Европска сардела

**Европската сардела** (***Engraulis encrasicolus***), позната и под името **гаврос** или само **инчун** — пленска риба, тесно поврзана со харингата. Тоа е вид сардела и се спаѓа во семејството Engraulidae. Живее покрај бреговите на Европа и Африка, вклучувајќи го Средоземното Море, Црното Море и Азовското Море. Луѓето ги ловат низ поголемиот дел од својот ареал. 

## Етимологија
Овој вид може да се лови од брегот со поедноставна опрема и е широко користен за исхрана со милениуми. Видот се лови уште од античко време.  И научното име на видот, „*Engraulis*“ (  ), и научното специфично име „*енкрасиколус*“ (  ) се имиња од старогрчки, што значат „сардини“ и „мала риба“ соодветно, а ги дал Линеј. Вистинското име на рибата, инчуни (сардела), е позајмен збор од францускиот јазик.

## Опис
мини|300x300пкс
Лесно се разликува по длабоко расцепената уста, при што аголот на устата е зад очите. Зашилената муцка се протега надвор од долната вилица. Има разгранета опашка и една грбна перка, а телото е заоблено и тенко. Рекордната тежина за една риба е 49 грами. Максималната пријавена должина е 21 см но 13.5 см е потипична должина. Има сребрен долен дел и син, зелен или сив грб и страни. Сребрената лента по должината на страната исчезнува со текот на времето.

## Живеалиште и екологија
Европската сардела е крајбрежен пелагичен вид; во лето, обично живее во вода длабока околу 50 метри (иако, во Медитеранот, оди до длабочина од 200 метри во зима), а може да оди и до 400 метри. Бидејќи поднесува различни концентрации на соленост, може да живее во вода со соленост од 5–41  PSU (соленоста на морската вода е обично 35 PSU). Затоа може да живее во средно солена вода во лагуни, естуари и езера. 

Европските сардели јадат планктон, претежно копеподи и јајца и ларви од риби, мекотели и цирипеди. Тие се преселници, често патуваат кон север во лето и кон југ во зима. Тие формираат големи јата.

Европските сардели се храна за многу видови риби, птици и морски цицачи.

## Животен циклус
Видовите се размножуваат во топли периоди од околу април до ноември, во зависност од температурата. Некои локални подпопулации имаат посебни места за мрестење и затоа се генетски различни, иако местата за мрестење се менуваат. Некои се мрестат во слатководни области. Обликот на јајцата е елипсоиден до овален. Јајцата лебдат како планктон во горните 50 метри од водата околу 24-65 часа пред да се изведат. Изведените ларви се проѕирни и растат брзо; една година подоцна, во малку веројатниот случај да преживеат, тие ќе бидат 9 до 10 см долги. Женките се поголеми од мажјаците. Кога ќе достигнат должина од 12 до 13 см, тие се мрестат за прв пат. Истражување во југозападна Африка не пронајде примероци постари од три години. 

## Распостранетост

### Европа
мини|Јато од европски сардели
Европските сардели (гавроси) се изобилни во Средоземното Море, а порано и во Црното и Азовското Море. Тие редовно се ловат на бреговите на Бугарија, Хрватска, Франција, Грузија, Грција, Италија, Албанија, Романија, Русија, Шпанија, Турција и Украина. Ареалот на видот се протега и атлантскиот брег на Европа, јужно од Норвешка. Во зима е чест кај Девон и Корнвол (Обединето Кралство), но досега не е фатена во таков број што би била од комерцијално значење.

#### Зуидерзи и Ламанш
Порано, тие биле ловени во голем број покрај брегот на Холандија во лето, кога влегувале во Ваденското Море и Зидерз. По затворањето на Зидерз, тие сè уште биле пронајдени во Ваденското Море до 1960-тите. Тие биле ловени и во естуарот на Шелда.

Постои причина да се верува дека сарделите на западниот крај на Ламанш во ноември и декември мигрираат од Зидерз и Шелда на есен, враќајќи се таму следната пролет. Се верувало дека тие се изолирана популација, бидејќи никој не доаѓа од југ во лето за да го окупира Ламанш, иако видот постои покрај брегот на Португалија. Објаснувањето се чини дека е тоа што во лето, плитките и копнени води на Зуидерзе и морето покрај холандскиот брег се потопли од крајбрежните води покрај Британија, па затоа инчуните можат подобро да се мрестат и да го одржат својот број во потоплите холандски води.

Холандските природонаучници на бреговите на реката Зидерз први го опишале нивното размножување и развој. Мрестењето се одвива во јуни и јули. Јајцата се пловни и проѕирни како повеќето јајца од риба, но се невообичаени по тоа што се во облик на колбас, наместо во форма на топка.  Ларвите се изведуваат два или три дена по оплодувањето и се ситни и проѕирни. Во август младите примероци, 38 до 89 мм во должина, се наоѓаат во Зидерз, и овие мора да потекнуваат од мрестењето од претходното лето.

#### Медитеранско, Црно и Азовско Море
[мини|Европските сардели формираат формација на мамка во [Лигурско Море|Лигурското Море, Италија]]
Во областите околу Црното Море, европската сардела се нарекува *гаврос* (Γαύρος) на грчки, *хамсие* на романски, ქაფშია (*Капшија*) или ქაფშა (*Капша*) на грузиски, *хамси* на турски, *хапси* на понтиски дијалект на турскиот јазик, *хапсија* (множина) на понтиски грчки, Хапхија на лазски, *хамсия* (*хамсија*) на бугарски и *хамса* (*хамса*) на руски и украински . Неговото старогрчко име било ἀφύη, *афиē*, подоцна латинизирано во *апиува*, оттука и стандардниот италијански *acciuga* и хрватскиот *inćun* преку џеновскиот дијалект *anciúa* . Современиот грчки јазик го користи и αντζούγια *antsúya*, варијанта на џеновската форма, за преработени – за разлика од свежите *gávros* – производи од инчуни.

Возрасните инчуни од Црното Море можат да достигнат околу 12 до 15 см. Во лето, рибата мигрира на север кон топлите плитки води на Азовското Море за да се храни и да се размножува, враќајќи се во длабочините за зимата мигрирајќи низ Керчкиот Проток. За време на миграцијата, рибите се движат во огромни јата и активно се ловени од галеби и делфини. Рибата сочинува значителен дел од риболовот и индустриите за преработка на риба, конзервирани или замрзнати. Во Турција, тоа е основна храна во локалната црноморска кујна, широко користена во јадења во тава, печива, дури и како десерт. Во Бугарија, *хамсијата* традиционално се пржи и се служи во евтини ресторани за брза храна покрај брегот, обично со пиво. Од 1990-тите, доминантната позиција на пржената *хамсија* бледнее, но сепак е популарна. Во Шпанија, тие се нарекуваат „анчоа“ или „бокерон“, кога се јадат кисели. Тие се толку типични во Малага што жителот на овој андалузиски град се нарекува и „бокерон“.

Популациите на сардели во Медитеранот биле сериозно намалени во 1980-тите поради инвазивниот реброносец *Mnemiopsis leidyi*, која ги јаде јајцата и младите, а оттогаш тие се стабилизираа, иако на многу пониско ниво.

## Рибарство
[лево|мини|Глобално производство на европски инќуни (''Engraulis encrasicolus'') во илјади тони од 1950 до 2022 година, според податоците на [Организација за храна и земјоделство на ООН|ФАО]]
МСЗП смета дека рибниот фонд е изобилен и целосно искористен, и дека има потреба од внимателно следење. Овој меѓународен вид нема договорен план за управување.

Локалните популации флуктуираат и покажале големи флуктуации во минатото. Овие флуктуации не се добро разбрани. Некои минати намалувања се должат на еколошки проблеми, прекумерен локален риболов и инвазивни видови од баластните води. *Mnemiopsis leidyi* е инвазивен вид кој јаде јајца од европската сардела. Некои минати флуктуации веројатно се должат на климатските промени.

## Човечка исхрана
[мини|''Engraulis encrasicolus'' на излог во [Турција.]]
Европските сардели се широко распространети. Сарделите се сметаат за мрсна риба; тие имаат солен, силен вкус. Некои луѓе ги јадат живи. Европските сардели се продаваат свежи, сушени, пушени, солени, во масло, замрзнати, конзервирани и преработени во рибино брашно и рибино масло.  Бидејќи се лесни за конзервирање, тоа ги направило традиционален производ за трговија на долги релации. Инчуните се користат и како мамка за риболов. 

## Наводи

Категорија:Риби на Европа
Категорија:Незагрозени видови според МСЗП