Пеперуги

**Пеперугите** (лат. *Lepidoptera*) образуваат голем ред на инсекти кој ги вбројува во себе молците и дневните пеперуги. Ова е еден од најбогатите со видови ред во светот чии претставници можат да се најдат речиси секаде. Обединува повеќе од 180 000 видови распоредени во 128 фамилии и 47 натсемејства. Името доаѓа од старогрчките зборови λεπίδος (лушпа) и πτερόν (крило). Проценките за видовото богатство укажуваат на тоа дека овој ред можеби има повеќе видови и се наоѓа меѓу четирите најголеми и најуспешни редови (Hymenoptera, Diptera и Coleoptera).

Најголема пеперутка во светот е пеперутката молец атлас која што е застапена во тропските шуми во Филипините . Крилјата се долги околу 30 сантиметри и имаат живописни бои .

## Изглед
[thumb|лево|250px|Морфологија на ''[Papilio machaon*:
*'A**- предни крила;
**B** - антена;
**C** - сложено око;
**D** - сурличка;
**E** - торакс;
**F** - нога;
**G**- абдомен;
**H** - задни крила;
**I*' - «cola»]]
[[Податотека:Microphoto-butterflywing2.jpg|thumb|лево|250п|Микроскопска слика на пеперуткино крило.]]
Пеперугите поседуваат два пара крила обраснати со лушпести влакненца кои се прекриваат како ќерамиди.

Кај пеперугите е чест [[Полов диморфизам|половиот диморфизам]] кој е изразен во големината, обоеноста, крилата и пипалата. Мажјаците обично се пошарени и со поживи бои.

Кај некои пеперуги се јавуваат значителни разлики во бојата во согласност со годишното време (сезонски диморфизам).

Целосно развиените пеперуги се исхрануваат најмногу со [[нектар]], поретко со [[полен]], а кај некои системот за варење на храната е закржлавен и затоа тие не се хранат. Повеќето видови имаат многу долга [[сурличка]] (пробосцис или рилка) која е составена од изменет пар на магзили кои се споиле и образувале канал наменет за цицање. Кога не се исхрануваат, сурличката на пеперугите се намотува под главата со помош на една лента од мускули и еластично ткиво кое се наоѓа на врвот од каналот. Сурличката кај некои видови е долга 15&nbsp;cm или повеќе, дозволувајќи им да цицаат нектар од цвеќињата со долг врат. Останатиот дел од усниот апарат е редуциран и нефункционален. Но, постојат и исклучоци - кај видовите од фам. *Micropterigidae* магзилите функционираат заедно со сурличката.

Телото им е влакнесто, а главата е слабо подвижна. Сложените очи се полукружни, а често поседуваат и две едноставни очи. Пипалата се состојат од многу членчиња, а можат да бидат: кончести, четинести, пилести, чешлести и перести. Градните сегменти се споени. Нозете им се слаби, а предните се намалени во нозе за чистење. Абдоменот се состои од 6 до 7 сегменти.

Предните крила најчесто се поголеми од задните. Без крилата, пеперугите можат да бидат долги меѓу 3&nbsp;mm и 7&nbsp;cm. Најголемиот меѓу нив, видот *Ornithoptera alexandrae*, може да има распон на крилата поголем и од 30&nbsp;cm. Како најмала пеперуга се смета [[Џуџест молец|џуџестиот молец]] со распон на крилата од едвај 2&nbsp;mm, додека најголема површина на крилата има *Attacus atlas* L. од [[Југоисточна Азија]].

[[Ларва|Ларвите]] на пеперугите се нарекуваат [[Гасеница|гасеници]] (или *еруциформни ларви*). Најопшто, тие поседуваат цилиндрично сегментирано тело со добро развиена глава, три пара на вистински ноџиња на градниот дел и обично по пет пара на месести лажни ноџиња на 10-сегментниот абдомен. На секое лажно ноџе се наоѓаат куки со кои гасеницата лесно се прикрепува за подлогата. Гасениците на сите пеперуги поседуваат пар на [[Свила|свилени жлезди]] што всушност се силно изменети плунковни жлезди. Од отворите што се наоѓаат во основата на главата тие излачуваат леплива течност (свила) која многу брзо се суши.

==Пеперугите како тема во уметноста и во популарната култура==
===Пеперугите како тема во книжевноста===
* „Деца и пеперуги“ — песна на [[Јозо Т. Бошковски - Јон|Јозо Т. Бошковски]] од 1981 година.
* „Пеперуга со мртовечка глава и ’рбет“ - песна на францускиот писател [[Андре Бретон]].
* „За пеперутката и нејзиниот волшебен цвет“ - расказ на германскиот  писател [[Рајнхард Јоханес Зорге]].
* „Дете и пепрутка“ ([[српски]]: *Дете и лептир*) - песна на српскиот поет [[Јован Јовановиќ-Змај]].
* „Пеперуга“ — песна на македонскиот поет [[Блаже Конески]].
* „[[Пеперутката од Динар]]“ - кус расказ од истоимената збирка раскази на италијанскиот писател [[Еуџенио Монтале]] од 1960 година.
* „Пеперутка“ — песна на македонскиот писател [[Видое Подгорец]].
* „Пеперужна ревија“ — песна на Видое Подгорец.
* „Наспроти Ху Шјен“ — песна на македонскиот поет [[Анте Поповски]].
* „Песна за мртвата пепруга“ — песна на македонскиот поет [[Живко Ризовски]] од 1995 година.
* „Пеперутка“ — песна на македонскиот писател [[Бошко Смаќоски]].
* „Пеперутка“ — песна на германскиот писател [[Херман Хесе]].
* „Пеперутка на светлоста“ — песна на шпанскиот поет [[Хуан Рамон Хименес]].
* „Пеперуга со златна прав“ - расказ на македонскиот писател [[Живко Чинго]] од 1963 година.

===Пеперугите како тема во музиката===
* „Пеперуга“ (англиски: *Butterfly*) — песна на американскиот поп-пејач [[Скот Вокер]] од 1969 година.
* „Пепруга“ (англиски: *Butterfly*) — песна на канадската музичарка *Grimes* од 2015 година.
* „Пеперуга“ ([[српски]]: *Leptir*) — песна на српската [[Рок-музика|рок]]-група [[Електрични оргазам]] од 1982 година.
* „Црна пеперуга“ (српски: *Crni leptir*) — песна на српската рок-група *YU Grupa* од 1973 година.
* „Пеперуга“ (англиски: *Butterfly*) — песна на германската [[Рок музика|рок]]-група Кен (*Can*) од 1968 година.
* „Пеперуги“ (англиски: *Butterflies*) — песна на британската [[Рок музика|рок]]-група [[Калт]] (*Cult*) од 1984 година.
* „Пијана пепруга“ (англиски: *Drunken Butterfly*) — песна на американската рок-група [[Соник Јут]] (*Sonic Youth'') од 1992 година.

### Пеперугите како мотив во визуелните уметности
* „Куќа на пеперутките“ — фотографија на Коста Балабанов.

## Галерија

Caterpillar in Skopje 1.jpg|Гасеница на пеперуга, фотографирано во Старо Нагоричане
Водно - Гасеница (152).JPG|гасеница фотографирана на Водно
Oberthür's Grizzled Skipper (29030256275).jpg|Pyrgus armoricanus, фотографирано во Охрид
Berger's clouded yellow (Colias alfacariensis) Macedonia.jpg|Colias alfacariensis фотографирано во Македонија


## Наводи


*
Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј