Оваа брза промена на населението и населбите, од дисперзирани локализирани населби до централно урбано место во претходно ненаселено подрачје, е наведено како „Монтеалбански синоикизам“ од Маркус и Фланери, во однос на слични евидентирани случаи во медитеранската област во антиката.

Иако претходно се сметало дека сличен процес на напуштање од големи размери, а со тоа и учество во основањето на Монте Албан, се случил и во други главни центри, како што се Јегуих и Тилкајете, тоа е малку веројатно. Еден неодамнешен проект во режија на Чарлс Спенсер и Елза Редмонд од Американскиот музеј за природна историја во Њујорк покажа дека, наместо да биде напуштен, локалитетот значително пораснал во популација за време на периодите Монте Албан рано I и доцна I (околу 500- 300 п.н.е. и 300-100 п.н.е., соодветно). Тилкајете можеби активно се спротивставувал на инкорпорирањето во сè помоќната држава Монте Албан.
десно|мини|300x300пкс| Воздушен поглед на Монте Албан
До почетокот на терминалната формативна (фаза Монте Албан II, околу 100г.п.н.е. - 200 н.е.), Монте Албан имал население од околу 17.200 жители,што го прави еден од најголемите мезоамерикански градови во тоа време. Како што растел неговата политичка моќ, Монте Албан се прошири воено, преку коопција и целосна колонизација, во неколку области надвор од долината на Оахака, вклучувајќи ја Канада де Куикатлан на север и јужните долини Ејутла и Сола де Вега.(Фајнман и Николас 1990) Во овој период и во последователната рана класика (фаза на Монте Албан III, околу 200–500 г. н.е.), Монте Албан бил главен град на големата регионална политика која извршила доминантно влијание врз долината на Оахака и низ голем дел од висорамнините Оаксакан. Доказите во Монте Албан укажуваат на контакти на високо ниво меѓу елитите на локалитетот и оние во моќниот централен мексикански град Теотихуакан, каде што археолозите идентификувале населба населена со етнички Запотеци од долината на Оахака (Падок 1983). До крајот на класиката (Monte Albán IIIB/IV, околу 500-1000 г. н.е.), влијанието на локалитетот надвор и внатре во долината се намалило. Елитите во неколку други центри, некогаш дел од државата Монте Албан, почнале да ја потврдуваат својата автономија, вклучувајќи ги местата како Куилапан и Заачила во Вале Гранде и Ламбитеко, Митла и Ел Палмило во источниот крак Тлаколула. Последново е во фокусот на тековниот проект на Гери Фајнман и Линда Николас од Филд музејот во Чикаго (Feinman and Nicholas 2002). До крајот на истиот период (околу 900–1000 г. н.е.) античкиот главен град во голема мера бил напуштен. Некогаш моќната држава Монте Албан била заменета со десетици конкурентни помали политики, ситуација која траела до шпанското освојување.

## Споменици
лево|мини|250x250пкс| Поглед на главниот плоштад од Северната платформа. Оддалеку се гледа Јужната платформа.
Монументалниот центар на Монте Албан е главниот плоштад, кој е приближно 300 метри на 150 метри во големина. Главниот плоштад е создаден преку вештачко израмнување на врвот на планината, а потоа бил покриен со бел малтер. Плоштадот има капацитет да го собере целото население на градот за учество во ритуали спонзорирани од државата. Главните граѓанско-церемонијални и елитно-станбени структури на локацијата се наоѓаат околу него или во негова непосредна близина. Повеќето од нив се истражени и обновени од Алфонсо Касо и неговите колеги.

На север и на југ, главниот плоштад е ограничен со големи платформи достапни од плоштадот преку монументални скали. На неговата источна и западна страна, на сличен начин, плоштадот е ограничен со голем број помали платформи, на кои стоеле храмови и елитни резиденции, како и едно од двете балски терени за кои се знае дека постоеле на локацијата. Северно-јужниот 'рбет од могили го зазема центарот на плоштадот и на сличен начин служел како платформи за церемонијални структури. Повеќето храмовите се свртени во источниот или западниот правец, усогласувајќи се со патеката на сонцето. Храмовите биле изградени со карактеристичен двособен план: заеднички трем сместен напред, поврзан со помалку откриено светилиште на задниот дел. Оваа збирка на свети места можеби била посветена на кралските предци, кои дејствувале како молби на Косијо.

десно|мини|200x200пкс| Импресивните скали кои водат до Јужната платформа.

Една од карактеристиките на Монте Албан е големиот број на резбани камени споменици низ плоштадот. Најраните примери се таканаречените „Danzantes“ (буквално танчери), кои се наоѓаат главно во близина на зградата Л. Тие претставуваат голи мажи во згрчени и искривени пози, а некои од нив генитално осакатени. Се вели дека фигурите претставуваат жртви, што ги објаснува морбидните фигурите. Данзаните се одликуваат со физички особини карактеристични за олмечката култура. Претпоставката од 19 век дека тие прикажуваат танчери е во голема мера дискредитирана. Овие споменици, кои датираат од најраниот период на окупација на локацијата (Монте Албан I), сега се толкуваат како мачени, жртвувани воени затвореници, некои идентификувани по име. Тие може да прикажуваат водачи на конкурентски центри и села заробени од Монте Албан. До денес се снимени над 300 камења „Danzantes“, а некои од подобро зачуваните можат да се видат во музејот на локацијата. Има некои индикации дека Запотеците имале пишување и календарска нотација.
лево|мини|250x250пкс| Зграда Ј, археолошки локалитет Монте Албан, Оахака.
Различен тип на врежани камења се наоѓаат во блиската зграда Ј, во центарот на главниот плоштад, зграда која исто така се карактеризира со својата необична форма налик на стрела и ориентација која се разликува од повеќето други структури на локацијата. Во ѕидовите на зградата се вметнати повеќе од 40 големи, врежани плочи кои датираат од Монте Албан II. Тие прикажуваат имиња на места, повремено придружени со дополнителен запис и во многу случаи се карактеризираат со свртени глави. Алфонсо Касо бил првиот кој ги идентификувал овие камења како „освојувачки плочи“, веројатно наведувајќи ги местата за кои елитите на Монте Албан тврделе дека ги освоиле и/или ги контролирале. Некои од местата наведени на плочите на зградата Ј се привремено идентификувани.  Освојувањето на Запотек е потврдено во еден случај (регионот Cañada de Cuicatlán во северниот дел на Оахака),таму преку археолошки истражувања и ископувања.

десно|мини|250x250пкс| Панорама на Монте Албан

Преку својата архитектура локалитетот Монте Албан содржи неколку докази кои сугерираат дека во населбата имало општествено раслојување. Околу населбата биле изградени ѕидови високи до девет метри и широки дваесет метри; тие не само што би создале граница меѓу Монте Албан и соседните населби, туку и би ја докажале моќта на елитите во заедницата. Во анализата на Скот Хатсон за односите меѓу обичните жители и елитите во Монте Албан, тој забележал дека монументалните могили пронајдени во локалитетот изгледале рамномерно распоредени низ целата област. Така, могилите биле доволно блиску до секоја куќа за лесно да се држат под надзор. Хатсон забележува дека со текот на времето, се чини дека стилот на куќите се променил, станувајќи поприватен за оние што живеат во зградите и им отежнувало на странците да добијат информации за жителите. Овие промени во способноста на елитите да добијат информации за приватниот живот на другите граѓани би одиграле клучна улога во внатрешната политичка структура на населбата.

Многу од артефактите ископани во Монте Албан, во повеќе од еден век археолошко истражување, може да се видат во Националниот музеј за антропологија во Град Мексико и во Регионалниот музеј де Оахака, кој се наоѓа во црквата Санто Доминго де Гусман во градот Оахака. Во вториот музеј се сместени многу од предметите откриени во 1932 година од Алфонсо Касо во *Гробницата на Монте Албан 7*, гробница од класичниот период на Запотек која била опортунистички повторно користена во посткласично време за погребување на поединци од елитата на Микстек . Нивните погребувања беа придружени со некои од најспектакуларните погребни понуди на кое било место во Америка.

Монте Албан е популарна туристичка дестинација за посетителите на Оахака. Неговиот мал музеј на локацијата прикажува претежно оригинални врежани камења од локацијата. Локалитетот бил посетен од 429.702 посетители во 2017 година.
центар|мини|650x650пкс| Панорама на Монте Албан од Јужната платформа.

## Закани
Примарната закана за овој археолошки локалитет е урбаниот раст, кој посегнува и „се заканува да се прошири на територии кои имаат потенцијална археолошка вредност“. За работите да се покомплицирани, администрацијата на локацијата е поделена на четири различни општини, правејќи обединети напори да се запре предизвикот на урбаното навлегување.

## Архитектура
Симетријата не била голема грижа за распоредот на плоштадот Монте Албан. Иако аглите во рамките на плоштадот не се совршени агли од 90 степени, изгледа дека плоштадот е правоаголник без навистина да е таков. Структурите не се поставени на симетричен начин, бидејќи растојанијата помеѓу структурите варираат многу од зграда до зграда. Конструктивните методи кои се користеле за ориентација се менувале како што се проширил Монте Албан. Раните структури, на западната страна на плоштадот, се ротирале јужно од исток, додека подоцнежните структури повеќе се усогласувале со кардиналните насоки.

Исклучок е структурата наречена зграда „Ј“. Оваа структура се наоѓа на централната линија на плоштадот, но е ротирана и не се усогласува со другите структури. Се верува дека зградата „Ј“ имала астрономска врска/значење. При проектирање/изградба на објектите предвид биле земени и земјотресите. Во градежништвото често се користеле дебели ѕидови, како и наклонети страни при изградба на високи/поголеми конструкции.

Елитните резиденции биле составени од три до четири соби, опфаќајќи внатрешен двор и гробница под двор, достапни преку скали. Класичните гробници на елитата биле ѕидани со камен и често украсени со сликани мурали. Цивилите живееле на станбени тераси кои ги обложувале падините на планината под главниот плоштад. Ваквите резиденции биле еднособни куќи од кирпич од тули со централен, делумно затворен двор.

## Земјоделство
Монте Албан не бил само тврдина или свето место, туку целосно функционален град. Жителите дошле од богатото земјоделско земјиште под Монте Албан и во голема мера зависеле од земјоделството. Монте Албан станал земјоделски центар како што се прошири областа која била развиена со структури. Населението ги обработувало долините и земјиштето до врвот на планината за да го поддржи ова растечко население.

## Галерија

Податотека:Monte_Albán-12-05oaxaca031.jpg|алт=Altar|Олтар
Податотека:Monte_Albán-12-05oaxaca034.jpg|алт=Unrestored section of Monte Albán with Oaxaca City in the background|Нереставриран дел од Монте Албан соОахака Ситиво позадина
Податотека:Monte_Albán_archeological_site,_Oaxaca.jpg|алт=View of Main Plaza from the South Platform, with Building J in the foreground.|Поглед на Main Plaza од Јужната платформа, со зградата J во преден план.
Податотека:Monte_alban_stela01.jpg
Податотека:Monte_alban_stela02.jpg
Податотека:MonteAlbanStela.jpg|алт=One of the stelae known as Dancing by unorthodox positions of the characters represented.|Еден од сте познати како*Танцување*според неордоксните позиции на претставените ликови.
Податотека:Cyark_monte_alban_1.jpg|алт=Plan of Monte Alban's System IV structure, cut from a 3D laser scan image.|План на структурата на Систем IV на Монте Албан, пресечен од сликаод 3Д ласерско скенирање.
Податотека:Cyark_monte_alban_2.jpg|алт=Image of Monte Alban's System IV structure, taken from a 3D laser scan image.|Слика на структурата System IV на Монте Албан, преземена од3D слика со ласерско скенирање.
Податотека:Monte_Albán-12-05oaxaca036.jpg|алт=View across Main Plaza from the South Platform, with Building J in the foreground.|Поглед на главниот плоштад од Јужната платформа, со зградата Ј во пред план.
Податотека:Mexico.Oax.MonteAlban.Panorama.02.jpg|алт=Building M as seen from the South Platform.|Зградата Ма што се гледа од Јужната платформа како.
Податотека:Monte_Alban_-_The_Dancers.jpg|алт=Stones of the Dancers, in the Plaza of the Dancers, next to Building L.|Камења на танчерите, во Плаза на танчерите, веднаш до зградата Л.
Податотека:TombMonteAlban.jpg|алт=Tomb north of the North Platform|Гробница северно од Северната платформа
Податотека:BuildingX1MonteAlban.jpg|алт=Building X on North Platform|Градење X на Северна платформа
Податотека:UnexcavatedBldgNorthPlatform.jpg|алт=Unexcavated building on North Platform|Неископана зграда на Северна платформа
Податотека:Stone_Carvings-1.JPG|алт=Stone carvings, L|Камени резби, Л
Податотека:Main_Plaza_from_North.JPG|алт=View of Main Plaza from the North Platform|Поглед на плоштадот од Северната платформа


## Наводи

## Надворешни врски

* Веб-страница која има корисни 3D ресурси, обиколка на VR/360 на зградата J и повеќе информации за археолошките истражувања на локацијата 
* Веб-страница на Државниот универзитет во Минесота
* Виртуелна страница на Монте Албан INAH со VR слики на страницата 
* Архива на дигитални медиуми на Монте Албан (креативни фотографии лиценцирани од Commons, ласерско скенирање, панорами), особено фокусирајќи се на системот IV, но со слики од целата локација, со податоци од партнерство за истражување INAH / CyArk
* Мексикански и централноамерикански археолошки проекти - електронски написи објавени од Одделот за антропологија, Американски музеј за природна историја.
* Веб-страница на Метрополитен музеј на уметноста (NY).
* Комерцијална веб-страница со планови и фотографии од ''Лос Данзантес''
* ДеЛанж го посетуваат Монте Албан, со многу фотографии
* Статија Монте Албан - Свети дестинации
* Прикажи на Google Maps - Со кратко панорамско видео на страницата.
* Веб-страница на теренски музеј за природна историја на Античка Америка
* https://web.archive.org/web/20111002125959/http://www.photoblog.com/dcfroburg/2009/04/23/pirmides-de-monte-albn.html Повеќе фотографии од областа Монте Албан
* Историски центар на Оахака и археолошки локалитет Монте Албан

Категорија:Археолошки наоѓалишта во Мексико
Категорија:Светско наследство во Мексико