Серско-драмско-лагадинско-неврокопски дијалект

мини|400п|десно|
**Серско-драмско-лагадинско-неврокопски дијалект** (наречен и „Сер-Драма-Лагадин-Неврокопски дијалект“) ја опфаќа крајната југоисточна граница на македонскиот јазик. Се зборува во градовите Сер, Драма, Лагадина и Неврокоп и нивните околини. Тие се крајните македонски дијалекти кои ја опфаќаат територијата помеѓу долните текови на  реките Места на исток и Струма на запад, и помеѓу денешната грчко-бугарска државна граница на север и бреговите на Егејското Море на југ. Во овие дијалекти влегуваат и дваесетина села од областа Чеч, источно од реката Места и селата западно од реката Струма во подножјето на Беласица.

## Серски говори
Серскиот дијалект врз основа на главните дијалектни особености се дели на два говора: **струмски** и **белички**, наречени по реките Струма и Белица кои течат низ тие говорни подрачја.

**Струмски говор:**

**Најважни особини на ''струмскиот говор'' од областа на фонетиката се:**

* Континуанти на ѫ без разложен назализам: *вéдро, колéно, ерембúца, говéндо, чéндо*...
* Рефлекс *е* на носовката ѧ : *говéдо, лешта, рет*...
* Малубројни и мошне ретки остатоци од назализмот.
* Редовен континуант *о* од ъ во сите положби: *бочва, сон, петок, сос него*...                       
* Преод на ѣ во ‘а во акцентирана положба: *нив’áста, нид’ал’а...*, со исклучок на некои села, каде што преоѓа во *е*: *бел, ветер*...
* Замена на *цѣ* – со *ца -* : *цал, цалина*...
* Лабијализација на *е* во *о*: *ч’опка*, *тенжура*...
* Генерализирање на мекоста кај согласките со исклучок на *ж,ч,ш, џ*.
* Чување на *х* во сите положби. 
* Упростување на групите *стр, здр*: *бисра, сесра, здраф*...
* Наместо прасловенските групи ***tj, *dj се јавуваат континуантите *шт, жд* и споредните вредности *к’, г’*: *к’е, к’еше, к’али, мег’у*...
* Согласна промена *жд > шк* : *вешки, сашки*... *       * 
* Двоен акцент:  *кáтерúца, учúтелкáта, натовáренúте, брáтовá му, хóди мý са, зáповéдитé му, óрехóвчене, лалýгерúцата*...

**Поважни морфолошки и синтаксички особини на ''струмскиот говор'' се:**

* Множинска наставка *- ове* кај именките од машки род: *волове, денове, снопове*...
* Наставките - *ена* и - *ета* кај именките од среден род во множина: *именá, кучета*...
* Членска форма *- о*: *брегó, снегó, кон’ó*... 
* Повеќе разновидности на личните заменки за прво и второ лице еднина: *јас, јаска, јазе, јазека, ти, тина, тинака, тизе, тизека*.
* Паралелна употреба на личните заменки за трето лице *он, она* и *тој* // *тојнака*, *т’а*.
* Акузативна заменска форма за машки и среден род во еднина *него го // нега га*.
* Кратки акузативни заменски форми за женски род во еднина *га // ја*. 
* Систем од три показни заменки, за машки и женски род во еднина и множина: *тоа, таа, т’аа, ноа, наа, н’аа, суј, саа, сеја*. 
* Презентски форми на помошниот глагол *сум*: *сам, си, е, сме, сте, са*.
* Честичка *ке*, *к’е* за образување идно време. 
* Отсуството на прашалната честичка *ли*: *Го виде? Му даде?*
* Употреба на кратките заменски форми на почетокот од реченицата: *Го даде на менека*...

**Белички говор:**

**''Беличкиот говор'' го особини следните црти од областа на фонетиката:**

* Замена на ѫ во *ă* во акцентирана положба: *вăже, гăба, мăш*, и со *а* во неакцентирана положба: *капина, патува, стаптах*...
* Континуант *е* на носовката ѧ : *месо, чедо*...
* Мошне ретки и малубројни остатоци од назализмот. 
* Вредности *ă* од ъ во поголемиот дел од селата во акцентирана положба: *бăчва, вăшка, дăш*...
* Замена на ѣ со ‘а во акцентирана положба: *д’адо, гол’ам, м’асто*, со исклучок на некои пунктови, каде што се заменува со *е*: *река, човек*...
* Вредности *ц’а-* и *ца-* од *цѣ*- : *ц’ал, цаде*...
* Преглас на етимолошкото ‘*а* со *е* во неколку населби: *жеба, жепки, чеша*...
* Слаба редукција на неакцентираните самогласки *а,о,е.* 
* Лабијализација на *и* во *у* : *џуберúнки, чумерúка*...и на *е* во *о*: *чошма, пештура*...
* Вредности *рă*, *ăр, р’* : *крăф, срăп* од *р’* и *лă*, *ăл*: *слăнце* од *л*.
* Генерализирање на мекоста кај согласките со исклучок на *ж,ч,ш,џ*.
* Замена на *х* со *ф* на крајот на зборот: *праф, суф, рекоф*...и поретко во средината на зборот: *дуфна*...
* Упростување на групите *стр, здр*: *срана, срико, здраф*...
* Рефлекси *шт, жд* наместо прасловенските групи *tj, *dj и спорадичните вредности *к’, г’: к’е, к’ах, к’еше*...
* Согласна промена *жд > шк*: *вешки, сашки*...
* Двоен акцент: *сúпанúца, убèдовáше, правослáвиéто, нéгова сú, мáјка тú е, зáповéдите му, мóмечéтата, прикáзовáнето*...

**Како поважни морфолошки и синтаксички особености на ''беличкиот говор'' се:**

1. Множински наставки *- ена* и *- ета* кај именките од среден род во множина: *именá, телета*...

2. Членска форма *- о*: *столó, азмакó, равнáко*...

3. Повеќе разновидности на личните заменки за прво и второ лице еднина: *јас, јаска, јазе, јазека*; *ти, тина, тинака, тизе, тизека*...

4. Паралелна употреба на личните заменки за трето лице: *он, она* и *тој* // *тојнака, т’а*...

5. Заменска форма во акузатив за машки и среден род во еднина *него го* // *нега га*...

6. Кратки акузативни заменски форми за женски род во еднина: *га // ја*.

7. Систем од три показни заменки, за машки и женски род во еднина и множина: *тоа, таа, т’аа, ноа, наа, н’аа, суј, саа, сеја*...

8. Презентски форми на помошниот глагол *сум*: *сăм, си, е, сме, сте, сă*.

9. Честичка *ке*, *к’е* за образување идно време.

10. Отсуство на прашалната честичка *ли*: *Ти кажá? Имаш?*

11. Употреба на кратките заменски форми на почетокот од реченицата: *Му дадé да разберé*?

## Драмски говори
Според главните дијалектни црти драмскиот дијалект се дели на три говори: *мрвашки, зилјаховски* и *чечки говор*.

**Најважни диференцијални црти на ''мрвашкиот, зилјаховскиот'' и ''чечкиот говор'' од областа на фонетиката се:**  

* Преодот на ѫ во *ă* во акцентирана положба: *гăба, дăп, зăп*.
* Замената на ѧ со *е*, којашто преовладува. 
* Мошне ретки и малубројни остатоци од назализмот: *глåмба, измундри, тенгал’...*
* Преод на ъ во *ă* во акцентирана положба: *сăн*...
* Преод на ѣ во *ê* најчесто во акцентирана положба пред меки слого и и пред шушкавите гласови *ж, ч, ш*: *бêше, флêзе, мêсец, мрêж’а*, но мошне често и во *е*: *спеше, слезе*...а пред тврди слогови и во ‘*а: д’адо, р’ака, мл’ако*...Осовено во јужните села, на чиј терен се среќава и преодот на ѣ во *је* во изолирана населба: *дјете, рјека*...
* Замена на **цѣ-** со *ца-* : *цал, цалина*...
* Преод на ы во *ă*, ы, во одделни пунктови : *сăна ми, бåва, вåка*...
* Преглас на етимолошкото *‘а* во *е*: *ере, еребúца, еде, кýкумéфка, кошера, шемар*, и во имперфективна наставка –*ај*: *убич’еј, слуш’еј, руч’еј*...
* Редукција и на крајот од зборот на неакцентираните самогласки *а* > *ă* : *кăвă, грăдă*, на *о* > *у*: *урало*...
* Лабијализација на *о* во *<sup>у</sup>о, у*: *<sup>у</sup>облак, <sup>у</sup>обрас, <sup>у</sup>оган, вулна, пулна, нуш*...и на *и* во *у*: *ж’убри, ж’уф, кол’уба*...и на *е* во *о*: *ч’ошма, чурêша, пенжура, прештура*... 
* Рефлексите *ăр*, *ар* // *рă* од *р*: *вăрх, сарце, трăн*...и *ăл, ал // лă* од *л*: *вăл’к, жалтица, длăк*...
* Генерализирање на мекоста кај сите согласки. 
* Отсуство на африкатите *џ* и *ѕ*.
* Чување на *х* во сите положби.
* Упростување на групите *стр, здр*: *сесра, срана, здраф*...
* Континуанти *шт*, *жд* на прасловенските *tj, *dj.
* Констонантска промена *жд* > *шк* : *вешки, сашки*.
* Вредност *цăр-* наместо **чрь-** : *цăрвéн, цăрнúца*...
* Двоен акцент: *вóзглавнúца, учúтелкáта, зеленúкавóто, нéгова сú*...

**Од областа на морфологијата и синтаксата поважни диференцијални црти на ''мрвачкиот, зелјаховскиот'' и ''чечкиот говор'' се:**

* Множинска наставка *- е* кај именките од машки род: *мåже, рибáре, копáче*...
* Множинска наставка *- ета* кај именките од среден род: *вåжета, кучета, мулета*...
* Член *- ă* во акцентирана положба: *градă, синă, нусă*, и во неакцентирана положба *–е* по меки согласки: *коне, коше, ноже*...
* Заменски форми *нехи јă, нехи хи* во акузатив и датив еднина за женски род и *хми*, односно *хим* // *хим* за сите три рода во множина.
* Систем од три показни заменки, за машки и женски род во еднина и множина: *тоа, таа, т’аа, ноа, наа, н’аа, суј, саа, сеја*, коишто се јавуваат и со честичките *–с, -зи*: *тос, този, тузи* и со проширување: *тузикана, нóзикáна*...
* Прашална заменка *кутåр // кутри, кутрá, кутрó, кутрú*.
* Неопределена заменка *боадúн, боаднá, боаднó, боаднú* со отсуство повеќе фонетски варијанти. 
* Отсуство на наставката *–м* во прво лице еднина кај глаголите од *е-* и *и-*група: *с’ака, сечéш, седе*(*а*), *седúш*...
* Наставка *- м* во прво лице множина кај глаголите од *е-* и *и-*група: *сечéм, седúм*.
* Презентските форми на помошниот глагол *сум* : *сăм, си, е, сме, сте, сă*.
* Честичка *ша, шта* (*штă*)*,* односно *са, ста* (*сă, стă*) за образување идно време.
* Употреба на помошната одречна заповедна форма: *немóј* (*нимóј, нимó*) и определена глаголска форма (*нимóј берéш, немóј рукáш, нимó терáш*...)
* Наставки *–штем* и *–шком* за глаголскиот прилог: *викаштéм, тăрчишкóм*...
* Употреба на кратките заменски форми пред помошниот глагол во минато неопределено време: *млого гу е харéсал*...
* Употреба на придавната наставка *- шти*: *пилешти, телешти*...
* Наставка *- ова* за образување итеративни глаголи: *казова, видова, лекова*.

## Лагадинско-богдански говори
Под лагадинско-богдански говори ги опфакаме говорите на осум села од кои четири се наогаат околу Лагадинското Езеро (Ајватово, Балевец или Балавча, Илинец, Киреч Ќоj или Пазваново / Паjзаново) и четири во висорамнинската област Богданско (Сухо, Висока, Зарово, Негован). Една поголема говорна целина претставуваат селата Висока, Сухо, Балевец, Илинец и Зарово, иако и меѓу нив има некои не малку значаjни разлики, додека говорот на Негован, Ајватово и Киреч Ќоj се разликува со повеќе особености и од сушко-височкиот, а има разлики и меѓу одделните села.

**Главни фонетски особини на сушко-височкиот говор се:**                                                                                                                            

* Многубројни континуанти на ѫ – *ӑ* (*н*), *ӑ* (*м*) // *а* (*н*), *а* (η), *a* (*м*): *гӑска, дрӑ*η*к* // *дра*η*гó*(*т*), *мӑнч* // *манчó*(*т*), *дӑмп // дамбó*(*т*), *дúгнаха, бирáт* и др.
* Вторична назализација: *бӑнц, лӑнџа*(*м*), *ланџúца, мӑ*η*гла, бӑнчфа* и др.
* Бројни рефлекси: ’*ä*(*н*), // ’*а*(*н*), *е*(*н*) // *и*(*н*) од ѧ: *м***äсу // м''’''асóту, хлóпучäнта, јагн''’''анта, пил''’''а, кучанту, сӑ пусв''’''антú, д''’''евит''’, ''ченду // чиндá, гр''’''енда // гриндáта'' и др. '' ''
* Вредности ’''ä //'' ’''ą'', ''е''<sup>4</sup> // ''и'' од ѣ: ''чув’äк, д’äт''’''а'', ''л''’''äп, в''’''äк'' // ''в''’''ąкóт, ведру, м''’''еру, д''’''евер''’ // ''дивир''’''ó''(''т''), ''ид''’''éни'' итн. 
* Развој на **ъ** > ''ӑ'' // ''а'' во коренот на зборот: ''дӑш'' // ''даждó''(''т''), ''дӑх'' // ''дахó''(''т''), ''сӑн'' // ''санó''(''т'') и др.,односно **ъ >** ''ó'' // ''у'' во наставката -**ъкъ**: ''гарнóк, п''’''ентук, дубúтук, мозук'' и др. и во членот -**ътъ**: ''санó''(''т''), ''дин''’''ó''(''т''), ''свинтéцу''(''т'') и др. 
* Премин на **ьl** > ''ӑ'' // ''а'' во Висока: ''сӑн'' // ''санó''(''т'') < **сьNъ** // **сьNътъ**: ''кӑтка, сӑт, мӑшка, блӑха, снӑха, снӑхӑт''’''а'' и др.
* Различни вредности за р̥ - р̥, ''ӑр̥, ӑр̥ӑ, ӑр̥, ӑр'' // ''ąр'', ''рӑ'' // ''рą'': ''бр̥на, сӑр̥на, кӑр̥ӑф, гр̥ӑп, дӑр̥ву'' // ''дрąвá, брӑшнáл'' итн. и за ''л'' – ''ӑл'' // ''ал'', ''лӑ'' // ''ла'': ''вӑлна, жалтнúкаф, слӑба, влӑк'' // ''влакó''(''т'') итн. '' ''  
* Групата ''чер-'' се јаува изведена од ''чрь''-: ''черна, черв''’''а'' и др.
* Генерализирање на мекоста кај согласките со исклучок на ''ч, џ, ш, ж''.
* Вредности ''шт, жд'' наместо прасловенските групи *tj, *dj: ''сф''’''äшта, гашт''’''a'', ''раждам, рӑждаф'' и др.
* Пазење на ''х'': ''хитра, хладна, дадуха, имáхти, пучúвах'' и др. 
* Вметнување на ''т, д'' во групите ''ср, зр'': ''страм, стр''’''ебру, здр''’''äл'' и др.
* Редукција на неакцентираните самогласки: ''пунд''’''äлник'', ''дистúна, у зуртá'' и др.
* Двоен акцент: ''бр''’''äгувéту, кýмувéту'', ''нóжувéту'', ''рáбут''’''äхми, с''’''éстрит''’''ä му'' и др.

**Поважни црти од областа на морфологијата на сушко-височкиот говор се:*'

* Множински наставки кај именките од машки род *-уви* во неакцентирана, односно *–уве*(*ту*) во акцентирана положба: *бр*’*äгуви* // *бр*’*äгувéту*, *бутуви* // *бýтувéту*; -*офци*, односно *–уфци* // *-уфцé*(*ту*): *з’éнтуфци* // *з’éнтуфцéту*, *стрикуфци* // *стрúкуфцéту*; *-и* // *-е*: *облаци* // *облац*’*éту*, *п’асуци* // *п*’*áсуцéту*; *-ӑ* // *-é*(*ту*), -’*а*(*т*’*a*): *габир*’*а* // *гáбир*’*éту*, *орах*’ą // *óрах*’*éту*, *нофт*’*а*, *нофти* // *нуфт*’*áт*’*ą* и др. 
* Членска морфема -*ó*(*т*) // *-у*(*т*).
* Множински наставки кај именките од женски род *-ӑ* // *-а*: *блӑха, јáблакӑтą* и др. во Висока и *-ą //* -’*ą // -* ’ä: *т*’*ą, офц’а* // *уфц’äтą*, *ноѕ’ą* // *нуѕ’äтą* и др.    
* Множинска наставка -’*ąнта // -*’*äнтą, -*’*анта* кај именките од среден род: *јагн*’*ąнта, јáгничàнта, слáвурчäнта, мур*’*äнта* и др.* * 
* Лични заменски форми за трето лице еднина и множина: *тој, т’а, тузú // тус, т’ä, т’е* и за прво и второ лице множина: *ни, ви* во Сухо, а *нӑј, вӑј* во Висока.
* Акузативна заменска форма во трето лице множина *т’äх ги // ха*.        
* Кратки заменски форми *м’ą, т’ą*.
* Систем од две показни заменки: *тос, та, тузú // тус, т’ес*; *нос, нас, нузú // нус, н’ес*.
* Прашална заменка *то* ’кој‘и *кутрú, -а, -о, -е*, последната употребувана и во релативна функција.
* Спорадична употреба на наставката *-м* во прво лице еднина кај глаголите од *е-* и *и-* група: *п’ера*(*м*), *ц’äп’а*(*м*) и др. *                                                                    * 
* Форми од помошниот глагол *сум*: *сам, си, йи, сни, сти, сӑ*.
* Чување на *х* во имперфектот и во аористот: *сąд’äх, с’ąд’äши, с’ąд’äхми, с’ąд’äхти, с’ąс’äха, р’екуф, р’ечи, р’екухми, р’екухти, р’екуха* и др.
* Две имперфективни форми на помошмниот глагол: *б’äх, б’äши, б’äхти, б’äха // бих, биши, бихми, бихти, биха*.
* Партикула *за* за образување идно време: *за кажа, за с’äја*...
* Често испуштање на императивната наставка *-и* во второ лице еднина: *стан’, пот’, клад’* и др.
* Две формации на императивот со негација: *ми + императив*: *ми вилúш*; *ми слушаш*; и *да не* + *императив*: *да ни идéш*; *да ни бир’éш*; односно *нимóј + императив*: *нимóј вр’äвиш*...
* Наставка *-шт’ем* за глаголскиот прилог: *пучúвашт’éм, скáкашт’éм*...
* Глаголска придавна наставка *–нт*: *хран’ант, умур’éнт''...

## Наводи

Категорија:Македонски дијалекти