Горенци (Дебарско)

**Горенци** — село во Општина Центар Жупа, во областа Жупа, во околината на градот Дебар.

Селото главно е населено со Македонци-муслимани, но поради политичко-религиски причини дел од нив се изјасниле како Турци или Албанци.

## Потекло и значење на името

Според жителите на Горенци, селото го добило името бидејќи во минатото куќите на нивните предци биле горени (палени), а луѓето и селото останале да ги викаат Горенци.

Името на селото може да биде поврзано и со високата положба на селото над реката и патот (*горе* или во *гората*). Друга можна претпоставка за настанокот на името може да доаѓа од фактот што обработливото земјиште настанало со крчење и палење („*со горење*“) на шумата.

Села со исто име Горенци постојат и во Општина Дебрца во Охридско, како и во Егејска Македонија во Костурско и Зихненско и Горенци (Врбовско) во Хрватска.

## Географија и местоположба

Селото се наоѓа во северниот дел на територијата на Општина Центар Жупа, сместено во областа Дебарска Жупа. Селото е ридско, сместено на надморска височина од 780 метри. Од градот Дебар, селото е оддалечено 9,5 километри.

Низ самото село поминува регионалниот пат 2249.

Горенци се наоѓа на северозападните падини на планината Стогово, во близина односно веднаш над источниот брег на Дебарското Езеро. Сместено е на осојната страна на планинската огранка Маруша на западната падина на Стогово.

Земјишното подрачје на Горенци се граничи со заезерената Радика во Дебарското Езеро на запад и северозапад, Мелничани на север и североисток, Пареши и Броштица на југ и југоисток, при што земјиштето е нерамно и испресечено со клисурести долови: на север паѓало стрмно во излезот на Радика што денес е потопен во водите на Дебарското Езеро, на исток косо се издигнува кон височините на Стогово и Маруша, а на југ и запад постепено се спушта во ниски подишта.

Земјиштето е составено од варовничка подлога од која избиваат чести камењари со високи стени, а се појавуваат и шкрилци, додека почвата е главно црвеница.

## Историја

Подрачјето на Горенци е населено уште од хеленистичкиот период, за што сведочи наоѓалиштето На Црков во неговата околина.

Селото Горенци е доста старо село, бидејќи за него постојат пишани историски податоци уште од средниот век. Во средновековните записи од турските пописни дефтери за вилаетот Горни Дебар од 1467 година за селото Горенци е запишано дека било тимар на некојси Борозан Сулејман и во него живееле 2 христијански македонски семејства на Јонко Смиле и Никола кои произведувале по 1 товар пчемница, јачмен и ’рж за што остварувале севкупен приход и давачки од 108 акчиња.

Во втората половина на XVI век селото Горенци се среќава запишано во поменикот на Слепченскиот манастир, а потоа во 1863 година се сретнува и во поменикот на Бигорскиот манастир.

Во НОБ за време на Втората светска војна во борбите за ослободувањето на Македонија од фашистичките окупатори загинале борците Спироски Косто, Нурединоски Нуредин и Таироски Елез, за што во знак на благодарност на 2 август 1959 година селаните од Горенци и Пареши подигнале споменик, кој и денес постои во Горенци.

## Стопанство

Атарот на селото е мошне мал и зафаќа простор од 2,5&nbsp;км2, при што преовладуваат шумите со површина од 142 хектари, на обработливото земјиште отпаѓаат 62,9 хектари, а на пасиштата само 15,2 хектари.

Селото, во основа, има полјоделска функција.

Сепак главни занимања на жителите на селото отсекогаш, па до денес се печалбарството и сточарството. Обработливото земјиште е добиено со крчење и палење на шумата, а почвата е највеќе црвеница.

Жителите на селото се занимаваат со разни занимања посебно градежништво, ѕидарство, плочкарство, а најголемиот дел овие занимања ги работата на печалба во Италија. Од земјоделството во селото се одгледуваат жита и тоа најмногу пченица и градинарски култури - кромид, компир, грав, лук за сопствени потреби. Околу селото и во него има многу овоштарници најмногу од сливи, а во помала мерка и од другите овошја: цреши, јаболка, круши, костени, ореви и црници (дудинки). Поголем број на куќи се занимаваат и со сточарство односно одгледување на ситен - овци и кози и крупен добиток - крави и волови, за чија прехрана се сеат и фуражни култури како детелина. На местото Осој е селската шума, во која има и делови кои припаѓаат на поединечни семејства т.н. „сајбиски кории“, од каде што се сече дрво за огрев.

## Население

Според отоманските дефтери од 1520-тите, во 16. села поврзани со Кала-и Коџаџик (сите денешни села на Центар Жупа) немало муслиманско население. Сепак, муслиманското население се зголемило во подоцнежните години. Ова најверојатно било дел од исламизацијата на Македонија под турска власт.

Според податоците од 1873 година во „Етнографија на вилаетите Адријанопол, Монастир и Салоника“, селото имало 60 домаќинства со 105 жители муслимани (Македонци) и 63 христијани (Македонци).

Според статистиката на бугарскиот етнограф Васил К’нчов („Македонија, етнографија и статистика“) од 1900 година, селото Горенци имало 434 жители, сите Македонци, од кои 350 муслимани и 84 христијани. Според егзархискиот секретар Димитар Мишев, („La Macédoine et sa Population Chrétienne“) во 1905 година во Горенци имало 200 Македонци, под врховенството на Бугарската егзархија.

Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на Кралството Југославија од 1931 година, селото имало 250 Македонци.

Горенци во однос на населеноста покажува позитивен биланс. Така, во 1961 година селото броело 268 жители, додека во 1994 година бројот се зголемил на 363 жители, од кои 278 се изјасниле како Турци, 121 како Македонци и девет жители како Албанци.

Според пописот од 2002 година, селото Горенци броело 267 жители, од кои 37 Македонци, 221 Турчин и 9 Албанец.

Целосното муслиманското население на селото се Македонци-муслимани, но поради политичко-религиски причини се пишале како Турци. Во тој однос, треба да се напомене дека селото е населено исклучиво со Македонци, бидејќи жителите попишани како Турци се всушност Македонци-муслимани како и сите останати жители на селото. Доказ за тоа е наглата промена во изјаснувањето на жителите како Македонци и Турци.

Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 443 жители, од кои 22 Македонци, 11 Албанци, 329 Турци, 1 Бошњак, 1 останат и 79 лица без податоци.
 

### Родови

Селото Горенци е населено со македонско население од православна и муслиманска вероисповест.

Според истражувањата од 1954 година, родови во селото:

* **Македонски родови:**
****Православни родови:**
*****Староседелци:** *Костовци* (4 к.), *Ќулумовци* (5 к.) и *Ристевци* (6 к.).
*****Доселеници:** *Србовци* или *Ивановци* (7 к.), кои се доселиле околу 1824 година од селото Старова крај Пешкопеја во Албанија. Овде се доселил Србо, кој бил прадедо на Петре (жив на 70 год. во 1954 година).
****Муслимански родови:**
*****Староседелци:** *Дурмишовци* (3 к.), *Османовци* (2 к.), *Аџијовци* (3 к.), *Цаневци* (4 к.), *Изеровци* (5 к.), *Турнузовци* (1 к.), *Велединовци* (2 к.), *Тафовци* (4 к.), *Дамаиловци* (1 к.) и *Лимановци* (1 к.).
*****Доселеници:** *Јајовци* (1 к.), доселени се во 1894 година од блиското село Бајрамовци.

### Иселеништво

Од христијанските родови има иселеници во Скопје (*Пејовци*) и Кавадарци, како и во Бугарија (5 семејства) во градовите Софија , Лом и Стара Загора, додека од муслиманските родови иселеници има во дебарското село Спас и градот Дебар, градот Сер како и во Турција (7 семејства) во градовите Анкара, Измир и Лиле-Бургас.

Во најново време има масовна појава и најголем број иселеници во Италија.

## Општествени установи

* Основно училиште „Мустафа Кемал Ататурк“, подрачно петгодишно основно училиште во состав на ОУ „Мустафа Кемал Ататурк“ - Центар Жупа

## Самоуправа и политика

Кон крајот на  век, Горенци било село во Дебарската каза на Отоманското Царство.

Селото влегува во рамките на Општина Центар Жупа, која била една од ретките општини, кои не биле променети со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото исто така припаѓало на некогашната Општина Центар Жупа.

Во периодот од 1955 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Дебар.

Во периодот 1952-1955, селото било во рамките на тогашната Општина Баланци, во која влегувале селата Бајрамовци, Баланци, Броштица, Голем Папрадник, Горенци, Житинени, Мал Папрадник и Пареши. Во периодот 1950-1952 година селото исто така било дел од некогашната општина Баланци.

### Избирачко место

Во селото постои избирачкото место бр. 0559 според Државната изборна комисија, сместено во просториите на основното училиште. Во ова избирачко место се опфатени и селата Горно Мелничани, Долно Мелничани и Пареши.

На претседателските избори во 2019 година, на ова избирачко место биле запишани вкупно 296 гласачи. На локалните избори во 2021 година, на ова избирачко место биле запишани вкупно 318 гласачи.

## Културни и природни знаменитости

;Археолошки наоѓалишта
* На Црков — населба и некропола од хеленистичко време.

;Цркви
* Црква „Св. Варвара“ — главна селска црква.

;Џамии
* Стара џамија — стара селска џамија; и
* Нова џамија — нова селска џамија.

;Мостови
* Горенички мост — камен мост на реката Радика, срушен со изградбата на Дебарското Езеро


Податотека:Стара џамија во Горенци.jpg|Старата џамија
Податотека:Црква „Св. Варвара“ - Горенци 4.jpg|Црквата „Св. Варвара“ во средишниот дел на селото
Податотека:Нова џамија во Горенци.jpg|Новата џамија


## Редовни настани

;Слави
* Света Варвара — селска слава за некогашните православни жители на селото

## Личности

;Родени во или по потекло од Горенци
* Мирвет Беловска — македонска фолк-легенда

## Галерија


Податотека:Горенци (од Рајчица).jpg|Селото Горенци на падината на Стогово погледнато од селото Рајчица
Податотека:Горенци 02.JPG|Нови куќи во Горенци
Податотека:Поглед на Горенци 2.jpg|Воздушен поглед
Податотека:Пат низ Горенци.jpg|Регионалниот пат низ селото кај двете селски џамии
Податотека:Горенци 04.JPG|Влезот на селото Горенци од север со поглед на Дебарското Езеро кон запад


## Поврзано
* Општина Центар Жупа
* Дебар
* Дебарска Жупа

## Наводи

## Надворешни врски


Категорија:Села во Македонија
Категорија:Дебарски села
Категорија:Села во Општина Центар Жупа