open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Климатски промени во Тунис

[мини| Тунис карта на [Кепенова класификација на климата|Кепенова климатска класификација]]
**Климатските промени** **во Тунис** можат значително да влијаат на Тунис преку повисоки температури, посушна клима и пораст на нивото на морето. Може да настрадаат водните ресурси, земјоделството, екосистемите, здравјето и туризмот. Тунис е одговорен за 0,08 проценти од глобалните емисии на стакленички гасови. Има цел за условно намалување на емисиите од четириесет и пет проценти под нивото од 2010 година, до 2030 година.

## Наводи

Категорија:Климатски промени по земја
Климатски промени во Бразил

мини|Шумските пожари се и последица и причина за климатските промени.
**Климатските промени во Бразил** — се главно климата во Бразил која станува потопла и посува. Ефектот на стаклена градина на вишокот на емисии CO2 и метан ја прави амазонската прашума потопла и посува, што резултира со повеќе шумски пожари во Бразил. Делови од дождовните шуми ризикуваат да станат савани.

Емисиите на стаклени гасови по лице во Бразил се повисоки од глобалниот просек, а Бразил е меѓу земјите кои емитуваат голема количина на стакленички гасови. Емисиите на стакленички гасови од Бразил се речиси 3% од годишниот светски вкупен број, прво поради сечењето дрвја во амазонската прашума, која емитирала повеќе јаглерод диоксид во 2010-тите отколку што апсорбирала и второ поради големите сточарски фарми, каде што кравите изригуваат метан. Во Парискиот договор, Бразил ветил дека ќе ги намали своите емисии, но владата на Болсонаро меѓу 2019 и 2022 година била критикувана дека направила премалку за да ги ублажи климатските промени или да се адаптира на климатските промени.

## Емисии на стакленички гасови
мини|десно|Бразил во споредба со другите големи загадувачиВо 2020 година, биле пријавени официјални бројки за 2016 година: земјоделство 33,2%, енергетски сектор 28,9%, одделот за земјоделство, шумарство и друга употреба на земјиште 27,1%. Индустриските процеси и употребата на производи и отпадот придонесле со 6,4% и 4,5%.

### Земјоделство
[мини| Изригите по ентерична ферментација содржат метан, а управувањето со ѓубриво може да испушта метан и [Азот субоксид|азотен оксид.|192x192пкс]]
#### Говеда
Во 2012 година, Бразил имал втор најголем број на говеда во светот, со 205 милиони грла. Кравите се преживари кои испуштаат стакленички гасови како што се метан и азотен оксид.

### Уништување на шумите

Дрвјата се сечат за да се создадат полиња за стока и соја. Уништувањето на шумите го достигнало својот врв во 2004 година, а потоа се намалил до почетокот на 2010 година. Оттогаш, уништувањето на шумите има тенденции да се зголемува по 2020 година.мини|Дрва од противзаконско уништување на шумите|190x190px
### Фосилни горива

Најголемиот поединечен емитер во енергетскиот сектор се нафтените продукти кои се користат како гориво за транспорт во Бразил, но дел од природниот гас и јаглен се согоруваат од секторот за електрична енергија во Бразил. Во 2016/2017 година електраните на јаглен во Бразил добиле над 1 милијарда реали субвенции. Во Конвенцијата за биолошка разновидност, Бразил се обврзал постепено да ги укине еколошките токсични субвенции до 2020 год. но владата во 2022 година изјавила дека енергијата од јаглен ќе биде субвенционирана до 2040год.

## Поврзано

* Еколошки прашања во Бразил

## Наводи

## Надворешни врски

* UNFCCC Бразил документи
* Бразилски панел за климатски промени (PBMC) 
* Национален институт за вселенски истражувања
* Климатска опсерваторија
* Систем за проценка на емисија и отстранување на стакленички гасови 

Категорија:Климатски промени по земја
Категорија:Климатски промени во Бразил
Категорија:Клима на Бразил
Категорија:Еколошки прашања во Бразил
Конектикат против Ексон Мобил

***Конектикат против Ексон Мобил*** - судски спор за климатските промени покренат против Ексон Мобил за остварување на профит, иако биле свесни за штетите што ќе ги предизвика врз животната средина.

Во понеделник, на 15 септември 2020 година, јавниот обвинител на Конектикат Вилијам Тонг поднесе тужба против Ексон Мобил обвинувајќи ја компанијата дека нејзините производи придонеле за емисиите што предизвикуваат глобално затоплување и климатски промени. Државата „бара обесштетување за минатите, сегашните и идните штети од климатските промени, вклучувајќи ги инвестициите што веќе се направени, и настапува против дел од профитите на компанијата“.

Конектикат го обвинува Ексон Мобил а погрешно информирање на инвеститорите за тоа како нивните производи придонесуваат за климатските промени. Тонг изјавува дека државата се соочува со „штети од милиони долари поради зголемувањето на нивото на морето, повеќе бури, зголемена ерозија и други влијанија од климатските промени“. Тонг тврди дека Ексон Мобил знае дека согорувањето на фосилни горива влијае врз животната средина, но наместо да го признаат тоа, се обидуваат да ја измамат јавноста. Случајот беше поднесен до Врховниот суд во Хартфорд .

Во моментов, постојниот случај помеѓу државата Конектикат и корпорацијата Ексон Мобил останува нерешен, и сè уште нема компензација за државата. По поднесувањето на тужбата во 2020 година, беше изјавено од страна на судијата Ричард Саливан во 2022 година, дека со оглед на сложеноста на ваквите случаи, државниот суд може да расправа дека Конектикат нема право на целосна компензација за штетите предизвикани од глобалното затоплување во последните половина век.

## Наводи

## Поврзано
* Луѓе против Ексон Мобил

Категорија:Климатска правда
Ноемвриски ветер

мини| Типична временска шема на ноемвриска вештерка
**Ноемвриски ветер**, **Ноемвриската вештерка**, се однесува на силните ветрови кои често дуваат низ Големите езера наесен . „Вештерките“ се предизвикани од интензивен низок атмосферски притисок над Големите езера, кој го влечеле студениот канадски/арктички воздух од север или северозапад и топлиот заливски воздух од југ. Кога овие ладни и топли воздушни маси се судираат, тие можеле да резултираат со ветрови од ураганска сила што предизвикува големи бранови на езерата.

Песната на Гордон Лајтфут „Бродоломот на Едмунд Фицџералд“ упатува на Ноемвриската вештерка: бурата што го уништила *[[СС Едмунд Фицџералд]]* била 978 милибари што  бил е еквивалентен на ураганот од граничната категорија 1/2. Слични ветрови со текот на годините предизвикале бројни бродоломи. Друга бура што ја погодила во ноември 1998 година била 967 милибари, што е еквивалентно на солиден ураган од 2 категорија. Сè уште посилната бура, од октомври 2010 година, донела рекордно ниски барометриски притисоци на Минесота и Висконсин од, соодветно, 954,96 и 961,06 mbar (и двете се еквивалентни на ураганот од категорија 3 на скалата Сафир-Симпсон) и со серија на 881 налети на ветер на милји на час и мориња од 19 метри во текот на ноќта од 26 до 27 октомври 2010 година.

## Етимологија
Ноемвриски ветер е формално прифатеното име на временскиот феномен. „Вештерка на ноември“ и неговите варијации се историски поморски и метеоролошки сленг. Изведените имиња вклучуваат „Бура на вештерки“, „Ноемвриска вештерка“ и „Вештерка на ветровите“. Ноември е познат во регионот на Големите езера како „месец на бурите“.

„Вештерка“ е митолошки и описен збор за ветровите. Описниците како што се „плачење“ и „варење“ често ја придружуваат фразата. Еден учебник за временска прогноза од 1998 година вели: „Тоа што толку многу бродови лежеле закопани под водите на езерата не е толку митолошка мистерија како комбинација на околности - и економски и метеоролошки - кои се комбинираат за да ја направат Ноемвриската вештерка вистинска за морнарите од горниот среден запад, како што Моќната змија била на езерата за Ирокезите и Алгонкините.
## Наводи

Категорија:Ветрови
Категорија:Настани во ноември
Категорија:Големи Езера
Плејн Мед

**Плејн Мед** (англиски: Plane Mad) е ирска група за директна акција која води кампањи против придонесот на воздухопловната индустрија за климатските промени. Основана е во 2007 година и претставува сестринска група на британската група Плејн Стјупид (англиски:Plane Stupid). Таа е нехиерархиска организација. Нејзините четири главни барања се:

* Крај на аеродромското проширување 
* Крај на субвенциите за внатрешни летови
* Забрана за рекламирање на авијацијата
* Данок на авионско гориво

Во септември 2008 година, го прекинале АГМ на Рајанер (англиски:Ryanair) на аеродромот во Даблин, за време на говорот на извршниот директор Мајкл О'Лири. Во ноември 2008 година го прекинале говорот на министерот за животна средина, наследство и локална самоуправа од партијата на Зелените Џон Гормли во северен Даблин во знак на протест поради планираното проширување на аеродромот во Даблин.

## Надворешни врски

* Веб-страница на Plane Mad  (од 6 февруари 2017 година, ова повеќе не е во употреба)

## Наводи

Категорија:Граѓанска непослушност
Категорија:Организации за климатски промени
Категорија:Климатски промени
Чарлс Дејвид Килинг

**Чарлс Дејвид Килинг** (20 април 1928 година - 20 јуни 2005 година) — американски научник познат по тоа што со неговата работа за следење на концентрацијата на јаглерод диоксид на опсерваторијата Мауна Лоа (Хаваи, САД) ја потврди хипотезата на Сванте Арениус (1896) за антропогеното влијание врз ефектот на стаклена градина и глобалното затоплување. Денес кривата која ја покажува промената на концентрацијата на јаглерод диоксид со текот на времето се нарекува Килингова крива.

## Надворешни врски

* Scripps Institution of Oceanography's CO<sub>2</sub> Program: Home of the Keeling Curve
* Scripps Institution of Oceanography: Obituary Notice 
* NPR Climate Connections: Climate change is clear atop Mauna Loa
* Carbon Dioxide Information Analysis Center
* Guardian obituary
*
*The Keeling Curve Turns 50 – Scripps Institution of Oceanography
*BBC, 50 years on: The Keeling Curve legacy
* 50th Anniversary of Global CO<sub>2</sub> Record, Symposium and Celebration, Kona HI
*"Enter the Anthropocene: Climate Science in the Early 20th Century," Initial Conditions podcast, episode 2

## Наводи

Категорија:Американски научници
Студена пустинска клима

**Студената пустинска клима** е клима која се наоѓа во висорамнините на Азија во суптропски географски широчини. Ги вклучува студените пустински региони на Памир, Тианшан, Хиндукуш, Каракорум и Тибет. Се карактеризира со многу студени зими, со температури до -18°C и свежи лета чии температури не надминуваат 14°C, со многу мала количина на врнежи, кои во некои области изнесувале само 80 милиметри (Мургаб на Памир).

## Поврзани

* Клима на тропски пустини
* Климата на екстратропските пустини

## Литература

* Мастило, Н. (2005): *Речник на современата српска географска терминологија*, Географски факултет, Белград
Категорија:Клима
Категорија:Климатологија
Фонтана на Тритоните

**Фонтаната на Тритоните** () е фонтана која се наоѓа во Флориана, Малта. Се состои од три бронзени Тритони кои држат голем сад, поставени на концентрична основа изградена од бетон и обложена со 730 тони травертински плочки. Фонтаната е една од најважните модернистички знаменитости на Малта.

## Наводи

Категорија:Малта
Хетеросфера

**Хетеросфера** е слој од атмосферата на Земјата што се протега над висина од 90-100 километри над Земјата (планета). Се карактеризира главно со редок воздух, кој овде многу често се менува како резултат на фотодисоцијација на молекулите. Турбопаузата го одделува од хомосферата.

## Поврзано

* Турбопауза
* Хомосфера

## Литература

* Мастило, Наталија (2005): *Речник на современата српска географска терминологија*, Географски факултет, Белград
* Дукиќ, Душан (2006): *Климатологија*, Географски факултет, Белград  
Категорија:Климатологија
Категорија:Атмосфера
Климатски промени во Нов Зеланд

мини|450x450пкс| Запис за атмосферски јаглерод диоксид од Баринг Хед, Велингтон од 1977 година до денес.
**Климатските промени во Нов Зеланд** вклучуваат историски, сегашни и идни промени во климата на Нов Зеланд; и придонесот и одговорот на Нов Зеланд на глобалните климатски промени. Нов Зеланд има релативно уникатен профил на емисии. Во 2022 год. земјоделството придонело со 53 проценти од вкупните бруто емисии; енергија, 37 проценти; индустрија, 6 проценти; отпад, 4 проценти. Врз основа на најновите достапни податоци за залихите за 2022 год. бруто емисиите на Нов Зеланд по глава на жители биле над просекот за развиените земји. Во другите земји од Анекс1 на Протоколот од Кјото, земјоделството обично придонесува со околу 12 проценти од вкупните емисии.

Помеѓу 1990 год. и 2022 год. емисиите на јаглерод диоксид во Нов Зеланд се зголемиле за 24проценти; метан за 2 проценти; и азот субоксид за 35 проценти. Вкупниот број на сите комбинирани флуорирани гасови е зголемен за 87проценти.

Шемата за тргување со емисии на Нов Зеланд, која стапила на сила во 2010 год. имала за цел да обезбеди механизам кој ги охрабрува различните сектори од економијата да ги намалат своите емисии на стакленички гасови. Можеби донекаде го забавиле зголемувањето. Помеѓу 2007 год и 2017 год. вкупните национални емисии се намалиле за 0,9 проценти, како одраз на растот на производството на обновлива енергија. Сепак, помеѓу 2016год. и 2017 год. бруто емисиите на Нов Зеланд скокнале за 2,2 проценти со што вкупното  зголемување на емисиите на стакленички гасови помеѓу 1990год. и 2017 год. на 23,1 проценти.

#### Десет најголеми загадувачи
Десетте компании кои емитуваат најмногу стакленички гасови во Нов Зеланд , Зи Енерџи, Ер Њу Зеланд, Метанекс, Марсден Појнт Ојл Рафинерија, БП, Ексон Мобил, Џенесис Енерџи Лимитед,Контакт Енерџи и Флечер Билдинг. Овие компании испуштаат околу 54,5 м тони јаглерод диоксид секоја год. повеќе од две третини од вкупните емисии на Нов Зеланд..

## Галерија


Податотека:New_Zealand_aviation_emissions_of_greenhouse_gases.svg|Нов Зеланд емисии на стакленички гасови од воздухопловството
Податотека:New Zealand Greenhouse Gas Emissions from 1990.svg|Емисиите на стакленички гасови на Нов Зеланд од 1990 година
Податотека:NZ_greenhouse_gases_by_sector.svg|Емисиите на стакленички гасови на Нов Зеланд проектирани и актуелни од 1990 до 2030 година.
Податотека:Per_capita_greenhouse_gas_emissions.svg|Бруто емисиите на стакленички гасови на Нов Зеланд по глава на жител во споредба со Обединетото Кралство, Европа, Кина, светскиот просек, Индија и Африка
Податотека:Fox_Franz_Ivory_Glaciers_NZ_fig6.gif| Измерени варијации во позицијата на завршетоците на Фоксовиот Ледник, Франц Јозеф и Слоновата Коска, 1870 до 1988 година.


## Поврзано

* Комисија за климатски промени
* Генерација нулта
* Список на земји според емисиите на стакленички гасови по глава на жител

## Наводи

## Литература

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Категорија:Климатски промени по земја
Категорија:Природа на Нов Зеланд
Категорија:Статии со извадоци
Еко-Институт

мини| Седиштето на Фрајбург
**Еко-институт** (**Институт за** применета екологија) е непрофитен приватен институт за истражување на животната средина со седиште во Фрајбург, Германија.

Тoј произлегол од противнуклеарното движење во 1977 година и денес има над 170 вработени на своите локации во Фрајбург, Дармштат и Берлин. Институтот е организиран како асоцијација и ги следи целите за унапредување на заштитата на животната средина и одржливиот развој, што треба да се постигне, меѓу другото, преку научно истражување, консултирајќи и едуцирајќи ја јавноста. Асоцијацијата за поддршка има околу 2.000 членови, вклучувајќи и речиси 20 општини. Институтот ја финансира својата работа главно преку финансирање од трети лица за проекти. Дополнително, има и членарини и донации. Приходите во 2019 година изнесувале 15,7 милиони евра. 

## Наводи

## Надворешни врски

* Официјална веб-страница

Категорија:Фрајбург
Категорија:Енергетска политика
Категорија:Организации за климатски промени
Категорија:Организации за обновлива енергија
Рикардо Вилалба

**Рикардо Вилалба** е аргентински шумар и дендрохронолог специјализиран за палеоклиматски студии. Активен е во ЦРИЦЈТ во Мендоза, Аргентина. Тој бил еден од авторите на Четвртиот извештај за проценка на МПКП.

Почнувајќи од 2017 година, Вилаба се соочил со правни обвиненија од еколошката невладина организација *Jахал Но Се Тока*. Бил обвинет дека водел, како директор на *Аргентинскиот институт за нивологија, глациологија и науки за животната средина*, недоволно истражување на ледниците во областа Јахал, што довело до тоа разни ледници да бидат изоставени. Според Ј*ахал Но Се Тока*, ова би овозможило *Барик Голд* да отвори рудник во областа и загадувањето што следело. Аргентинските и меѓународните научници го критикувале обвинението против Вилалба, а темата била покриена од списанијата *Наука* и *Природа*.

Во 2023 година му била доделена диплома за заслуги од *наградите Конекс* за неговата работа во областа на екологијата и еколошките науки во последната деценија.

## Наводи

## Надворешни врски
* Рикардо Виљалба 

Категорија:Живи луѓе
Категорија:Аргентински научници
Реновирање на Швајцарија

**Реновирање на Швајцарија (Renovate Switzerland)** е швајцарска кампања на ненасилен отпор започната во април 2022 година, која користи ненасилни акции како средство за притисок врз швајцарскиот федерален совет да го имплементира националниот план за изолација на еден милион домови до 2040 година, со цел да се решат прашањата за климатските промени и енергетската криза. Таа е дел од меѓународната мрежа на кампањи за граѓански отпор, така што слични кампањи се изведуваат во Германија, Австралија, Канада, Франција, Италија, Норвешка, Обединетото Кралство и САД. Овие различни кампањи користат слични тактики, но се фокусираат на барањата кои се специфични за нивниот национален контекст. Сепак, неколку од нив се фокусираат на прашањето за потрошувачката на енергија во зградите.

*Реновирање на Швајцарија* првично испратиле писмо во кое ги изложиле нивните барања до претседателотот на Швајцарската конфедерација Симонета Сомаруга, но одговорот што го примиле не ги исполнило нивните очекувања. По четири блокади на патиштата во април 2022 година, кампањата влегла во нова акциона фаза во октомври 2022 година. Коавторката на извештајот на ИПЦЦ на ОН, Јулија Штајнбергер учествувала на блокадата на патот во Берн на 11 октомври и ја залепила раката на асфалтот заедно со уште пет лица.

Повеќето од акциите на *Реновирање на Швајцарија* вклучуваат блокади на патиштата на главните швајцарски автопати и патишта. Иако нивните постапки генерално се сметаат за незаконски, тие се поддржани од некои политичари, како што е Зелената партија на Швајцарија Леонор Порше, која смета дека граѓанската непослушност е легитимна со оглед на ургентноста на климатската криза.

## Контроверзи
Логото на *Реновирање на Швајцарија* е осомничено дека го нарушува заштитниот знак на пијалакот Ривела, а компанијата соопштила дека ја разгледува правната постапка. Поради оваа ситуација, *Реновирање на Швајцарија* го промениле својот корпоративен дизајн.

## Наводи

Категорија:Климатски промени
Џон Имбри

**Џон Имбри** (4 јули 1925 &#x2013; 13 мај 2016 година) бил американски палеокеанограф најпознат по неговата работа за теоријата на леденoтo време. Тој бил внук на Вилијам Имбри, американски мисионер во Јапонија. 

Имбри е веројатно најпознат како коавтор на трудот во *Сајенс* во 1976 година, „Варијации во орбитата на Земјата: Пејсмејкер на леденото време“. Користејќи ги јадрата на океанските седименти, трудот *Science* ги потврдил теориите на Милутин Миланковиќ дека осцилациите во климата во изминатите неколку милиони години се во корелација со варијациите на орбитата на Земјата на ексцентричност, аксијален наклон и прецесија околу Сонцето. Овие промени сега се нарекуваат циклуси Миланкович. Тој станал добитник на медалот Милутин Миланковиќ со Џорџ Кукла во 2003 година.

Џон Имбри бил прикажан во видео документарецот *Последниот гребен: Угорните битки на 10-тата планинска дивизија*.

Тој починал во Провиденс, Род Ајленд, во 2016 година на 90-годишна возраст.

## Поврзано

* Фаза на морски изотоп
* Ледено време
* Временска рамка на глацијацијата

## Наводи

Категорија:Членови на Американското филозофско друштво
Категорија:Професори на Брауновиот универзитет
Категорија:Апсолвенти на Принстонскиот универзитет
Категорија:Апсолвенти на Јејл
Категорија:Членови на Националната академија на науките на САД
Категорија:Починати во 2016 година
Категорија:Родени во 1925 година
Пасатна клима

**Пасатна клима** е клима на водни тела кои се под влијание на движењето на пасатните ветрови. Се карактеризира со постојаната насока и брзина на протокот на воздушните маси, мала количина на врнежи и мала облачност. Просечните летни температури се движат од 20-27°C, а зимските температури од 10-15°C. Количината на врнежи не надминува 500 милиметри, но се зголемува до 1000мм на планинските падини на островот ориентирани кон пасатните ветрови. Во истите географски широчини каде што преовладувала пасатната клима, климата на тропските пустини е развиена на копното.

## Поврзано

* Клима на тропски пустини
* Тропска клима

## Литература

* Мастило, Н. (2005): *Речник савремене српске географске терминологије*, Географски факултет, Београд

Категорија:Клима
Категорија:Климатологија
Меѓународен ден на акции за климата

**Меѓународен ден на акции за климата** (), познат е и како **Ден на борба против климатските промени**, е глобална акција која се обележува во повеќе од 170 земји низ светот секоја година на 15 мај.

## Историја
Меѓународниот ден на акции за климата е посветен на подигање на свеста за итната потреба од решавање на климатските промени. Луѓето се собираат секоја година за да ја истакнат важноста од зачувување на животната средина, да промовираат одржливи практики и да се залагаат за политики кои се занимаваат со климатските прашања. Најчесто го обележуваат со кампување, засадувење на дрвја и одржување собири и едукативни настани. Овој ден потсетува на важноста од зачувување на биодиверзитетот, намалување на емисиите на јаглерод и работа за зелена и одржлива иднина за сите.

По повод Меѓународниот ден на акцијата за климата, Европската комисија во 2019 година го претставила Европскиот зелен договор - мапата на патот за одржливост на стопанството на Европската унија преку претворање на климатските и еколошките предизвици во можности во сите области на политиката и правејќи ја транзицијата праведна и инклузивна за сите. Европската зелена агенда е стратегија која би требало да ја направи Европа првиот „климатски неутрален“ континент до 2050 година.

## Наводи


Категорија:Празници во мај
Категорија:Меѓународни празници
Категорија:Климатски промени
Меѓународните градини на кралот Абдула

**Меѓународни градини на кралот Абдула** (**МГKA**) е уникатна и еколошки чувствителна ботаничка градина лоцирана во Ријад, аридниот пустински дел на централна Саудиска Арабија. Проектот е дизајниран да се фокусира на разбирањето на човештвото за процесот, последиците и проучувањето на климатските промени.

## Детали за проектот
Проектот МГКА започнал во Ријад и има потенцијал да стане еден од главните образовни ресурси за разбирање на климата и одржливиот развој. Градините ќе бидат изградени во две поврзани, полукружни биоми, кои ќе ја одразуваат историјата на локацијата низ времето. *Градината на изборите* ќе одразува што може да се случи во иднината ако климатските промени продолжат или бидат запрени. Проектот е планиран да биде една од најголемите градини со контролиран температурен режим во светот.

Досега, повеќе од 40% од операциите на МГКА се завршени. Проектот се очекува да биде завршен до есента 2024 година.

## Изведувач
Договорот за реализација на проектот за Меѓународни градини на кралот Абдул на површина од 210 хектари бил доделен на Групацијата Зеид Алхусаин и браќата. Договорот, во вредност од 427,4 милиони американски долари (1,6 милијарди САР), бил доделен од Министерството за општински и рурални работи и домување на Саудиска Арабија. 

## Надворешни врски

* 

## Наводи

Категорија:Координати на Википодатоците
Категорија:Врамена карта без назнака за OSM-однос на Википодатоците
Категорија:Климатските промени и општеството
Неле Меклер

**Ана Неле Меклер** е професорка по науки за Земјата на Универзитетот во Берген, а исто така е поврзана со Центарот за истражување на климата Бјеркнес. Таа е специјализирана за палеокеанографија и палеоклиматологија, и води повеќекратни грантови за развој на нови техники за реконструкција на минатите температури, што е најважно збирна изотопска термометрија. Со анализа на спелеотемите, тимот на Меклер можел да идентификува како минатите нивоа на CO  во атмосферата корелирале со температурните промени, што давале суштинско знаење за предвидување на идните климатски промени.

## Образование и кариера
По нејзиниот магистер по геоекологија на Универзитетот во Бајројт, Меклер ја завршила својата докторска дисертација по палеоокеанографија во 2006 година на ЕТХ Цирих, со Џералд Хауг и Даниел Сигман како нејзини супервизори. Таа продолжила да работи таму како постдокторски истражувач, а потоа поминале две години на Катедрата за Земјата и планетарни науки на Калифорнискиот институт за технологија, проследена со една година како гостин истражувач на Универзитетот во Осло и втор период на ЕТХ Цирих, каде што добила грант Мари Хајм-Вегтлин од Швајцарската национална научна фондација.

Во 2015 година, Меклер добила почетен грант на ЕРЦ и се преселила на Универзитетот во Берген, каде што оттогаш, прво како истражувачка, потоа како вонреден професор и редовен професор. Таа моментално има и консолидатор на ЕРЦ и грант од Норвешкиот совет за истражување за да го продолжи нејзиното истражување.

Во 2022 година, таа била примена во Норвешката академија на науки и писма.

## Големи грантови и награди

* **2021–2026: ДОТпалео: Температури на длабоки океани во палеогенската стаклена градина.** Финансиран од Истражувачкиот совет на Норвешка (12 милиони норвешки круни) 
* **2021–2026: ФлуидМИКС: Микротермометрија за вклучување на течности во спелеотемите** . Финансиран од Европскиот совет за истражување (Грант за консолидатор на ЕРЦ, 2 милиони евра). Проектот ФлуидМИКС ги проучува „сталагмитите во тропските пештери, каде што се зачувани ситни капки вода од времето кога водата капеше од таванот на пештерата“. 
* **2017–2021: Т-ТРАЦ: Реконструкција на тропска температура низ 0,5 милиони години од формациите на пештерите** . Финансиран од Норвешкиот истражувачки совет. 
* **2015–2020: Почетен грант на ЕРЦ .** Реконструкции на мината клима користејќи океански седименти и пештерски карпи ( *сталагмит* ) како архиви“ 
* **2012–2014: Мари Хајм-Вегтлин Грант.** Грантот МХВ, од Швајцарската национална научна фондација,  му овозможи на Меклер да помине две години во Калифорнискиот институт за технологија .

## Наводи

Категорија:Членови на Норвешката академија на науките
Категорија:Родени во 1977 година
Паралелизам на битско ниво

**Паралелизам на битско ниво** е форма на паралелно пресметување базирано на зголемување на големината на зборот на процесорот . Зголемувањето на големината на зборот го редуцира бројот на инструкции што процесорот мора да ги изврши со цел да се изврши операција на променливи чии големини се поголеми од должината на зборот. (На пример, разгледајте го случајот кога 8-битен процесор треба да собере два 16-битни цели броеви. Процесорот прво треба да ги собере 8-те битови од понизок ред од секој цел број, а потоа да ги собере 8-те битови од повисок ред, барајќи две инструкции за да заврши една операција. 16-битен процесор би можел да ја заврши операцијата со една инструкција.)

Првично, сите електронски компјутери беа сериски (едно-битни) компјутери. Првиот електронски компјутер кој не беше сериски компјутер, првиот бит-паралелен компјутер - беше 16-битниот Whirlwind компјутер од 1951 година.

Од појавата на технологијата за производство на компјутерски чипови со многу висок степен на интеграција (VLSI) во 1970-тите до околу 1986 година, доведе до голем напредокот во компјутерската архитектура со тоа што се зголеми паралелизмот на ниво на битови, па 4-битните микропроцесори беа заменети со 8- бит, потоа 16-битни, па 32-битни микропроцесори. Овој тренд генерално заврши со воведувањето на 32-битни процесори, кои беа стандард во општата намена на компјутерите речиси две децении. 64-битни архитектури беа воведени од страна на Nintendo 64 (1996), но покрај ова воведување тие не беа распространети се до појавата на x86-64 архитектурите околу 2003 година и 2014 година за мобилни уреди со ARMv8-A инструкцискиот сет.

Кај 32-битните процесори, ширината на надворешната магистрала за податоци продолжува да се зголемува. На пример, DDR1 SDRAM пренесува 128 бита по такт. DDR2 SDRAM пренесува минимум 256 бита по рафал (burst).

## Поврзано

* Единечна инструкција, повеќе податоци (SIMD)
* SIMD во рамките на регистарот

## Наводи



Категорија:Напоредна обработка
Роџер Г. Бери

**Роџер Грејам Бери** (13 ноември 1935 - 19 март 2018 година) бил британско роден американски географ и климатолог.

Се здобил со докторат на Универзитетот во Саутемптон во 1965 година и почнал да предава на Универзитетот во Колорадо три години подоцна. Додека го водел Националниот центар за податоци за снег и мраз од 1976 до 2008 година, Бери добил Гугенхајмова стипендија во 1982 година, бил награден со стипендија од Американската геофизички сојуз во 1999 година и предавал на Московскиот државен универзитет како Фулбрајт стипендист во 2001 година. Пред да замине од Русија, Бери бил именуван за странски член на Руската академија за природни науки. Во 2007 година, Бери бил награден со Основачки медал од Кралското географско друштво. Тој се пензионирал во 2010 година, а починал на 19 март 2018 година, на 82-годишна возраст. 

## Наводи

Категорија:Британски географи
Категорија:Американски географи
Категорија:Починати во 2018 година
Категорија:Родени во 1935 година
Категорија:Британски климатолози
Категорија:Американски климатолози
Проект за урбанизација и глобални промени на животната средина

**Проектот за урбанизација и глобални промени во животната средина** (**ПУГПЖС**) е еден од базичните истражувачки проекти на Меѓународната програма за човечки димензии за глобални промени во животната средина. ПУГПЖС има за цел да ги разбере двонасочните интеракции помеѓу урбанизацијата и глобалните промени во животната средина. Канцеларијата за меѓународни проекти на ПУГПЖС е сместена на Државниот универзитет во Аризона.

Според својот научен план, ПУГПЖС има за цел да обезбеди подобро разбирање на интеракциите и со повратните информации помеѓу глобалните промени во животната средина и урбанизацијата на локално, регионално и глобално ниво. ПУГПЖС ги следи четирите области на истражување:

# Процеси во урбаните системи кои придонесуваат за глобалните промени на животната средина (на пр., влијанието на урбанизацијата врз емисиите на јаглерод; ефектите од промената на урбаната обвивка на земјиштето врз биолошката разновидност и живеалиштата).
# Патеки низ кои специфичните глобални промени на животната средина влијаат врз урбаните системи (на пр., влијанијата на климатските промени врз урбаните области; пад на екосистемските услуги за регулирање на урбаната клима ).
# Урбани одговори на глобалните промени на животната средина (на пример, урбани стратегии за ублажување и адаптација на климатските промени ).
# Последици од урбаните одговори на глобалните промени во животната средина.

Дополнително, целите на ПУГПЖС вклучуваат:

* создавање мултидимензионални интегративни перспективи;
* промовирање на паралелна и компаративна анализа по региони и теми;
* користење на вкрстено временски и вкрстено просторни пристапи; и
* доставување на научни информации поврзани со ПУГПЖС до креаторите на политиките и јавноста.

## Финансирање
Финансиски спонзори на ПУГПЖС вклучуваат ИХДП, Државниот универзитет во Аризона и Националната научна фондација.

## Наводи

Категорија:Климатски промени
Категорија:Организации за климатски промени
Категорија:Урбанизација
Климатски промени во Уругвај

**Климатските промени во Уругвај** ги опишуваат ефектите од климатските промени во Уругвај. Како резултат на зголемувањето на глобалната температура, се очекува Уругвај да има затоплување на температурата за 3 степени°C до околу 2100 год. и се очекува зголемување на врнежите. Зголемените климатски дождови во Уругвај и Аргентина во текот на 2018 год. според мислењата на светската метеоролошка организација предизвикале штета од 2,5 милијарди долари.

## Инвентар за емисии
Во 2019 год. Уругвај испуштил 6.170 Gg CO.Најголем извор на емисии во Уругвај е транспортот со 3.670 Gg CO2  во 2019 год. а втор е индустријата (915 Gg ) и секторите земјоделство,рибарство и минерали 484 Gg. Енергетскиот сектор испушта 610 Gg.

## Методи за ублажување и адаптација
Национален систем за управување со јавната политика за климатски промени е Национален систем за одговор на климатските промени и варијабилност, Националниот систем за животна средина, Националниот кабинет за животна средина и Националниот секретаријат за животна средина, вода и климатски промени. Во 2010 год. партиите го создале националниот план за одговор на климатските промени. Во 2017 год. тие го прошириле и приспособиле планот, во национална политика за спроведување на нивниот Национално определен придонес.

## Финансии за климата
За периодот од 2015 год. до 2021 год. Уругвај добил приближно 1.153.103.861,08 УСД од финансирање за климата фокусирани на ублажување на финансирањето во земјоделството, урбаната мобилност и др. колошки институции и програмите.

## Општество и култура
Во 2020 год. истражување на 1500 луѓе во Уругвај покажало дека 90 проценти од Уругвајците знаеле дека климатските промени се проблем и важно за Уругвај да се справи со нив. 

## Наводи

Категорија:Климатски промени по земја
Бил Марфи

Бил Марфи е американски метеоролог и државниот климатолог на Џорџија, како и главен метеоролог во Одделот за заштита на животната средина на Министерството за природни ресурси на Џорџија.

Марфи дипломирал, магистрирал и докторирал на Технолошки институт во Џорџија. Потоа работел како истражувачки метеоролог во Истражувачкиот центар за атмосферски науки на Државниот универзитет во Њујорк во Албани осум години. Бил именуван за државен климатолог на Џорџија во 2011 година од гувернерот Нејтан Дил, за да го замени Дејвид Стоуксбери, кого Дил претходно го отстрани од истата функција. Критичарите го обвиниле Дил дека го заменил Стоуксбери со Марфи за да стекне контрола врз способноста за прогласување суши во Џорџија. Портпаролот на Дил одговорил на ова обвинување велејќи дека Марфи е слободен да зборува како што сака и дека не е спречен да ја каже вистината. 

## Наводи

## Надворешни врски

* Биографија
Категорија:Живи луѓе
Категорија:Американски климатолози
Хипотеза за глацијано преживување

Според хипотезата за северни криптични глацијални рефугиуми (или хипотезата за глацијално преживување), за време на последното ледено доба, растителни и животински видови отпорни на студ (на пр.норвешка смрека и норвешки леминг) опстојувале во микрорефугии без мраз северно од Алпите во Европа. Алтернативната хипотеза за непостојаност и постглацијална имиграција на растенија и животни од јужна рефугијум во Европа (парадигма на јужен рефугијум) понекогаш се нарекува и хипотеза табула раса. 

мини| Планините Нунатак на источниот брег на Гренланд во областа Амассалик. Гледано од 15.000 стапки надморска височина. Јули 1996 година, од Мајкл Хаферкамп
Во минатото, растенијата и животните опстојувале низ долги периоди на климатски промени, вклучувајќи неколку глацијални и меѓуглацијални периоди. Постојат долготрајни дебати за тоа што се случило со видовите кои живееле во високите географски ширини за време на  леденото доба на плеистоценот. Се разгледуваат два главни сценарија. Првото сценарио предлага целосно изумирање на видовите во глацираните области со преживување во  периферните рефугијум на југ и последователна масивна постглацијална миграција во празни области (хипотеза табула раза). Второто сценарио предлага долгорочно преживување на видовите во глацираните региони (хипотеза за глацијално преживување), или во изолирани северни области без мраз на работ на ледениот покрив, или на изложени планини кои не биле покриени со мраз во рамките на ледената покривка (нунатак хипотеза).

За бореалните и студоотпорните видови, хипотезата за глацијално преживување е веродостојна, иако контроверзна, и растечки број на податоци од молекуларната биологија ја поддржуваат и за растителни и за животински видови. Неколку неодамнешни студии укажуваат дека неколку северни региони (над географска ширина >45° N) поддржувале ниска густина на бореални и умерени популации на дрвја за време на доцниот глацијал или раниот холоцен [на пр. Северна Америка, Евроазија, Алпи, Скандинавија].

Во последниве години, неколку студии комбинирале докази од три главни дисциплини за да утврдат постоењето на минати рефугиуми: фосилни записи, модели на дистрибуција на видови и молекуларни/филогеографски истражувања. На овој начин, треба да биде можно подобро да се опишат комплексните миграциски патишта кои ги следеле видовите и популациите во и надвор од рефугиумите низ времето и просторот.

Исто така, постојат истражувања кои сугерираат дека одредени студоотпорни видови дрвја успеале да преживеат ниски температури благодарение на присуството на ко-завсната бубачка по име G. intermedia

## Наводи

Категорија:Ледници
Категорија:Климатски промени
Категорија:Претпоставки
Климатски промени во Соединетите Америкаски Држави

мини| '''Географски обем на затоплување:''' Просечните температури во скоро сите региони во САД се зголемиле во последните 120 години.
мини| '''Затоплување со текот на времето:''' Просечните годишни температури низ САД го надминуваат просекот од 1971 до 2000 година речиси секоја година во 21 век.
Климатските промени довеле до затоплување на САД за 1,4 °C од 1970 година. Климата во Соединетите Американски Држави се менува на начини кои се широко распространети и различни меѓу регионите. Од 2010 до 2019 година, САД ја доживеала својата најжешка деценија досега. Се зголемуваат екстремните временски катастрофи, инвазивните видови, поплавите и сушите. Влијанието на климатските промени врз тропските циклони и покачувањето на нивото на морето, исто така, ги погодуваат регионите во земјата.

Кумулативно од 1850 година, Соединетите Американски Држави емитирале поголем удел од која било земја на стакленички гасови кои предизвикуваат тековни климатски промени, со околу 20% од глобалниот вкупен јаглерод диоксид. Тековните емисии во Соединетите Американски Држави по лице се меѓу најголемите во светот. Воведени се различни државни и федерални политики за климатски промени, а Соединетите Американски Држави го ратификувале Парискиот договор и покрај привременото повлекување. Во 2021 година, земјата поставила цел да ги преполови своите годишни емисии на стакленички гасови до 2030 година, но сепак нафтените и гасните компании сè уште добиваат даночни олеснувања.

Климатските промени имаат значително влијание врз животната средина и општеството на Соединетите Американски Држави. Ова ги вклучува импликациите за земјоделството, економијата (особено достапноста и достапноста на осигурувањето), здравјето на луѓето и домородните народи и се смета за закана за националната безбедност. Американските држави кои испуштаат повеќе јаглерод диоксид по лице и воведуваат политики за да ги ублажат климатските активности, генерално имаат поголеми влијанија. 2020 година била историска година за временски и климатски катастрофи од милијарди долари во Соединетите Американски Држави.

Иако историски непартиско прашање, климатските промени станале контроверзни и политички поврзани во земјата во последните децении. Нафтените компании знаеле уште од 1970-тите дека согорувањето на нафта и гас можело да предизвика глобално затоплување, но сепак со години ги финансирале негаторите. И покрај поддршката на јасен научен консензус, до 2021 година, една третина од Американците негирале дека постојат климатски промени предизвикани од човекот иако другите од мнозинството биле загрижени или вознемирени за ова прашање.

## Наводи

Категорија:Климатски промени по земја
Категорија:CS1-одржување: бот: непознат статус на изворната URL
Категорија:Статии со извадоци


Категорија:Климатски промени во САД
Масовно паралелна архитектура

**Масивно паралелнa архитектура** е термин кој се користи за означување на употреба на голем броj компјутерски процесори (или посебни компјутери) за истовремено извршување на сет координирани пресметки паралелно. Графичките процесори (GPU) се масовно паралелна архитектура која поддржува десетици илјади нишки.

Еден пристап е мрежното пресметување, каде што процесорската моќ на многу компјутери дистрибуирани во различни административни домени се користат опортунистички секогаш кога компјутерот е достапен. Пример за тоа е BOINC, волонтерски базирана мрежа. 

Друг пристап е групирање на многу процесори во компјутерски кластер . Во ваква централизирана системска архитектура, брзината и флексибилноста на меѓусебното поврзување (интерконекцијата) стануваат многу важни, а современите суперкомпјутери користат различни пристапи, од подобрени InfiniBand системи до тридимензионални торус интерконекции.

Терминот се однесува и на масовно паралелни процесорски низи (MPPAs), тип на интегрирано коло со низа од стотици или илјадници централни процесорски единици (CPU) и банки со меморија со случаен пристап (RAM). Овие процесори ја пренесуваат работата еден на друг преку реконфигурабилна интерконекција на канали. Со искористување на многу процесори кои работат паралелно, MPPA чипот може да процесира многу потешки задачи споредено со конвенционалните чипови. MPPA се базирани на софтверски паралелно програмски модел за развој на апликации со високи перформанси во вградливи системи.

Goodyear MPP е рана имплементација на масовнона паралелна компјутерска архитектура. Од ноември 2013 година, суперкомпјутери (supercomputer) имплементирани со MPP архитектурите се втори по распространетост, после кластерите.

Складиштата на податоци како Teradata, Netezza или PDW на Microsoft вообичаено имплементираат MPP архитектура за паралелно да управуваат со обработката на многу големи количини на податоци.

## Поврзано
* Симетрична повеќекратна обработка (SMP)
* CUDA рамка
* Векторски процесор

## Наводи

Категорија:Напоредна обработка
Абисална кутија

десно|мини|300x300пкс| ''Pandalus borealis'' е еден од издржливите видови првично избрани да се чуваат во Абисална кутија (Abyss Box)
[десно|мини|575x575пкс| [Длабоко море|Длабоки морски зони]]
**Абисална кутија** — сад кој содржи 16 литри вода со многу висок притисок од 18 мегапаскали за да се симулира природната подводна средина на батијалната фауна која живее на околу 1.800 метри под површината. Изложен е во аквариумот Океанополис во Брест во Франција. Дизајниран е од францускиот истражувач Брус Шилито од Универзитетот Пјер и Марија Кири во Париз.

Целата опрема што го одржува екстремниот притисок во Абисалната кутија тежи 600 кг  Уредот ги одржува живи суштествата кои живеат длабоко за да можат да се проучуваат, особено во однос на нивната приспособливост на потоплите температури на океаните. Во моментов во Абисалната кутија се сместени само обичните видови длабокоморски суштества, вклучително и длабочински рак, *[[Bythograea thermydron]]* и длабокоморските ракчиња, *Pandalus borealis*, кои се некои од поиздржливите видови со повисока стапка на преживување во средини под притисок. Изложената фауна била собрана од *Виктор 6000*, специјализирано возило на далечина.

## Поврзано

* Абисална рамнина
* Длабоко море
* Длабокоокеанска вода

## Наводи

## Надворешни врски

* Deep Sea Foraminifera – Длабокоморска фораминифера од 4400 метри длабочина, Антарктик - галерија со слики и опис на стотици примероци
* Истражување на длабоките океани на порталот Смитсонијан океан
* Длабокоморски суштества Факти и слики од најдлабоките делови на океанот
* Колку е длабок океанот  Archived  Факти и инфографик за длабочината на океаните

Категорија:Морска биологија
Категорија:Длабоководни риби
Категорија:Океанографија
Категорија:Брест (Франција)
Категорија:Ефекти од климатски промени
Категорија:Климатски промени и околината
Клима во Обединетото Кралство

[мини|450x450пкс|Климатски типови во ОК според [Кепенова класификација на климата|Кепеновата класификација на климата.]]
Обединетото Кралство се протега на повисоките средни широчини помеѓу 49° и 61° северно на западниот брег на Европа. Бидејќи Обединетото Кралство е секогаш во или блиску до патеката на поларната предна млазна струја, типични се честите промени на притисокот и нестабилното време. Многу видови на временски услови може да се доживеат во еден ден. Климата во Обединетото Кралство е дефинирана како влажна умерена океанска клима или *[[Океанска клима|Cfb]]* според Кепеновиот систем за класификација на климата чија иста класификација ја дели со поголемиот дел од северозападна Европа. Регионалните клими се под влијание на Атлантскиот Океан и широчината. Северна Ирска, Велс и западниот дел на Англија и Шкотска кои се најблиски до Атлантскиот Океан најчесто се најблаги, највлажни и најветровити региони на Велика Британија а температурните размери се ретко екстремни. Источните области се суви ладни и помалку ветровити, а исто така се соочуваат со најголемите дневни и сезонски промени во температурата. Северните области се генерално ладни и влажни и имаат малку поголеми температурните размери од јужните области кои генерално се топли и суви.

## Наводи
Категорија:Клима по земја

Категорија:Клима во Обединетото Кралство
Список на нафтени полиња

мини|Земји по производство на нафта во 2013 година
лево|мини| Нафтено поле во Калифорнија
Оваа **листа на нафтени полиња** вклучува некои големи нафтени полиња од минатото и сегашноста.
мини|Земји по докажани резерви на нафта 2017 година
Списокот е нецелосен; има повеќе од 25.000 наоѓалишта на нафта и гас од сите големини во светот. Сепак, 94 проценти од нафтата е концентрирана на помалку од 1500 огромни и големи полиња. Повеќето од најголемите нафтени полиња во светот се наоѓаат на Блискиот Исток, но исто така има и суперџинови (>10 милијарди барели) нафтени полиња во Бразил, Мексико, Венецуела, Казахстан и Русија.

Износите наведени подолу, во милијарди барели, се проценетите крајни нафтени ресурси што може да се повратат (докажани резерви плус кумулативно производство), со оглед на историското производство и тековната технологија на екстракција. Резерви од нафтени шкрилци (можеби 3трилиони барели) и резервите на јаглен, кои можат да се претворат во течна нафта, не се вклучени во оваа табела. Други неконвенционални извори на течно гориво се на сличен начин исклучени од оваа листа.
## Нафтени полиња поголеми од 1 билион барели -160 милиони м3

## Поврзано
* Нафтени мегапроекти
* ОПЕК
* Резервоар за нафта

## Наводи

Категорија:Нафтени полиња
Еклер (филм)

**Еклер** — македонски краток игран филм во режија на Марко Ѓоковиќ. Премиерата на филмот била на 4 мај 2016 година.

Актерската екипа е во состав: Давид Тодосевски, Дина Јовевска, Звездана Ангеловска, Игор Ангелов, Борис Дамовски, Горан Трифуновски, Сара Климоска и Емил Костовски.

Директор на фотографија е Александар Крстевски, Иван Бартлинг е автор на сценографијата, Емилија Ивановска Атанасовска – костимограф, Симона Ристевска – шминкер, Горан Вуќиќ – монтажер, Игор Поповски – дизајнер на звук и Огнен Атанасовски – композитор.

Продуценти на филмот се Дејан Крајчевски, Марија Димитрова и Емилија Чочкова.

„Еклер“ е во продукција на Фрагмент Филм, а копродуценти на филмот се Круг Филм, Вертиго Визуал и Аудио Хаус од Македонија и Кубе Студио од Албанија. Филмот е финансиски поддржан од Агенцијата за Филм на Република Македонија.

## Содржина
Филмот „Еклер” е приказна за синот на куварката во Маршаловата вила, малиот Марко кој десет години сонува да ги проба специјалитетите кои за Маршалот, според протоколот на титовата вила, секојдневно ги подготвува неговата мајка.

## Наводи

Категорија:Македонски филмови од 2010-тите
Категорија:Филмови од 2016 година
Категорија:Македонски дела од 2016 година
Категорија:Краткометражни филмови
Категорија:Појавено во 2016 година во Македонија