Coffea arabica

***Coffea arabica***, познато како **арабика**, ― вид на цветно растение од семејството на кафиња броќови (Rubiaceae). Се верува дека тоа е првиот вид на кафе што бил одгледуван и во моментов е доминантна сорта, што претставува околу 60% од светското производство. Кафето произведено од (помалку кисело, повеќе горчливо и со повисока концентрација на кофеин) зрно на видот робуста (*[[Caffea canephora|C. canephora]]*) го сочинува најголемиот дел од преостанатото производство на кафе. Арапското кафе потекнува од Етиопија и првпат се одгледувало во Јемен, а документирано е во 12 век. ***Coffea arabica*** е наречено  (бун) на арапски, позајмен од оромскиот „буна“.

## Таксономија
*Coffea arabica* првпат научно го опишал Антоан де Жусје, кој го нарекол *Jasminum arabicum* откако проучувал примерок од Ботаничката градина во Амстердам. Линеј го сместил во родот *[[Кафе (растение)|Coffea]]* во 1737 година.

*Coffea arabica* е единствениот полиплоиден вид од родот *[[Кафе (растение)|Coffea]],* бидејќи носи 4 копии од 11-те хромозоми (вкупно 44), додека останатите диплоидни видови имаат по 2 копии.  Поточно, *Coffea arabica* сама по себе е резултат на хибридизација помеѓу диплоидите *[[Канефора за кафе|Coffea canephora]]* и *Coffea eugenioides,*  што го прави алотетраплоид, со две копии од два различни геноми. Овој настан на хибридизација на потеклото на *Coffea arabica* се проценува помеѓу 1,08 милиони и 543.000 години и е поврзан со променливите услови на животната средина во Источна Африка.

## Опис
Дивите растенија растат помеѓу 9 и 12 м во височина и имаат отворен систем на разгранување; листовите се спротивни, едноставни, елипсовидно-овалести до долгнавести, 6-12 см долги и  4-8 см широка, сјајни, темно зелени. Цветовите се бели, 10-15 мм во пречник и растат во аксиларни соцветија. Плодовите се месести, широки 10–15 мм во пречник, светло-црвени до виолетови кога се созреани и обично содржат две семиња, често наречени зрна кафе.

## Распространетост и живеалиште
Ендемична за југозападните висорамнини на Етиопија, *Coffea arabica* сега е ретка во Етиопија, додека многу популации се чини дека се од мешани домородни и засадени дрвја. *Coffea arabica* денес се одгледува во десетици земји помеѓу Јужниот Повратник и Северниот Повратник. Донесена е и од висорамнината Бома во Јужен Судан. *Coffea arabica* се наоѓа и на планината Марсабит во северна Кенија, но не е јасно дали овде видот природно се развива или е донесен; неодамнешните студии го поддржуваат второто. Видот е широко одомаќинет во области надвор од неговата домородна земја, во многу делови на Африка, Латинска Америка, Југоисточна Азија, Индија, Кина и различни острови на Карибите и во Тихиот Океан.

Зачувувањето на генетската варијација на *C. arabica* се потпира на зачувување на здрави популации на диво кафе во Афропланинските дождовни шуми во Јемен. Генетските истражувања покажаа дека одгледувањето на култивирани сорти го загрозува генетскиот интегритет на дивото кафе бидејќи ги изложува дивите генотипови на хибридизација. Речиси целото кафе кое се одгледувало во текот на изминатите неколку векови потекнувало од само неколку диви растенија од Јемен, а денес кафето што расте на плантажите ширум светот содржи помалку од 1% од разновидноста содржана во дивината на Јемен.

## Историја

Првиот пишан запис за кафе направено од печени зрна кафе, доаѓа од арапските научници, кои напишале дека тоа е корисно за да ги држи будни со што биле способни да работат подолго време. Арапската новост во Јемен за правење пијалак од печени семиња, најпрво се раширил меѓу Египќаните и Турците, а подоцна низ светот. Други научници веруваат дека растението кафе било воведено од Јемен, врз основа на јеменската традиција според која во „удеин“ („двете гранчиња“) во Јемен во предисламско време биле засадени резници на кафе и кат (*Catha edulis*). Производството на *Coffea arabica* на територијата на денешна Индонезија започнало во 1699 година преку ширењето на трговијата во Јемен. Индонезиските кафиња, како што се суматранското и јаванското, се познати по тешкото тело и ниската киселост. Ова ги прави идеални за мешање со кафиња со повисока киселост од Средна Америка и Источна Африка.

## Одгледување и употреба
мини|Ботанички цртеж на ''Coffea arabica'', кој датира од околу 1860 година.
десно|мини|Ботанички цртеж на ''C. arabica,'' кој датира од околу 1880 година.
*Coffea arabica* сочинува 60% од светското производство на кафе.

На растението *C. arabica* му требаат приближно седум години за целосно созревање, а најдобро се развива при врнеши од 1,0-1,5 метри, рамномерно распоредени во текот на годината. Обично се одгледува на надморска височина помеѓу 1,300 и 1,500 м, но има насади кои растат ниско на морско ниво и на надморска височина повисока од 2,800 м.

Растението може да толерира ниски температури, но не и мраз, а најдобро се развива на просечна температура помеѓу 15 и 24&nbsp;°C. Комерцијалните сорти претежно растат само до околу 5&nbsp;м, и често се отсечени до 2&nbsp;м за да се олесни бербата. За разлика од *[[Coffea canephora]],* *C. arabica* претпочита да биде одгледувана во светла сенка.

## Видови
мини|Структура на плод од кафе:<br />1: Средиштен дел на плод<br />2: Ендосперм <br />3:  Епидермис <br />4:  Ендокарп <br />5: Пектински слој<br />6: Мезокарп <br />7: егзокарп
Една сорта на *Coffea arabica* природно содржи многу малку кофеин. Додека семенката од нормалните растенија *C. arabica* содржи 12 мг кофеин по грам сува маса, овие мутанти содржат само 0,76 мг кофеин по грам, но со вкус сличен на вообичаеното кафе.

## Закани
Иако во моментов има многу голема дива популација од 13,5 до 19,5 милијарди единки низ нејзиниот ареал, *C. arabica* сè уште е сметана за загрозена на Црвениот список на МСЗП поради бројните закани со кои се соочува. Поради тоа што е растение кое расте во катот на грмушки, бара постојана шума, што го прави многу подложно на историските значајни нивоа на уништување на шуми во Етиопија. Пред големото уништување на шумите, се сметаше дека шумската покривка изнесува помеѓу 25 - 31% од вкупната површина на Етиопија, но сега брои само 4%, а уништувањето на шумите сè уште продолжува. Дополнително, климатските промени може да имаат голем ефект врз областите на растење на дивата *C. arabica* во Етиопија поради неговата висока температурна чувствителност, а проценките покажуваат дека бројот на популацијата може да се намали за 50 - 80% со намалување од 40 - 50% во површина на распространување до 2088 година; климатските промени може да влијаат и на репродуктивниот успех. Дополнително, главниот штетник на кафето, *Hypothenemus hampei* може да има корист од климатските промени и да ги колонизира повисоките надморски височини кои порано биле премногу студени за него, што исто така може да влијае на популацијата на кафето.

Климатските промени, исто така, служат како закана за култивираниот *C. arabica* поради нивната температурна чувствителност, а некои студии проценуваат дека до 2050 година, повеќе од половина од земјиштето што се користи за одгледување кафе би можело да биде непродуктивно. Потолерантен на топлина *Coffea stenophylla* може да го замени *C. arabica* како доминантен вид кафе во одгледувањето со цел да се заштити од тоа.

## Галерија

Податотека:Coffea arabica - Ботаничка градина Скопје (1).jpg|*Coffea arabica* во Ботаничката градина на ПМФ во Скопје.
Податотека:Coffea arabica - Ботаничка градина Скопје (2).jpg|*Coffea arabica* во Ботаничката градина на ПМФ во Скопје.
Податотека:Coffea arabica - Ботаничка градина Скопје (3).jpg|Лист на *Coffea arabica* во Ботаничката градина на ПМФ во Скопје.
Податотека:Coffee germination.jpg|Ртење на семе.
Податотека:Starr 070617-7322 Coffea arabica.jpg|*Coffea arabica* растејќи во Олинда, Мауи.
Податотека:Coffee arabica flower.jpg|Цвет од *Coffea arabica.*
Податотека:Coffee arabica cherry.jpg|Плод од *Coffea arabica.*
Податотека:Open coffee cherry.jpg|Семенка од *Coffea arabica.*
Податотека:Fermented coffee beans.jpg|Ферментирани семенки од кафе (*Coffea arabica*).
Податотека:Green arabica coffee beans.jpg|Ферментирано кафе―(зелени) семиња без нивните лушпи.
Податотека:Roasted arabica coffee beans Minca.jpg|Ферментирани и печени семенки од кафе.
Податотека:Unroasted coffee.jpg|Непечени (зелени) семиња кафе (*Coffea arabica*) од Бразил .


Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј
Категорија:Растенија опишани во 1753 година