Науката и технологијата во Отоманското Царство

алт=Државната библиотека Бејазит е основана во 1884 година|мини|Државната библиотека Бејазит е основана во 1884 година
За време на своето 600-годишно постоење, Отоманското Царство постигнало значителен напредок во науката и технологијата, во широк спектар на области, вклучувајќи ја математиката, астрономијата и медицината.

Исламската златна ера, традиционално се верувала дека завршила во 13 век, но повторно се појавил во текот на 15 век   и 16 век   век од страна на стручнаците од Отоманското Царство на запад и оние од Персија и Могулското Царство на исток.

## Образование

### Унапредување на медресите
Институцијата за образование, медреса, која потекнува од времето на Селџучкото Царство, својот врв го достигнала за време на владеењето на Отоманското Царство.

## Образование на отоманските жени во медицината

Харемите биле места во палатата на султанот каде се очекувало да останат неговите сопруги, ќерки и женски робови. Сепак, евидентирани се извештаи за учење млади девојчиња и момчиња во палатата. Поголемиот дел од образованието на жените било насочено кон учење на жените да бидат добри домаќински жени и кон социјалната етикета. Иако формалното образование на жените не било популарно, сепак женските лекари и хирурзи биле одговорни. Женските лекари добиле неформално образование наместо формално. Сепак, првиот правилно обучен женски турски лекар била Сафије Али. Али студирала медицина во Германија и ја започнала својата пракса во Истанбул во 1922 година, 1 година пред падот на Отоманското Царство.

### Техничко образование

Техничкиот универзитет во Истанбул има историја која започнала во 1773 година. Универзитетот бил основан од султанот Мустафа III за школски султански поморски инженери (оригинално име: *Mühendishane-i Bahr-i Humayun*), и првично бил посветена на обука на градителите на бродови и картографи. Во 1795 година, обемот на училиштето било проширено за обука на технички воен персонал за модернизација на османлиската армија за да одговара на европските стандарди. Во 1845 година, одделот за инженерство на училиштето бил дополнително развиен со додавање на програма посветена на обука на архитекти. Опсегот и името на училиштето биле проширени и променети повторно во 1883 година и во 1909 година училиштето станало државно училиште за инженерство кое било насочено кон обука на градежни инженери кои можат да создадат нова инфраструктура за развој на царството.

## Наука
### Астрономија

Во врска со претпоставената зависност од астрономијата од филозофијата, Али Кушчи (1403–1474) ја отфрлил аристотелската физика и целосно ја одделил природната филозофија од исламската астрономија, дозволувајќи и на астрономијата да стане чисто емпириска и математичка наука. Ова му овозможило да ги истражи алтернативите на аристотелскиот поим за неподвижна Земја, бидејќи тој наместо тоа ја истражувал идејата за подвижна Земја. Тој предложил емпириски докази за вртењето на Земјата преку неговото набудување на кометите и заклучил, врз основа на емпиризмот, а не на шпекулативната филозофија, дека теоријата на подвижната Земја е исто толку веројатна и вистинска како и стационарната теорија на Земјата.

Тој исто така ги подобрил планетарните модели на Хаџе Насирудин Туси и претставил алтернативен планетарски модел за Меркур.

Таки ал-Дин подоцна ја изградил Цариградската опсерваторија во 1577 година, каде изведувал астрономски набудувања до 1580 година. Тој изработи астрономска книга и астрономски каталози што биле поточни од оние на неговите современици. Тој исто така бил првиот астроном кој употребил децимални номинации во своите забелешки, наместо сексуалните фракции што ги користеле неговите современици и претходници. Тој исто така го искористил методот на Бируни за „*набудување на три точки*“. Тој ги опишал трите точки како „две од нив беа во опозиција во еклиптиката и третата на посакуваното место“. Тој го искористил овој метод за да ја пресмета ексцентричноста на орбитата на Сонцето и годишното движење на апсидата. Тој измислил и други други астрономски инструменти, вклучувајќи точни механички астрономски часовници од 1556 до 1580 година. Поради неговиот часовник за набудување и други поточни инструменти, вредностите на Таки биле поточни.

По уништувањето на Цариградската опсерваторија во 1580 година, астрономската активност стагнирала во Отоманското Царство, сè до воведувањето на копернички хелиоцентризам во 1660 година, кога османлискиот научник Ибрахим Ефенди го превел францускиот астрономски труд на Ноел Дурет (напишан во 1637 година) на арапски.

### Географија

Османлискиот адмирал Пири Рејс (турски: *Pîrî Reis*) бил навигатор, географ и картограф активен во раните 1500-ти. Тој денес е познат по своите мапи и графикони собрани во неговата „Книга за навигација“ и по неговата Карта на Пири Рејс, една од најстарите мапи на Америка што сè уште постои.

Неговата книга содржи детални информации за навигацијата, како и точни графикони (за тоа време) кои ги опишуваат важните пристаништа и градовите на Средоземното Море. Неговата светска мапа, нацртана во 1513 година, е најстариот познат турски атлас, кој го прикажува Новиот Свет. Мапата била откриена од германскиот теолог Густав Адолф Деисман во 1929 година во текот на работата со каталозирање на работи што ги чува библиотеката Топкапи-сарај.

### Медицина
Медицината во Отоманското Царство се практикувала во скоро сите места на општеството бидејќи лекарите третирале пациенти во домови, пазари и во болници. Третманот на овие различни локации бил генерално ист, но различни модалитети на лекување постоеле низ целото Отоманско Царство. Различни методологии вклучувале хуморални принципи, куративна медицина, превентивна медицина и пророчка медицина. Османлиските болници го усвоиле и концептот на интегрализам во кој се користел холистички пристап кон третманот. Размислувањата за овој пристап вклучувале квалитет во животот и грижа и третман на физичкото и менталното здравје. Интегралистичкиот пристап ја обликувал структурата на отоманската болница бидејќи секој сектор и група на работници биле посветени на третирање различен аспект на благосостојбата на пациентот. Сите делеле генерален консензус за лекување на пациенти, но лекарите го третирале и физичкото тело, а музичарите користеле музичка терапија за лекување на умот. Музиката се сметала за моќна исцелителна мелодија и дека различните звуци имале можност да создадат различни ментални состојби на здравјето.

Еден од оригиналните градежни блокови на раната отоманска медицина бил хуморализмот, а концептот на заболување бил резултат на нерамнотежа меѓу четирите хумори на телото. Четирите физиолошки хумори се поврзани со еден од четирите елементи: крв и воздух, слуз и вода, црна жолчка и земја, жолта жолчка и оган.

Медицинските третмани во раната отоманска медицина често вклучуваат употреба на храна и пијалаци. Кафето, земено и медицински и рекреативно, се користело за лекување на проблеми со желудникот и варењето, работејќи како лаксатив. Стимулансните својства на кафето на крајот се користеле за спречување на замор и исцрпеност. Употребата на кафе за медицински цели се правело повеќе во праксата кај народот отколку во болничките професионалци.

Болниците и сродните здравствени установи се нарекувале со различни имиња: дарушифа, дарусиха, шифахане, бимаристан, бимархане и тимархане. Болниците биле институции за вакиф, посветени на добротворни цели и нудиле грижа за луѓето од сите социјални класи. За естетските аспекти на болниците, вклучително и градините и архитектурата, се вели дека се „*здрави со дизајнот*“. Во болниците биле опфатени амами или бањи за да се третираат хуморите на пациентите.

Првата отоманска болница била основана во Комплексот Фатих, *дарушифа*, во 1470 година и истата била затворена во 1824 година. Единствени одлики на болницата биле раздвојување на пациентите по пол и употреба на музика за лекување на психичките болни лица. Бајазид дарушифа била основана во 1488 година и е најпозната по својата единствена архитектура што била под влијание на подоцнежните европски болници. Болницата изградена од Ајше Хафса султан во 1522 година е призната како една од најценетите болници на Отоманското Царство. Болницата отворила одделно крило за ментално болните. Медресата на *бимаристан* им обезбедила на студентите по медицина комбинирани теоретски и клинички предмети преку болнички стаж.

Забележителна отоманска медицинска литература ја вклучува работата на еврејскиот лекар Муса б. Хамун кој напишал една од првите литератури пред сè за стоматологијата. Хамун, исто така, го напишал *Risâle fî Tabâyi’l-Edviye ve İsti’mâlihâ*, кој користел комбинација на дела од хебрејски, арапски, грчки и европски дела за пренесување на европското знаење за медицината во отоманската област. Писателот Ибн Кани, откако ја забележал застапеноста на употребата на тутунот во Турција, преведел шпански и арапски дела на кои се дискутира употребата на лист од тутун за медицински цели. Лекарот Омер б. ​​ја следел темата на движењето „*Хемиска медицина*“ и во неговите две книги, *Kitâb-I Künûz-I Hayâti’l-İnsân* и *Kanûn-I Etibbâ-yi Feylosofân*, придружувајќи ги насоките за производство на лекови. Еден од клучните придонесувачи во османлиската медицинска едукација бил Шанизаде Мехмед Атолах Ефенди, чие дело *Hamse-I Şânizâde* ја претставило модерната европска анатомија на отоманската медицина. Во 1873 година, Џемаледин Ефенди и група студенти од Султанското медицинско училиште го објавиле *Lügat-I Tıbbiye*, првиот современ медицински речник напишан на турски јазик. Шерафедин Шабунџоли ја објавил „*Cerrahiyyetu'l-Haniyye*“ (Царска хирургија), првиот илустриран хируршки атлас и „*Mücerrebname*“ (*Настојување*). „*Cerrahiyyetu'l-Haniyye*“ (Царска хирургија) бил првиот хируршки атлас и последната голема медицинска енциклопедија од исламскиот свет. Иако неговата работа главно се засновала на „*Ал-Тасриф*“ на ел-Захрави, тој вовел и многу свои иновации. Женските хирурзи, исто така, за првпат биле илустрирани во *Cerrahiyyetu'l-Haniyye*.

Првото модерно медицинско училиште на Отоманското Царство било поморското медицинско училиште, или *Терсане Тибијеси*,, основано во јануари 1806 година. Образованието на училиштето било главно европско, користејќи текстови на италијански или француски и медицински списанија објавени во Европа. Бехџет Ефенди го основал Султанското медицинско училиште, *Табхане-Амире* во Истанбул во 1827 година, кое се засновало врз следниве структурни упатства: прифаќање само на муслимански студенти и учењата би биле скоро целосно на француски јазик. Во 1839 година, по реформите во Танзиматот, училиштето било отворено и за немуслимани. По овој момент, немуслиманските студенти станале мнозинство на дипломираните одделенија и биле во можност подобро да се прилагодат и да го искористат предностите на европското образование, бидејќи многу од нив веќе зборувале француски и биле ставени во повисоката класа во училиштето. Цивилното медицинско училиште (*Mekteb-I Tbbiye-I Mülkiye*) било основано во 1866 година за да се зголеми бројот на муслимански лекари. Наставата во училиштето се одвивала на турски јазик и се фокусирала на обука на учениците да станат цивилни лекари отколку воени лекари.

Отоманската медицина во средината на XIX век развила институции за превентивна медицина и јавно здравје. Основана била канцеларија за карантини и совети за карантини, *Meclis-I Tahaffuz-I Ulâ*. Советот на крајот станал меѓународна организација со учество од европски држави, САД, Иран и Русија. Отоманското Царство исто така бил дом на многу институции организирани заради истражување и истраги за вакцинирање. Во Истанбул, лабораторијата за беснило и бактериологија била основана во 1877 година за истражување во микробиологија и тестирање на инокулација на беснило. Лабораторијата за вакцинирање на сипаници и Султанскиот центар за вакцинирање исто така биле создадени кон крајот на XIX век.

Првата отоманска болница Дар ел-Шифа (буквално „*Куќа на здравјето*“) била изградена во османлискиот главен град Бурса во 1399 година. Оваа болница и оние што биле изградени потоа биле структурирани слично на оние на Селџучкото Царство, каде „*дури и ранетите крстоносци претпочитале муслимански лекари, бидејќи биле имале големи познавања*“, во одвоени згради кои сè уште биле дел од болничкиот комплекс. Различни ментални болести биле третирани со различни начини на музичка терапија. Болниците во Отоманското Царство првенствено биле основани и користени за лекување на болните, потоа прераснале во центри за настава по медицински науки.  
### Физика

Во 1574 година, Таки ел-Дин (1526-1585) го напишал последното големо арапско дело за оптиката, насловено како  *Kitab Nūr hadaqat al-ibsār wa-nūr haqīqat al-anzār*, која содржи експериментални истражувања во три тома за видот, рефлексија на светлината и рефракција на светлината. Книгата се занимава со структурата на светлината, нејзината дифузија и глобалната рефракција и односот помеѓу светлината и бојата. Во првиот том, тој дискутира за „природата на светлината, изворот на светлината, природата на размножување на светлината, формирањето на видот и ефектот на светлината врз окото и видот“. Во вториот том, тој обезбедува „експериментален доказ за шпекуларно одразување на случајното, како и од суштинското светло, комплетна формулација на законите за рефлексија и опис на конструкцијата и употребата на бакарен инструмент за мерење на рефлексиите од рамнина, сферично, цилиндрични и конусни огледала, без оглед дали се конвексни или конкавни“. Третиот том „го анализира важното прашање за варијациите на светлината што се подложени додека патуваат во медиуми со различна густина, т.е. природата на рефракцијата на светлината, формирање на рефракција, природата на сликите формирани од рефракционата светлина“.

## Механичка технологија
Во 1559 година, Таки ал-Дин измислил шестцилиндрична пумпа „Моноблок“. Тоа била хидроенергетска машина за подигнување на вода која вклучува вентили, цевки за вшмукување и испорака, клипни шипки со оловни тегови, патни лостови со спојници. Неговата пумпа „Моноблок“ исто така може да создаде делумен вакуум.

### Механички часовници

Османлискиот инженер Таки ел-Дин измислил механички астрономски часовник, способен да уклучи аларм во секое време одредено од корисникот. Тој го опишал часовникот во својата книга, *Најсветлите ѕвезди за изградба на механички часовници* (*Al-Kawākib al-durriyya fī wadh' al-bankāmat al-dawriyya*), објавена во 1559 година. Слично на тоа како и во почетокот на 15 век, алармни часовници, неговиот часовник бил во можност да звучи во одредено време, постигнат со ставање на колче на тркалото за бирање. Во барано време, штипката активирала уред за ѕвонење. Овој часовник имал три бирања што ги покажувал часовите, степените и минутите.

Подоцна тој дизајнирал часовник за набудување за да помогне во набудувањата во неговата Цариградска опсерваторија. Во своето дело, тој напишал: „*Конструиравме механички часовник со три бирања што ги покажуваат часовите, минутите и секундите. Секоја минута ја делевме на пет секунди*“. Ова било важна иновација во практичната астрономија од 16 век, бидејќи на почетокот на векот часовниците не биле точни доволно за да се користат за астрономски цели.

Пример за часовник со кој се мери времето за неколку минути бил создаден од отоманскиот часовничар, Месур Ших Деде, во 1702 година.

### Енергија на пареа

Во 1551 година, Таки ел-Дин опишал ран пример на импулсна турбина со пареа и исто така забележал практични апликации за турбина со пареа како главен двигател за вртење, предвидувајќи ја подоцнежната импулсна турбина на Џовани Бранка од 1629 година. Таки ел-Дин опишал таков уред во својата книга *Al-Turuq al-saniyya fi al-alat al-ruhaniyya*, завршен во 1551 година (959 година).

Отоманската египетска индустрија започнала да се движи кон насока на пареата во раните години на 19 век. Во Египет под Мухамед Али, индустриското производство првично било водено од машини што се потпирале на традиционални извори на енергија, како што се електрична енергија од животинско потекло, водени тркала и ветерници, кои исто така биле основни извори на енергија во Западна Европа до околу 1870 година. Според него, во почетокот на 19 век парните мотори биле со египетско индустриско производство, со котли произведени и инсталирани во индустрии, како што се железарница, производство на текстил, мелници за хартија и слично. Додека во Египет недостасувало наоѓалишта на јаглен, просперитерите барале извори за јаглен, и увезувале јаглен од странство, со слични цени со она што го увезувала Франција, до 1830-тите, кога Египет добил пристап до извори на јаглен во Либан, што имала годишно производство на јаглен од 4.000 тони. Во споредба со Западна Европа, Египет имал супериорно земјоделство и ефикасна транспортна мрежа преку Нил. Економскиот историчар Бату тврди дека неопходните економски услови за брза индустријализација постоеле во Египет во текот на 1820-тите-1830-тите години, како и за пронаоѓање нафта како потенцијален извор на енергија за своите парни мотори подоцна во 19 век.

## Воена технологија

Отоманското Царство во 16 век било познато по својата воена моќ низ цела Јужна Европа и Блискиот Исток. Аркебузата бил првиот пиштол што наликувал на модерната пушка. Исто така, за првпат се појавил во Отоманското Царство и се нарекуваЛ пиштол.

Отоманската артилерија вклучувала голем број топови, од кои повеќето биле дизајнирани од турски инженери, покрај топот дизајниран од унгарскиот инженер Орбан, кој порано ги нудел своите услуги на византискиот цар Константин XI. Цената на топовите на Орбан била висока, па византискиот цар немал можност ова да си го дозволи. Мехмед II бил решен да победи во битката и користел топови за да ги разнесе дебелите Цариградски ѕидини за време на Опсадата на Цариград на 6 април 1453 година.

Дарданелскиот топ бил дизајниран во 1464 година од Мунир Али, и тежел скоро еден тон и имал должина од 5,18 метри. Големиот топ имал калибар 635мм и можел да пробие мермерни камења. Овој модел бил скоро 6 пати поголем од главниот топ на британскиот со калибар на 120мм.Дарданелскиот топ сè уште бил присутен на должноста повеќе од 340 години подоцна во 1807 година, кога се појавиле силите на Кралската морнарица и ја започнале Дарданелската операција. Турските сили го натоварил со горива и проектили, а потоа ги нападнале британските бродови. Британската ескадрила претрпела 28 жртви од ова бомбардирање.

Мускетата се појави во Отоманското Царство до 1465 година. Челикот од Дамаск се користел за производството на огнено оружје како што е мускетата од 16 век. Мускетата е долг пиштол што се материјализирал во Отоманското Царство до 1465 година. Овие биле големи рачни пиштоли изработени од челик и биле способни да навлезат во тежок оклоп; сепак, овие пиштоли до средината на 16-от век исчезнале затоа што тешкиот оклоп опаднал. Имало многу повеќе верзии на мускета што на крајот станала позната како пушка. Во 15 век Османлиите ја усовршиле мускетата која била многу полесна за употреба за време на борбата. На крајот, пушката како што ја знаеме денес ја завршила ерата на мускетата.

Турските аркебузи можеби стигнале до Кина пред португалските. Во 1598 година, еден кинески писател ги опишал турските мускети како супериорни во однос на европските мускети.

Војската на Отоманското Царство, исто така, била тактички умешна во употреба на мало оружје, како што се пушки и пиштоли. Како и многу други големи сили, Османлиите поседувале *М1903 Маузер* за своите најелитни пешадиски и коњанички војници, исто така познати како Јаничари. Со максимален ефикасен опсег од 600 метри, Османлиите биле во можност ефикасно да ги достигнат непријателските војници кога не биле во можност да ги користат артилериските топови. На единиците од втора линија, првенствено им било издадено застарено еднократно оружје, како што се пушките М1887 и М1874 или постари моделирани револвери. Офицерите во Армијата на Отоманското Царство биле овластени да купат свои лични пиштоли од различниот број на европски занаетчии.

## Наводи

## Литература
* *History of Astronomy Literature during the Ottoman Period* by Ekmeleddin İhsanoğlu
* 
* .
*"Weapons of the Ottoman Army - The Ottoman Empire | NZHistory, New Zealand history online". *nzhistory.govt.nz*. Retrieved 22 November 2019.
**5 Weapons Used by the Ottomans*, retrieved 22 November 2019
*"Ottoman military band", *Wikipedia*, 30 September 2019, retrieved 22 November 2019
*"Mehter-The Oldest Band in the World". *web.archive.org*. 1 January 2014. Retrieved 22 November 2019.


Категорија:Средновековна наука