Критична маса (велосипедизам)

[мини|десно|256п|Критична маса во [Сан Франциско, 29 април 2005 г.]]

**Критична маса** — велосипедски настан кој вообичаено се одржува секој последен петок во месецот, но има настани и кои се одржуваат секоја последна среда во месецот (како во Македонија); нејзината цел не е вообичаено официјализирана и претставува директна акција преку собирање на велосипедисти на одредена положба и време и возење како група низ градските улици на велосипеди.

Настанот потекнува од 1992 година кога првпат се одржувал во Сан Франциско; до крајот на 2003 година, настанот бил одржан во над 300 града низ светот.

Критичната маса се опишува како „месечно протестно возење“ и се окарактеризира како дел од граѓанското движење. Била опишувана и како „месечен протест од велосипедисти на улиците“. Учесниците претпочитале овие настани да бидат сметани како „прослави“ и спонтани собири, а не како протести или организирани демонстрации. Овој став им дозволува на критичните маси да се одржуваат без најава на локалната полиција.

## Историја

мини|десно|Учесници во тунел во Сан Франциско на 29 септември 2006 г.

Велосипедски настани слични на критичната маса со стотици учесници се одржувале во Стокхолм, Шведска, во почетокот на 1970-тите години. Но, првото возење во сегашниов изглед се случило во петок, на 25 септември 1992 година во 18:00 часот во Сан Франциско. Тогаш, настанот бил познат како „Патничка грутка“ (*Commute Clot*) и била изведена од неколку дузина велосипедисти, кои добиле флаери на улица во градот.

Кратко потоа, некои учесници во возењето отишле во локална велосипедска продавница да го гледаат документарецот на Тед Вајт за велосипедската култура во Холандија и Кина во споредба со таа во САД. Во филмот, американскиот дизајнер Џорџ Блис забележал дека во Кина, моторџиите и велосипедисти имаат „разбирлив“ метод на преминување раскрсници без сигнали. Сообраќајот ќе биде во застој додека не се постигне „критична маса“, на чија точка масата ќе се придвижи низ раскрсниците. Овој термин од филмот бил применет како име на настанот, и името го заменило претходното до одржување на вториот настан.

## Организација и тактики
### Структура

[мини|Целосно движење на критичната маса во [Лисабон во април 2012 година]]

Критичната маса има децентрализирана (наместо хиерархиска) структура. Понекогаш е нарекувана „организирана случајност“, без водство или членство. Рутите на некои возења се одлучуваат спонтано од некој кој моментално е на чело на настанот, додека други се одлучени пред возењето преку гласање или препорачани рути, често нацртани на флаери. Терминот ксерократија бил измислен за да го опише процесот на носење одлука за тоа која рута ќе се вози на критичната маса: секој кој има мислење може да направи своја карта и да ја подели на велосипедистите кои учествуваат во масата. Сепак, други возења се одлучуваат преку консензус. Неорганизираната природа на настанот дозволува да се избегнат бирократските проблеми со властите, кои може да ги гледаат возењата како облик на парада или организиран протест. Дополнително, движењето е слободно од структурни трошоци поврзани со централизирана хиерархиска организација. Со цел настанот да функционира, единствена обврска е значителен обрт за создавање на „критична маса“ на возачи, кои би зафатиле одреден дел од патот, за да ги потиснат возачите на моторни возила. Властите во Њујорк, Калифорнија и Орегон изразиле загриженост со потешкотиите за координирање на возачите, поради недостигот на водство.

### Размер

[мини|лево|Кренати велосипеди во [Будимпешта по завршување на настанот во 2007 година]]

Возењата на критичната маса може да се разликуваат во повеќе насоки, вклучувајќи ја зачестеноста и бројноста на учесници. На пример, многу мали градови имаат месечни критични маси со помалку од дваесет возачи, додека на некои поголеми настани кои се поврзани со два поголеми настани во годината, како во Будимпешта, Унгарија, каде има само две возења секоја година на 22 април (Ден на планетата Земја) и 22 септември (Ден без автомобили). „Будимпештанскиот стил“ привлекува десетици илјади возачи. на 20 април 2008 година, во Будимпешта, учествувале повеќе од 80.000 возачи. Во Виена, близу Будимпешта, критичната маса се одржува секој месец од 2006 година и привлекува до 1.000 или повеќе возачи.

### Зачепување

десно|мини|Детаљ од флаерот од 20 ноември 1992 година од Џоел Померанц кој ја вовел замислата за зачепување

Бидејќи критичната маса се одржува без официјална рута или дозвола, учесниците во некои градови понекогаш ја употребуваат тактиката позната како „зачепување“ со цел да се одржи целовитоста на групата. Оваа тактика се состои од тоа неколку возачи да го запрат сообраќаат од страничните патишта, така што масата да може слободно да продолжи и покрај црвените светла на семафорот без прекин. Зачепувањето ѝ дозволува на масата да се вклучи во различни активности, како што се создавање циклон, кревајќи ги нивните велосипеди како дел од традицијата во Чикаго или лежење на земја со своите велосипеди со цел претстава на велосипедските несреќи предизвикани од автомобилите, многу популарно во Монтреал.

Обичајот на зачепување патишта со цел поминување на црвено светло како група е во спротивност со сообраќајните закони во некои законодавства и понекогаш е критикувана дека е лицемерие од тврдењето на критичната маса дека „ние сме сообраќај“, бидејќи сообраќајот нема право да помине на раскрсница ако сообраќајниот знак се промени во црвено. Меѓутоа, на група на велосипедисти им е дозволено да поминат на семафор како група во Германија и Австрија. Зачепувањето понекогаш доведува до непријателство помеѓу возачите и велосипедистите, дури и во избивање на насилство и апсења на возачи и велосипедисти во текот на критичната маса.

## Конфликти

Критичната маса предизвикува контроверза и јавна одбивност. Групата често протестира во значајни настани, како поголеми политички настани и Олимпијадата. Некои критики тврдат дека критичната маса е намерен обид да се наруши сообраќајот и нормалното движење на градот, очекувајќи дека поединците кои учествуваат да ги прекршуваат сообраќајните правила.

Некои велосипедски групи изразиле загриженост дека природата на критичната маса и кавгите со возачите може да ја ослаби јавната поддршка за велосипедистите. Иако не ги простува инцидентите со насилство, Велосипедскиот сојуз на Сан Франциско дава заслуга на критичната маса за одбележување на велосипедските проблеми и нивните напори за нивно решавања.

## Македонија
### Скопје

[мини|десно|Завршница на 37. роденденска Критична маса во [Скопје]]
[мини|десно|Говор на крајот на 37. роденденска Критична маса во [Скопје од страна на Ана Јовковска за борбата на велосипедистите]]

Критична маса во Скопје, Македонија, за првпат била организирана на 30 мај 2012 година под мотото „Критична маса - Скопје на точак!“. Настанот бил одржан во денот среда и оттогаш секоја последна среда во месецот се одржуваат спонтани собири и возење по скопските улици во вид на протест и покажување дека постојат самите велосипедисти и дека заслужуваат права како и сите други учесници во сообраќајот. Првата, како и сите други изданија подоцна на критичната маса во Скопје, се организирани од здружението „НаТочак“, кое активно делува на социјалните мрежи, како и на нивниот блог, на кој навремено известуваат за сите нивни активности.

Вообичаено, критичната маса во Скопје се одржува на последната среда во месецот, со почеток од 17:30 часот во текот на зимните месеци и со почеток од 19:00 часот во текот на летото. Исто така, местоположбата на самиот почеток, како и движењето на велосипедистите, се дознава преку социјалните мрежи, најчесто една недела пред одржување на настанот.

Критичната маса во Скопје го прославила својот трет роденден на 27 мај 2015 година.

Во поглед на посетеноста на настаните, таа се движи од неколку десетици до стотина велосипедисти, во зависност од временските услови, но се забележува дека расте уште од самото одржување на првата критична маса.

### Тетово

Тетово е вториот македонски град, во кој се одржала Критична маса и тамошните велосипедисти имаат извозени 25 настани, односно го имаат прославено својот втор роденден.

### '''Гостивар'''
Гостивар е третиот по ред град во Македонија каде се одржува Критичната Маса. Првата Критична Маса во Гостивар е одржана на 28 септември 2013 година. Организирана е од страна на незваничното здружение „НаТочак Гостивар“. Се одржува во последната недела од месецот во 12:00 часот (преку лето во 18:30 часот). Најчесто почетокот на возењето е пред општинската зграда, а завршува на градскиот плоштад. За организирање на настанот се дознава преку социјалните мрежи.

### Битола

Како четврти македонски град, кој се приклучил на иницијативата на одржување на вакви протестни собири и возења бил [Битола], во кој се имаат одржано 47 возења, со што го наскоро ќе го прослават својот четврти роденден.

### Прилеп

Неколку дена подоцна од Битола, и Прилеп започнале со одржување на своите настани.

### Штип

Во Штип, првата Критична маса се одржала на 28 мај 2015 година, со што Штип станал шести македонски град кој се приклучил на оваа иницијатива за кревање на свеста во поглед на велосипедот како превозно средство.

## Поврзано

* Велосипедизам

## Наводи

## Надворешни врски

* Страница за критична маса
* „На Точак“ — групата во Македонија која ги организира настаните

Категорија:Историја на велосипедизмот
Категорија:Општествени движења
Категорија:Меѓународни природозаштитни организации