Калиста

[мини|356x356пкс|[Артемида (седи и носи круна), прекрасната нимфа Калисто (лево), Ерос и други нимфи. Античка фреска од Помпеја.]]

Во грчката митологија, **Калиста** () — нимфа, или ќерка на кралот Ликаон; митот варира во такви детали. Се верувало дека таа била една од следбеничките на Артемида (Дијана за Римјаните) која го привлекла Зевс. Преживуваат многу верзии на приказната за Калиста. Според некои писатели, Зевс се преобразил во ликот на Артемида за да ја брка Калисто, а таа спиела со него верувајќи дека Зевс е Артемида. 

Таа забременила и кога ова конечно било откриено, била избркана од групата на Артемида, по што бесната Хера, сопругата на Зевс, ја претворила во мечка, иако во некои верзии, Артемида е таа што ѝ дала облик на мечка. Подоцна, токму кога требало да биде убиена од нејзиниот син додека тој бил на лов, Зевс ја поставил меѓу ѕвездите како Голема Мечка. Таа била мајка-мечка на Аркадијците, преку нејзиниот син Аркад од Зевс. 

Во други записи, биолошката мајка на Аркад се викала Мегисто, ќерка на Кетеј, син на Ликаон,  или пак Темисто, ќерка на Инах. 

Четвртата галилеева месечина на Јупитер и еден астероид од главниот појас се именувани по Калисто. 

## Митологија
[десно|мини|280x280пкс|''„Дијана и Калисто“'' (1559) од [Тицијан го прикажува моментот кога е откриена бременоста на Калисто.]]
Како следбеничка на Артемида, Калисто, за која Хесиод рекол  дека е ќерка на Ликаон, кралот на Аркадија,  дала завет дека ќе остане девица, како и сите нимфи на Артемида.

Според Хесиод,  таа била заведена од Зевс, а за последиците што следеле:[Калисто] одлучи да се занимава со диви ѕверови во планините заедно со Артемида, и кога била заведена од Зевс, останала некое време незабележана од божицата, но потоа, кога веќе била бремена, била видена преку капењето и откриена. На ова, божицата се разбеснила и ја претворила во ѕвер. Така таа станала мечка и родила син по име Аркад. Но, додека била во планините, била прогонувана од некои стада кози и предадена со своето бебе на Ликаон. Некое време подоцна, таа сметала дека е соодветно да оди во забранетиот предел на Зевс, не знаејќи го законот и прогонувана од сопствениот син и Аркадите, била на работ да биде убиена поради споменатиот закон; но Зевс ја избавил поради нејзината врска со него и ја ставил меѓу ѕвездите, давајќи ѝ го името Мечка поради несреќата што ја снашла.
лево|мини|''Јупитер во маската на Дијана што ја заведува Калисто'', Јакоб Адриенш Бекер, масло на платно
Ератостен, исто така, споменува варијанта во која девствената придружничка на Артемида, која била заведена од Зевс и на крајот преобразена во соѕвездието Мала Мечка, била наречена Феникија. 

Според Овидиј,  Јупитер бил тој што кој ја зел формата на Дијана за да може да избегне откривање од страна на неговата сопруга Јунона, наметнувајќи се врз Калисто додека таа била одвоена од Дијана и другите нимфи. Калисто разбрала дека нешто не е во ред во моментот кога Јупитер почнал да ѝ дава „недевствени бакнежи“, но дотогаш било предоцна, и иако таа се борела со него, тој ја совладал. Вистинската Дијана пристигнала на местото на настанот набргу потоа и ја повикала Калисто кај неа, само за девојката да избега од страв дека е Јупитер, сè додека не ги забележала нимфите како ја придружуваат божицата. Последователната бременост на Калисто била откриена неколку месеци подоцна за време на капењето со Дијана и нејзините други нимфи. Дијана се разбеснила кога видела дека Калисто е бремена и ја исклучила од групата. Калисто подоцна го родила Аркад. Потоа Јунона ја искористила можноста да ја одмазди својата повредена гордост и ја претворила нимфата во мечка. Шеснаесет години подоцна, Калисто, сè уште мечка, го сретнала својот син Аркад на лов во шумата. Токму кога Аркад се спремал да ја убие сопствената мајка со своето копје, Јупитер ја спречил трагедијата ставајќи ги мајката и синот меѓу ѕвездите како Голема и Мала Мечка, соодветно. Јунона, разбеснета што нејзиниот обид за одмазда бил неуспешен, ѝ се обратила на Тетија дека двајцата можеби никогаш нема да се сретнат со нејзините води, со што дала поетско објаснување за околуполарните местоположби на соѕвездијата во античко време. 
десно|мини|Апулиски црвенофигурен хоус (форма 3) со Калисто што се претвора во мечка, околу 360 година п.н.е., теракота, се припишува на групата апулиска, активна раните 300-ти години п.н.е.), Музеј Џ. Пол Гети
Според Хигин, потеклото на преобразбата на Зевс, со неговите лезбејски призвуци, е од препев на приказната во комедија во изгубено дело од атичкиот комичар Амфис каде што Зевс ја прифатил Калисто како Артемида, а таа, откако била прашана од Артемида за нејзината бременост, ја обвинила божицата, сметајќи дека ја забременила; Артемида потоа ја претворила во мечка. Ја фатиле некои Етолци и ја однеле кај Ликаон, нејзиниот татко. Сè уште мечка, таа се стрчала со својот син Аркад во храмот на Зевс додека Аркадите ја следеле за да ги убијат; Зевс ги претворила мајката и синот во соѕвездија.  Хигин, исто така, запишува верзија каде што Хера ја заменила Калисто затоа што спиела со Зевс,  а Артемида подоцна ја убила додека ловела, бидејќи не ја препознала.  Во друга верзија што ја запишува Хигин, Зевс бил тој што ја претворил Калисто во мечка, за да ја скрие од Јунона, која забележала што прави нејзиниот сопруг. Потоа Јунона ја насочила Калисто кон Дијана, која продолжила да  пука со своите стрели. 

Според митографот Аполодор,  Зевс се наметнал на Калисто кога се преправил дека е Артемида или Аполон, со цел да ја намами заколнатата девојка во својата прегратка. Аполодор е единствениот автор кој го споменува Аполон, но покажува дека тоа не е реткост. Калисто потоа била претворена во мечка од страна на Зевс, обидувајќи се да ја сокрие од Хера, но Хера ја замолила Артемида да го застрела животното, на кое Артемида се согласила. Потоа Зевс го зел детето, го нарекол Аркад и ѝ го дал на Маја да го одгледа во Аркадија; а Калисто ја претворил во ѕвезда и ја нарекол Мечка. Алтернативно, Артемида ја убила на Калисто затоа што не ја заштитила нејзината девственост. Нон, исто така, пишува дека „*љубовница влегла во креветот на жена*“. 

Или Артемида „ја убила Калисто со истрел од нејзиниот сребрен лак“, според Хомер,  за да ја задоволи Јунона (Хера), како што пишуваат Павсаниј и Псевдо-Аполодор  или подоцна Аркад, епонимот на Аркадија, речиси ја убил својата мајка-мечка, кога таа залутала во забранетиот предел на Зевс. Во секој случај, Зевс ги сместил и двете на небото како соѕвездијата Голема Мечка, наречена *Арктос* (), Мечката, од Грците, и Мала Мечка.

Според Џон Цецес, Харон од Лампсак напишал дека синот на Калисто, Аркад, не бил татко на Зевс, туку на Аполон. 

Како соѕвездие, Голема Мечка (која била позната и како Хелика, според алтернативна приказна за потеклото на соѕвездието)  ѝ рекла на Деметра, кога божицата ги прашала ѕвездите дали знаат нешто за грабнувањето на нејзината ќерка Персефона, да го праша Хелиј, богот на сонцето, бидејќи тој добро ги познавал делата на денот, додека ноќта била беспрекорна. 

## Потеклото на митот
[мини|350x350пкс|Во ''[Јупитер (бог)|„Јупитер и Калисто“* од Франсоа Буше, [[Зевс]] / [[Јупитер (бог)|Јупитер]] ја добива формата на [[Артемида]] / [[Дијана]] (Музеј на уметноста Нелсон-Аткинс, Канзас Сити )]]
Името *Калисто* (), „најубава“, може да се препознае како [[епитет]] на самата божица, иако ниеден од натписите во [[Атина]] што ги запишуваат свештениците на *Артемида Калиста* (), датираат пред третиот век п.н.е.  Артемида Калиста била обожавана во Атина во светилиште кое се наоѓало пред портата Дипилон, покрај патот кон [[Платонова академијата|Академијата]].  В.С. Фергусон сугерирал  дека Артемида Сотеира и Артемида Калиста биле здружени во заеднички култ управуван од еден свештеник. Ликот на самата Артемида, сличен на мечка, бил карактеристика на Вравронија. Се претпоставува дека митовите за нимфите на Артемида кои ги кршат своите завети првично биле за самата Артемида, пред нејзината карактеризација да се префрли на онаа на заколната девица која жестоко ја брани својата невиност. 
[[Податотека:Diana_y_Calisto,_por_Jean-Baptiste_Marie_Pierre.jpg|лево|мини|*Јупитер ја заведува Калисто*, Жан-Батист Мари Пјер, околу 1745-1749]]
Митот во *„Катастеризми“* може да се изведе од фактот дека збир [[соѕвездија]] се појавуваат блиску едно до друго на небото, во и во близина на [[Зодијак|хороскопскиот]] знак [[Вага (хороскопски знак)|Вага]], имено Мала Мечка, Голема Мечка, [[Воловар (соѕвездие)|Воловар]] и [[Девица (соѕвездие)|Девица]]. [[Воловар (соѕвездие)|Соѕвездието Воловар]] било експлицитно рапознаено во хесиодската *Астрономија* ().  како Аркад, „чувар на мечка“ (*Arktophylax*; ):  Тој е Аркад, синот на Калисто и Зевс, и живеел во земјата околу Ликаон. Откако Зевс ја завел Калисто, Ликаон, преправајќи се дека не знае за работата, го угостил Зевс, како што вели Хесиод, и го поставил пред него на масата бебето [Аркад] кое го исекол. 

Ѕвездите на [[Голема Мечка (соѕвездие)|Голема Мечка]] биле сите околуполарни во Атина од 400 година п.н.е., а сите освен ѕвездите во левото стапало на Голема Мечка биле околуполарни во Овидиевиот Рим, во првиот век од н.е. Сега, меѓутоа, поради прецесијата на рамнодениците, стапалата на соѕвездието Голема Мечка тонат под хоризонтот од [[Рим]], а особено од [[Атина]]; сепак, Мала Мечка (Аркад) останува целосно над хоризонтот, дури и од јужни географски широчини како [[Хонолулу]] и [[Хонгконг]].

Според Жулиен де Уи, кој користел филогенетски и статистички алатки, приказната би можела да биде неодамнешна преобразба на палеолитскиот мит.

== Во уметноста ==
[[Податотека:Jupiter_and_Callisto_dli_165005559_r_cor.tif|лево|мини|А. Дувивиер според [[Франсоа Буше]], „Јупитер и Калисто“, 19 век, гравура и бакрорез]]
Приказната за Калисто понекогаш била прикажана во класичната уметност, каде што моментот на претварањето во мечка бил најпопуларен. Од ренесансата па наваму, серија големи историски слики, како и многу помали кабинетни слики и илустрации на книги, обично наречени „Дијана и Калисто“, го прикажуваат трауматичниот момент на откривање на бременоста, додека божицата и нејзините нимфи се капеле во базен, следејќи го описот на [[Овидиј]]. Привлечноста на субјектот несомнено била главно можноста што ја нудела за група од неколку жени да бидат прикажани во голема мера голи. 
[[Податотека:Karel_Philips_Spierincks_-_Jupiter_and_Callisto.jpg|десно|мини|330x330пкс|*Јупитер и Калисто* од [[Карел Филипс Шпиринкс]]. Во позадина, љубоморната сопруга на Јупитер, Јунона, ја влече Калисто за коса.]]
*„Дијана и Калисто“* (1556–1559) од [[Тицијан]] била најголемата (иако не првата) од овие, брзо раширена преку графика од [[Корнелис Корт]].  Тука, како и во повеќето последователни претстави, Дијана покажува дека е налутена, додека Калисто ја држат две нимфи, кои можеби и ги соблекуваат малкуте алишта кои ѝ останале. Други верзии вклучуваат една од Рубенс и *„Дијана се бања со своите нимфи со Актеон и Калисто“* од [[Рембрант]], која невообичаено го комбинира моментот со пристигнувањето на [[Актеон]].  Основната композиција е прилично невообичаено доследна. [[Карло Ридолфи]] рекол дека постоела верзија од [[Џорџоне]], кој починал во 1510 година, иако неговите многубројни припишувања на сликите на Џорџоне што денес се изгубени се третираат со сомнеж од страна на научниците.  Други, помалку драматични, третмани пред Тицијан да ја воспостави својата композиција се од [[Палма Векио]] и [[Досо Доси]]. *„Љубовта на боговите“* од [[Анибале Карачи]] вклучува слика од Јунона како ја поттикнува Дијана да ја застрела Калисто во форма на урсина.

Иако Овидиј го сместува откривањето во деветтиот месец од бременоста на Калисто, на сликите таа генерално е прикажана со прилично скромно отстапување за доцната бременост. Со [[Посета на Богородица|*Посетата*]] во религиозната уметност, ова била водечката тема што се повторувала во историското сликарство што барало прикажување на бременоста во уметноста, на која [[Ран нов век|раномодерните]] сликари сè уште пристапувале со одредена претпазливост. Во секој случај, наративот барал остатокот од групата претходно да не ја забележал бременоста. Калисто, заведена од Зевс/Јупитер во маска, била исто така популарна тема, обично наречена „Јупитер и Калисто“; тоа била најјасната вообичаена тема кај лезбејските љубовници од класичната митологија. Двете љубовници обично се прикажани среќно прегрнати. Насилството што го опишува Овидиј како следствено на сфаќањето на Калисто за тоа што се случува, ретко се прикажува. Во верзиите пред околу 1700 година, Калисто може да покаже одреден сомнеж за тоа што се случува, како во верзиите на Рубенс. Таа била особено популарна во 18 век, кога приказите биле сè повеќе еротски; [[Франсоа Буше]] насликал неколку верзии. 

За време на [[Нацистичка окупација на Франција|нацистичката окупација на Франција]], поетот на отпорот [[Робер Деснос|Роберт Деснос]] напишал збирка песни насловена *„Calisto suivi de contrée“,* каде што го употребил митот за Калисто како симбол за убавина заробена под грдотијата: метафора за Франција под германска окупација. 

Трагедијата *„Калисто* “ од [[Есхил]] денес е изгубена. Сепак, Калисто повторно се придружила на драмската традиција во [[Барок|барокниот период]] кога [[Франческо Кавали]] ја компонирал „Калиста“ во 1651 година.

== Галерија ==
<gallery mode="packed-hover" class="center" heights="165" caption="Калисто во уметноста">
Податотека:Peter_Paul_Rubens_-_Diana_and_Callisto_-_WGA20326.jpg|алт=Diana and Callisto commissioned from the artist by Philip IV of Spain|*Дијана и Калисто* нарачани од уметникот на [[Филип IV (Шпанија)|Филип IV]]
Податотека:Arcas_Preparing_to_Kill_His_Mother_-_etching_-_17.5_x_25.5_cm_-_Washington_DC,_NGA.jpg|алт=Arcas about to kill his mother, engraving by Hendrik Goltzius, 16th-17th century.|*Аркад пред да ја убие мајка си*, гравура од Хендрик Голциус, 16-17 век.
Податотека:Ovide_-_Métamorphoses_-_I_-Callisto_chassée_de_la_suite_de_Diane.jpg|алт=Callisto discovered by Diana, engraving by Noël Le Mire.|*Откривањето на Калиста од Дијана*, гравура од Ноел Ле Мир .
Податотека:Illustration_by_Johan_Teyler,_digitally_enhanced_by_rawpixel-com_95.jpg|алт=Illustration of Zeus as Artemis with Callisto, ohan Teyler (1648–1709).| Илустрација на Зевс како Артемида со Калиста, Охан Тејлер (1648–1709).
Податотека:Jacobus_Kellner_-_Diana_and_Callisto_-_O_5460_-_Slovak_National_Gallery.jpg|алт=Diana and Callisto, relief by Jakob Kellner, 1763.| *Дијана и Калиста*, релјеф од [[Јакоб Келнер]], 1763 година.
Податотека:Anthonie_Blocklandt_van_Montfoort_-_Diana_Discovering_Callisto’s_Pregnancy.jpg|алт=Diana and Callisto, Anthonie Blocklandt van Montfoort, c. 1580.| *Дијана и Калиста*, Ентони Блокланд ван Монтфорт, ок. 1580 година.
Податотека:Jollain_Diane_et_Callisto.jpg|алт=Diane et Callisto, by Nicolas-René Jollain, 1770, oil on canvas.| *Дијана и Калиста*, од Николас-Рене Жолаин, 1770 година, масло на платно.
Податотека:Amigoni,_Jacopo_(1675_-_1752),_Giove_e_Callisto_-ca._1740-1750-.jpg|алт=Giove e Callisto, by Jacopo Amigoni, circa 1740–1750, oil on canvas.| *Giove e Callisto*, од Јакопо Амигони, околу 1740–1750, масло на платно.
Податотека:Diana_and_Callisto_LACMA_60.67.1.jpg|алт=Callisto's pregnancy discovered, engraving by Jan Pietersz, 1599.| *Откриената бременоста на Калиста*, гравура од Јан Питерс, 1599 година.
Податотека:Diana_and_Callisto_LACMA_AC1992.225.3.jpg|алт=Artemis, Callisto and the nymphs, ivory relief by Ignaz Elhafen, circa 1690–1695.| *Артемида, Калисто и нимфите*, релјеф од слонова коска од Игназ Елхафен, околу 1690–1695 година.
Податотека:Jean-Simon_Berthélemy_-_Jupiter,_in_the_Guise_of_Diana,_and_Callisto.jpg|алт=Jupiter in the guise of Diana and Callisto, by Jean-Simon Berthélemy, nineteenth century, oil on canvas.| *Јупитер во ликот на Дијана и Калисто*, од [[Жан-Симон Бертелми|Жан-Симон Бертелеми]], деветнаесетти век, масло на платно.
Податотека:Jupiter_and_Callisto_(Charles-Joseph_Natoire)_-_Nationalmuseum_-_17861.tif|алт=Jupiter and Callisto, by Charles-Joseph Natoire, 1745, in the National Museum of Stockholm.| *Јупитер и Калиста*, од Чарлс-Џозеф Натоир, 1745, во Националниот музеј во Стокхолм.
Податотека:Parc_de_Versailles,_Bosquet_des_Dômes,_Nymphe_de_Diane,_Anselme_Flamen_01.jpg|алт=Callisto, by Anselme Flamen, 1696, Versailles.| *Калиста*, од [[Анселме Фламен]], 1696, Версај.
</gallery>

== Наводи ==


== Извори ==
*Brigstocke, Hugh; Italian and Spanish Paintings in the National Gallery of Scotland, 2nd Edn, 1993, National Galleries of Scotland, 
*"Gods": Aghion I., Barbillon C., Lissarrague, F., "Callisto", in *Gods and Heroes of Classical Antiquity*, Flammarion Iconographic Guides, pp.&nbsp;77–78, 1996, 
*Hall, James, "Diana: 5", in *Hall's Dictionary of Subjects and Symbols in Art*, pp.&nbsp;102–103, 1996 (2nd edn.), John Murray, 
* [[Maurus Servius Honoratus]]. *In Vergilii carmina comentarii. Servii Grammatici qui feruntur in Vergilii carmina commentarii; recensuerunt Georgius Thilo et Hermannus Hagen*. Georgius Thilo. Leipzig. B. G. Teubner. 1881.

==Дополнително читање==
*Pseudo-Apollodorus. *Bibliotheke* III.8.2.
*[[De astronomia|Hyginus]], attrib., *Poeticon astronomicon*, II.1: the Great Bear.
*[[Scholia]] to [[Lycophron|Lycophron's]] *Alexandra*, marginal notes by Isaak and Ioannis Tzetzes and others from the Greek edition of Eduard Scheer (Weidmann 1881). [https://topostext.org/work/860 Online version at the Topos Text Project.]. 

== Надворешни врски ==

* [http://www.gutenberg.org/dirs/etext95/homer10.txt Hesiod, *Astronomy*, quoted by the Pseudo-Eratosthenes, *Catasterismi'']: e-text (English)
* Theoi Project – Kallisto
* Richard Wilson's 'Landscape with Diana and Callisto' at the Lady Lever Art Gallery
* Warburg Institute Iconographic Database (ca 220 images of Callisto)
* Johnson, W. R. “The Rapes of Callisto.” The Classical Journal 92, no. 1 (1996): 9–24. http://www.jstor.org/stable/3298462.

Категорија:Голема Мечка (соѕвездие)
Категорија:Нимфи