Централни минерални бањи (Софија)

**Централни минерални бањи** — обележје кое се наоѓа во  центарот на градот Софија, Бугарија, во регион „*Обориште*“. Таа е споменик на културата со национално значење.

Објектот бил изграден според проект на архитектите Петко Момчилов и Јордан Миланов во текот на 1913 година на местото каде до тоа време постоела турска бања, која била разрушена. Изградена е во стил сецесион, но и со типични бугарски, византиски и източноправославни орнаментални елементи, дело на уметникотХаралампиј Тачев.

Бањата била откриена на 13 мај 1913 година и е една од најсовремените во Европа. Има два ката, како и зафаќа површина од 5000 квадратни метри. Во неа работат специализиран медицински состав и броен помошен персонал. Во комплексот се сместени сали за хидротерапија, електротерапија и калотерапија. Двата големи базени се со температурата на водата 23 – 26 степени, а во помалите топли базени температурата е 37 и 46 степени, и се користат за лекување на реума. Минералната вода е со 110 литри во секунда. Цените за користење на бањата ја прават достапна за сите слоеви од населението.

Англо-американското бомбардирање на Софија на 10 јануари 1944 година силно ја погодиле зградата и целосно го уништиле јужното крило, а бил погоден и протокот на минералниот извор, но подоцна бањата била целосно обновена.

Работела до 1986 година, кога била затворен поради лошата состојба. Долго време не се работела на нејзина реставрација, потоа дел бил реконструиран за потребите на Софискиот историски музеј.

## Историја
### Првите бањи
Јавните бањи постојат во Софија најмалку од 16 век. За време на посетата на боемскиот патник Ханс Дерншвам на Софија во 1553–1555 година, Дершвам забележал присуство на една голема бања и две помали бањи од двете страни на градот. Дерншвам ги опишал бањите на следниов начин:

:Бањите се наоѓаат на плоштадот; има голема четириаголна зграда пред влезот, со тркалезна купола во грчки стил на врвот, како Пантеонот во Рим. Тој е богато покриен со бел мермер. Големите водни канали што ја водат водата во бањите се направени од грнчарска глина. Секоја цевка е долга приближно еден виенски лакот и одделните цевки минуваат една низ друга. Тие се малтерисани како што сум видел и во Зибенбурген (Трансилванија), во стари згради во Торенбург (Турда)

### Предисторија
Развојот на современи урбани минерални бањи била една од важните задачи на општинскиот совет веднаш по ослободувањето. Во март 1880 година градскиот совет донел одлука за изградба на нови објекти според современите барања, при што извештајот се засновал на рационален пристап - планови поднесени од градскиот лекар и градскиот архитект.

Во 1889 година бил објавен меѓународен конкурс за архитектура и, со цел да се обезбеди широко учество, информациите биле распространети во престижни европски професионални списанија. Биле примени седум проекти, многу од нив со учество на истакнати европски специјалисти, кои биле разгледани и оценети од жири со меѓународно учество. На натпреварот победил познатиот виенски архитект Емил фон Форстер, кој предложил голема бања во комбинација со современ хотел. Во финалната верзија на објектот, која е реализирана децении подоцна по бројни промени и перипетии, се користат многу елементи од овој прв проект. Треба да се напомене дека општинската власт многу рано ја ценела исклучителната важност на минералните води како единствен ресурс и, во рамките на своите можности, вложила значителни напори и средства за нивно оптимално искористување во корист на граѓаните во градот.

### Функција
Бањата била отворена на 13 мај 1913 година. Бањата има два ката, со вкупна површина од 5.000 квадратни метри. Има машки и женски дел. Бањата ја опслужува специјализиран медицински персонал и голем број помошен персонал. Има простории за хидротерапија, електротерапија и калотерапија (се користи италијанска кал). Под строга контрола, пациентите со заразни кожни болести не смеат во базените. Има два базени со температура на водата од 23 – 26 степени; Нивната големина е 18 на 7 метри, а длабочината во едниот дел е 2 метри, а во другиот 1,2 метри. Во помалите топли базени температурата на водата е 37 и 46 степени, се користат за лекување на ревматизам. Минералната вода има проток од 110 литри во секунда. Диференцираните цени за користење на бања ја прават достапна за сите сегменти од населението. Работи од 5 до 23 часот. Дневно ја посетуваат 800-1000 луѓе.

### Денешна состојба
Според податоци од 2024 година, една половина од зградата на Централната минерална бања се користи за постојана поставка на Историскиот музеј во Софија, официјално отворен на 17 септември 2015 година. На крајот на 2016 година, од статусот на „општински културен институт“, музејот бил реорганизиран во Регионален историски музеј - Софија.
Збирките на музејот содржат над 120.000 историски артефакти, преку кои е претставена историјата на градот. Меѓу нив има многу документи, лични работи и фотографии на истакнати бугарски државници како кнезот Александар, цар Фердинанд, Стефан Стамболов, Драган Цанков, Константин Стоилов и други; дела од применета уметност со висока уметничка и историска вредност – „Златна кочија“ во стилот на Луј XVI, Бирото, подарок од Бизмарк на цар Фердинанд, англиски часовник, подарок од кралицата Викторија; стилски мебел. Дел од музејските поставки се евидентирани во Фондот на Државниот музеј. Уметничката колекција содржи оригинални слики од истакнати бугарски уметници кои ја сликале Софија. Софискиот историски музеј ја поседува и колекцијата акварели од Џозеф Обербауер, која го доловува изгледот на Софија за време на ослободувањето, сега целосно исчезнат. Музејот има многу икони, фрески и црковен прибор. Нумизматичкиот фонд чува над 17.000 монети и банкноти, од кои некои се многу вредни и ретки. Музејот ја има и најголемата колекција на стари фотографии и разгледници со поглед на Софија.

## Галерија

Податотека:Zentralbad_Sofia_Oct_2012_PD_IMG_1683.jpg|врска=Файл:Zentralbad_Sofia_Oct_2012_PD_IMG_1683.jpg|Централната минерална бања
Податотека:Sofia_Public_Mineral_Baths_2012_PD_002.jpg|врска=Файл:Sofia_Public_Mineral_Baths_2012_PD_002.jpg|Орнаменти на фасадата
Податотека:Minerale_baden_-_Sofia_(4759493355).jpg|врска=Файл:Minerale_baden_-_Sofia_(4759493355).jpg|Орнаменти на фасадата
Податотека:CentralMineralBath-Sofia-8a_3.jpg|врска=Файл:CentralMineralBath-Sofia-8a_3.jpg|Влез на зградата


## Наводи

## Литература
* Ганчев Хр. Кантарджиева А. Китов Во. „Два примери за подхода кон архитектурата на националниот романтизъм во Бугарија“, Сп. „Нюзлетър“, № 2’88, стр. 44 – 50, НК за УНЕСКО во ФРГ, Бон 1988. Gantchev Ch. Kantardjieva А. Kitov V. „Two examples of the approach to the architekture of Romanticism in Bulgaria“, Newsletter, N 2 ’88, Deutsche UNESCO Kommission, p. 44 – 50.
* Ганчев Хр. „Архитектурата на Арт Ново/Сецесион во Бугарија – развој и национални особености“, Сб. „Архитектурата Арт Ново во Европа“, стр. 26 – 36, НК за УНЕСКО во ФРГ, Бон 1988. Gantchev Ch. *The Art Nouveau Architecture in Bulgaria – Development and National Examples*, Art Nouveau / Jugendstil Architecture in Europe, p 26 – 36, Deutsche UNESCO Kommission, Bon 1988.
* Ганчев, Хр. Дойчинов, Гр. – Европски влијанија во бугарската архитектура 1878 – 1919 г. Академска архитектура – национален романтизъм., сп. „Архитектура“, кн. 5/2000.
* Начев, Ивајло. Централната минерална бања во Софија и општинските политики за оползотворяване минералните води во бугарскиот главен град до Првата светска војна, -Во: БЮЛЕТИН „НАСЛЕДСТВО БГ“ – НАУЧНИ ИЗВЕСТУВАЊА бр. 5

## Надворешни врски
* Историски фотографии на Бањата и плоштадот
* Антики „пливаат“ во машкиот базен на Централна бања
* Софија сака пари од ЕУ за музеи во Централната минерална бања, 28.09.2010 

Категорија:Знаменитости во Софија
Категорија:Згради и градби во Софија
Категорија:Бањи во Бугарија