Ахат

**Ахатот** — различно проѕирна варијанта на халцедонот. Ахатните камења се карактеризираат со наизменични ленти од халцедон со различна боја, а може да вклучуваат и видливи кварцни кристали. Тие се вообичаени по природа и може да се најдат глобално во голем број различни варијанти. Постојат некои варијанти на халцедон без ленти кои обично се нарекуваат ахат (мовски агат, огнен агат, итн.); сепак, тие не се вистински ахати. Покрај тоа, не секој лентен халцедон е ахат; на пример, лентестиот рожнец се формира преку различни процеси и е непроѕирен. Ахатите првенствено се формираат како нодули во вулканска карпа, но можат да се формираат и во вени или силицифицирани фосили. Ахатот е популарен како скапоцен камен во накитот илјадници години, а денес е популарен и како колекционерски камен. Некои поматни ахати што се продаваат комерцијално се вештачки третирани за да се подобри нивната боја.

## Етимологија
Ахатот го добил името од Теофраст, грчки филозоф и природонаучник. Тој го открил каменот  по должината на брегот на реката Ахат (), денес река Дирило, на италијанскиот остров Сицилија, кој во тоа време бил грчка територија. 

## Состав
Ахатот е составен главно од халцедон, микроскопска (микрокристална) и подмикроскопска (криптокристална) форма на кварц којарасте во влакна. Хемискиот состав на кварцот е , исто така познат како силициум диоксид. Нормално, помеѓу 1% и 20% од „кварцот“ во халцедонот е всушност моганит, кварцен полиморф.  За разлика од макроскопскиот (макрокристален) кварц, кој е безводен, халцедонот нормално содржи многу мали количини на вода врзана за неговата кристална структура. .

Ахатот содржи повеќе слоеви, или ленти, од халцедонски влакна.  Влакната се извиткани,  формирајќи завојна форма. Постојат два различни вида халцедонски влакна: бавна должина (исто така познати како *кварцин*) и брза должина. Ахатот првенствено содржи халцедонски влакна со брза должина, кои се состојат од кристали наредени нормално на c-оската (од страна до страна). Може да биде присутен и некаков меѓусебен кварцин, кој се состои од кварцни кристали наредени паралелно со c-оската (од врв до врв). 

Ахатот понекогаш може да содржи мали количини на опал, аморфна, хидрирана форма на силициум диоксид.  Агатите исто така често содржат макрокристален кварц, особено во центарот. ref name="lynch formation" />

## Формирање
мини|Ахат
Геолозите генерално ги разбираат раните фази на формирање на ахат, но специфичните процеси кои резултираат со развој на ленти се предмет на широка дебата. Бидејќи тие се формираат во шуплините во карпата домаќин, формирањето на ахат не може директно да се набљудува,  а ахатното поврзување никогаш не е успешно направено во лабораторија. 

Ахатите најчесто се наоѓаат како нодули во шуплините на вулканските карпи како што се базалтот, андезитот и риолитот. Овие шуплини, наречени *порозни* (*непорозни* кога се исполнети), претставуваат гасни меурчиња кои биле заробени во лавата кога се оладила.  Порозните шуплини подоцна се полнат со топла, богата со силициум диоксид вода од околната средина, формирајќи силициумски гел. Овој гел кристализира преку сложен процес за да формира ахати. Бидејќи ахатите обично се формираат во лави сиромашни со слободен силициум диоксид, постојат повеќе теории за тоа од каде потекнува силициумот, вклучувајќи микро парчиња од силициумско стакло од вулканска пепел или туфни наслаги и распаѓање на растителна или животинска материја. Ахатите се многу поцврсти од карпите во кои се формираат; некои видови (на пр. ахатите од езерото Супериор) често се наоѓаат одвоени од нивната карпа домаќин. 

Кај *ахатите со ленти на ѕидовите*, халцедонските влакна растат радијално од ѕидовите на порозните навнатре, нормално на правецот на лентите.  Ѕидовите на порозните често се обложени со тенки слоеви на целадонит или хлорит,  меки, зелени филосиликатни минерали кои се формираат од реакцијата на топла, богата со силициум диоксид вода со карпата.  Овој слој обезбедува груба површина на која се формираат халцедонските влакна, првично како радијални сферулити. Грубата површина, исто така, предизвикува лушпите од ахат да имаат вдлабнат изглед откако слојот ќе се отстрани или ќе се изветрее.  Понекогаш, сферулитите растат околу минералниот опфат, што резултира со очни, цевкасти и сагенитни ахати. 

Првиот слој на сферулитен халцедон е типично проѕирен, проследен со последователни ленти за раст на халцедон наизменично со хемиски таложени обоени ленти, првенствено железни оксиди. кој може да се појави и во ленти и евентуално да се формира кога нема доволно хемиски врзана вода во силикатен гелот за да се поттикне полимеризацијата на халцедонот.  Кога концентрацијата на силициум диоксид во гелот е премногу ниска, се формира шупливо средиште, наречено ахат *геода*. Кај геодите, кварцот формира кристали околу шуплината, при што врвот на секој кристал е насочен кон средиштето. Повремено, кварцот кај ахатите може да биде обоен, појавувајќи се во варијанти како што се аметист или чаден кварц.

*Ахатите со рамни ленти* се формираат кога халцедонот се таложи од растворот во насока на гравитацијата, што резултира со хоризонтални слоеви на микроскопски халцедонски сферулити.  Рамните ленти најчесто се јавуваат заедно со ѕидните ленти, често формирајќи се во основата на порозата или во средиштето кога гелот престанува да се лепи за ѕидовите. Ова веројатно се должи на намалувањето на врзаната вода во гелот. Ахатот со рамни ленти е помалку густ и помалку компактен од ахатот со ѕидни ленти, бидејќи е помалку влакнест и погрануларен.

*Енхидроахатите*, или *енхидросите*, се формираат кога течната вода ќе се зароби во нодул или ахатна геода (или халцедон), честопати долго по неговото формирање.

Ахатите можат да се формираат и во пукнатините на карпите, наречени *вени*. Венските ахати се формираат на начин сличен на нодуларните ахати и тие вклучуваат чипкани ахати како што се син чипкан ахат и луд чипкан ахат. Вените може да се формираат или во вулканска карпа или во седиментна карпа. 

Поретко, ахатите можат да се формираат како нодули во седиментни карпи како што се варовник, доломит или туф. Овие ахати се формираат кога силициум диоксидот заменува друг минерал, или кога водата богата со силициум диоксид ги исполнува шуплините оставени од распадната растителна или животинска материја.  Седиментните ахати вклучуваат и *фосилни ахати*, кои се формираат кога силициумот го заменува оригиналниот состав на органски материјал. Овој процес се нарекува силицификација, форма на скаменетост. Примери вклучуваат скаменето дрво,  ахатизиран корал,и ахат од родот Туритела (*Elimia tenera*).ref name="turritella" /> Иако овие фосили често се нарекуваат „ахатизирани“, тие се вистински ахати само доколку содржат ленти

## Структурни сорти
Ахатите се генерално поделени во две категории врз основа на видот на ленти што ги покажуваат. *Ѕидното врзување*, исто така наречено *концентрично* или *адхезивно врзување*, се јавува кога ахатните ленти го следат обликот на шуплината во која се формирале. *Рангирано врзување*, исто така наречено *ниско ниво на вода,* *гравитационо врзување*, *хоризонтално врзување*, *паралелно врзување* или *врзување од уругвајски тип*, се појавува кога ахатните ленти се формираат во прави, паралелни линии. Нивното врзување е поретко и обично се јавува заедно со ѕидното врзување.
центар|мини|200x200пкс|Ахат со ѕидни ленти (горе) и рамни ленти (долу)

### Ѕидно врзување
*Ѕидните ахати* се ахати со ѕидни ленти и цврсти, добро дефинирани ленти.  Тие го добиваат своето име соред нивниот изглед кој потсетува на ѕидовите на тврдина. Ахатите за утврдување се една од најчестите сорти и тие се она што повеќето луѓе го помислуваат кога ќе го чујат зборот „ахат“. 

*Чипкастите ахати* покажуваат чипкаст модел на ленти со многу вртлози, кругови, свиоци и цик-цак линии. За разлика од повеќето агхати, тие обично се формираат во вени наместо во нодули. 

Распаднатите ахати имаат ленти кои биле скршени и малку поместени од движењето на карпата, а потоа повторно зацементирани заедно со халцедон. Тие имаат изглед на карпести слоеви со раседни линии што минуваат низ нив. *Бречастите ахати* исто така имаат ленти кои биле скршени и повторно зацементирани со халцедон, но тие се состојат од расцепени фрагменти од ленти под случајни агли.  Тие се форма на бреча, што е текстурен термин за секоја карпа составена од аголни фрагменти.

*Очните ахати* имаат еден или повеќе кружни, концентрични прстени на нивната површина.   Овие „очи“ се всушност хемисфери кои се формираат на лушпата од ахатот и се протегаат навнатре како чинија. 

*Сагенитските агати*, или *сагенитите*, имаат ацикуларни (иглести) опфати на друг минерал, обично анхидрит, арагонит, гетит, рутил или зеолит. Халцедонот често формира цевки околу овие кристали и на крајот може да го замени оригиналниот минерал, што резултира со псевдоморф . Терминот „сагенит“ првично бил име за еден вид рутил, а подоцна и за рутилиран кварц. Оттогаш се употребува за да се опише која било сорта кварц со ацикуларни опфати од кој било минерал. 

*Цевчестите ахати* содржат структури слични на тунел кои се протегаат по целиот пат низ ахатот. Овие „цевки“ понекогаш може да бидат лентести или шупливи, или и двете. Цевчестите ахати се формираат кога халцедонот растел околу сагенитските опфати вградени во ахатот, формирајќи сталактитни структури. Видливи „очи“ можат да се појават и на површината на цевчестите ахати доколку се направи засек (или ахатот е оштетен) нормален на сталактитската структура. 

*Дендритичните ахати* имаат темно обоени, папратовидни шари (дендрити) кои се формираат на површината или во просторите помеѓу лентите. Тие се составени од манган или железни оксиди. *Мововите ахати* покажуваат модел сличен на мов и обично се зелени или кафеави по боја. Тие се формираат кога дендритичните структури на површината на ахатот се туркаат навнатре со силика гелот за време на нивното формирање. Мововиот ахат некогаш се верувало дека е скаменет мов, сè додека не се открило дека формациите слични на мов всушност се составени од целадонит, хорнбленда или хлорит минерал. *Пердувестите ахати* се еден вид мововиден ахат, но дендритичните „пердуви“ формираат структури слични на дрво во рамките на ахатот. Тие често се светло црвени (од вклучувања на хематит) или светло жолти (од вклучувања на гетит).   Додека дендритите често се јавуваат кај лентестите ахати, мововите и пердувестите ахати обично воопшто немаат ленти. Затоа, тие не се вистински ахати според минералошката дефиниција. 

*Ирисовите ахати* имаат доволно фини ленти што кога се тенко исечени, предизвикуваат белата светлина да се дифрактира во нејзините спектрални бои. Овој „ирисов ефект“ обично се јавува кај безбојни ахати, но може да се појави и кај светло обоените.


Податотека:Agate_Braziilia.jpg|алт=Brazilian agate with classic fortification banding| Бразилски ахат со класично зацврстувачко оклопување
Податотека:Eyeballed_by_all_the_eye_agates_(27395607964).jpg|алт=Tumbled Lake Superior eye agates| Очни ахати од езеро Супериор
Податотека:Detail,_Dendritic_agate_(cropped).jpg|алт=Dendritic agate from India| Дендритски ахат од Индија
Податотека:Four_moss_agate_cabochons.jpg|алт=Moss agate cabochons| Ахатни кабошони од мов
Податотека:Iris_Agate_from_(Agatized_Petrified_Wood),_Stinking_Water,_Oregon_detail,_from-_Oregon004_(cropped).jpg|алт=Iris agate from petrified wood| Ирисов ахат од скаменето дрво


### Ахати со рамни ленти
Агатите со рамни ленти традиционално се нарекуваат *[[оникс]]*, иако формалната дефиниција на терминот оникс се однесува на моделот на бои, а не на обликот на лентите.  Според тоа, името *оникс* се употребува и за ахати со ленти на ѕидот. Ониксот често се злоупотребува и како име за лентен калцит. Името потекнува од грчкиот збор за човечка шајка, кој има паралелни гребени. Типично, ониксовите ленти се менуваат помеѓу црна и бела или други светли и темни бои. *Сардониксот* е сорта со црвени до кафеави ленти наизменично со бели или црни ленти.

„Громововидните јајца“ често се рамномерно лентирани, но може да имаат и ленти на ѕидовите. Рамномерното лентирање е исто така честа појава кај ахатите од езерото Супериор..


Податотека:Onyx_Mainzer_Becken.jpg|алт=Onyx agate| Оникс ахат
Податотека:Thunder_Egg_Agate_(Priday_Blue_Bed,_John_Day_Formation,_Miocene;_near_Madras,_Oregon,_USA)_5.jpg|алт=Level-banded thunder egg from Oregon, USA| Громовидно јајце со рамни ленти од Орегон, САД


## Регионални сорти
Ахатите се многу чести и се пронајдени на секој континент, : вклучувајќи го и Антарктикот.  Покрај структурните варијанти детално опишани во претходниот дел, бројни геолошки, локални и трговски имиња се употребуваат за опишување на ахати од различни места.   Подолу е прикажана табела со сорти на ахат од различни региони во светот.

## Употреба
Ахатот често се употребува како скапоцен камен во накит како што се шпенигли, брошеви, ѓердани, обетки и нараквици. Ахатите, исто така, историски се употребувале во уметноста на резбање на тврд камен за изработка на ножеви, мастилници, печати, мермери и други предмети. Денес, тие се широко користени за изработка на монистра, декоративни експонати, резби и кабошони, како и примероци полирани со лице и полирани во ролна со различна големина и потекло. Собирањето ахат претставува популарно хоби, а примероци од ахат може да се најдат во бројни продавници за подароци, музеи, галерии и приватни колекции.

Индустриската употреба на ахатот ја употребува неговата цврстина, способноста да задржи високо полирана површина и отпорноста на хемиски напад. Историски гледано, се употребувал за производство на лежишта за високо прецизни лабораториски ваги и авани и толчници за дробење и мешање хемикалии. За време на Втората светска војна, црните ахатни монистри ископани од Квинсленд, Австралија, биле употребени во показателите за свртување и наклон на воените авиони. 

Ахатите, особено оние од мов, првпат биле употребени во каменото доба за изработка на алатки како што се врвови од стрели и копја, игли и стругалки за кожа. Артефакти од уште 7000 година п.н.е. биле пронајдени во Монголија, а познато е дека народот Натуфи од Левант изработувал ножеви и врвови од стрели од мовски ахат уште во 10.000 година п.н.е. Накитот од ахат од Сумерија е датиран околу 2500 година п.н.е., а древните Египќани, Микенци и Римјани користеле ахат во својот накит. Археолошките ископувања на локалитетот Кносос на Крит ја прикажуваат улогата на ахатите во минојската култура од бронзеното време. Орнаменталната употреба на ахатот била вообичаена во Стара Грција, во разновиден накит и во печатните камења на грчките воини. 

Идар-Оберштајн бил историски важно место во Германија каде што се употребувал ахат на индустриско ниво, што датира од околу 1375 година од нашата ера. Првично, локално пронајдените ахати се употребувале за производство на сите видови предмети за европскиот пазар, но тоа станало глобализиран бизнис околу почетокот на 20 век. Идар-Оберштајн почнал да увезува големи количини ахат од Бразил, како баласт за бродови. Користејќи различни сопственички хемиски процеси, тие произведувале обоени монистри кои се продавале низ целиот свет.


Податотека:Tumbled_agate_and_jasper.jpg|алт=A 6.8 kg (15 lb) barrel full of tumble-polished agate and jasper| Буре полно со полиран ахат и јаспис
Податотека:Zegelring_in_goud_met_intaglio_met_portret_van_Commodus_in_nicolo,_180_tot_200_NC,_vindplaats-_Tongeren,_de_Schaetzengaarde_22,_1998,_losse_vondst_(mogelijk_goudschat),_collectie_Gallo-Romeins_Museum_Tongeren,_GRM_1892.jpg|алт=Gold Roman signet ring with portrait of emperor Commodus in niccolo agate, 180-200 CE, found in Tongeren, Gallo-Roman Museum (Tongeren)| Златен римски прстен со печат со портрет на царот Комод во николски ахат, 180-200 година од н.е., пронајден во Тонгерен, Гало-римски музеј (Тонгерен)
Податотека:Byzantine_-_The_"Rubens_Vase"_-_Walters_42562.jpg|алт=The "Rubens Vase" (Byzantine Empire). Carved in high relief from a single piece of agate, most likely created in an imperial workshop for a Byzantine emperor.| „Рубенсова вазна“ ( Византиско Царство). Изрезбана во висок релјеф од едно парче ахат, најверојатно создадена во царска работилница за византиски цар.
Податотека:Victorian_banded_agate_ear_rings.jpg|алт=Victorian banded agate earrings| Викторијански обетки од ленти од ахат
Податотека:Maryland_Agate.jpg|алт=Patuxent River stone from Maryland — cut and illuminated from behind as a nightlight| Камен од реката Патуксент од Мериленд — исечен и осветлен одзади како ноќна светилка
Податотека:唐-玛瑙兽首杯.jpg|алт=Agate drinking horn, Tang dynasty| Рог во улога како чаша за пиење, династијата Танг


## Третман и обработка
мини|Композитна слика од парче ахат што покажува природна боја на врвот и разни вештачки бои подолу
Многу бледи или матни ахати се вештачки третирани за да се подобрат нивните бои и да се направат попривлечни за потрошувачите. Халцедонот е еден од најраните камења кои се вештачки подобрени, при што загревањето се употребува со векови за да се добие богатата црвена боја на карнеолот. Многу видови халцедон, вклучувајќи го и ахатот, се релативно порозни и добро впиваат бои. Класичните методи  за боење на ахатите биле развиени на почетокот на 19 век во Идар-Оберштајн, Германија. Откако ахатите биле исечени и чистени, тие биле потопувани неколку дена во одредена неорганска боја или раствор од шеќер во зависност од саканата боја која требало да се постигне. Ова често било проследено со кисела бања и/или загревање („горење“) за оксидирање на соединенијата: 

* Сините ахати се произведувале со употреба на раствор од калиум ферицијанид или фероцијанид, проследен со железен сулфат, кој формира железен ферицијанид (пруско сино).
* Црвените ахати се произведувале или со само горење, или доколку во камењата немало доволно природно железо, прво се потопувале во раствор од железен нитрат, а потоа се гореле за да се формира железен оксид. 
* Зелените ахати се произведувале со употреба на раствори од соли на никел или хром, проследени со горење. 
* Црните ахати се произведувале со потопување на камењата во раствор од шеќер, а потоа потопување во сулфурна киселина за да се карбонизираат шеќерите;  кафеавите ахати исто така може да се произведуваат со употреба на сличен метод. 
* Жолтите ахати може да се произведат со употреба на хлороводородна киселина, проследена со горење. 

Органските анилински бои кои се добиваат од јагленов катран почнале да се употребуваат подоцна во 19 век, што овозможило производство на ахати со дополнителни бои како што се розова и виолетова. Додека боите произведени со класичните методи се обично трајни, боите произведени со органски бои можат да избледат со изложување на светлина или топлина.  Органските бои исто така можат да навлезат единствено на кратко растојание во ахатот од изложените површини. Практиката на вештачко третирање на ахати останува популарна денес, а особено обоените бразилски ахати се многу честа појава на глобалниот пазар.

Поголемите ахати често се сечат на половини или парчиња со кружни дијамантски пили. Потоа можат да се полираат со лапидарни тркала за брусење, шмирглање и полирање со последователно поголеми големини на зрнестоста.  Помалите ахати и здробените фрагменти од ахат можат алтернативно да се полираат со помош на машини за полирање камења или вибрациони полирачи. Оваа опрема може да генерира големи количини силициумска прашина. Респираторните заболувања како што е силикозата и поголемата инциденца на туберкулоза кај работниците вклучени во индустријата за ахат се проучувани во Индија и Кина.
## Наводи

## Надворешни врски
* „Ахати“, Факултет за природни ресурси, Универзитет во Небраска-Линколн (преземено на 27 декември 2014 година).

Категорија:Скапоцени камења
Категорија:Кварцни скапоцени камења
Категорија:Минерали на силициумот