Јан Мартел

**Јан Мартел**, (роден на 25 јуни 1963 година) е канадски автор кој го напишал романот *Животот на Пи*, добитник на Букеровата награда, меѓународен бестселер објавен на повеќе од 50 територии. Романот има продадено повеќе од 12 милиони примероци ширум светот и поминал повеќе од една година на листите на бестселери на Њујорк Тајмс и меѓу многу други најпродавани листи. *Животот на Пи* бил адаптиран за филм во режија на Анг Ли, собрал четири Оскари вклучувајќи ја и најдобрата режија и добитник на наградата Златен глобус за најдобра оригинална музика.

Мартел е автор и на романите *Високите планини на Португалија*, *Беатриче и Вергилиј*, и *Себе*, збирката *раскази Факти зад Хелсиншкиот Рокаматиос* и збирка писма до премиерот на Канада *101 писмо до премиерот*. Добитник е на голем број книжевни награди, вклучувајќи ја наградата Хју Мекленан за белетристика во 2001 година и Азиската/тихоокеанската американска награда за литература во 2002 година.

Мартел живее во Саскатун, Саскачеван, со писателката Алис Куиперс и нивните четири деца. Неговиот мајчин јазик е францускиот, но пишува на англиски.

## Ран живот
Мартел е роден во Саламанка, Шпанија, во 1963 година од француско-канаѓани Емил Мартел и Никол Перон кои студирале на Универзитетот во Саламанка. Неговата мајка била запишана на шпански студии додека неговиот татко работел на докторат на шпанскиот писател Мигел де Унамуно. Семејството се преселило во Коимбра, Португалија, веднаш по неговото раѓање, потоа во Мадрид, Шпанија, потоа во Фербенкс, Алјаска и на крајот во Викторија, Британска Колумбија; неговиот татко предавал на универзитетите во Алјаска и Викторија. Неговите родители се приклучиле на канадската служба за надворешни работи, и тој израснал во Сан Хозе, Костарика, Париз, Франција и Мадрид, Шпанија, со престој во Отава, Онтарио, помеѓу службите на неговите родители. Мартел ги завршил своите последни две години од средното училиште на Тринити колеџот во Порт Хоуп, Онтарио, и завршил додипломски студии по филозофија на Универзитетот Трент во Питерборо, Онтарио.

## Кариера
Делото на Мартел првпат се појави во печатена форма во 1988 година во *„Малахат ривју“* со неговиот расказ *„Господин Али и творецот на буриња“*. Малахат Ривју, исто така, во 1990 година го објави неговиот расказ *Фактите зад хелсинките Рокаматиос*, за кој ја доби Џурни наградата во 1991 година и која беше вклучена во Антологијата на наградата Пушкарт од 1991 до 1992 година. Во 1992 година, Малахат го објави својот расказ *Времето кога го слушнав гудачкиот концерт на војникот Доналд Џ. Ранкин со една нескладна виолина, од американскиот композитор Џон Мортон*, за кој освои златна награда од Националното списание. Културното списание *Бордер Кросингс* го објави неговиот расказ *Индустриска величественост* во 1993 година. Истата година, една книжарница во Отава, каде што Мартел одржал читање, издала рачно изработено, ограничено издание на некои од неговите приказни, *Седум приказни.*

Мартел му припишува заслуга на Канадскиот совет за уметности што одигра клучна улога во поттикнувањето на неговата кариера, доделувајќи му грантови за пишување во 1991 и 1997 година. Во белешката на авторот за неговиот роман *Животот на Пи*, тој им се заблагодарил и напишал: „...Ако ние, граѓаните, не ги поддржуваме нашите уметници, тогаш ја жртвуваме нашата имагинација на олтарот на суровата реалност и завршуваме да не веруваме во ништо и да имаме безвредни соништа“.

Во 1993 година, Knopf Canada објавила збирка од четири раскази на Мартел. На првото објавување, колекцијата се појавила во Канада, ОК, Франција, Холандија, Италија и Германија.

Првиот роман на Мартел, *Себе*, бил објавен во 1996 година во Канада, Велика Британија, Холандија и Германија.

Вториот роман на Мартел *Животот на Пи*, бил објавен на 11 септември 2001 година и бил награден со Букеровата награда во 2002 година, меѓу другите награди, и станал бестселер, поминувајќи 61 недела на листата на бестселери на Њујорк Тајмс. Мартел претходниот ден бил во Њујорк, а на 10-ти вечерта заминал во Торонто за да го објави својот роман следното утро. Тој делумно бил инспириран да напише приказна за споделување чамец за спасување со диво животно откако ја прочитал рецензијата за новелата *Макс и мачките* од бразилскиот автор Моацир Склиар во Њујорк тајмс бук ривју . Мартел добил одредени критики од бразилскиот печат бидејќи не се консултирал со Склиар. Мартел истакнал дека не можел да украде од дело што сè уште не го прочитал, и доброволно призна дека е под влијание на рецензијата на делото на Склиар од Њујорк Тајмс и му се заблагодари во белешката на авторот за *Животот на Пи*. *Животот на Пи* подоцна бил избран за изданието во 2003 година на натпреварот СиБиСи радио, *Канада чита (анг:Canada Reads)*, каде што бил промовиран од авторката Ненси Ли. Неговиот француски превод, *Histoire de Pi*, бил вклучен во дебитантската француска верзија на натпреварот Ле комбат де ливрес во 2004 година, застапен од пејачката Луиз Форестие.

Мартел бил гостин професор на Самуел Фишер на Институтот за компаративна книжевност, Слободниот универзитет во Берлин во 2002 година, каде што предавал курс насловен „Животното во литературата“. Тој потоа поминал една година во Саскатун, Саскачеван, од септември 2003 година како резидентен писател на јавната библиотека Саскатун. Мартел соработувал со Омар Даниел, резидентен композитор на Кралскиот конзерваториум за музика во Торонто, на парче за пијано, гудачки квартет и бас. Композицијата, *You Are Where You Are*, е заснована на текст напишан од Мартел, кој вклучува делови од разговори со мобилен телефон од обичен ден.

Од 2005 до 2007 година, Мартел беше визитинг научник на Универзитетот во Саскачеван.

*Беатриче и Вергилиј*, неговиот трет роман, излегол во 2010 година. Делото е алегориска слика за холокаустот, обидувајќи се да му пристапи на периодот не преку објективот на историското сведоштво, туку преку имагинативна синтеза. Главните ликови во приказната се писател, таксидер и две плишани животни: црвен мајмун завивач и магаре.

Од 2007 до 2011 година, Мартел водел книжевен клуб со тогашниот премиер на Канада, Стивен Харпер, испраќајќи му на премиерот по една книга на секои две недели во период од четири години, вкупно повеќе од сто романи, драми, збирки поезија, графички романи и книги за деца. Писмата биле објавени како книга во 2012 година, *101 писмо до премиерот*. Полскиот магазин *Хистмаг* го навел како инспирација зад нивното подарување на десет книги на премиерот Доналд Туск, кои биле донирани од нивните издавачи и избрани од читателите на списанието. Туск реагирал многу позитивно.

Мартел бил поканет да биде член на Кралското друштво за литература во 2014 година. Тој бил член на Одборот на гувернери на Јавната библиотека Саскатун од 2010 до 2015 година.

Неговиот четврти роман, *Високите планини на Португалија*, бил објавен на 2 февруари 2016 година. Раскажува за три лика во Португалија во три различни временски периоди, кои се справуваат со љубовта и загубата секој на свој начин. Книгата била на листата на бестселери на Њујорк Тајмс во првиот месец од објавувањето.

## Објавени дела

* *Седум приказни* (1993)
* *Фактите зад Хелсиншкиот Рокаматиос* (Збирка од четири раскази, вклучувајќи ја и насловната приказна) (1993)
* *Себе* (1996)
* *Животот на Пи* (2001)
* *Последен пат ги јадевме децата* (Кратка приказна) (2004)
* *Беатриче и Вергилиј* (2010)
* *101 Писма до премиерот: Целосните писма до Стивен Харпер* (2012)
** Првите 55 предлози за книги се достапни како *Што чита Стивен Харпер?* (2009)
* *Високите планини на Португалија* (2016)

## Награди и признанија

### ''Високите планини на Португалија''

* Бестселер на Њујорк Тајмс 2016 година

### ''Беатриче и Вергилиј''

* Бестселер *на Њујорк Тајмс* 2010 година
* Бестселер на *Бостон глоуб*
* Бестселер на *Лос Анџелес Тајмс*
* Бестселер на *Минеаполис Стар Трибјун*
* Национален бестселер бр. 1 во Меклинс
* Бр. 1 бестселер во *Торонто Стар*
* Лонг листа за Меѓународната книжевна награда во Даблин за 2012 година
* *Фајненшл тајмс* 2010 белетристика на годината

### ''Животот на Пи''

* Добитник на Букеровата награда за фикција во 2002 година
* Листа на бестселери на Њујорк Тајмс 2002–03 (61 недела)
* Добитник на Азиската/тихоокеанската американска награда за литература 2002 година
* Добитник на наградата Хју Мекленан за фикција 2001 година
* Добитник на наградата Боке 2003 (Јужна Африка)
* Добитник на Дојче бухерпрајс, 2004 година
* Победник на Ла Прес При ду Гранд Публиц  2003
* Победник во категоријата Scene It Read It на Ковентри инспирејшн бук авордс 2014
* Куил енд Куајр Најдобра книга од 2001 година

### „Фактите зад Хелсиншките Рокаматиос“ (краток расказ)

* Добитник на Џурни наградата во 1991 година

## Филмски адаптации

* ''Животот на Пи'', во режија на Анг Ли во 2012 година и добитник на повеќе награди. Мартел накратко се појавува како статист, седи на клупата во паркот преку езерцето додека Ирфан Кан (Пи) и Раф Спал (го игра Јан Мартел) разговараат.
* Неговиот расказ *Последни ги јадевме децата* бил адаптиран како независен филм од Ендрју Цивидино.
* *Manners of Dying*, во режија на Џереми Питер Ален во 2004 година.
* *Фактите зад Хелсиншките Рокаматиос*

## Театарски адаптации

* *Беатриче и Вергилиј*, адаптирана од Линдзи Кокрајн и режија на Сара Гартон Стенли во Фактори театар, Торонто во 2013 година.
* „Фактите зад Хелсиншките Рокаматиос“
* *Животот на Пи*, адаптирана од Лолита Чакрабарти и режија на Макс Вебстер во театарот Крусибл во Шефилд. Оваа адаптација користи кукли контролирани од актерската екипа за да ги претстават животните од приказната. Траела од 28 јуни до 20 јули 2019 година.

## Влијанија
Мартел во голем број интервјуа изјавил дека *[[Божествена комедија|Божествената комедија]]* на Данте е најимпресивна книга што некогаш ја прочитал. Зборувајќи за неговата најнезаборавна книга од детството, тој се присетува на *Le Petit Chose* од Алфонс Додет. Рече дека ја прочитал кога имал десет години и дека првпат нашол книга толку потресна што го трогнала до солзи.

Неговите писателски влијанија вклучуваат Данте Алигиери, Франц Кафка, Џозеф Конрад, Николај Гогољ, Синклер Луис, Моацир Склиар, Томас Харди, Лео Толстој, Алфонс Додет, Џ.М. Котзи и Кнут Хамсун.

## Почести

## Наводи

## Надворешни врски

* Yann Martel at British Council: Literature
* 
* Archives of Yann Martel http://central.bac-lac.gc.ca/.redirect?app=fonandcol&id=3721039&lang=eng [Yann Martel fonds, R15931)] are held at Library and Archives Canada

Категорија:Членови на Кралското книжевно друштво
Категорија:Добитници на Букеровата награда
Категорија:Родени во 1963 година
Категорија:Канадска литература