Флејта (Дивје Бабе)

**Флејта** е бедрената коска на пештерска мечка најдена во пештера наречена Дивје Бабе, и која била со раздвоени дупки како на флејта, била откопана во 1995 година за време на систематските археолошки ископувања кои биле предводени од страна на Институтот за археологија на Истражувачкиот центар на Словенечката академија на науките и уметностите, во северозападниот дел на Словенија. Се претпоставувало дека била направена од страна на неандерталците како форма на музички инструмент и станала позната како **неандерталска флејта**. Артефактот бил на истакната јавна изложба во Националниот музеј на Словенија во Љубљана како неандерталска флејта. Како таков, тој би бил најстариот познат музички инструмент низ целиот свет.

Ова тврдење дошло со остри критики и спор во научната заедница. Не постоеле други познати примери на неандерталски музички инструмент, а таквото откритие од средниот палеолит можело да укаже на поранешното непознато симболично однесување меѓу неандерталците.

## Сајт
мини| Ископување во пештерата Дивје Бабе I
Областа на локацијата е хоризонтална пештера, 45 метри долга и до 15 метри широка; тоа е 230 метри над реката Идријца, кај Церкно, и е достапен за посетителите. Истражувачите кои работат на локалитетот откриле повеќе од 600 археолошки предмети на најмалку десет нивоа, вклучувајќи и дваесет огништа и скелетни остатоци од пештерски мечки. Според изјавите дадени од страна на музејот, флејтата се поврзувала со „крајот на средниот плеистоцен“ и со неандерталците, пред околу 55.000 години. 

Ископувањето на регионот во пештерата било предводено со чело на Митја Бродар од 1978 година до 1986 година, и повторно од 1989 година до 1995 година од страна на Иван Турк и Јанез Дирец.

## Неандерталска флејта
Коската била откриена во експедиција во 1995 година која била предводена од Иван Турк. Кога била пронајдена, тој предложил дека тоа било или музички артефакт или изглодана коска прободена со заби,  фаворизирајќи го првото.

На начинот што го опишале Турк и неговите колеги, неандерталскиот музички инструмент од Дивје бабе би се важел како најстариот познат музички инструмент. Тој верувал дека во тоа време, тој инструмент го претставувал најсилниот материјален доказ за музичкото однесување на неандерталците. Предметот бил најмалку 10.000 години постар од најраните дувачки инструменти од Аурињаци, откриени во германските пештери Холе Фелс, Гејсенклостерле и Фогелхерд. Неандерталскиот музички инструмент е изложен во Националниот музеј на Словенија во градот Љубљана.

Дали артефактот бил всушност флејта создадена од неандерталците била тема на долга дебата, и многу  луѓе верувале дека дупките во коската не биле од вештачко потекло. Археологот Митја Бродар, кој работел на локалитетот пред Турк, бил многу скептичен дека коската била од неандерталско потекло. Многу други луѓе предложиле дека флејтата можеби настанала од животни кои ја гризеле или џвакале коската и сметале дека било поверојатно потекло од месојади.

Националниот музеј на Словенија тврдел дека доказите кои биле презентирани од страна на Турк во 2005 година „конечно ги отфрлиле хипотезите дека коската била перфорирана поради каснување од мечка“. Производот од неандерталците било „сигурно докажано“ и неговото значење во разбирањето на нивните способности и развојот на музиката и говорот било сигурно.  Експерименталната реконструкција од страна на Љубен Димкароски покажала дека веродостојната оригинална форма на коската можела да биде користена како практичен музички инструмент (види реконструкција подолу).

Датирањето на коската, присуството на неандерталци на локалитетот, како и присуството на месојадни животни, генерално се согласувало. Главната дебата е дали е поверојатно тоа да биде флејта направена од страна на неандерталци или едноставно само бил производ на џвакање од страна на месојад. Дебатата се фокусира на наведените три прашања:

* Дали дупките биле создадени од заби на месојади?
* Дали дупките биле произведени од алат?
* Дали обликот на артефактот може да се појави од случајно џвакање или толку добро ја демонстрира музичката функција што мора да е дизајниран?

### Опис
мини| Дупките на флејтата
мини| Флејтата од блиску
мини| Дијаграм
Артефактот ја претставува левата дијафиза на бедрената коска која е долга 11,4 сантиметри и која припаѓала на едно до двегодишно младенче од пештерска мечка. На задната страна на артефактот, има две целосни прободени дупки во централната дијафиза (2 и 3). На двата краја, коската е скршена, но има две полукружни засеци, по еден засек сместен на секоја страна од двете целосно прободени дупки (1 и 4). На предната страна има полукружен засек (5) кај скршениот крај.

Според Турк, сите дупки и засеци биле наместени во една линија и имале слична морфологија, освен поголемиот засек број 4.

Проксимално и дистално до дупката 3, еден дел од кортикалната коска е абрадирана. Точно на тоа место се покажува надолжната фиброзна коскена структура. Во близина на проксималниот раб на дупката 3, се наоѓаат две паралелни микро-резилки на абрадираната површина на кортикалната коска.

Во внатрешноста на медуларната празнина од која била отстранета сунѓерестата коска, кортикалната коска се откинувала на работ на засекот/дупката 1, 2, 3 и 5. Фрактура во форма на инка на внатрешниот раб на овие дупки е типична штета која може да се појави при вакво пробивање на кортикалната коска. Засекот 4 нема фрактура со форма на инка која се наоѓа внатре во медуларната празнина.

На задната страна на коската, може да се види фрактура која ја има формата на V на проксималниот крај, достигнувајќи го најблискиот засек 1. Од двете страни на оваа фрактура се наоѓа делумен прав остар раб, за кој се претпоставува дека е писка од Турк. 

Слична фрактура се сретенува на предната страна на дисталниот крај, што го достига засекот 5, за кој се претпоставувало дека била дупка на палецот за флејтата.

### Контекст и датирање на флејта
Неандерталската флејта била пронајдена на ниво на Мустерија, која содржела литски артефакти и огништа. Флејтата била зацементирана во фосфатната брека во непосредна близина на огништето. Мустерското ниво што ја содржела флејтата била под нивото на Орињачката култура, кое содржело камени артефакти и коскени точки на анатомски модерни луѓе, кои биле одделени со околу 2 метри талог. Остатоци и докази за многу видови големи цицачи биле присутни и на локацијата,  исто така вклучувајќи и голем број на месојади кои би можеле да имаат интеракција со коскениот артефакт.

Врз основа на радиојаглеродното датирање на јагленот кој бил пронајден внатре во огништето, староста на флејтата на почетокот била проценета на 43.100 ± 700 години БП.  Со помош на електронска спин резонанца (ESR), подоцнежното датирање покажало дека слојот што флејтата ја содржела била надвор од точниот опсег на методот на радиојаглерод и дека првичното датирање на примероците од овој слој било неточно. Според ESR датирањето, староста на флејтата сега се проценува на 50.000 до 60.000 години.  

### Аргумент за месојадско потекло
Биле изнесени аргументи дека дупките најверојатно биле создадени од забите на животно, џвакање или глодање на коската и дека сличноста со флејта можела да е само случајност.
Други знаени флејти од Доцен палеолит кои биле направени од коски на екстремитети на цицачи покажувале јасни траги од вештачко создавање на дупки кои биле издлабени или издупчени преку користењето на камени алатки. Во внатрешноста на флејтите кои биле направени од тенки и нежни птичји коски, дупките биле направени преку процесот на мелење на коскената кора.  Рабовите на дупките на неандерталската флејта се разликувале од оние на флејтите од горниот палеолит и не покажувале никакви конвенционални знаци на човечка изработка (т.е. исечени траги). Исто така, двата краја на неандерталската флејта покажувале оштетувања типични за глодање од месојади.

* Франческо Д'Ерико (1998) направил анализа на артефактот во споредба со акумулации на коски од пештерска мечка каде што не било познато присуство на хоминиди. Откако го прегледал артефактот од прва рака, Д'Ерико напишал дека „присуството на две или можеби три перфорации на предложената флејта затоа не може да се смета како доказ за човечко производство, бидејќи тоа е вообичаена карактеристика во испитуваниот примерок“. Од еден примерок, Д'Ерико изјавил дека „бедрената коска на млада пештерска мечка од истото место покажува две дупки многу слични по големина и форма со оние на наводната флејта, снимени на истото лице и во иста анатомска положба“. 
* Новел и Чејс (1998) објавиле анализа на флејтата, наведувајќи дека „примерокот е многу јасно игризан од месојад“, го споредиле со други добро познати примероци на слични коски, тврдејќи дека засекот 5 најверојатно бил создаден во исто време со дупката 3 од спротивните заби на животното, и дека тешкиот доказ за лакот не бил чист доказ за лакот. кои би биле потребни за да се свири како флејта. „Ова е џвакана коска, ништо во врска со тоа не е во спротивност со ова како објаснување, и ништо за коската не е многу изненадувачки со оглед на тоа што била силно џвакана“.
* Герд Албрехт и сор. (1998) спровел експерименти со коски и камени алатки и заклучил дека „во овој момент нема потврдени аргументи за флејти направени од коски од мечка, вклучително и наодот од Дивје Бабе“.  
* Иан Морли (2006) напишал, во прегледот на многу претходни публикации, „најверојатно било дека предметот од Дивје Бабе предметот како што го гледаме денес е производ на голем број фази (на) активност на месојад, и нема потреба да се повикуваме на некоја хомининска агенција при создавањето на објектот“.
* Кајус Дидрих (2015) посочил дека дупките можеле да се објаснат со глодање од страна на хиена.

Турк имал објавено многу написи во кои се побивало потеклото на месојадците во текот на децениите откако била пронајдена коската. Во 2001 година, групата на Турк направила метални забни гипс од заби од пештерска мечка, волк и хиена. Гипсот се користел за пробивање на бедрената коска на малолетни и возрасни свежи кафеави мечки. И со тоа, биле изнесени неколку аргументи:

* Само кучешките заби на мечка одговарале, но поради овалниот пресек на забот на мечката би било непријатно мечката да ја порамни правилно оваа коска за да ги создаде дупките во оваа ориентација.
* Дупките кои биле прободени со кучешки заби имаат мазни рабови, додека рабовите на дупките на неандерталската флејта биле неправилни и назабени.
* Би било невозможно за месојадецот да направи две или повеќе дупки на најдебелиот и крутиот централен дел на малолетната бутна коска без да ја скршел. го оспорил ова: „Турк и други... велат дека дијафизата пукнала на три осум експериментални дупки."

Иако се борел за неандерталското потекло на артефактот, Тирк претпоставил дека V-фрактурата на проксималниот крај на инструментот била само типична штета од страна на месојад што настанала откако флејтата повеќе не била во употреба.

### Аргумент за неандерталското потекло на дупките
Биле изнесени аргументи од страна на Турк и неговите колеги дека било можно овој артефакт да бил произведен со познати неандерталски алатки.

Зашилени камени алатки кои најчесто се користеле за пробивање на коските биле пронајдени на неколку нивоа на Мустерија кај Дивје бабе I.  Исто така, неколку ад хок удари со коски биле пронајдени во мустерските нивоа.  

* Турк верувал дека микро-паритурите во близина на дупката 3 сугерираат белези од сечењето на камените алатки, што укажувале на вештачка модификација на кортикалната коска пред да се направила дупката 3, разредувајќи ја кортикалната коска каде што била најгуста за да се олесни перфорацијата на бедрената коска.
* Турк нашол скршени врвови, скршеници и макроскопски оштетувања претставени на некои зашилени камени алатки. Турк и неговите колеги експериментално откриле дека истиот вид на оштетување се случувало ако некој го удрил камениот алат со дрвен чекан при длабење и пробивање на коската.
* Користејќи реплики на зашилени камени алатки, Џулијани Бастијани (1997) прободел коски со метод што претходно не бил опишан: тој го користел зашилениот камен алат истовремено како длето и перфоратор, и успеал да направи дупки во свежата бутна коска слични на оние на флејтата (т.е., дупки со регуларен жлеб). Заклучокот од овој експеримент бил дека работ на вака направените дупчиња не секогаш ги покажувале карактеристичните траги од сечењето што ги оставила камената алатка. Меѓутоа, дупките кои биле направени од Бастиани немале толку изразени фрактури во облик на инка околу внатрешниот раб, како што се наоѓаат на дупките на флејтата.
* Следејќи го експериментот на Бастиани, археологот Франсоа Золтан Хорусицки (2003) употребил зашилен камен алат, прво правејќи плитка јама во свежата коска без да ја пробиел, а потоа вметнал коскена тупаница во јамата и ја удрил со дрвен чекан за да ја пробие коскената кора. Дупките кои биле направени со оваа техника имале изразена фрактура во облик на инка околу внатрешниот раб и не покажувале траги од конвенционалните алатки.
* Турк објавил анализа на примерокот во 2005 година заснована на компјутерска томографија, во која заклучил дека „двете делумно зачувани дупки порано биле создадени пред оштетувањето... или пред неоспорната интервенција на месојад“.

Иан Морли (2006) бил доста критичен за проценката направена од страна на Кунеј и Турк, истакнувајќи дека и покрај големиот број на коски кои биле откриени на таа локацијата, „само два [покажале] други можни случаи на човечко дејство... и предметната бедрена коска била единствената од 600-те бедрени на пештерската мечка која носела било какви можни траги на човечко дејство“.  На крај заклучил дека „директните докази за човечкото дејствување, во најдобар случај, се многу двосмислени, и фалат многу докази за друга можна човечка изработка на коската“. 

### Аргумент за музички инструмент
Дополнителен аргумент кој се водел за неандерталската конструкција бил дека самиот артефакт морал да биде флејта, да има правилен облик и пропорции за да бил музички инструмент. Голем дел од овој аргумент зависел од тоа дали засеците на краевите биле доказ за 4 или 5 дупки во претходната недопрена флејта.

* Турк (1997) напишал во својата книга  дека дупките имале слични дијаметри на кои би ги сместиле врвовите на прстите и сите биле кружни наместо овални. Сите биле во правилен сооднос на големината на отворот и големината на дупката што се наоѓала во повеќето флејти, а коската била вид (бедрената коска) што обично се користела за коскени флејти.
* Турк верувал дека постоеле докази дека коскената срцевина била исчистена од коската за време на употребата, што би било неопходно да се користи како флејта, иако Новел го оспорува ова:
** Турк и сор. (1997) напишал дека "шуплината на коскената срцевина во основа е исчистена од сунѓерестиот слој. Бојата на шуплината на коскената срцевина не се разликува од бојата која може да се види на надворешната површина на коската. Така можеме да заклучиме дека празнината на коскената срцевина веќе била отворена во тоа време... Во спротивно, би била потемна боја од површината на коската, како што знаеме од шуплините на целата коскена срцевина." 
** Ејприл Ноуел (1998) изјавил во едно интервју дека „на покана на Турк, [Новел] и Чејс отишле во Словенија минатата година... Тие станале уште поскептични дека коската на мечката некогаш емитувала музика. Како прво, двата краја очигледно биле изгризани од нешто, можеби волк, кој барал мрсна срцевина. Дупките едноставно можеле да бидат продупчени во процесот со зашилени кучешки или карнасијални заби, а нивната заобленост може да се должи на природно оштетување откако коската била напуштена. Присуството на коскена срцевина сугерира дека никој не се потрудил да ја издлаби коската како да создава флејта со крај. Вели Новел, „[Туркот] е подготвен да му даде корист од сомнежот, но ние не сме.
* Боб Финк (1997) тврдел дека растојанието на дупките било конзистентно со четири ноти на дијатонската скала, но потребната должина што ја предложил за недопрената коска предизвикала таа да биде отфрлена од други истражувачи (види дијатонска скала подолу).
* Марсел Оте (2000) напишал дека „инструментот не се состои од две перфорации (како што укажуваат Чејс и Новел), туку пет (како пет прсти на раката): четири на едната страна, еден на спротивната страна... Петтата дупка се појавувала во основата на спротивната страна, на природната локација на палецот.
* Љубен Димкароски (2011) создал експериментална верзија на флејта со покажана музичка способност, која барала само многу конзервативна реконструкција на формата на постоечкиот артефакт (види реконструкција подолу).

#### Дијатонска скала
Боб Финк (1997) тврдел дека дупките кои се наоѓале на коските биле „конзистентни со четири ноти од дијатонската скала“ (до, ре, ми, фа) врз основа на растојанието кое се наоѓало помеѓу тие четири дупки. Тој тврдел дека ова растојание помеѓу дупките на модерната дијатонска флејта било единствено, а не произволно распоредено, и дека со точната вкупна должина на коската би одговарала совршено на оваа скала. Откако Кунеј и Турк (2000) тврделе дека поради возраста на младенчето на мечката, тоа не би било способно да биде до толку долго колку што било предложено, Финк го ажурирал аргументот на неговата лична веб-страница со предлог дека коската можеби била продолжена со некој друг дел од коската.

Новел и Чејс први го покренале контра-аргументот дека коската на малолетната мечка била премногу кратка за да можела да ги свири тие четири дупки во склад со било каква дијатонска серија тонови и полутонови, како што било предложено Финк. Блејк Едгар (1998) напишал во Калифорнија Вајлд:
 {{quote|[Новел] заедно со археологот Филип Чејс, се посомневале веднаш штом виделе фотографии од коската на Интернет. ... Коската Дивје Бабе има одредена сличност со десетици помлади, неспорни коскени флејти од европските Горен палеолит локации.Но, вели Новел, овие очигледни флејти се подолги, имаат повеќе дупки и покажуваат белези од алатот оставени од нивното производство. На коската на мечката не се појавуваат такви траги. Финк предложи растојанието меѓу дупките на флејтата да одговара на стандардната дијатонска скала на музиката. ... Новел и Чејс се здружиле со колега со повеќе музички склоности за да покажат дека коската на мечката ќе требала да биде двојно поголема од нејзината природна вкупна должина за да одговарала на дијатонската скала.
Љубен Димкароски (2011) создал реконструкција на инструментот врз основа на сопственото истражување, кое можело да свири дијатонска скала, но на многу поинаков начин од кој што предложил Финк. Погледнете ја реконструкцијата подолу.

#### Реконструкција
мини| Реплика на флејтата
мини| Љубен Димкароски свири на реплика на флејтата од Дивје Бабе
десно|мини| Колекција на дрвени реплики на флејтата од Дивје Бабе, изработени од Љубен Димкароски
Љубен Димкароски создал слична реплика инструмент врз основа на предложениот недопрен облик на флејта. Оваа реплика покажала дека навистина било можно да се користи како флејта и да произведе добро познати музички скали. Иако овој артефакт претходно бил проучуван од страна на неколку музички истражувачи, Љубен Димкароски, професионален музичар, си направил своја сопствена независна студија во 2011 година. Во соработка со Матија Турк, Димкаровски создал над 100 експериментални дрвени и коскени реплики на истата флејтата.

Репликата на Димкароски го ориентирал инструментот користејќи го проксималниот крај на бедрената коска како писка. На предниот проксимален дел бил зачуван прав наострен раб за кој Димкароски сметал дека бил остаток од дувачкиот раб на неговата уста. Со оваа ориентација на инструментот, улогата на дупката 5 на предната страна, станувала дупка на дланката наместо дупка на палецот како што се мислело, пред ова откритие. Во обратна ориентација, Димкароски открил дека локацијата на оваа дупка била премногу блиску до писката и затоа била нефункционална.

Реконструираниот инструмент имал три отвори за прст (дупки 1-3) на задната страна и дупка на дланката (дупка 5) на предната страна на бедрената коска. Засекот 4 бил оставен како засек, наместо да бил реконструиран како дупка. Тоа формирало отвор на дисталниот дел давајќи му ја функцијата на ѕвонче или затворач. Со прст од десната рака, засекот на задната дистална страна можела да се формира во дополнителна дупка. Отворот давал можност за играње на отворено или затворено ѕвонче, што дополнително го збогатувал тонскиот опсег.

Реконструираната флејта имала способност од дури  3½ октави. Вежбаните изведувачи ја покажале неговата способна корисност како музички инструмент. 

Според Димкароски, даденото име „флејта“ не било соодветно за таквиот инструмент, кој би можел да се смета за претходник на современите дувачки инструменти. Бидејќи инструментот и неговиот начин на свирење не биле споредливи со современите дувачки инструменти, тој му го дал името Тидлдибаб. Името било композитен збор составен од иницијалите на археологот кој бил заслужен за откривањето на инструментот (Турк Иван), музичарот и изработувачот на неговите реплики (Димкароски Љубен) и името на неговото археолошко наоѓалиште (Дивје Бабе). 

## Поврзано

* Поточка Пештера - Друго ископување во пештера во Словенија, кое содржи остатоци од човечка резиденција датирана од подоцнежната Орињачка култура (40.000 до 30.000 п.н.е.).
* Неандерталец
* Музички јазик
* Музичка скала

## Наводи

Категорија:Неандерталци
Категорија:Историја на Словенија