Млечна риба

**Млечната риба** (***Chanos chanos***) — широко распространет вид на риба која спаѓа во зракоперки што се среќава низ целиот Индо-Пацифик. Таа е единствениот жив вид во семејството Chanidae и единствениот жив член на родот ***Chanos***. Научно име е од грчкиот збор  ( „уста“). Тие се групирани во редот Gonorhynchiformes и се најтесно поврзани со Ostariophysi - слатководни риби како што се крап и сом.

## Географска распределба
лево|мини|Проценета географска ширина на рибата во Индо-Пацификот
*Chanos chanos* се јавува во Индискиот Океан и преку Тихиот Океан, од Јужна Африка до Хаваи и Маркиските Острови, од Калифорнија до Галапагос, северно до Јапонија, јужно до Австралија. Еден единствен примерок е пријавен во 2012 година во источниот дел на Средоземното Море. Во 1877 година, Калифорниската комисија за рибарство и дивеч воведе сто млечни риби од Хаваи во внатрешните води на округот Солано, Калифорнија. Воведената популација не можела да просперира  и во моментов е непознато како нивното присуство влијаело врз локалниот екосистем.

Млечните риби најчесто живеат во тропски крајбрежни морски води околу островите и по должината на континенталните гребени, на длабочина од 1 до 30 метри. Тие исто така често влегуваат во естуари и реки.

## Таксономија
*Chanos* е единствениот преживеан род од древното семејство Chanidae, кое постои уште од раниот креда период. Единствениот преживеан вид е широко распространетиот *C. chanos*. Родот *Chanos* потекнува од Северна Америка, а најстарите познати фосилни видови датираат уште од најраниот палеоцен пред околу 63 милиони години во Мексико. Најраните фосили се пронајдени во слатководни еоценски наслаги во Европа и Северна Америка - што укажува дека видот првпат се појавил во слатководни средини пред 40-50 милиони години. Можно е нивната инвазија во океанот да се случила за време на високо ниво на морето или поплави по еоценот. Глобалното ладење за време на средниот еоцен веројатно ја уништило популацијата на млечни риби во Атлантикот, но видот опстојувал во Индо-Пацификот. 

## Анатомија
Млечната рипка може да порасне до 180 см, но најчесто не се повеќе од 1 метар во должина. Тие можат да достигнат тежина од околу 14 кг и возраст од 15 години. Тие имаат издолжено и речиси компресирано тело, со генерално симетричен и аеродинамичен изглед, една грбна перка, градни перки и голема раздвоена опашна перка. Главата е мала во однос на телото. Устата е мала и без заби. Телото е маслинесто зелено, со сребрени страни и темно рабовити перки. Тие имаат 13–17 грбни меки зраци, 8–10 анални меки зраци и 31 опашка перка. Постојат бројни фини интрамускулни коски, што може да ја комплицира исхраната со рибата од страна на луѓето.

Нивниот сребрен тен е сличен на многу други видови риби од Индо-Пацификот. Често се мешаат со видовите Clupeidae, *Megalops cyprinoides*, *Gonorhynchus gonorhynchus* и *Elops machnata*. *Chanos* може да се разликуваат од овие видови по нивната големина, отсуство на лузни, туберкула на долната вилица, поставеност на перките, отсуство на гуларна плоча помеѓу краците на долната вилица и тоа што имаат само четири бранхиостегални зраци.

Повремено се пронајдени варијантни типови на тело на млечна риба. Млечната риба од типот „златна рипка“ е откриена на Филипините и се карактеризира со изразито издолжени грбни, карлични и анални перки, како и опашка перка долга колку телото. На Хаваи, Индонезија и Австралија се регистрирани џуџести или грбави примероци од „сенчест тип“. Тие имаат стандарден сооднос должина-длабочина од 2,0-2,5 наместо вообичаените 3,5-4,0. Во Северна Австралија е пријавена млечна риба со црвена глава, црвени перки и сина грбна обоеност.

## Животен циклус
Размножувањето на млечните риби во природата е многу помалку разбрано отколку популациите на млечни риби одгледувани и размножени во аквариуми (видете „Аквакултура“ подолу). Во дивината, на млечните риби им требаат 3-5 години за да созреат. Женките можат да произведат 0,5 до 6 милиони јајца и имаат способност да се мрестат повеќе од еднаш годишно. Мрестењето се одвива ноќе е сезонско. Јајцата на млечните риби се пелагични и се движат помеѓу 1.1 до 1.25 мм во дијаметар. Местата за мрестење се бистри, топли, плитки води над песок или корални гребени. Се верува дека млечните риби ги преферираат овие локации за да го минимизираат предаторството од бентосни планктивори.

Ларвите на млечните риби имаат пелагична планктонска фаза. Помладите ларви се јавуваат на површината на водата или до (20-30 метри). Постарите ларви се наоѓаат само на површината и во средини близу до брегот. Ларвите со растење стануваат бентосни млади единки кои се опортунистички тревојади, детритивори или сештојади, во зависност од доминантните видови храна во живеалиштето.

Млади млечни рипки поголеми од 20мм обично ги носат карактеристиките на возрасни единки. Тие имаат ги имаат сите перки, разгранета опашка перка, лушпи и сребрена боја. Откриено е дека младите единки живеат во разновиден спектар на плитки водни екосистеми како што се корални лагуни, естуари, мочуришта, плимни потоци и плимни базени.

### Исхрана
Млечните риби се сештојади и опортунистички риби. Младите млечни риби јадат разновидна храна, вклучувајќи фитопланктон, зоопланктон, филаментозни зелени алги и мали безрбетници. Слично на младите единки, возрасните јадат и бентосни безрбетници, а дополнително и планктонски и нектонски организми како што се младенчиња харинги.

### Хабитат
Возрасните единки имаат тенденција да образувааат јата околу бреговите и островите со корални гребени. Младите риби живеат на море две до три недели, а потоа мигрираат во мангрови мочуришта, естуари, а понекогаш и езера, па се враќаат во морето за да созреат сексуално и да се размножуваат. Младите единки преферираат да се населат во недопрени крајбрежни екосистеми кои се полузатворени, мирни, плитки, ослободени од предатори и богати со водна вегетација. Во нивните природни живеалишта, млечните риби се многу прилагодливи и на промените во условите на животната средина и на исхраната. Млечните риби се добри осморегулатори и се прилагодливи на соленоста на водата.

Широката географска распространетост на млечните риби довело до генетски варијации кај видовите низ Индо-Пацификот. Популациите на млечни риби се разликуваат помеѓу хавајските острови, централните пацифички острови, Тонга, Тахити, Филипини-Тајван-Индонезија, Тајланд-Малезија, Индија и Африка. Сепак, се смета дека сите популации  меѓусебно се размножуваат, па затоа сите се сметаат за еден вид, а нивната генетска разновидност е мала. Сепак, популациите сè уште може да се разликуваат во нивните репродуктивни, миграциски и методи на преживување.

## Заштитен статус
Според Меѓународниот сојуз за заштита на природата, од 2019 година, млечните риби не биле загрозен вид. Сепак, малку информации се достапни за дивите залихи. 

Иако популациите на млечни риби не се загрозени од истребување, тие се изложени на ризик од апсорбирање на загадувачи. Млечните риби често живеат во средини кои се погодени од индустриски загадувачи и пластика. Азија е еден од најголемите придонесувачи на пластичен отпад и во океанскиот и во слатководниот систем. Популацијата на млечни риби од Сан Хозе, Северен Самар, Филипини, покажа концентрации на олово во месниот дел од нивните тела. Загадувачите, исто така, влијаеле врз индустријата за аквакултура. Во систем за аквакултура во Бутуан, Филипини, 97% од рибите земени како примероци имале микропластика во нивните гастроинтестинални тракти. Студија во Индонезија покажала слични резултати. Присуството на загадувачи кај млечните риби претставува закана за здравјето и опстојувањето на видот, аквакултурата и луѓето.

## Риболов
На Филипините е забрането да се лови возрасна млечна риба, позната како *сабало*, која е во должина од 60 см. Владата го донела овој закон во 1975 година во обид да ги заштити залихите на риби за мрестење. Сепак, *сабало* се случајно фаќаат во рибни корали и се производ на случаен улов од риболов. Забраната била зајакната со Филипинскиот законик за рибарство од 1998 година, а прекршоците се казнуваат со затвор од 6 месеци до 8 години и/или парична казна од 80.000 рупии, одземање на уловот и употребената опрема за риболов и одземање на дозволата за риболов.

## Потрошувачка
 Млечната риба е важна морска храна во Југоисточна Азија и на некои пацифички острови. Бидејќи е позната по тоа што има многу косни, млечната риба без коски, наречена „*бангус* без коски“ на Филипините, станала популарна во продавниците и пазарите.

Популарни презентации на млечна риба во Индонезија се *банденг дури лунак* (млечна риба со меки коски, *икан банденг* на индонезиски јазик за млечна риба) од Централна и Источна Јава или *банденг престо*, што е млечна риба варена под притисок додека коските не омекнат, и *банденг асап* или чадена млечна риба. Свежа или преработена, млечната риба е популарен морски производ во индонезиските рибарски градови, како што се Џувана во близина на Семаранг во Централна Јава и Сидоарџо во близина на Сурабаја во Источна Јава.

Млечната риба е најпопуларната риба во тајванската кујна. Ценета е поради нејзината разноврсност, како и поради нејзиното нежно месо и економична цена. Популарни јадења вклучуваат како прелив за конги, пржено во тава, динстано или како рибни топчиња. Во округот Анпинг има музеј на млечна риба, а градот Каосиунг одржува годишен фестивал на млечна риба.

Млечната риба е мрсна риба и е богата со омега-3 масни киселини.

## Аквакултура

### Историја
лево|мини|Печен ''бангус'' на скара (млечна рипка) на Филипините.
[мини|Глобално производство на млечна риба (''Chanos chanos'') во аквакултура во милиони тони од 1950 до 2022 година, според податоците на [Организација за храна и земјоделство на ООН|ФАО.]]
Аквакултурата на млечни риби првпат се појавила пред околу 1800 години на Филипините и се проширила во Индонезија, Тајван и во Пацификот. Традиционалната аквакултура на млечни риби се потпирала на обновување на порибниците во базените со собирање див помор. Ова довело до широк спектар на варијабилност во квалитетот и квантитетот помеѓу сезоните и регионите.

Аквакултурата на млечни риби сочинува 14% од вкупното производство на аквакултура во светот. Индонезија и Филипините биле водечки производители на видот во 2017 година. Рибата е особено пожелна за аквакултурата поради нејзината брза стапка на раст, отпорност на болести, аклиматизација во аквариуми, ниска смртност, висока пазарна вредност и висококвалитетно месо.

### Земјоделски методи
лево|мини|Аквакултура на млечни риби во рибници во Кардона, Ризал, Филипини.
Млечните риби се одгледуваат во морски кафези, во големи солени езерца (Филипини) или во бетонски резервоари (Индонезија, Тајван). Млечните риби достигнуваат сексуална зрелост на 1.5 кг, што трае пет години во пловечки морски кафези, но осум до 10 години во езерца и резервоари. Откако ќе достигнат 6 кг, (осум години), се произведуваат 3-4 милиони јајца во секој циклус на размножување.  Ова главно се прави со користење на природни еколошки сигнали. Сепак, направени се обиди со користење на аналог на гонадотропин-ослободувачки хормон (GnRH-A) за да се предизвика мрестење. Инкубаторите за млечни риби, како и повеќето инкубатори, содржат различни култури на исхрана, на пример, ротифери, зелени алги и ракчиња.

Поголемиот дел од храната е природна (позната како *лаб-лаб*) или комбинација од фитопланктон и макроалги. Традиционално, ова се правело на лице место; храната сега се прави комерцијално по нарачка. Бербата се случува кога единките се од 20 до 40 см  долги и 250 до 500 г тешки. Целосното собирање ги отстранува сите единки и доведува до различни големини. Присилното собирање се случува кога се јавува еколошки проблем, како што е осиромашен кислород поради цветање на алги, и целаат залиха се отстранува. Можни паразити вклучуваат нематоди, протозои и хелминти. Многу од паразитите се лекуваат со хемикалии и антибиотици.

## Културно значење
мини|Улични танчери во Дагупан ја прикажуваат обилната жетва на ''бангусот''
Млечните риби се појавиле во традициите и митологијата на домородните Понпејци, Хавајци, Тонганци и Наурунци во Пацификот.

### Фестивал ''Бангус''
Во градот Дагупан во Пангасинан, Филипини, се одржува годишен фестивал *Бангус*. Фестивалот првично бил берба на бангус или „*Гилон* “, концептуализиран во 1990-тите од градоначалникот Ал Фернандез. Сега, фестивалот e екстравагантен настан, вклучувајќи натпревари во уличен танц. Натпреварот во уличен танц наречен *Гилон-гилон ед Далан* е воспоставен за да се прослави бербата на *бангус*. Фестивалот, исто така, му оддава почит на заштитникот на градот, Свети Јован, кој првично бил рибар и се појавувал во библиските приказни за изобилство на риба. Провинцијата Дагупан се смета за најголем производител во земјата на млечни риби одгледувани во морски кафези и трла. Два „вида“ млечни риби се одгледуваат во градот - попопуларниот од двата е Бонуан *Бангус*.

## Наводи

## Надворешни врски

* 
* Boneless Bangus  Archived 2020-07-17 at the Wayback Machine
* FishBase entry for milkfish
* SEAFDEC milkfish hatchery info
* DA, Philippines, About Bangus
* Photos of Milkfish in the Sealife Collection
Категорија:Филипинска кујна
Категорија:Страници со повеќеделни слики во автоматски размер
Категорија:Незагрозени видови според МСЗП
Категорија:Риби