Пад на беспилотно летало во Загреб (2022)

**Падот на беспилотно летало во Загреб** — настан кој се случил на 10 март 2022 година во 23:01 часот по средноевропско време, неидентификувано извидувачко беспилотно летало Туполев Ту-141 од советско производство се урнало во Загреб, главниот град на Хрватска. Со неидентификуван оператор и непознато одредиште, се претпоставува дека потеклото на дронот е поврзано со воените акции за време на руската инвазија на Украина. Летот на беспилотното летало над Хрватска, Унгарија и Романија (сите три се земји на НАТО) предизвикал критики за одбранбените системи на земјите бидејќи леталото било откриено, но не било соборено. Како одговор, хрватската влада го ограничила воздушниот простор над населените градови и добила воена поддршка од Франција и Соединетите Американски Држави кои испратиле повеќе борбени авиони во Хрватска неколку дена подоцна на заеднички вежби.  

## Позадина
Туполев Ту-141 е советско производство на беспилотно летало (БЛ) направено во доцните 1970-ти.  Неговата тежина е скоро шест тони и се пушта од камион каде што е програмиран и неговиот лет.  Повеќе аналитичари  тврдат дека по неговото лансирање, Ту-141 се однесува повеќе како современа крстосувачка ракета отколку како традиционално беспилотно летало.  Кога ќе заврши неговиот лет, се спушта на земја со помош на падобрани за да може повторно да се користи. Досегот е 1.000&nbsp;км (620&nbsp;ми, 540 nmi). 

## Лет и несреќа
Беспилотното летало навлегло во романскиот воздушен простор околу 23:23 часот по европско време, каде што било набљудувано од романските воздухопловни сили и летало 3 минути.  Потоа, продолжило да лета низ унгарскиот воздушен простор во следните 40 минути на околу 1,000 метри надморска височина, каде што било забележано и од унгарските воздухопловни сили.   Потоа навлегло во хрватскиот воздушен простор летајќи со брзина од  и надморска височина од 1,300 метри,  каде што бил забележан од хрватскиот воен радар.  Откако поминале седум минути во хрватскиот воздушен простор, се урнало во населбата Јарун во главниот град, околу  далеку од Студентската резиденција Стјепан Радиќ на Универзитетот во Загреб. Ударот оштетил 96 автомобили паркирани во близина и ги разбудил студентите кои престојувале во универзитетскиот дом.   

Сеизмолошката служба на Хрватска забележала сеизмички бранови во моментот на ударот на леталото со епицентар многу блиску до вистинското место на падот.  

## Истражување
Хрватската цивилна и воена полиција бргу го затворила периметарот на несреќата. Следното утро, американскиот аналитичар Тајлер Роговеј идентификувал дека леталото најверојатно е Туполев Ту-141 од советскиот период,  што било потврдено со кирилични натписи и обележја со црвена ѕвезда пронајдени на расфрланите остатоци во близина на местото на несреќата. На блиските дрвја виселе и неколку падобрани.  Во текот на целиот 12 март, Хрватската армија продолжила со ископувањето на преостанатиот голем дел од остатоците, кои биле заглавени во земјата.  Отпадоците биле однесени на тајна местоположба.  Истиот ден, началникот на воената полиција на Генералштабот на хрватската армија, бригадир Владо Ковачевиќ, изјавил дека црната кутија на авионот била пронајдена и дека некои фрагменти укажуваат на можноста авионот да носел и експлозивна направа. 

Во интервју на 13 март, хрватскиот министер за одбрана Марио Баножиќ потврдил дека во остатоците од беспилотото тело биле пронајдени делови кои припаѓаат на експлозивна направа.  Тој исто така додал дека тежината на експлозивот можела да биде и до 120&nbsp;кг. 

Премиерот на Хрватска, Андреј Пленковиќ, на медиумите им соопштил на 17 март дека леталото летало во Хрватска затоа што романските и унгарските радари не го идентификувале влезниот објект како реална закана, поради фактот што деновите пред инцидентот имало неколку лажни аларми и се сметало дека се работи за дефект. Со оглед на фактот дека ниту романските ниту унгарските радари не го пријавиле објектот, НАТО пак не можел да нареди пресретнување на леталото. 

На 23 март, министерот за внатрешни работи Давор Божиновиќ потврдил дека беспилотното летало поседувало воздушна бомба. 

Извештајот од истрагата бил претставен на 13 април. Деталната анализа на неговите метални фрагменти покажала дека беспилотното летало носел воздушна бомба OFAB-100-120 и удрил во земјата поради дефект на падобран. Сепак, на него не биле пронајдени траги од воен експлозив, како што е тринитротолуен (ТНТ). Бомбата била наполнета со неконвенционален органски прав.  На 30 ноември 2022 година, додека одговарал на прашања во парламентот, министерот за одбрана Баножиќ открил дека земјите-членки на НАТО чии територии биле прелеани од дронот го прогласиле операторот на дронови за државна тајна.  

## Реакции

### Домашни
Бавната или непостоечка реакција на службите за противвоздушна одбрана предизвикала голем гнев кај хрватските медиуми и јавноста,   со тоа што некои го споредиле инцидентот со летот на Матијас Руст на Црвениот плоштад во 1987 година. 

Претседателот на Хрватска Зоран Милановиќ ја опишал несреќата како „*сериозен инцидент*“ и додал дека „*во такви ситуации зависите од НАТО [...] додека таму очигледно имало некаков неуспех*“. Претседателот изјавил дека Хрватска знае од каде полета дронот, „*очигледно од Украина до Загреб*“.  

Премиерот Пленковиќ на 12 март изјавил дека *„[тоа] е вистинска закана. НАТО и [[Европска Унија|ЕУ]] требаше да реагираат. Ние нема да толерираме таква ситуација [...] имавме многу среќа. Ова можеше да падне врз јадрената централа во Унгарија*“. Тој најавил и дека му напишал писмо на генералниот секретар на НАТО Јенс Столтенберг во врска со ситуацијата. 

Градоначалникот на Загреб, Томислав Томашевиќ, одржал прес-конференција во врска со инцидентот и коментирал дека „*нема повредени луѓе при ударот, но има материјална штета*“.  На 12 март 2022 година, Томашевиќ критикувал одредени неименувани странски медиумски извори за наводно погрешно прикажување на местоположбата на местото на несреќата. Тој изјавил: „*Морам да признаам дека доста ми пречат информациите во странските медиуми, каде што прочитав дека толку голем воен авион се урнал во предградието на Загреб или дека се урнал покрај Загреб. Не, не се урнал покрај Загреб, паднал во центарот на Загреб, во густо населено место и не се урнал во ниту еден тип на приградска област*“.   

Хрватскиот онлајн весник *Index.hr* смета дека беспилотното тело можеби требало да лета до место во Украина наречено Јарнук наместо загрепската населба Јарун, што звучи слично.  

Почитуваниот пилот на хрватските воздухопловни сили, Иван Селак, го критикувал Центарот за комбинирани воздушни операции на НАТО во Торехон, Шпанија, затоа што не се борел со авиони на романските, унгарските или хрватските воздухопловни сили за да го пресретнат леталото. 

На 12-ти март, хрватскиот дневен весник *„Јутарњи лист“* напишал дека Хрватска може да побара од Соединетите Американски Држави да ги распоредат нивните ракетни системи „Патриот“ во земјата.  Хрватскиот воен експерт и поранешен заменик-министер за одбрана Никола Бржица искоментирал: „ *Вооружените сили на Хрватска имаат најмалку два система во својот инвентар, кои можеа да урнат толку едноставна цел, но тие не беа користени. [...] Излегува дека ниту ние [Хрватите], ниту Унгарците, ниту Романците правилно ја следеле таа цел, ниту контактирале со други воздушни сили, а ова е голем проблем за воздушниот простор на НАТО*“. 

### Странски
Советникот на украинскиот министер за одбрана Маркијан Лубкивски во изјава за хрватските медиуми негирал дека леталото кое се урнало во Загреб е на Украина.  Во последователната реакција на пишувањето на руската новинска агенција ТАСС, Државната специјална служба за комуникации на Украина, исто така, понатаму соопштила дека предметните беспилотни летала ги поседуваат и руските и украинските вооружени сили. Сепак, според украинските власти, украинските варијанти на Ту-141 се означени со украинскиот грб, додека руските варијанти имаат ознаки со црвена ѕвезда. 

Руската амбасада во Загреб, исто така, ја негирала сопственоста на урнатото беспилотно тело, наведувајќи дека „*дронот е произведен на територијата на Украина*“ и дека руските вооружени сили не користеле такви беспилотни летала од 1991 година.  

Унгарскиот министер за надворешни работи и трговија Петер Сијарто објавил дека унгарската влада се вклучила во истрагата за беспилотното летало. 

Генералниот секретар на НАТО Јенс Столтенберг изјавил дека беспилотното тело што се урнало во Хрватска е невооружено и дека падот не претставува вооружен напад. 

## Последици
На 15 март 2022 година се одржала заедничка вежба меѓу хрватските воздухопловни сили и француските пилоти на носачот на авиони Шарл де Гол. Вежбата била спроведена во воздушниот простор над регионите Истра, Кварнер, Лика и Кордун, како и над градовите Риека, Пула, Задар и Загреб. Подоцна истиот ден, хрватскиот претседател и врховен командант Зоран Милановиќ дал изјава во која објавил дека му дал наредба на началникот на Генералштабот, адмирал Роберт Храњ, со која прелетите на воени авиони над Загреб и другите градови во земјата ќе бидат „*строго забранети*“.   На 16 март 2022 година, Соединетите Американски Држави испратиле два борбени авиони Ф-16 од Италија во хрватската воздушна база во Плешо.

На 17 март 2022 година, украинскиот министер за одбрана Олексиј Резников продолжил да инсистира дека Украинците „*не се тие што го лансирале тоа беспилотно летало кон Хрватска*“; Тој, исто така, изразил неразбирање за очигледниот неуспех на НАТО да го спречи инцидентот, велејќи: „*Дронот прелета неколку земји-членки. Како не го видовте? Зошто не го уништивте? Дали можете да го покриете сопствениот воздушен простор*?“. 

Како резултат на падот на беспилотното летало, хрватската влада одлучила итно да набави ракетни системи земја-воздух.  Според пишувањата на хрватските медиуми, француското производство MISTRAL и VL MICA Systems биле купени од земјата.   

## Други инциденти

### Сомнителни летечки објекти над Унгарија
Унгарските воздухопловни сили најпрво го откриле и следеле авионот откако тој поминал низ романскиот воздушен простор доцна вечерта на 10 март. Следниот ден, воздухопловните сили дополнително откриле уште еден сомнителен радарски сигнал околу пладне. Унгарските ловци Грипен полетале од воздухопловната база Кечкемет, но не пронашле сомнителен летечки објект. Друг инцидент се случил во текот на попладневните часови подоцна истиот ден, што ги натерало ловците да интервенираат, но тие исто така не пронашле сомнителни летечки објекти. 

### Несреќа во Романија
На 13 март, само три дена по настанот во Загреб, беспилотно летало се урнало во селото Тарпиу во близина на трансилванскиот град Бистрица во Романија. За разлика од беспилотното летало кое се урнало во Хрватска, овој не носел вооружување. Било идентификувано како руско беспилотно извидувачко тело Орлан-10.    Како и Хрватска, Романија е исто така членка на НАТО и како таква е под нејзиниот безбедносен систем. 

## Наводи

Категорија:Руско-унгарски односи
Категорија:Руско-хрватски односи
Категорија:Унгарско-хрватски односи
Категорија:Украинско-хрватски односи
Категорија:Романија во 2022 година
Категорија:Хрватска во 2022 година
Категорија:Унгарија во 2022 година
Категорија:Статии со извори на хрватски (hr)
Категорија:Координати на Википодатоците
Категорија:Историја на воздухопловството во Хрватска
Категорија:Настани поврзани со Руската инвазија на Украина
Категорија:Загреб