Хаплогрупа E-V68

**Хаплогрупата E-V68**, позната и како **E1b1b1a** — главна хаплогрупа на ДНК на човечки Y-хромозом која била пронајдена во Северна Африка, Африканскиот Рог, Западна Азија и Европа. Тоа е потклад на поголемата и постара хаплогрупа, позната како E1b1b или E-M215 (исто така приближно еквивалентна на E-M35). Лозата E1b1b1a се идентификува со присуство на мутација на единечен нуклеотиден полиморфизам (SNP) на Y хромозомот, кој е познат како V68. Таа е предмет на дискусија и проучување во генетиката, како и генетската генеалогија, археологијата и историската лингвистика .

Во E-V68 доминира нејзината подолго познат потклад E-M78. Во различни публикации, и E-V68 и E-M78 се нарекуваат со други имиња, особено филогенетската номенклатура како што е „E3b1a“ која е дизајнирана да го покаже нивното место на семејното стебло на сите мажи. Овие различни имиња се менуваат како што се прават нови откритија и се дискутирани подолу.

## Потекло
[десно|мини|289x289пкс| Реката [Нил и нејзините главни притоки: веројатен коридор на древни преселби, вклучувајќи ги и оние што ги вклучуваат лозата на Y DNA E-M243, E-M78, E-V12 и E-V22 .]]
Се смета дека E-M78, како и нејзиниот матичен клад E-V68, има африканско потекло. Врз основа на податоци за генетска варијанса на STR, Круцијани и неговите соработници, сугерираат дека овој потклад потекнува од „Североисточна Африка“, кој во студијата се однесува конкретно на регионот на Египет и Либија.

Пред Круцијани и неговите соработници, Семино и неговите соработници во 2004 година, предложиле место на потекло за E-M78 појужно во Источна Африка. Ова се должи на високата честота и разновидноста на лозата E-M78 во регионот на Етиопија. Сепак, Круцијани и неговите соработнициво 2007 година биле во можност да проучат повеќе податоци и заклучиле дека лозата E-M78 во Африканскиот Рог доминирале со релативно неодамнешни гранки (види E-V32 подолу). Тие заклучиле дека регионот на Египет е веројатното место на потекло на E-M78 врз основа на „*периферната географска распространетост на најизведените субхаплогрупи во однос на североисточна Африка, како и резултатите од квантитативната анализа на UEP и микросателитната разновидност*“.

Круцијани и неговите соработници (2007) исто така го забележуваат ова како доказ за „коридор за двонасочни преселби“ помеѓу Североисточна Африка (Египет и Либија во нивните податоци) од една страна и Источна Африка од друга страна. Бидејќи Круцијани и неговите соработници (2007) исто така предложиле дека E-M35, матичната класа на E-M78, потекнува од Источна Африка за време на палеолитот и последователно се проширила во регионот на Египет. Според тоа, E-M78 во Источна Африка е резултат на преселба назад. Авторите веруваат дека имало „*најмалку 2 епизоди помеѓу 23,9–17,3 кв и пред 18,0–5,9 км*“.

Друга веројатна преселба на југ од Египет била забележана од Хасан и неговите соработници врз основа на нивното истражување на Судан. Поточно E-V12 и E-V22, „*можеби биле донесени во Судан од Северна Африка по прогресивното опустинување на Сахара пред околу 6.000-8.000 години*“.

На север од Египет и Либија, E-M78 мигрирал на Блискиот Исток, но дополнително Тромбета и неговите соработници (2011) предложиле дека порано населението што носела E-V68 можеби мигрирала по море директно од Африка во југозападна Европа, бидејќи забележале случаи на E-V68 * (без мутацијата M78) единствено во Сардинија, а не во примероците од Блискиот Исток. Што се однесува до E-M78, како и другите облици на E-V68, постојат докази за повеќе правци на проширување надвор од африканската татковина.

Од друга страна, додека имало очигледно директни преселби од Северна Африка во Иберија и Јужна Италија (на луѓе кои носат E-V68*, E-V12, E-V22 и E-V65), повеќето од лозата E-M78 биле пронајдени во Европа припаѓаат на поткладот E-V13 која се смета дека влегла во Европа во одредено време неодредено од Блискиот Исток, од каде што очигледно потекнува, преку Балканот.

Доаѓајќи до слични заклучоци како тимот на Круцијани и Тромбета, Батаглија и неговите соработници (2008), пишувајќи пред откривањето на E-V68, го опишуваат Египет како „*центар на распространетост на различните географски локализирани поткладови поврзани со M78*“ и, врз основа на археолошки податоци, тие предлагаат дека точката на потекло на E-M78 (за разлика од подоцнежните распрснувања од Египет) можеби бил во рефугиум кој „*постоел на границата на денешен [[Судан]] и Египет, во близина [[Насерово Езеро|на езерото Нубија]], до почетокот на влажната фаза околу 8500 година п.н.е. движечките појаси за врнежи во овој период, исто така, можеа да поттикнат брза преселба на [[Средно камено време|мезолитските]] трагачи кон север во Африка, [[Левант]] и на крајот понатаму во [[Мала Азија]] и Европа, каде што секој од нив на крајот се диференцира во нивните регионално карактеристични гранки*“.

Поделбата на E-V68 на поткладови како што се E-V12, E-V13 итн. во голема мера претставува дело на италијански тим вклучувајќи ги Фулвио Круциани, Бенијамино Тромбета, Росарио Скоцари и други. Тие започнале врз основа на студиите за STR во 2004 година, а потоа во 2006 година ги објавиле откритијата за мутации на единечен нуклеотиден полиморфизам (SNP) кои можеле да ги дефинираат повеќето од главните гранки со подобра јасност, што потоа било дискутирано понатаму во 2007 година. Овие статии станале основата на ажурираните филогении пронајдени во Карафет и неговите соработници (2008), и ISOGG, што пак е основа на филогенијата дадена подолу.

Кејта (2008) испитал објавена база на податоци за Y-хромозомот на афро-азиските населенија и открил дека клучната лоза E-M35 / E-M78, потклад мутација на хаплогрупата Е, била споделена помеѓу населенијата во места на оригиналните египетски говорници и современите кушитски говорници од Рогот. Овие лози се присутни кај Египќаните, Берберите, Кушитски говорители од Африканскиот Рог и семитските говорители на Блискиот Исток. Тој истакнал дека варијантите се наоѓаат и на Егејот и на Балканот, но потеклото на поткладот М35 е во Источна Африка, а нејзините кладови биле доминантни во јадрото на населенијата што зборуваат афро-азиски, кои вклучуваат кушитски, египетски и берберски групи, во спротивно на тоа, семитските говорници покажале пад на честотата од запад кон исток во регионот Левант-Сирија. Кејта идентификувал високи честоти на М35 (> 50%) кај населенијата Омоти, но изјавил дека ова произлегува од мал, објавен примерок од 12. Кејта, исто така, напишал дека мутацијата PN2 ја споделуваат лозата M35 и M2 и овој дефиниран клад потекнува од Источна Африка. Тој заклучил дека „*генетските податоци даваат профили на население кои јасно укажуваат на мажи со африканско потекло, за разлика од тоа што имаат азиско или европско потекло*“, но признал дека биолошката разновидност не укажува на некој специфичен сет на бои на кожата или црти на лицето бидејќи населенијата биле предмет на микроеволутивни притисоци.

Лосдрехт и неговите соработници (2018) ги анализирале податоците од целиот геном од седум древни иберомаурусиски поединци од *Гробата на гулабите* во близина на Тафоралт во источниот дел на Мароко. Фосилите биле директно датирани помеѓу 15.100 и 13.900 години пред сегашноста. Научниците откриле дека сите машки примероци со доволно зачувување на јадрената ДНК припаѓаат на поткладот E1b1b1a1 (M78), при што еден скелет ја носи родителската лоза E1b1b1a1b1 до E-V13. Мартинијано и сор. (2022) подоцна ги преназначиле сите примероци Тафоралт на хаплогрупата E-M78 и ниту еден на E-L618, претходникот на EV13.

## Возраст
Батаглија и неговите соработници (2008), процениле дека E-M78 (наречен E1b1b1a1 во тој труд) е во Европа подолго од 10.000 години. А од неодамна Лакан и неговите соработници  (2011) откриле дека човечките останки ископани во шпанска погребна пештера, датирана од пред приближно 7000 години, биле во гранката E-V13 на E-M78.

Во јуни 2015 година, мутацијата M78 и последователниот почеток на семејните стебла E-M78 и E-V68 бил датиран од Тромбета и сор. до пред приближно 20.300-14.800 години.

## Семејно дрво
Ова филогенетско стебло на поткладовите на хаплогрупите се заснова на дрвото ISOGG 2019.Досега, три лица кои се во E-V68, но не и E-M78 биле пријавени на Сардинија, од Тромбета и неговите соработници (2011), при објавувањето на откривањето на V68.

E-M78 е широко распространет во Северна Африка, Африканскиот Рог, Западна Азија (се протега до Јужна Азија ) и Европа.

Најбазалната и најретката парагрупа E-M78* била пронајдена на нејзините највисоки честоти кај Египќаните од оазата Гурна (5,88%), со пониски честоти забележани и кај мароканските Арапи, Сардинците и на Балканот.

Највисоките честоти од сите дефинирани поткладови E-M78 првенствено се наоѓаат кај населенијата што зборуваат афроазијатски во големата област која се протега од наводното место на потекло на хаплогрупата во Горен Египет до Судан и Африканскиот Рог.

Надвор од оваа основна област на распространетост (Северна Африка и Африканскиот Рог), E-V68 бил забележан и во други делови на континентот на пониски честоти поради поновите распрснувања. Така, денес се наоѓа на африканските Големи езера и Јужна Африка поради раните доселеници кои зборуваат афро-азиски од регионот на Рогот, и западно до Гвинеја-Бисао, каде што неговото присуство привремено се припишува на задсахарски движења на луѓе од Северна Африка.

Распространетоста на E-V68 во Европа е доминирана од нејзиниот потклад E-V13, освен во Иберија. E-V13 има врв на честота центриран во делови од Балканот (приближно 20% во јужните области; до скоро 50% е некои одредени места и населенија  ) и Италија. Денес има пониски честоти кон западните, централните и североисточните области, иако E-V13 е пронајден во неолитско погребување во Каталонија. Ова е подетално дискутирано подолу.

## Поткладови на М78
мини|Интерполирана честотна распределба на хаплогрупата E-M78.
Овде се наведени главните поткладови на M78 од јуни 2015 година. Во рамките на поткладот E-M78, Тромбета и неговите соработници од 2015 година ги распределиле повеќето од поранешните E-M78* хромозоми на три нови различни гранки: E-V1083*, E-V1477 и E-V259. Првата е парагрупа сестра на кладовите E-V22 и E-V13. Мутацијата V1477 дефинира нова базална гранка забележана единствено во еден северноафрикански примерок. Конечно, сестринската лоза на E-V12, дефинирана со V264, вклучува E-V65 и нова централна африканска лоза дефинирана со V259. Ретката M78 субхаплогрупа E1b1b1a1-PF2186 е пронајдена на највисоки честоти кај населението Тубу што живее во Чад (21%).

* **E-M78** (E1b1b1a1) Северна Африка, Рогот на Африка, Западна Азија, Европа (порано E1b1b1a).
** **E-M78***
** **E-V1477** Пронајден кај туниските Евреи.
** **E-V1083**
** **PF2186** Пронајден меѓу Тубу во областа на езерото Чад.
*** **E-V1083*** Се најде само во Еритреја (1,1%) и Сардинија (0,3%).
*** **E-V13** (E1b1b1a1b)
*** **E-V22** (E1b1b1a1s)
** **E-V1129**
*** **E-V12** (E1b1b1a1a)
**** **E-V12***
**** **E-V32** (E1b1b1a1a2)
*** **E-V264**
**** **E-V259** Пронајден во чадски (афро-азиски) звучници од северен Камерун.
**** **E-V65** (E1b1b1a1d)

### E-V12

мини|Интерполирана честоттна распространетост на хаплогрупата E-V12.
Овој потклад на E-M78 е оној што се смета дека прво се одвоил од другите (се појавил околу 13,7-15,2 киа ). Според Круцијани и неговите соработници (2007), подлинијата E-V12 најверојатно потекнува од Северна Африка.

#### Недиференцирани линии на E-V12*
Недиференцираните E-V12* лози (не E-V32 или E-M224, па затоа наречени „E-V12*“) го достигнуваат врвот во честотата кај јужните Египќани (до 74,5%). Поткладовите се исто така распространети во мали количини и во Северна Африка и во Европа, но со многу мал знак во Западна Азија, освен во Турција. Овие E-V12* лози биле претходно вклучени (заедно со многу E-V22* лоза) во оригиналниот (2004) „делта кластер“ на Круцијани и неговите соработници, кој тој го дефинирал користејќи Y-STR профили. Со откривањето на дефинирачката SNP, Круцијани и неговите соработници (2007) објавиле дека V12* бил пронајден во неговите највисоки концентрации во Египет, особено во Јужен Египет. Хасан и неговите соработници известуваат за значително присуство на E-V12* во соседен Судан, вклучувајќи 5/33 Копти и 5/39 Нубијци. E-V12* сочинувала приближно 20% од суданскиот E-M78. Тие предлагаат дека поткладовите Е-В12 и Е-В22 на Е-М78 можеби биле донесени во Судан од нивното место на потекло во Северна Африка по прогресивното опустинување на Сахара пред околу 6.000-8.000 години. Ненадејните климатски промени можеби принудиле неколку неолитски култури/луѓе да мигрираат на север кон Медитеранот и на југ до Сахел и долината на Нил. Парагрупата E-V12* била забележана и во Европа (на пр. меѓу француските Баскијци) и Источна Анадолија (на пр. Турците од Ерзурум).

Небазалната потхаплогрупа E1b1b-V12/E3b1a1 била пронајдена на највисоки честоти кај различни населенија кои зборуваат афроазијати во источна Африка, вклучувајќи ги Гаре (74,1%), Габра (58,6%), Вата (55,6%), Борана (50,0%), Сание (41,7%), Беја (33,3%) и Рендил (29,0%).

#### Поткладови на E-V12

##### Е-М224
E-M224 бил пронајден во Израел помеѓу јеменското население (5%) и се смета дека е помал потклад.

Нејзиното откритие било објавено од Андерхил и неговите соработници (2001) и Шен и неговите соработници (2004), кои откриле 1 од нивните 20 Јеменски Израелци што ги тестирале. Круцијани и неговите соработници ја нарекле M224 „*редок и прилично неинформативен*“ и не пронашле примери.

##### E-V32
десно|мини|330x330пкс| Распространетост на '''V-32''' во Африка
Круцијани и неговите соработници (2007) сугерираат дека овој потклад на E-V12 потекнува од Северна Африка, а потоа последователно се проширил на југ во Африканскиот Рог, каде што денес е распространет. Пред откривањето на V32, Круцијани и неговите соработници (2004) се однесува на истите лоза како „гама-кластерот“, кој се проценува дека настанал пред околу 8.500 години. Тие навеле дека „највисоките честоти во трите групи што зборуваат кушитски: Борана од Кенија (71,4%), Оромо од Етиопија (32,0%) и Сомалијците (52,2%). Надвор од источна Африка, бил пронајден само кај два од Египет (3,6%) и кај еден Арап од Мароко“. Санчез и сор. (2005) го пронашле исклучително истакнато кај сомалиските мажи и изјавиле дека „*машкото сомалиско население е гранка на населението на Африканскиот Рог – тесно поврзана со Оромосите во Етиопија и Северна Кенија (Борана)“* и дека нивните лози на гама-кластери „*веројатно биле воведено во сомалиското население пред 4000–5000 години*“. Во поново време, Тилмар и сор. (2009) во иследувањето на 147 мажи од Сомалија за 12 Y-STR локуси и забележале дека 77% (113/147) имале типични хаплотипови E-V32. Ова е моментално највисоката честота на E-V32 пронајдена во кое било население на примерок. Слично, Хасан и неговите соработници (2008) во нивната студија забележале дека ова е најчестата од поткладовите на E-M78 пронајдени во Судан, особено меѓу Беја, Масалит и Крзно. Беја, како Сомалијците и Оромос, зборуваат афро-азиски јазик и живеат по „коридорот“ од Рогот на Африка до Египет. Хасан и др. (2008) го толкуваат ова како зајакнување на „*силната корелација помеѓу лингвистичката и генетската разновидност*“ и знаците на поврзаност помеѓу Беја и народите од Африканскиот Рог, како што се Амхара и Оромо. Од друга страна, Масалитите живеат во Дарфур и зборуваат на Нило-сахарски јазик. Авторите забележале во нивната студија дека „*Масалитите поседуваат далеку најголема честота на хаплогрупата E-M78 и E-V32“, што тие веруваат дека сугерира „или неодамнешно тесно грло кај населението или близина на потеклото на хаплогрупа*." Меѓутоа, во поново време, Тилмар и сор. (2009) во иследување на 147 мажи од Сомалија за 12 Y-STR локуси и забележале дека 77% (113/147) имале типични хаплотипови E-V32. Ова е највисоката честота на E-V32 пронајдена во која било население на примерок.

Податоците STR од Круцијани во врска со E-V12 може да се сумира на следниов начин.

### E-V13
десно|мини|330x330пкс| Распространетост на '''E-V13''' според базата на податоци на Круцијани наведени погоре
Кладот E-V13 е еквивалентен на „алфа-кластерот“ на E-M78 пријавен од Круцијани и неговите соработници, и првпат бил дефиниран од SNP V13 во Круцијани и неговите соработници . Друг SNP е познат по овој клад, V36, пријавен од Круцијани и неговите соработници. Сите познати позитивни тестови за V13 се позитивни и за V36. Значи, E-V13 во моментов се смета за „*филогенетски еквивалентен*“ на E-V36.Според некои автори, E-V13 се смета дека потекнува од Грција или од јужниот дел на Балканот и неговото присуство во остатокот од Медитеранот е веројатно последица на грчката колонизација. Во Европа, E-V13 е особено честа појава на Балканот и некои делови на Италија. Во различни студии, особено високи честоти се забележани кај косовските Албанци (45,6%),  Македонците Албанци (34,4%), Албанците (32,29%), и во некои делови на Грција (околу 35 %). Поопшто, високи честоти се пронајдени и во други области на Грција, како и кај Бугарите, Романците, Македонците и Србите.

Во Италија, честотите имаат тенденција да бидат повисоки во Јужна Италија,  со особено високи резултати понекогаш забележани во одредени области; на пример, во Санта Нинфа и Пјаца Армерина на Сицилија. Се чини дека високите честоти постојат и во некои северни области на пример околу Венеција, Џенова  и Римини, како и на островот Корзика  и регионот на Прованса во јужна Франција, и исто така се среќава во расфрлани и мали количини во либиските Евреи и Египет, но ова е најверојатно резултат на преселбата од Европа или Блискиот Исток.

#### E-V13 и древните преселби
Очигледното движење на лозата E-M78 од Блискиот Исток кон Европа, и нивното последователно брзо проширување, го прават нејзиниот потклад E-V13 особено интересна тема за шпекулации за древните човечки преселби.

Било заклучено дека североисточна Африка, наместо источна Африка, била местото каде што хромозомите Е-М78 почнале да се распрснуваат во други региони.  Најверојатно сценарио е дека E-V13 потекнува од Западна Азија.  Хипотезата е дека носителите на E-M78 без V13 мутација ја напуштиле Африка и дека соединувањето се случило подоцна на Блискиот Исток/Анадолија.  Податоците сугерираат дека западноазиските носачи на V13 се прошириле во Европа најрано пред 5300 години.  TMRCA на европскиот V13 е пред 4700–4000 години.  Филогенетската анализа сугерира дека европскиот v13 се шири низ Европа од Балканот во „*брза демографска експанзија*“. 

Пред тоа, мутацијата на SNP, V13, очигледно првпат се појавила во Западна Азија пред околу 10.000 години, и иако не е широко распространета таму, на пример била пронајдена во високи нивоа (> 10% од машкото население) во лозата на кипарските Турци и арапските Друзи. Друзите се сметаат за генетски изолирана заедница и затоа се од особен интерес. Потписот на STR ДНК на некои од мажите E-V13 меѓу нив, всушност, првично бил класифициран во делта кластерот од Круцијани и неговите соработници. Ова значи дека Друзи E-V13 се групирала заедно со повеќето E-V12 и E-V22, а не со европскиот E-V13, која била претежно во алфа-кластерот.

##### Рана преселба од Блискиот Исток во Европа
Распрострнетоста и разновидноста на V13 често се смета дека претставуваат воведување на раните земјоделски технологии, за време на неолитската експанзија, во Европа преку Балканот. Хаплогрупата J2b (J-M12) исто така често се дискутира во врска со V13, како хаплогрупа со навидум многу слична распространетост и предисторија. (Не постои консензус во врска со околностите или времето на неговата еволуција.)

Круцијани вели дека имало најмалку четири големи демографски настани кои биле предвидени за оваа географска област:

* „Последната глацијална максимална експанзија (околу 20 киа)“
* „ Помлад Дријас - холоценска реекспанзија (околу 12 киа)“
* „Пораст на населението поврзан со воведувањето земјоделски практики (околу 8 киа)“
* „Развој на бронзена технологија (околу 5 киа)“

Последните две изгледаат во рамките на можниот временски распон за V13 со оглед на неговата старост на STR на појавата на Блискиот Исток. Во корист на земјоделската поврзаност, човечките останки ископани во шпанска погребна пештера кои датираат од пред околу 7000 години се покажале дека се во оваа хаплогрупа.

Сепак, можен е и претходен влез во Европа. Батаглија и неговите соработници, на пример, предлагаат лозата E-M78*, предок на сите современи мажи E-V13, брзо да се пресели надвор од јужна египетска татковина, во повлажни услови на раниот холоцен; пристигнал на Балканот единствено со мезолитските технологии и потоа само последователно интегриран со неолитските култури кои подоцна пристигнале на Балканот.

E-V13 често се опишува во популационата генетика како една од компонентите на европскиот генетски состав што покажува релативно неодамнешна врска на луѓе од Блискиот Исток, кои навлегле во Европа и веројатно се поврзале со носење нови технологии. Како такво, понекогаш се забележува дека тоа е релативно неодамнешно генетско движење од Африка во Евроазија, и е опишано како „*сигнал за посебна доцноплеистоценска преселба од Африка во Европа преку Синај ... што не е манифестирана во распределбите на хаплогрупите на mtDNA* “.

По неговото првично влегување во Европа, во тоа време дошло до растурање од Балканот во остатокот од Европа. Исто така, за ова движење, постои широк опсег на можности. Батиглија и неговите соработници сугерираат дека поткладот E-V13 на E-M78 потекнува *in situ* во Европа и предлагаат дека првото големо распространување на E-V13 од Балканот можеби било во правец на Јадранското Море со културата на неолитска импресионирана вера, која често се нарекува *Импреса* или Кардијал. Горенаведеното откритие на архаичниот E-V13 во Шпанија го поддржува овој предлог.

Спротивно на тоа, Круцијани и неговите соработници сугерираат дека движењето надвор од Балканот можеби било поскоро отколку пред 5.300 години. Авторите сугерираат дека во најголем дел, современиот E-V13 потекнува од населението кое останало на Балканот до балканското бронзено време. Тие сметаат дека „*дисперзијата на хаплогрупите E-V13 и J-M12 се смета дека главно ги следела речните водни патишта што го поврзуваат јужниот дел на Балканот со северно-средна Европа*“. Перичиќ и неговите соработници ги предлагаат реките Вардар-Морава-Дунав како можна рута на неолитско растурање во централна Европа. Бирд предлага уште поново растурање надвор од Балканот, околу времето на Римското Царство.

Според Лакан и неговите соработници (2011), Неолитски скелети (стари околу 7.000 години) кои биле ископани од пештерата Авеланер во Каталонија, североисточна Шпанија, вклучиле машки примерок, кој ја носел хаплогрупата E1b1b. Овој фосил припаѓал на поткладот E1b1b1a1b (V13) и поседувал идентични хаплотипови како што се наоѓаат кај современите европски поединци (пет Албанци, двајца Французи од Прованса, двајца Корзиканци, двајца Босанци, еден Италијанец, еден Сицилијанец и еден Грк). Присуството на оваа хаплогрупа во неолитска Шпанија сугерира дека е поврзана со неолитскиот земјоделски пакет. Древниот земјоделец го носел и кладот U5 mtDNA, рана европска мајчинска хаплогрупа. Неговите автосомни STR маркери биле исто така најтипични за Европа. Дополнително, примерокот бил хомозиготен C/C за LP-13910-C/T лактаза перзистентен SNP, што покажува дека тој бил нетолерантен на лактоза.

Лосдрехт и неговите соработници (2018) пронашле во еден скелет, во Гроте дес Пигенос во близина на Тафоралт во источниот дел на Мароко, кој ја носи хаплогрупата E1b1b1a1b1 претходник на EV13. Скелетот бил директно датиран помеѓу 15.100 и 13.900 години пред сегашноста. Мартинијано и сор. (2022) подоцна ги преназначиле сите примероци на Тафоралт на хаплогрупата E-M78 и ниту еден на E-L618, претходникот на EV13. Фернандес и сор. (2016) и Липсон и сор. (2017) ја откри хаплогрупата E-L618 кај две поединци од Унгарија и Хрватска, припишани на културата Ленгјел.  

#### Војници во Пакистан
И E-M78 и J-M12 исто така се користени во проучувања кои бараат да се најдат докази за преостанатото грчко присуство во Авганистан и Пакистан, кое се враќа во времето на Александар Велики.

Меѓутоа, оваа проучување било тестирана само за M78, а не за V13, типичниот тип на M78 од Балканот. Меѓутоа, поновите и детални анализи на E-V13 во овој регион заклучиле дека оваа хипотеза е неточна и дека варијантите пронајдени таму не се типични за Балканот. Наместо тоа, „*лозата на Авганистан е во корелација со жителите на Блискиот Исток и Иранците, но не и со населението од Балканот*“ 

#### Древна Британија
Значајни честоти на E-V13 биле забележани и во градовите во Велс, околу Честер (древна Дева Виктрикс) во Англија и Шкотска. Стариот трговски град Абергеле на северниот брег на Велс особено покажал дека 7 од 18 тестирани локални луѓе биле во оваа лоза (приближно 40%), како што е објавено од Вал и неговите соработници.

Некои научници (на пр. Бирд) го припишуваат присуството на E-V13 во Велика Британија, особено во областите со висока честота, на римските населби во текот на 1 до 4 век н.е. Римската армија вклучува мажи од балканско потекло, вклучувајќи Тракијци, Илири и Дакијци. Конкретно, Стивен Бирд предлага поврзување со современ регион кој ги опфаќа Косово, јужна Србија, северна Македонија и крајна северозападна Бугарија - регион што одговара на римската провинција *[[Мизија|Мизија Супериор]]*, која била идентификувана од Перичиќ како засолниште на најголемата честота во светот на овој потклад.

Исто така, забележливо е дека E-V13 се сметаа дека е отсутна во современа централна Англија, особено Западен Мидлендс и Јужен Мидлендс. Бирд забележува дека колективниот генетски профил на Мидлендс е сличен на оној на холандската провинција Фрисланд, која не била колонизирана од Рим, но била, како Англија, предмет на англосаксонско населување. Таканаречената „дупка E3b“ во Централна Англија, според Стивен Бирд, може да одразува замена на населението - на Романо-Британците со англосаксонци.  Томас и неговите соработници ја покренуваат можноста за општествени структури од типот на „ апартхејд“ со доминација на елитата во англосаксонската Англија. Бирд се согласува: „*Дупката E3b“ сугерира дека или (а) масивно поместување на ... Романобританското население со инвазија или, (б) значителна генетска замена на Романобританската Y-DNA преку Модел на доминација на елитата („апартхејд“)... Без оглед на механизмот, регионот на Централна Англија ... со недостаток на хаплотипови E3b, е областа со „највпечатлива сличност во распространетост на Y-хромозомите“ со Фрисланд*."

#### Поткладови на E-V13
Иако повеќето E-V13 поединци не покажуваат никакви познати низводно SNP мутации, и затоа се категоризирани како E-V13*, постојат неколку препознаени поткладови, од кои сите може да бидат многу мали. Ова се еден од двата случаи каде Карафет и неговите соработници (2008) забележале дека во времето на тој напис, не било сигурно дека двата клада се навистина одвоени („позициите на овие мутации не се решени поради недостаток на примерок од ДНК што ја содржи изведената состојба на V27“) .

::* **E-V27.** Дефинирано со V27.  откри еден случај во Сицилија .
::* **E-P65.** Дефинирано со P65.
::* **E-L17.** Дефинирано со L17.
::* **E-L143.** Дефинирано со L143.
::* **Е-М35.2.** Дефинирано со M35.2.
::* **E-L241.** Дефинирано со L241.
::* **E-L250.** Дефинирано со L250, L251 и L252.

### E-V22
мини|Интерполирана честоттна распространетост на хаплогрупата E-V22.
Овој клад ги опфаќа повеќето од оние класифицирани во „делта кластерот“ на Круцијани и неговите соработници. Тие подоцна забележале дека „*Е-V22 и E-V12* хромозомите се измешани и не се јасно диференцирани со нивните микросателитски хаплотипови*“.

Највисоката честота на E-V22 досега била забележана кај Самарјанските Левити со 100% честота,

Други честоти пријавени од Круцијани и неговите соработници (2007)  вклучуваат Марокански Арапи (7,27%, 55 луѓе), Палестинци (6,9% од 29 луѓе). Каденас и неговите соработници (2007)   откриле присуство од 7% во ОАЕ.

#### Поткладови на E-V22
Постојат две признати поткладови, кои се очигледно одвоени, иако Карафет и неговите соработници (2007) забележале дека во времето на тој напис, „*позициите на овие мутации не се решени поради недостаток на примерок од ДНК што ја содржи изведената состојба во [...] V19*“.

::* **E-M148** Дефинирано од M148. Андерхил и неговите соработници (2000)  нашол 1 пример во индискиот потконтинент. Круцијани и неговите соработници (2006) го нарекува M148 „редок и прилично неинформативен“.
::* **E-V19** Дефинирано од V19. Круцијани и неговите соработници (2007) нашол 2 примероци во Сардинија .

### E-V65
Овој потклад, еквивалентен на претходно класифицираниот „бета кластер“, се наоѓа на високи нивоа во регионите на Магреб во далечната северна Африка. Круцијани и неговите соработници (2007)  известуваат за нивоа од околу 20% кај либиските арапски лоза и околу 30% кај мароканските Арапи. Се смета дека е поретко кај Берберите, но сепак е присутен во нивоа од >10%. Авторите сугерираат северноафриканско потекло за оваа лоза. Во Европа, само неколку единки се пронајдени во Италија и Грција. Резултатите од статијата може да се сумираат на следниов начин...

Капели и соработници (2009) го проучувале бета-кластерот во Европа. Тие пронашле мали количини во Јужна Италија, но и траги во Кантабрија, Португалија и Галиција, при што Кантабрија има највисоко ниво во Европа во нивната студија, со 3,1% (5 од 161 лице). До Кантабрија, Родригез и сор. најде високи честоти на E-V65 кај баскиските автохтони жители на провинцијата Алава (17,3%), провинцијата Вискаја (10,9%) и провинцијата Гуипускоа (3,3%).

### Е-М521
Откритието на овој потклад било објавено од Батаглија и неговите соработници (2008). Тие откриле дека 2 од 92 Грци ја имаат оваа мутација.

## Филогенетика

### Филогенетска историја
Пред 2002 година, во академската литература постоеле најмалку седум системи за именување на филогенетското дрво на Y-хромозомот. Ова довело до значителна конфузија. Во 2002 година, главните истражувачки групи се собрале и го образувале Y-хромозомот конзорциум (YCC). Тие објавиле заеднички труд кој создал единствено ново дрво кое сите се согласиле да го користат. Подоцна, група граѓански научници со интерес за популациската генетика и генетската генеалогија образувале работна група за да се создаде аматерско дрво со цел да биде пред сè навремено. Табелата подолу ги обединува сите овие дела на точката на знаменитото дрво на YCC од 2002 година. Ова му овозможува на истражувачот што прегледува постара објавена литература брзо да се движи помеѓу номенклатурите.

#### Истражувачки публикации
Следниве истражувачки тимови по нивните публикации биле претставени во создавањето на дрвото.

## Наводи

## Извори

* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 

## References

*
*
*
*
*
*. Also at http://www.ucl.ac.uk/tcga/tcgapdf/Behar-AJHG-03.pdf  and https://web.archive.org/web/20090304100321/http://www.familytreedna.com/pdf/400971.pdf
*
*
*
*
*
*
*
* also at http://www.ucl.ac.uk/tcga/tcgapdf/capelli-CB-03.pdf 
*
*
*
*
*
*
*
* Also see Supplementary Data.
*
* 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
* 
*
* 
*
*. See comment on Dienekes blog, comment on the Spitoon blog and public release .
*
*
*. Published online April 2, 2008. See also Supplementary Material.
*
*
*
*
*
*
*
*
* 
*. (Also see Errata)
*
*
*
*
*
*
*
*
*.
*
*
* 
*
*
*
*. Published online 9 March 2005
*
*.
*
*
*
*
*
*
*
* 
*
*
*
*
*
*
*.
*
*
*
*
*
*

## Надворешни врски
*E-M35 Phylogeny Project Wiki
*E-M35 Phylogeny Project (all labs site)
*E-M35 Phylogeny Project Public Forum

Категорија:Средоземје
E-V68