Нулти отпад

мини| Користени производи фрлени во рециклатор на старо железо
**Нулти отпад**, или *минимизирање на отпадот* — збир на принципи кои се фокусираат на превенција од отпад што поттикнува редизајнирање на животните циклуси на ресурсите, така што сите производи се пренаменуваат (т.е. „рециклираат“) и/или повторно се користат. Целта на движењето е да се избегне испраќање ѓубре на депонии, инсинератори, океани или кој било друг дел од животната средина. Моментално 9% од глобалната пластика се рециклира. Во систем без отпад, сите материјали се користат повторно сè додека не се достигне оптималното ниво на потрошувачка.

Нулти отпад се однесува на превенција од отпад, а не на управување со отпад на крајот од процесот. Тоа е пристап на „*цел систем*“ кој има за цел масовна промена во начинот на кој материјалите течат низ општеството, што резултира со никаков отпад. Нулти отпад опфаќа повеќе од елиминирање на отпадот преку намалување, повторна употреба и рециклирање. Се фокусира на реструктуирање на распространетите и производствените системи за намалување на отпадот. Нулти отпад дава насоки за континуирана работа кон елиминирање на отпадот.

Според *Меѓународниот сојуз за нулти отпад* (МСНО), нулти отпад е целосно обновување на ресурсите на производот „*без испуштања во копно, вода или воздух што ја загрозуваат животната средина или здравјето на луѓето*“.

Застапниците очекуваат дека е потребна владина регулатива за да се влијае врз индустриските избори во однос на дизајнот на производите и пакувањето, производствените процеси и изборот на материјали.

Застапниците често изјавуваат дека елиминирањето на отпадот го намалува загадувањето, а може да ги намали и трошоците поради намалената потреба за суровини.

## Од колепка до гроб
Моделот „од колепка до гроб“ претставува линеарен материјален модел кој започнува со екстракција на ресурси, се движи кон производство на производи и завршува со „*гробница*“ или депонија каде што се отстранува производот. „*Од колепка до гроб*“ е во директна спротивност со материјалите или производите од колепка до колепка, кои се рециклираат во нови производи на крајот од нивниот век на траење, така што на крајот нема отпад.

„Од колепка до колепка“ (англиски: *Cradle-to-cradle*) се фокусира на дизајнирање индустриски системи така што материјалите течат во затворен циклус, што значи дека отпадот е минимизиран, а отпадните производи можат да се рециклираат и повторно да се употребат. „Од колепка до колепка“ оди подалеку од справувањето со проблемите со отпадот откако ќе бидат создадени, преку решавање на проблемите на самиот извор и предефинирање на проблемите со фокусирање на дизајнот. Моделот „*од колепка до колепка*“ е одржлив и внимателен кон животот и идните генерации.

Рамката „*од колепка до колепка*“ постојано се развивала од теорија во пракса. Во индустрискиот сектор рамката довела до создавање на нов поим за материјали и материјални текови. Исто како во природниот свет, во кој „отпадот“ на еден организам циркулира низ екосистемот за да обезбеди храна за други живи суштества, материјалите „*од колепка до колепка*“ циркулираат во затворен циклус, обезбедувајќи хранливи материи за природата или индустријата.

Ширењето на индустријализацијата низ целиот свет е придружено со големо зголемување на отпадот. Во 2012 година, Светската банка изјавила дека урбаното население произведува 1,3 милијарди тони комунален отпад и проценува дека бројот ќе достигне 2,2 милијарди тони до 2025 година (Глобален пазар за управување со цврст отпад - Анализа и прогноза). Зголемувањето на производството на цврст отпад ја зголемува потребата од депонии. Со зголемувањето на урбанизацијата, овие депонии се поставуваат поблиску до заедниците. Овие депонии непропорционално се наоѓаат во области со низок социоекономски статус со претежно небело население. Наодите покажале дека овие области често се цел на депониите за отпад бидејќи дозволите се добиваат полесно и генерално имало помал отпор од заедницата. Дополнително, во последните пет години, повеќе од 400 капацитети за опасен отпад добиле формални мерки за спроведување поради неодредени прекршувања кои се сметале за ризик по здравјето на луѓето.

Постои зголемено глобално население кое се соочува со ограничени ресурси од животната средина. За да се ублажат притисоците врз ограничените достапни ресурси, станало поважно да се спречи расипништвото. За да се постигне нулти отпад, управувањето со отпад мора да се премине од линеарен систем кон цикличен, така што материјалите, производите и супстанциите ќе се употребуваат што е можно поефикасно. Материјалите мора да бидат избрани така што ќе можат или безбедно да се вратат во циклус во животната средина или да останат одржливи во индустрискиот циклус. 

Нулти отпадот промовира не само повторна употреба и рециклирање, туку, што е уште поважно, промовира превенција и дизајн на производи што го земаат предвид целиот животен циклус на производот. Дизајните со нулти отпад се стремат кон намалена користење на материјали, користење на рециклирани материјали, користење на побезбедни материјали, подолг век на траење на производот, можност за поправка и леснотија на расклопување на крајот од животниот век. Нулти отпад силно ја поддржува одржливоста преку заштита на животната средина, намалување на трошоците и создавање дополнителни работни места во управувањето и ракувањето со отпад назад во индустрискиот циклус. Стратегијата „нулти отпад“ може да се примени во бизниси, заедници, индустриски сектори, училишта и домови.

Предностите предложени од застапниците вклучуваат:

* Заштеда на пари. Бидејќи отпадот е знак на неефикасност, намалувањето на отпадот може да ги намали трошоците.
* Побрз напредок. Стратегијата за нулти отпад ги подобрува производствените процеси и ги подобрува стратегиите за превенција од штетните ефекти врз животната средина, што може да доведе до преземање поголеми, поиновативни чекори.
* Поддржува одржливост. Стратегијата за нулти отпад ги поддржува сите три општоприфатени цели за одржливост - економска благосостојба, заштита на животната средина и социјална благосостојба.
* Подобрен проток на материјали. Стратегијата за нулти отпад би употребила многу помалку нови суровини и нема да испраќа отпадни материјали на депониите. Секој материјален отпад би се вратил како материјал за повторна употреба или како рециклиран материјал или би бил погоден за употреба како компост.

## Здравје
Главен проблем со депониите е водород сулфидот, кој се ослободува при природното распаѓање на отпадот. Истражувањата покажале позитивна поврзаност помеѓу зголемената стапка на смртност од рак на белите дробови и зголемениот морбидитет и морталитет поврзани со респираторни заболувања и изложеност на водород сулфид. Овие испитувања, исто така, покажале дека изложеноста на водород сулфид се зголемува со близината до депонијата.

Хемикалиите за домаќинството и лековите што се издаваат на рецепт сè повеќе се наоѓаат во големи количини во депониите. Ова предизвикува загриженост во врска со способноста на депониите да ги содржат овие материјали и можноста овие хемикалии и лекови да се пробијат во подземните води и околната средина.

Нулти отпад промовира кружен тек на материјали што овозможува материјалите да се употреуваат одново и одново, намалувајќи ја потребата за простор на депонија. Преку нулти отпад, бројот на отрови што се испуштаат во воздухот и водата би се намалил, а производите би се испитале за да се утврди кои хемикалии се употребуваат во процесот на производство.

Здравствени проблеми поврзани со депониите:

* Вродени дефекти, ниска родилна тежина и изложеност на честички и азот диоксид се поврзани со близината до депониите.
* Респираторните заболувања и ракот на белите дробови се поврзани со испуштањето на водород сулфид од депониите.

Промоцијата на цикличен век на траење на производот со нулти отпад може да помогне во намалувањето на потребата од создавање и полнење на депонии. Ова може да помогне во намалувањето на респираторни заболувања и вродени дефекти кои се поврзани со отровите ослободени од депониите. Нулти отпадот може да помогне и во зачувувањето на местните средини и изворите на вода за пиење со спречување на влегување на загадувачи во екосистемот.

## Историја
Калифорнискиот одбор за интегрирано управување со отпад воспоставил цел за нуллти отпад во 2001 година. Одделот за животна средина на градот и округот Сан Франциско поставил цел за нулти отпад во 2002 година, што довело до Градската уредба за задолжително рециклирање и компостирање во 2009 година.

Група која подоцна станала позната како Меѓународен сојуз за нулти отпад (МСНО) го одржала својот прв состанок во 2002 година, под претседателство на британскиот економист и еколог Робин Мареј.  

Во 2008 година, терминот „нулти отпад“ се употребвал за да се опишат практиките за производство и управување со комунален отпад. Беа Џонсон, француско-американска жена која живее во Калифорнија, одлучила да го примени ова во своето домаќинство од 4 члена. Во 2009 година, таа го започнала блогот *„Дом без отпад“*, а во 2010 година била претставена во *[[The New York Times|„Њујорк тајмс“]]*.

Меѓународниот ден на нулти оптап бил усвоен од Генералното собрание на Обединетите нации на 14 декември 2022 година. Настанот се одржува секоја година на 30 март од 2023 година. „За време на Меѓународниот ден на нулти отпад, земјите-членки, организациите на системот на Обединетите нации, граѓанското општество, приватниот сектор, академијата, младите и другите засегнати страни се поканети да се вклучат во активности насочени кон подигање на свеста за националните, поднационалните, регионалните и местните иницијативи за нулти отпад и нивниот придонес кон постигнување одржлив развој. Програмата на Обединетите нации за животна средина (УНЕП) и Програмата на Обединетите нации за човечки населби (УН-Хабитат) заеднички го олеснуваат одбележувањето на Меѓународниот ден на нулти отпад.“ 

## Примери за амбалажа
десно|мини| Вратливи стаклени шишиња за млеко
[мини| Продавница без отпад во [Антверпен, Белгија]]
Млекото може да се испорачува во многу форми. Една од традиционалните форми биле стаклените шишиња за млеко за повеќекратна употреба, честопати доставувани до домот од млекар. Иако дел од ова продолжува, други опции неодамна се почести: еднонасочни картонски кутии со заден капак, еднонасочни асептични кутии, еднонасочни рециклирачки стаклени шишиња, еднонасочни кеси за млеко и други. Секој систем тврди дека има одредени предности, а исто така има и можни недостатоци. Од гледна точка на нулти отпад, повторната употреба на шишиња е корисна бидејќи потрошувачката на материјал по патување може да биде помала од другите системи. Примарниот влез (или ресурс) е силициум диоксид - песок, кој се обликува во стакло, а потоа во шише. Шишето се полни со млеко и се доставува до потрошувачот. Системот за обратна логистика ги враќа шишињата за чистење, дезинфекција и повторно користење. На крајот, издржливото шише нема да биде погодно за понатамошна употреба и ќе се рециклира. Користењето на отпад и депонии ќе се минимизира. Материјалниот отпад е првенствено водата за перење, детергентот, превозот, топлината, капачињата од шишиња итн. Иако никогаш не се постигнува вистински нулти отпад, проценката на животниот циклус може да се употреби за пресметување на отпадот во секоја фаза од секој циклус.

Онлајн нарачките за купување често се ставаат во надворешна кутија за да содржат повеќе артикли за полесен превоз и следење. Ова создава отпад за секоја нарачка, особено кога има само еден артикл. Како одговор на тоа, некои производи денес се дизајнирани да не бараат надворешна кутија за безбеден превоз, карактеристика позната како испорака во сопствен контејнер.

## Рециклирање
Важно е да се направи разлика помеѓу рециклирањето и нулти отпад. Најчестата практика на рециклирање е едноставно ставање шишиња, лименки, хартија и амбалажа во канти за рециклирање покрај тротоарот. Современата верзија на рециклирање е посложена и вклучува многу повеќе елементи на финансирање и владина поддршка. На пример, во извештајот на Агенцијата за заштита на животната средина на САД од 2007 година се наведува дека САД рециклираат со национална стапка од 33,5% и во оваа бројка се вклучени и компостирани материјали. Покрај тоа, биле создадени многу мултинационални компании за стоки за ракување со рециклирани материјали. Во исто време, тврдењата за стапките на рециклирање понекогаш се претерани, на пример со вклучување на почвата и органската материја што се употребуваат за покривање на депониите за ѓубре секојдневно, во колоната „рециклирано“. Во американските држави со стимулации за рециклирање, постои постојан местен притисок за зголемување на статистиките за рециклирање.

Рециклирањето е одвоено од концептот на нулти отпад. Еден пример за ова е компјутерската индустрија каде што низ целиот свет милиони персонални компјутери се фрлаат како електронски отпад секоја година. Во 2016 година биле генерирани 44,7 милиони метрички тони електронски отпад, од кои само 20% биле документирани и рециклирани. Некои производители на компјутери ги реновираат изнајмените компјутери за препродажба. Организациите во заедницата, исто така, влегле во овој простор преку реновирање на стари компјутери од донаторски кампањи за распространување до незаслужени заедници.

### Рециклирање на софтвер
Јасен пример за разликата помеѓу нулти отпад и рециклирање е расправано во *„Да се стигне до нулти отпад* во софтверската индустрија. Дизајнот без отпад може да се примени кај интелектуалната сопственост каде што напорот за кодирање на функционалноста во софтверските објекти е развиен преку дизајн, за разлика од копирањето на фрагменти од код повеќе пати кога е потребно. Примената на нулти отпад е едноставна бидејќи заштедува човечки напор. Исто така, медиумите за складирање на софтвер се претвориле од дискети за потрошна употреба на внатрешни дискови кои се многу подобри и имаат минимална цена по мегабајт складирање. Ова е физички пример каде што нултиот отпад правилно го идентификува и избегнува расипничкото однесување.

### Користење на систем без отпад
Нултиот отпадот е слабо поддржан од донесувањето владини закони за спроведување на хиерархијата на отпадот.

Посебна карактеристика на принципот на нулти отпад како дизајн е тоа што може да се примени на кој било производ или процес, во која било ситуација или на кое било ниво. Според тоа, ова се однесува подеднакво и на отровните хемикалии и на бенигната растителна материја. Се однесува на губењето на атмосферската чистота со согорување на јаглен или на губењето на радиоактивни ресурси, преку обид да се означат вишоците на атомските централи како „јадрен отпад“. Сите процеси можат да бидат дизајнирани така што ќе ја минимизираат потребата од отфрлање, како во сопственото работење, така и во моделите на употреба или потрошувачка до кои води дизајнот на нивните производи. Рециклирањето, од друга страна, се занимава само со едноставни материјали.

Нулти отпад може да се примени дури и на губењето на човечкиот потенцијал преку наметната сиромаштија и негирање на образовните можности. Опфаќа редизајн за намалено трошење на енергија во индустријата или пренос и трошење на дождовните шуми на Земјата. Тоа е општ принцип на дизајнирање за ефикасно употребување на сите ресурси, без разлика како се дефинирани.

Движењето за рециклирање можеби полека се разгранува од својата база за управување со цврст отпад за да вклучи прашања слични на движењето за одржливост на заедницата.

Нулти отпад, од друга страна, не се базира на ограничувања во управувањето со отпадот, туку бара да ги максимизираме нашите постоечки напори за повторна употреба, а воедно да се создава и применува нови методи што ги минимизираат и елиминираат деструктивните методи како што се согорувањето и рециклирањето. Нулти отпад се стреми да обезбеди производите да бидат дизајнирани да бидат поправени, реновирани, повторно произведени и генерално повторно употребливи.

## Значење на капацитетот за исфрлање
Многу депонии моментално го надминуваат капацитетот за носење. Ова често се користи како оправдување за преминување кон Нулти отпад. Други пак возвраќаат со тоа што истакнуваат дека низ САД и други земји има огромни површини земјиште достапни што би можеле да се употребат за депонии. Постојат многу предлози за уништување на целото ѓубре како начин за решавање на проблемот со ѓубрето. Овие предлози обично тврдат дека го претвораат целиот или голем дел од постоечкиот отпад во нафта, а понекогаш тврдат дека произведуваат толку многу нафта што светот отсега ќе има изобилство течни горива. Еден таков план, наречен „*Сè во нафта*“, бил промовиран од списанието *Discover* и списанието *Fortune* во 2004 година и тврдело дека може да претвори фрижидер во „*лесна тексашка сурова нафта*“ со примена на пареа под висок притисок.

### Корпоративни иницијативи
Пример за компанија која покажала промена во политиката за отпад на депониите е Џенерал Моторс (GM). „Џенерал моторс“ ги потврдила своите планови да направат приближно половина од своите 181 фабрики ширум светот „*без депонии*“ до крајот на 2010 година. Компании како „Субару“, „Тојота“ и „Ксерокс“ исто така произведуваат постројки без отпад. Понатаму, Агенцијата за заштита на животната средина на Соединетите Американски Држави (EPA) со децении соработува со GM и други компании за да го минимизира отпадот преку својата програма *WasteWise*. Целта на „Џенерал моторс“ е да пронајде начини за рециклирање или повторна употреба на повеќе од 90% од материјалите преку продажба на отпадни материјали, усвојување амбалажа за повеќекратна употреба за замена на картон и рециклирање на користени работни ракавици. Остатокот од отпадоците може да се согорат за да се создаде енергија за растенијата. Освен што е пријателски кон природата, заштедува и пари со намалување на отпадот и производство на поефикасно производство. „Мајкрософт“ и „Гугл“ се две други големи компании кои имаат цели за нулти отпад. Овие две компании имаат цели поголемиот дел од нивниот отпад да не се наоѓа на депониите. Гугл има шест места кои имаат цел „Нулти отпад до депонии“. Овие места имаат цел да го држат 100% од нивниот отпад подалеку од депониите. Мајкрософт има слична цел, но се обидуваат само 90% од нивниот отпад да не се фрла на депониите. Сите овие организации се залагаат за чист свет и за производство на нулти отпад.

Градинарскиот центар во Февершам, Велика Британија, почнал да спречува пренесување на пластични саксии за растенија на клиентите. Наместо тоа, ги употребува пластичните саксии само локално во градинарскиот центар, но откако ќе ги продаде на своите клиенти, ги пресадува растенијата во хартиени саксии за растенија. Исто така, продава растенија завиткани во хесија и употребува различни техники за да спречи предавање на пластика (за еднократна употреба) на клиентите 

### Повторна употреба или гниење на отпадот
Отпадот што се испраќа на депонии може да се собира како корисен материјал, како на пример при производство на сончева енергија или природно ѓубриво / декомпостирано ѓубриво за земјоделски култури.

Исто така, може да се користи повторно и рециклира за нешто што всушност можеме да го користиме. „Успехот на „Џенерал моторс“ во создавањето објекти за нулта депонии покажува дека целите за нулта отпад можат да бидат моќен поттик за производителите да го намалат својот отпад и јаглероден отпечаток“, вели Латиша Петвеј, портпаролка на EPA.
## Наводи

## Понатамошно читање
*
*Mauch, Christof, ed. "A Future without Waste? Zero Waste in Theory and Practice," *[http://www.environmentandsociety.org/perspectives RCC Perspectives: Transformations in Environment and Society]* 2016, no. 3. doi.org/10.5282/rcc/7540.

## Надворешни врски
*Zero Waste Institute
*Zero Waste Network
*Zero Waste International Alliance (ZWIA)
*Zero Waste Alliance
*Zero Waste Europe
Категорија:Концепти за управување со отпад