Хаплогрупа X (мтДНК)

**Хаплогрупата X** — човечка митохондриска ДНК (мтДНК) хаплогрупа. Ја има во Северна Америка, Европа, Западна Азија, Северна Африка и Африканскиот Рог.

[мини| Карта на големи човечки преселби базирана на [Митохондриска ДНК|mtDNA .]]
Хаплогрупата X се оддалечила од хаплогрупата N, пред околу 30.000 години (непосредно пред или за време на Последниот глацијален максимум). Таа е предок на поткладовите X2 и X1, кои настанале  16-21 илјади и  14-24 илјади години, соодветно.

## Распространетост
Хаплогрупата X се наоѓа кај приближно 2% од домородните Европејци, и 13% од сите домородни северноамериканци. Дополнително, Хаплогрупата е присутна кај околу 3% од Асирците, со високи концентрации и во Ерзурум, Турција. Имено, хаплогрупата е особено честа, со 14,3%, меѓу домородците на оазата Бахарија (Западна Пустина, Египет). Поткладот X1 е многу поредок и е во голема мера ограничен на Северна Африка, Африканскиот Рог и Блискиот Исток.

Се смета дека поткладот X2 претрпел големо ширење и распространување на населението околу или веднаш по последниот глацијален максимум, пред околу 20.000 години. Посилно е застапена на Блискиот Исток, Кавказ и јужна Европа, а нешто помалку застапена во остатокот од Европа. Највисоки концентрации се најдени во Оџибвите (25%), Сијкусите (15%), Ну-Ча-Нултите (12%), Грузија (8%), Оркните (7%) и меѓу друзите во асирската заедница во Израел (27%). Поткладовите на X2 не се присутни кај јужноамериканските населенија на Американците. Најстариот познат човек поврзан со X2 е Човекот Кеневик, чии останки биле откриени водржавата Вашингтон и датираат околу 9000 години.

### Археогенетика
Хаплогрупата X е пронајдена во разни други примероци на коски кои биле анализирани за древна ДНК, вклучувајќи примероци поврзани со линеарната грнчарска култура на Големата унгарска раминина (X2b-T226C, Гарадна-Елкеруло  локација 2, 1/1 или 100%), линеарна грнчарска култура (X2d1, -Сонтагсфелд, 1/22 или ~5%), и Ибериско бакарно време (X2b, Ла Кабола, 1/3 или 33%; X2b, Ел Сотилјо, 1/3 или 33%; X2b, пештерата Ел Мирадор, 1 /12 или ~8%). Абел-бет-маха 2201 бил човек кој живеел помеѓу 1014 и 836 п.н.е. за време на железното време на Левант и бил пронајден во регионот кој денес е познат како Абел Бет Мака, Метула, Израел. Тој бил поврзан со галилејската културна група. Неговата директна мајчинска линија припаѓала на мтДНК хаплогрупата X2b. Хаплогрупата X е пронајдена во древна Асирија и древните египетски мумии ископани на археолошкото наоѓалиште Абусир ел-Мелек во Блискиот Египет, кои датираат од доцното Ново Кралство и римскиот период. Откриени се и фосили ископани на местото Келиф ел-Боруд од доцниот неолит во Мароко, кои се датирани на околу 5.000 години, кои го носат поткладот X2.

### Друзи
Во Евроазија, најголемата честота на хаплогрупата **X** е забележана кај Друзите, малцинско население во Израел, Јордан, Либан и Сирија, исто толку во X1 (16%) како во X2 (11%). Друзите, исто така, имаат голема разновидност на X лозата. Овој модел на хетерогено родителско потекло е во согласност со традицијата на Друзите. Галилејските Друзи претставуваат популациона изолација, така што нивната комбинација на висока честота и разновидност на X означува филогенетски рефугиум, обезбедувајќи примерок од генетскиот пејзаж на Блискиот Исток пред современата доба.

### Северна Америка
Хаплогрупата X е исто така една од петте хаплогрупи кои биле пронајдени кај домородните народи на Америка. (имено, потклад X2a).

Иако се јавува само на честота од околу 3% за вкупното домородно население на Америка, таа е поголема хаплогрупа во Северна Америка, каде што кај Алгонквините сочинува до 25% од типовите мтДНК. Таа е исто така присутна во помал процент на запад и југ од оваа област - меѓу Сијуксите (15%), Ну-чах-нултите (11%-13%), Навахо (7%) и Јакамите (5 %). Во Латинска Америка, хаплотипот X6 бил присутен кај Тарахума 1,8% (1/53) и Хујхол 20% (3/15)  X6 и X7 биле пронајдени и кај 12% кај народот Јаномани.

За разлика од четирите главни домородните американски мтДНК хаплогрупи (A, B, C, D), X не е силно поврзана со Источна Азија. Главната појава на Х во Азија откриена досега е кај народот Алтајци во Сибир.

Една теорија за тоа како X хаплогрупата завршила во Северна Америка е дека луѓето што ја поседувале групата, мигрирале од средна Азија заедно со хаплогрупите A, B, C и D, од предок од регионот Алтај во Средна Азија. Две секвенци од хаплогрупата X2 биле земени источно од Алтај меѓу Евенките од Среден Сибир. Овие две низи припаѓаат на X2* и X2b. Неизвесно е дали тие претставуваат остаток од преселбата на X2 низ Сибир или имаат понов влез.

Ова релативно отсуство на хаплогрупата X2 во Азија е еден од главните фактори што се користат за поддршка на хипотезата на солитрејската култура во текот на раните 2000-ти. Таа хипотеза претпоставува дека хаплогрупата X стигнала до Северна Америка со бран на европска преселба што произлегла од солитрејската култура, култура од камено доба во југозападна Франција и во Шпанија, со брод околу јужниот раб на Арктичкиот леден пакет пред околу 20.000 години. Од подоцнежните 2000-ти и во текот на 2010-тите, доказите се свртеле против оваа хипотезата, бидејќи не било пронајдено присуство на мтДНК предок на X2a во Европа или на Блискиот Исток. Новите лози X2a и X2g не се изведени од лозата на стариот свет X2b, X2c, X2d, X2e и X2f, што укажува на раното потекло на лозата на Новиот свет „*веројатно на самиот почеток на нивното ширење и ширење од Блискиот Исток*“. Студија од 2008 година дошла до заклучок дека присуството на хаплогрупата X во Америка не ја поддржува преселбата од Европа од солитрејскиот период. Лозата на хаплогрупата X во Америка не е изведена од европски потклад, туку претставува независен потклад, означен како X2a. Поткладот X2a не е пронајден во Евроазија и најверојатно се појавил кај раното палеоиндиско население, пред околу 13.000 години. Базална варијанта на X2a е пронајдена во фосилот Човекот Кеневик (пред околу 9.000 години).

## Поткладови
### Дрво
Ова филогенетско дрво на хаплогрупата X поткладови се заснова на трудот на Манис ван Овен и Манфред Кајзер *Ажурирано сеопфатно филогенетско стебло на глобалната варијација на човечката митохондриска ДНК*  и последователните објавени истражувања.

* X
** X1
*** X1a
**** X1a1
*** X1b
*** X1c
** X2
*** X2a
**** X2a1
***** X2a1a
***** X2a1b
**** X2a2
*** X2b
**** X2b1
**** X2b2
**** X2b3
**** X2b4
**** X2b5
**** X2b6
**** X2b7
**** X2b8
*** X2c
**** X2c1
**** X2c2
****
*** X2d
*** X2e
**** X2e1
***** X2e1a
****** X2e1a1
******* X2e1a1a
**** X2e2
***** X2e2a
*** X2f
*** X2g
*** X2h

## Наводи

## Дополнителна литература

* 
* 
* 
* 
* 
* 

X