Ардеш

**Ардеш** (; ; ) — департман во регионот Оверњ-Рона-Алпи во Југоисточна Франција. Името го добил по реката Ардеш и неговото население броело 328.278 жители во 2019 година. Префектурата му е во Прива, а негов најголем град е Аноне.

## Историја

### Праисторија и античка историја
лево|мини| Авен д'Орњак е една од многуте заштитени пештери на Ардеш.
[лево|мини| [Балазик (латински: *Baladunum*) е основан околу 3000 година пр.н.е]]
Областа била населена со луѓе барем од времето на доцниот палеолит, како што е потврдено од познатите пештерски слики во Шове Пон д'Арк. Платото на реката Ардеш има големи камења (главно долмени и помал број менхири), подигнати пред илјадници години.  Реката го има еден од најголемите кањони во Европа, а пештерите што ги прекриваат карпите - кои се високи до 300 метри (1.000 стапки) - се познати по знаците на праисториски жители (често се наоѓаат врвови од стрели и кремени ножеви).

Виваре, како што уште се нарекува Ардеш, го зел своето име и грбот од Вивие, кој бил главен град на галското племе Helvii, дел од Gallia Narbonensis, по уништувањето на нивниот претходен главен град во Алба-ла-Ромен. Свети Андеол, ученик на Поликарп, се претпоставува дека ги евангелизирал жителите на Вивие за време на владеењето на царот Септимиј Север, и наводно починал како маченик во 208 година. Легендата раскажува за погребувањето на Андеол од страна на Амикија Евкерија Тулија. Во 430 година, Аксониј го префрлил седиштето на Вивие како резултат на проблемите претрпени на неговото претходно место во Алба Августа.

### Средновековна историја
Областа Вивие многу претрпела во 9 век од напади на Унгарци и сараценски робови кои дејствувале од брегот на Прованса, што резултирало со севкупна депопулација на регионот.

Во почетокот на 10 век, економското закрепнување доживеало изградба на многу романски цркви во регионот: Елон, Меркие, Сен Жилиен ди Сер, Балазик, Ниегл и Рошеколомб. Средновековниот округ Вивие или Виваре во ова време бил административен дел од Кралството Бургундија-Арл, создадено во 933 година со спојувањето на кралствата Прованса и Бургундија од страна на Рудолф II Бургундски  и наследено од нејзиниот последен монарх Рудолф III Бургундски на светиот римски цар Конрад II во 1032 година. Локално во текот на овој период црквата играла важна улога. Јован II (Џовани од Сиена), кардинал и епископ на Вивие (1073–1095), го придружувал папата Урбан II на Соборот во Клермон.
лево|мини| Изградбата на Шато д'Обена започнала во 12 век.
Подоцна бил одржан во феудот на грофовите од Тулуз, кои го изгубиле од француската круна во 1229 година. Во 1284 година, со цистерциската опатија на Марзан, Филип IV го основал Вилнев де Берг, а со договорот од 10 јули 1305 година Филип IV Убавиот ги обврзал епископите од Виваре да го признаат суверенитетот на кралевите на Франција над целиот нивно црковно подрачје. Царството во голема мера било игнорирано од царевите и конечно ѝ било доделено на Франција како дел од доменот на Дофен, идниот Шарл VII од Валоа во 1308 година. Во овој период, семејството Мајар, како грофови од Турнон, било влијателно во Ардеш. За време на Стогодишната војна, областа ја задржала својата лојалност кон француската круна, и покрај честите напади од запад.

### Рана модерна историја
Како резултат на реформацијата на Жан Калвин во Женева, Виваре Ардеш била една од областите кои силно го прифатиле протестантството делумно како резултат на мисионерската активност од 1534 година од страна на Жак Валери. За време на следните религиозни војни (1562–1598), Ардеш се сметал за стратешки важна локација помеѓу протестантските Женева, Лион и католичкиот Лангдок. Со воведувањето на одгледување тутун од Америка и аграрните експерименти на Оливие де Сер, таткото на модерното француско земјоделство, подрачјето доживеало напредок. Влијанието на протестантскиот Лион и растот на индустријата за свила, благодарение на садењето црници, им дадоа на жителите на градовите Виваре извесна независност на размислување и со поддршка на моќните протестантски хугеноти (Конт де Крусол). и Оливие де Серес), Вивараите станаа протестантско упориште. Како резултат на тоа, претрпе многу напади и осум битки помеѓу 1562 и 1595 година. Во 1598 година, Нантскиот едикт стави крај на овие борби. Во тоа време, Вивареите имаа над 75 протестантски цркви и пет утврдени упоришта со постојани гарнизони. Сепак, проблемите во областа не биле завршени. Во 1629 година, Пола де Шамбо, ќерка на хугенотскиот свештеник на Прива, избрала да се омажи за католик, Виконт де л'Естранж, кој го поддржувал прогонството на протестантите од страна на кардиналот Ришелје. Прива, со мнозинство од протестантско население, одбил да се потчини, и како центар на бунтот на Бенжамен де Роан, барон де Субиз, бил запален и изгорен до темел од силите на Луј XIII, испратени да го поддржат Виконтот де л'Естранж. Како резултат на тоа, една петтина од протестантското население на Виваре емигрирало.
[мини| [Шато де Крусол]]
Отповикувањето на Нантскиот едикт во 1685 година, кое конечно го прогласи протестантството, резултираше со тоа што селското семејство Мари и Пјер Дуран води бунт против кралската власт. Ова доведе до бунт на Камисар на пророците Ардеши. Луј XIV одговорил со испраќање на змејови, кои го брутализирале населението со „ змејски нади “, уништувајќи голем број заедници. Бруталноста во тие години беше огромна и мирот беше обновен дури во 1715 година. Како резултат на бруталноста на двете страни, уште 50.000 протестанти Арчеши ја напуштија Франција, многумина побегнаа во Швајцарија, додека други беа принудени на апсење (преобраќање).

Во следниот век, и покрај растот на заедницата на Аноне, се зголемила поларизацијата помеѓу семејствата на горните благородници како Рохан Субиз и Вог, грофот Обена, кои поседувале огромни финансиски богатства, и помалото благородништво, селското свештенство и буржоазијата на Виваре паралелно со развојот на други места во Франција. И покрај тоа, синовите на локалниот производител на хартија Аноне, Џозеф и Жак Етјен Монголфје се искачиле со првиот балон на топол воздух над градот на 4 јуни 1783 година. Фирмата Кансон Монголфје продолжува да прави хартија до ден-денес и на годишнината секоја година, првиот викенд во јуни, голем собир со балони на топол воздух го слави настанот на првото патување. На 200-годишнината во 1983 година, околу 50 балони на топол воздух учествувале со првиот историски лет, реконструиран со луѓе облечени во историски костими.

### Подоцнежна модерна историја
На почетокот на Француската револуција, Декларацијата за човекови права од 1789 година конечно ги признала протестантите на Ардеш како полноправни граѓани, слободни конечно да ја практикуваат својата вера. Сепак, католицизмот продолжил да се шири, а до почетокот на 19 век Ардеш вклучувал само 34.000 протестанти од населението од 290.000. Именуван по истоимената река, Ардеш бил еден од првичните 83 департмани создадени за време на Француската револуција на 4 март 1790 година. Поддршката на грофот Франсоа Антоан де Боаси д'Англа кој го претставувал третиот сталеж на Виваре, ослободувањето на кметовите и поддршката на помалото свештенство на црквата обезбедиле жителите на Ардеш да ја поддржат раната револуција, но тие ја повлекле поддршката кога работите станале порадикални. За време на владеењето на теророт, во 1794 година, гилотината во Прива била зафатена со погубување на поранешните умерени поддржувачи на револуцијата. Под Директоратот, бандите Шуани заминале во Севените за да избегаат и да ги поддржат поранешните емигранти.

Во периодот на Наполеон, Ардеш влегол во раздобје на сè попросперитетна незабележливост. По период на затемнување, Вивиер бил повторно воспоставен во 1822 година како седиште на епископите во Ардеш, какво што останува до денес. Во текот на 19 век, економскиот раст бил  скромен. Бројот на жители пораснал од 273.000 во 1793 година на 388.500 во 1861 година. Индустријата на свилени буби цветал до 1855 година, кога болеста ги погодила бубите, а конкуренцијата од Кина ја поткопала профитабилноста на индустријата. Рударството во Прива се засновало на експлоатација на локалната железна руда, која брзо била исцрпена. За овие потреби биле изградени шест високи печки, но тие биле само умерено профитабилни, па биле затворени, последната била затворена во Пузен во 1929 година.

Научниот пионер Марк Сеген, чии пронајдоци одиграле клучна улога во развојот на раните локомотиви, е роден во овој департман. Но, тој го сместил својот бизнис спротиводно во близина на Лион, а индустрискиот развој во Ардеш останал релативно мал. Во департманот не се појавиле големи градови во текот на годините на индустријализацијата на Франција, а неговото официјално население од вкупно 388.500, достигнато во 1861 година, се покажало како врвно ниво кое не било повеќе достигнато. Од 1860-тите, економијата на Ардеш е поделена помеѓу просперитетната долина на Рона и релативно сиромашниот и планински Горен Виваре на западната страна на департманот. Одгледувањето овци не довело до просперитет на кој се надевале, а винарството, кое било тешко погодено од кризата со филоксера во текот на последните децении на 19 век, имало силна конкуренција од другите области на Франција.

## Географија
мини|Сирк де ла Маделен
мини|Долина Канс
мини|Клисури ди Касезак
[мини| Пештера кај [Бидон, Ардече|Бидон]]
Департманот Ардеш, што одговара на античката провинција Виваре, е дел од сегашниот регион Оверњ-Рона-Алпи и е опкружен со департманите Дром, Воклиз, Гар, Лозер, Горна Лоара, Лоара и Изер. Тоа е подрачје со големи контрасти: најниското ниво се наоѓа на само 40 метри надморска височина на местото каде што реката Ардеш се влева во Рона (на југоисточниот дел од департманот), а највисока точка со 1.754 метри е Мон Мезанк (среден запад). На исток се граничи со  долината на Рона во должина од 140&nbsp;км, а на запад со високите висорамнини на Централниот масив.

Во ширина, департманот достигнува 75&nbsp;км. Зафаќа површина од 5.550 квадратни километри, површина што крие голема разновидност од место до место во однос на релјефот, немањето пристап до брз транспорт (уникатен во Франција) и тешкотиите во транспортот од еден дел на Ардеш до друг, пред сè во зима. Оваа непристапност важи и за Прива, бидејќи по патната мрежа оддалечен е 589&nbsp;км од Париз, 574&nbsp;км од Стразбур, 215&nbsp;км од Марсеј, 211&nbsp;км од Анси, 162&nbsp;км од Шамбери, 147&nbsp;км од Ним, 140&nbsp;км од Лион, 135&nbsp;км од Гренобл и 127&nbsp;км од Сент Етјен.

### Различни природни региони
Се разликуваат пет природни региони во Ардеш:

* Планини

Планините се во западниот дел на департманот со просечна надморска височина од 1.100 метри. Во основа, тие се со гранитен состав разделени од Велејските базалти на масивот Мезанк и планините Форез. Во нивното средиште се наоѓаат вулкански конуси од пепел, лава приклучоци и бројни текови на магма (Мезанк: 1.754 метри; Жербие де Жонк: 1.551 m). Тие благо се спуштаат кон запад, што доведува до проток на вода кон Атлантикот. Тука се наоѓа изворот на Лоара. Во опсег од неколку километри се наоѓа вулканското езеро Исарлес (92 ha, 5&nbsp;km во обем, 108 m во длабочина). Климата е екстремна: долги месеци со снег, многу силни ветрови во текот на есента и зимата (локално познато како „ла бирл“), чести магли во долините, екстремен пад на температурата помеѓу годишните времиња, со обилни дождови (во просек 1.500&nbsp;mm годишно) изразито сосредоточени во септември и октомври.

* Висорамнините Горно Виваре и Севените

Преодната зона што се спушта од планините (1.200 m) до долината на Рона (300 до 400 m), е регион на висорамнини. Средната надморска височина на висорамнината е една од зелените шумски врвови разделени со диви и непрекрстливи клисури. Како хидрографски ресурси преовладуваат буиците, а врнежите се одликуваат со чести летни порои, со клима многу помалку екстремна од онаа на планините на запад.

* Долно Виваре

Реката Ардеш се влева во Рона, следејќи генерално југоисточен тек. Овој карстен регион е создаден од варовници, потоците течат по стрмните странични долини разделени со остри врвови. Со главно мала надморска височина, Долно Виваре ужива топла и сува, речиси средоземна клима. Температурите се позитивни и во зима (3 или 4&nbsp;°C во јануари). Преовладуваат ветровите од североисточен правец, но ветровите од југ (познати како „vent du midi“) и од запад се полни со влага, носат неколкудневни обилни врнежи. Неколкуте реки, Лавезон, Ескуте и Фреол, обезбедуваат помалку хидролошки ресурси отколку што има во гранитните области на север. Ова е земја на вино, грмушки, житарки и богати овошни дрвја (ова е регионот на Обена и на Жоајез).

* Висорамнина Коарони

Оваа висорамнина со надморска височина од 800 метри, на север е целосно опкружена со долините Увез и Пер, на југ со долината на Ескуте, на запад со Кол Ескрине и долината Весо. Изградена е од базалт што се протега во должина 18&nbsp;км во правец на Рона, а достигнува најголем ширина од 11&nbsp;км. Климата овде е исто така прилично екстремна: снегот е чест, иако не густ, температурните промени нагласени се со силните студени ветрови што дуваат. Почвата е богата и плодна. Во земјоделството преовладува одгледувањето на пченица, овес и компир, во сточарството застапено е одгледувањето кози и говеда. На падините се одгледува винова лоза и овошни дрвја.

* Долина на Рона

Коридорот на Рона е многу стрм на десниот брег кој минува речиси во подножјето на висорамнините Виваре, при што остануваат мали рамнини каде реките од Виваре се спуштаат до Рона. Овде преовладува силниот северен ветер (познат како мистрал). Сепак, температурите се умерени на влијание на ветерот „миди“ на југ. Тесните рамнини се многу плодни и поволни за овошни насади (праски и кајсии), а на падините преовладуваат лозјата.

### Поважни градови
Најнаселена општина е Аноне; префектурата Привас е шеста според бројот на жители. Од 2019 година, има 8 општини со повеќе од 5.000 жители:

## Политика

### Совет на департманот Ардеш
десно|мини| Арондисманот Ларжантиер во зелено, Прива во жолто, Турно-сир-Рона во сино
Ардеш е поделен на три арондисмани. Претседател на Советот на департманот  е Оливие Амран од Републиканците (ЛР) од 2021 година.

### Застапеност

#### Национално собрание
десно|мини| Изборни единици за пратеници во Националното собрание: првата изборна единица во зелена, втората во портокалова, третата во виолетова
Департманот избрал тројца членови во Националното собрание на законодавните избори во 2017 година:

#### Сенат
Претставници на Ардеш во Сенатот се Мишел Тестон и Ив Шастан.

## Население
Движење на бројот на жители од 1791 година:Како една од посиромашните области во Франција, долго време емиграцијата од Ардеш е побројна од имиграцијата, иако оваа ситуација неодамна се променила. Во 1990 година, Ардеш повторно го достигнал нивото на население што го имал пред 50 години. Денес, населението брои 309.000 (во споредба со 390.000 во 1860 година). И покрај ова демографско закрепнување, областа останува обележана со рурален егзодус што ги минимизира ефектите од повисоката од просечната стапка на наталитет. И покрај ова, стапката на природен прираст практично не постои, бидејќи Ардеш има и повисока од просечната средна возраст кај жителите родени во Ардеш, а со тоа и повисока од просечната стапка на смртност.

Ардеш има мала популација на имигранти родени во странство, кои се наоѓаат речиси исклучиво во туристичките локации Ларжантјер, Ле Пузен и Бур-Сен Андеол. Ги има околу 11.000, што претставува цели 4% од населението. Во текот на летните месеци, многу европски туристи го посетуваат Ардеше, главно Холанѓани и Германци кои престојуваат во кампови.

Околу 50% од населението на департманот живее во рурални средини, во споредба со националниот просек од 75% од француското население кое живее во урбани средини. Ардеш има просечна густина на населеност од 52 жители на km2, во споредба со 122 жители на km2 во регионот Рона-Алпи и 104 жители на km2 во Франција. Густината на населението е најголема во регионите околу двата града Ане и Обенас и долж работ на долината на Рона. Планинските области се многу помалку густо населени со само 6 до 7 жители на km 2 во кантоните Сен Етјен де Лугдарес и Валгорж. Како што планините и висорамнините продолжуваат да се населуваат, оние од долината на Рона, Бас-Виваре и долниот дел на Ардеш продолжуваат да растат, но состојбата со населението, иако подобра од минатото, сè уште останува проблем за регионот.

Најурбанизирани области на департманот се Долината на Рона и регионот на Аноне, блиску до главните оски за комуникација, (автопати и железница ТГВ). Во овие делови природниот прираст на населението е насекаде позитивен. Аноне, Турнон-сир-Рон и Гилеран-Гранж имаат корист од близината на блискиот град Валенс и економски понапредниот департман Дром. Во јужната внатрешност на департманот, градот Обена и долината на реката Ардеш, населението на кантоните Вилнев-де-Берг и Валон-Пон-д'Арк расте со четири пати поголема брзина од просекот на департманот.

Високата висорамнина и планинските области до Прива во континуитет го губат своето младо население (просечната старост на населението како целина расте се повеќе расте како резултат на непривлечноста на овој регион за младите). На пример, Ле Шелар и Ламастр неодамна изгубиле 300 и 250 жители соодветно.

## Култура
[мини| [Риом стана туристичка атракција во последниве години.]]
Со своите реки и потоци, Ардеш стана омилено место за љубителите на кану и кајак од целиот свет. Ардеш опфаќа дел од Националниот парк Севени. Областа е многу добро позната по спортско качување, со многу погодни варовнички и гранитни карпи. Еден од најголемите француски друмски велосипедски настани, Ардешоаза (L'Ardéchoise), се одржува секоја година Ардеш. Во 2011 година на настанот учествувале 16.000 учесници.

Департманот Ардеш е познат по специјалитетот слатки костени, со познатиот „шатењ д'Ардеш“ (châtaigne d'Ardèche) кому му била доделена appellation d'origine contrôlée (AOC) во 2006 година.

## Поврзано
* Кантони во департманот Ардеш
* Општини во департманот Ардеш
* Арондисмани во департманот Ардеш

## Наводи

## Надворешни врски
*  Prefecture website 
*  Departmental Council website
*  Parc Régional des monts d'Ardèche – ''Ardèche Regional Park''
*  All the Ardeche in video HD online, official tourism website with all places to visit, camp-sites, gîtes, hotels and B&Bs. 
*  The Ardeche County Tourist website, ardeche.com lists a large number of gîtes, camp-sites, hotels and B&Bs.
*  Ardèche Découverte *Ardeche Discovery Guide*
*  Ardeche Evasion – ''Ardèche Web Guide''
* Pictures "Panoramio"
*  Ardèche Tourist Board

Категорија:Држави и територии настанати во 1790 година
Категорија:Централен Масив
Категорија:Ардеш
Категорија:Статии со извори на француски (fr)
Категорија:Координати на Википодатоците