Антарктички договор

[врска=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e0/Antarctica 6400px from Blue Marble.jpg/220px-Antarctica 6400px from Blue Marble.jpg|десно|мини| Сателитска композитна слика на [Антарктикот]]

**Антарктичкиот договор** и сродните договори, колективно познати како **Антарктички договорен систем** (АДС) — договори кои ги регулираат меѓународните односи во однос на Антарктикот, единствениот континент на Земјата без домородно човечко население. Тоа бил првиот договор за контрола на оружјето, воспоставен за време на Студената војна, издвојувајќи го континентот како научен резерват, воспоставувајќи слобода на научно истражување и забранувајќи воена активност; за целите на системот на договори, Антарктикот е дефиниран како сите копнени и ледени плочи јужно од 60°С географска ширина. Од септември 2004 година, Секретаријатот на Договорот за Антарктикот, кој го спроведува системот на договори, е со седиште во Буенос Аирес, Аргентина.

Главниот договор бил отворен за потпишување на 1 декември 1959 година, а официјално стапил во сила на 23 јуни 1961 година  Првичните потписници биле 12-те земји активни на Антарктикот за време на Меѓународната геофизичка година (МГГ) 1957-58: Аргентина, Австралија, Белгија, Чиле, Франција, Јапонија, Нов Зеланд, Норвешка, Јужна Африка, Советскиот Сојуз, Обединетото Кралство., и САД.  Овие земји имале воспоставено над 55 истражувачки станици на Антарктикот за МГГ, а последователното објавување на договорот се сметало за дипломатски израз на оперативната и научната соработка што била постигната. Од 2019 година, договорот има 54 страни.

## Историја

### 1940-тите
По Втората светска војна, САД размислувале да воспостават претензии на Антарктикот. Од 26 август 1946 година, па сè до почетокот на 1947 година, била извршена операцијата „Хајгџамп“, најголемата воена експедициска сила што САД некогаш ја испратиле на Антарктикот, составена од 13 бродови, 4.700 мажи и бројни воздушни уреди. Нејзините цели биле обука на воен персонал и тестирање на материјал во услови на екстремен студ за хипотетичка војна на Антарктикот.

На 2 септември 1947 година, квадрантот на Антарктикот за кој биле заинтересирани Соединетите Американски Држави (помеѓу 24° и 90 ° западен меридијан) бил вклучен како дел од безбедносната зона на Меѓуамериканскиот договор за реципрочна помош, обврзувајќи ги своите членови да ја бранат во случај на надворешна агресија.

Во август 1948 година, Соединетите Американски Држави предложиле Антарктикот да биде под старателство на Обединетите нации, како територија на доверба со која управуваат Аргентина, Австралија, Чиле, Франција, САД, Обединетото Кралство и Нов Зеланд. Оваа идеја била отфрлена од Аргентина, Австралија, Чиле, Франција и Норвешка. Пред одбивањето, на 28 август 1948 година, Соединетите Американски Држави им предложиле на земјите баратели некаква форма на интернационализација на Антарктикот, а тоа било поддржано од Обединетото Кралство. Чиле одговорил со презентирање на план за суспендирање на сите барања на Антарктикот за пет до десет години, додека преговарал за конечно решение, но тоа не наишло на прифаќање.

Во 1950 година, интересот на САД да го држат Советскиот Сојуз подалеку од Антарктикот бил фрустриран, кога Советите ги информирале државите кои барале дека нема да прифатат никаков договор на Антарктикот во кој тие не се застапени. Стравот дека СССР ќе реагира со преземање територијални претензии, доведувајќи ја Студената војна на Антарктикот, ги натерало Соединетите Американски Држави да не преземаат ништо.

### Меѓународни судири
Различни меѓународни судири го мотивирале создавањето договор за Антарктикот.

Некои инциденти се случиле за време на Втората светска војна, а нов се случил во заливот Хоуп на 1 февруари 1952 година, кога аргентинската војска испукала предупредувачки истрели кон група Британци. Одговорот на Обединетото Кралство бил испражање воен брод кој слетал со маринци на местото на настанот на 4 февруари  Во 1949 година, Аргентина, Чиле и Обединетото Кралство потпишале Тројна поморска декларација со која се обврзале да не испраќаат воени бродови јужно од 60-тиот паралелен југ, која се обновувала секоја година до 1961 година кога се сметало дека е непотребна кога договорот стапил на сила. Оваа трипартитна декларација била потпишана по тензијата настаната кога Аргентина испратила флота од осум воени бродови на Антарктикот во февруари 1948 година.

На 17 јануари 1953 година, Аргентина повторно го отворила засолништето на поручникот Ласала на островот Дисепшен, оставајќи наредник и каплар во аргентинската морнарица. На 15 февруари, во инцидентот на островот Дисепшен, 32 кралски маринци пристигнале од британскиот брод *[[ХМС Снајп]]* вооружени со митралези, пушки и солзавец заробувајќи ги двајцата аргентински морнари. Аргентинското засолниште и блиското ненаселено засолниште на Чиле биле уништени, а аргентинските морнари биле доставени на брод од таа земја на 18 февруари на островите Јужна Џорџија. Британски одред останал три месеци на островот додека бродот патролирал во нејзините води до април.

На 4 мај 1955 година, Обединетото Кралство поднел две тужби, соодветно против Аргентина и Чиле, пред Меѓународниот суд на правдата за да ги прогласи за неважечки на барањата за суверенитетот на двете земји над Антарктикот и под Антарктикот. На 15 јули 1955 година, чилеанската влада ја отфрлила јурисдикцијата на судот во тој случај, а на 1 август тоа го сторила и аргентинската влада, па на 16 март 1956 година тужбите биле затворени.

Во 1956 и 1958 година, Индија неуспешно се обидела да го донесе прашањето на Антарктикот на Генералното собрание на Обединетите нации.

### Меѓународна геофизичка година
Во 1950 година, Меѓународниот совет на научни синдикати (ICSU) разговарал за можноста за одржување на трета Меѓународна поларна година. На предлог на Светската метеоролошка организација, идејата за меѓународна поларна година била проширена на целата планета, со што се создала Меѓународна геофизичка година која се одржала помеѓу 1 јули 1957 година и 31 декември 1958 година. На овој настан учествувале 66 земји. На состанокот на Меѓународниот совет на научни синдикати во Стокхолм од 9 до 11 септември 1957 година, било одобрено создавањето на Специјален комитет за истражување на Антарктикот (SCAR), поканувајќи ги дванаесетте земји кои спроведуваат истраги на Антарктикот да испратат делегати да го интегрираат комитетот, со цел размена на научни информации меѓу нејзините членови во врска со Антарктикот. SCAR подоцна бил преименуван во Научен комитет за истражување на Антарктикот.

И Аргентина и Чиле изјавиле дека истражувањата извршени на континентот за време на Меѓународната геофизичка година нема да им дадат никакви територијални права на учесниците и дека објектите што биле подигнати во текот на таа година треба да бидат демонтирани на крајот од неа. Меѓутоа, во февруари 1958 година, САД предложиле истрагите на Антарктикот да се продолжат за уште една година, а Советскиот Сојуз објавил дека ќе ги задржи своите научни бази додека не се завршат студиите што се спроведуваат.

### Преговори за договорот
Научните бази ја зголемиле меѓународната тензија во врска со Антарктикот. Опасноста од ширење на Студената војна на тој континент го натерало претседателот на Соединетите Американски Држави, Двајт Д. Ајзенхауер, да свика Конференција на Антарктикот на дванаесетте земји активни на Антарктикот за време на Меѓународната геофизичка година, да потпише договор. Во првата фаза, претставниците на дванаесетте нации се состанале во Вашингтон, кои се состанале на шеесет сесии помеѓу јуни 1958 и октомври 1959 година за да ја дефинираат основната преговарачка рамка. Сепак, не бил постигнат консензус за прелиминарниот нацрт. Во втората фаза се одржала конференција на највисоко дипломатско ниво од 15 октомври до 1 декември 1959 година, кога бил потпишан договорот. Централните идеи со целосно прифаќање биле слободата на научните истражувања на Антарктикот и мирното користење на континентот. Имало и консензус за демилитаризација и одржување на статус кво.

Позициите на Соединетите Американски Држави, Советскиот Сојуз, Обединетото Кралство и Нов Зеланд се совпаднале при формирањето на меѓународна администрација за Антарктикот, предлагајќи таа да биде во рамките на Обединетите нации. Австралија и Обединетото Кралство изразиле потреба од инспекции од набљудувачи, а Британците исто така предложиле употреба на воен персонал за логистички функции. Аргентина предложила да се забранат сите атомски експлозии на Антарктикот, што предизвикало криза што траела до последниот ден од конференцијата, бидејќи САД, заедно со другите земји, имале намера да ги забранат само оние што биле направени без претходна најава и без претходна консултација. Поддршката на СССР и Чиле за аргентинскиот предлог конечно ги натерало САД да го повлечат своето противење.

Потпишувањето на договорот бил првиот договор за контрола на оружјето што се случило во рамките на Студената војна, а земјите учеснички успеале да избегнат интернационализација на суверенитетот на Антарктикот.

## Други договори
врска=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/86/Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG/300px-Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|десно|мини|300x300пкс| Отстранувањето на отпадот со едноставно фрлање на брегот, како што е прикажано на руската станица Белингсхаузен на островот Крал Џорџ во 1992 година, повеќе не е дозволено со Протоколот за заштита на животната средина.
Други договори&nbsp;– околу 200 препораки усвоени на консултативни состаноци на договорот и ратификувани од владите&nbsp;- вклучуваат:

* Договорени мерки за зачувување на фауната и флората на Антарктикот (1964) (стапил на сила во 1982 година)
* Конвенција за зачувување на антарктичките фоки (1972)
* Конвенција за зачувување на морските живи ресурси на Антарктикот (1982) 
* Конвенција за регулирање на активностите на минералните ресурси на Антарктикот (1988) (потпишана во 1988 година, не е во сила)
* Протокол за заштита на животната средина кон Антарктичкиот договор бил потпишан на 4 октомври 1991 година и стапил на сила на 14 јануари 1998 година; овој договор го спречува развојот и обезбедува заштита на животната средина на Антарктикот преку пет специфични анекси за морското загадување, фауната и флората, проценките на влијанието врз животната средина, управувањето со отпадот и заштитените подрачја. Ги забранува сите активности кои се однесуваат на минерални суровини освен научни. Шестиот анекс за одговорност што произлегува од вонредни состојби во животната средина бил усвоен во 2005 година, но допрва треба да стапи на сила.

## Билатерални договори

* Размена на белешки што претставува договор меѓу владите на Австралија, Нов Зеланд и Обединетото Кралство на Велика Британија и Северна Ирска, и Владата на Француската Република, во врска со воздушната пловидба на Антарктикот (Париз, 25 октомври 1938 година) 
* Договор помеѓу Владата на Австралија и Владата на Француската Република за соработка во поморските области во непосредна близина на француските јужни и антарктички територии (TAAF), островот Херд и островите Мекдоналд (Канбера, 24 ноември 2003 година) 
* Договор за кооперативно спроведување на законите за рибарство помеѓу Владата на Австралија и Владата на Француската Република во поморските области во непосредна близина на француските јужни и антарктички територии, островот Херд и островите Мекдоналд (Париз, 8 јануари 2007 година) 

## Состаноци
Годишните *консултативни состаноци на Антарктичкиот договор (ATCM)* на Антарктичкиот договор се меѓународниот форум за администрација и управување со регионот. Само 29 од 54 страни во договорите имаат право да учествуваат во одлучувањето на овие состаноци, иако на другите 25 сè уште им е дозволено да присуствуваат. Учесници во донесувањето одлуки се *Консултативните страни* и, покрај 12-те оригинални потписнички, вклучително и 17 земји кои го покажале својот интерес за Антарктикот со вршење значителна научна активност таму. Договорот за Антарктикот, исто така, има *Специјални консултативни состаноци за антарктичкиот договор (SATCM)*, кои обично се свикуваат за да се третираат поважни теми, но се поретки и состаноци на експерти.

## Партии

Од 2019 година, има 54 држави-членки на договорот, од кои 29, вклучувајќи ги и сите 12 оригинални потписнички на договорот, имаат консултативен (гласачки) статус. Консултативните членови ги вклучуваат 7-те земји кои тврдат дека делови од Антарктикот се нивна територија. 47-те земји кои не поднесуваат тужби не ги признаваат барањата на другите. 40 страни од Антарктичкиот договор го ратификувале и „*Протоколот за заштита на животната средина кон Договорот за Антарктикот*“.

* Има преклопувачко побарување со уште еден или двајца баратели.† Го задржа правото да поднесе барање.

## Секретаријат
*Секретаријатот на Антарктичкиот договор* е основан во Буенос Аирес, Аргентина во септември 2004 година од страна на Консултативниот состанок на Антарктичкиот договор (ATCM). Јан Хубер (Холандија) бил прв извршен секретар пет години до 31 август 2009 година. Него на 1 септември 2009 година го наследил Манфред Рајнке (Германија). Тој бил наследен од Алберт Луберас (Уругвај), кој бил избран во јуни 2017 година на 40-тиот Консултативен договор на Антарктикот во Пекинг, Кина.

Задачите на Секретаријатот на Договорот за Антарктикот може да се поделат на следниве области:

* Поддршка на годишниот Консултативен состанок на Антарктичкиот договор (ATCM) и состанокот на Комитетот за заштита на животната средина (CEP).
* Олеснување на размената на информации меѓу страните што се бараат во Договорот и Протоколот за животна средина.
* Собирање, складирање, средување и објавување на документите на ATCM.
* Обезбедување и ширење информации од јавен карактер за системот на Антарктичкиот договор и активностите на Антарктикот.

## Правен систем
Антарктикот моментално нема постојано население и затоа нема државјанство ниту влада. Персоналот присутен на Антарктикот во секое време е секогаш граѓани или државјани на некој суверенитет надвор од Антарктикот, бидејќи не постои суверенитет на Антарктикот. Поголемиот дел од Антарктикот е претенден од една или повеќе земји, но повеќето земји експлицитно не ги признаваат тие тврдења. Областа на копното помеѓу 90. западен меридијан и 150 западен меридија е единствената голема земја на Земјата што не ја бара ниту една земја. До 2015 година, внатрешноста на норвешкиот сектор, чиј обем никогаш не бил официјално дефиниран, се сметал за неподигнат. Таа година, Норвешка официјално полагала право на областа помеѓу нејзината Земја на кралицата Мод и Јужниот пол.

Владите кои се страни на Антарктичкиот договор и неговиот Протокол за заштита на животната средина ги спроведуваат членовите од овие договори и одлуките донесени според нив, преку националните закони. Овие закони генерално важат само за нивните граѓани, каде и да се наоѓаат на Антарктикот, и служат за спроведување на консензусните одлуки на консултативните страни: за кои активности се прифатливи, за кои области се потребни дозволи за влез, кои процеси на оцена на влијанието врз животната средина мора да претходат на активностите., и така натаму. Договорот за Антарктикот често се смета дека претставува пример на принципот за заедничко наследство на човештвото.

### Австралија
врска=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d0/Australian Antarctic Territory postal cover1959.jpg/300px-Australian Antarctic Territory postal cover1959.jpg|десно|мини|300x300пкс| Оваа корица од 1959 година го одбележало отворањето на поштата Вилкс на австралиската антарктичка територија.
Бидејќи назначувањето на Австралиска Антарктичката Територија датира пред потпишувањето на Антарктичкиот договор, австралиските закони кои се однесуваат на Антарктикот датираат од повеќе од две децении пред ерата на Антарктичкиот договор. Во однос на кривичното право, законите што важат за територијата на заливот Џервис (која ги следи законите на австралиската престолнинска територија) важат и за австралиската антарктичка територија. Клучното австралиско законодавство кое ги применува одлуките на *Антарктичкиот договор ги вклучува Законот за договор за Антарктикот од 1960 година*, Законот *за договор за Антарктикот (заштита на животната средина) од 1980 година* и Законот *за зачувување на морски живи ресурси на Антарктикот од 1981 година*.

### САД
Законот на Соединетите Американски Држави, вклучувајќи одредени кривични дела од или против државјани на САД, како што е убиството, може да се применува на области кои не се под јурисдикција на други земји. За таа цел, САД сега стационираат специјални заменици на американските маршали на Антарктикот за да обезбедат присуство на органите на редот.

Некои американски закони директно важат за Антарктикот. На пример, Законот за заштита на Антарктикот, Јавен закон 95-541,  и понатаму*.*, предвидува граѓански и кривични казни за следните активности, освен ако не е овластено со пропис или статут:

* земање на домородни цицачи или птици на Антарктикот
* воведувањето на Антарктикот на неавтохтони растенија и животни
* влез во посебно заштитени или научни подрачја
* испуштање или отстранување на загадувачки материи во водите на Антарктикот или Антарктикот
* увоз во САД на одредени предмети од Антарктикот

Прекршувањето на Законот за заштита на Антарктикот носи казни до 10.000 американски долари во парични казни и една година затвор. Одделите за финансии, трговија, транспорт и внатрешни работи ги делат одговорностите за спроведување. Законот бара експедициите од САД до Антарктикот однапред да ја известат Канцеларијата за океани и поларни прашања на Стејт департментот, која известува за таквите планови до други нации како што се бара со Антарктичкиот договор. Дополнителни информации се обезбедени од Канцеларијата за поларни програми на Националната научна фондација.

### Нов Зеланд
Во 2006 година, полицијата на Нов Зеланд известила дека јурисдикционите прашања ги спречиле да издаваат налози за потенцијални американски сведоци кои не сакале да сведочат за време на истрагата на судскиот совет на Крајстчерч за смртта со труење на австралискиот астрофизичар Родни Маркс во базата на Јужниот пол во мај 2000 година.. Др. Маркс починал додека зимувал на американската станица Амундсен-Скот на Јужниот Пол сместена на географскиот Јужен Пол. Пред обдукцијата, Националната научна фондација и изведувачот што ја администрира базата, смртта ја припишале од природни причини. Меѓутоа, аутопсијата во Нов Зеланд открила дека доктор Маркс починал од труење со метанол. Новозеландската полиција започнала истрага. Во 2006 година, фрустриран од недостатокот на напредок, судскиот вештак во Крајстчерч изјавил дека е малку веројатно д-р Маркс свесно да внесе метанол, иако не постои сигурност дека тој починал како директен резултат на чин на друго лице. За време на интервјуата со медиумите, полицискиот детектив задолжен за истрагата ја критикувал Националната научна фондација и изведувачот дека не соработувала во истрагата.

### Јужна Африка
Според Законот за јужноафрикански граѓани на Антарктикот, 1962 година, јужноафриканскиот закон се применува на сите јужноафрикански граѓани на Антарктикот и тие се предмет на јурисдикција на судот на магистратот во Кејптаун. Актот за договори на Антарктикот од 1996 година ги вклучува Антарктичкиот договор и сродните договори во јужноафриканското право. Во однос на прекршувањето на овие договори, Јужна Африка, исто така, тврди дека има јурисдикција над јужноафриканските жители и членовите на експедициите организирани во Јужна Африка.

## Наводи

## Надворешни врски
* Секретаријатот на Антарктичкиот договор
* Целиот текст на Антарктичкиот договор
* Оригинален факсимил на Антарктичкиот договор
* Австралиска Антарктичка Територија
* Зошто 60 Југ?
* Национална научна фондација – Канцеларија за поларни програми
* Список на сите консултативни состаноци на Антарктичкиот договор,   
* Antarctic Solution for the Koreas San Diego Union-Tribune, 25 август 2005 година (И Јужна Кореја и Северна Кореја се членки на Антарктичкиот договор)
* Амблем на Антарктичкиот договор

Категорија:Договори на САД
Категорија:Договори на Обединетото Кралство
Категорија:Договори на Турција
Категорија:Договори на Шведска
Категорија:Договори на Шпанија
Категорија:Договори на Советскиот Сојуз
Категорија:Договори на Португалија
Категорија:Договори на Норвешка
Категорија:Договори на Холандија
Категорија:Договори на Јапонија
Категорија:Договори на Италија
Категорија:Договори на Грција
Категорија:Договори на Франција
Категорија:Договори на Данска
Категорија:Договори на Белгија
Категорија:Договори на Австрија
Категорија:Територијални претензии врз Антарктикот
Категорија:Антарктички договори