Поимник на класична музика

Поимникот содржи поими првенствено поврзани со класичната музика. Повеќето поими се италијански и тие, како и другите странски зборови, ќе бидат напишани *со [[курзив]]*. Неиталијанско потекло ќе биде наведено во описот. На некои места [во квадратни загради] се дава изговор или дополнително објаснување. 

## A

; *а капела (a cappella)*
: &#x2192; капела

; *акцелерандо, акц.* *(<span id="accelerando">accelerando, acc., accel.)</span>*
: Ознаки во партитурата за постепено забрзување на темпото. Спротивно: *ритардандо*.

; *адаџо (adagio)*
: Обележување на темпото : бавно, лесно, експресивно (66–76 о/м).

; *ад либитум. ад либ. (ad libitum, ad lib.)*
: Од латински: *ad libitum* - слободно, по волја. Ознака дека некои делови или ставки може да се изостават или дека изборот на инструмент или темпо е слободен. Синоним на италијански е *а пјачере* (a piacere).

; *аџитато (agitato)*
: На италијански = возбудено, немирно е знак за интерпретација. Обично се врзува за ознаките на темпото *анданте* или *алегро*, кои потоа треба да се свират малку побрзо.

; *маркато*
: Ознака во партитурата што покажува дека одредена нота, акорд или пасус треба да се свири погласно и посилно од соседните ноти. Во партитурата, зборот може да се напише над или под линијата на нотата или да се означи со знакот **&#x2227;** над или под главата на нотата. Ова е всушност погласен акцент.

; акомпанира
: Акомпонира и дериватна акомпањон се зборови преземени од францускиот јазик, *accompagner* - придружува и *compagnon* - придружник. Вообичаено, овие поими опишуваат музичар кој, најчесто на пијано, придружува или соработува со друг музичар, без да има подредена улога, како што подразбираат поимите „придружува“ и „придружник“.

; акорд
: Акорд значи три или повеќе ноти со различна висина кои звучат истовремено. Не сите музички инструменти можат да свират акорд и со нив тоновите се свират еден по друг (арпеџо), така што звучат речиси истовремено.

; *ал, ала (al, alla)*
: Предлог со две значења: до или како (на начинот, во стилот). Се користи со други изрази, *ал* пред именките од машки род и *ала* пред именките од женски род. На пример, *al fine* - до крај, *al modo di marcia* = *alla marcia* - во стил на марш.

; *алкуна лиценца (alcuna licenza)*
: „Без ограничување“, се означува како *con alcuna licenza* и значи дека се свири со одредена слобода во времето, слично на *рубато*.

; алелуја
: Алелуја во јудаизмот и христијанството е литургиски восклик на радост во славата Божја. Буквалното значење е „фалете го Јехова“. Како „алелуја“ доаѓа од хебрејскиот *הללו יה* [*halëlū Jāh*]. Обликот на алелуја е преземен од грчкиот *ἀλληλούϊα* [*allēluia*] на исток и од латинскиот *(h)alleluia* во западната варијанта на христијанството. Алелуја се појавува на почетокот и/или крајот на литургиските песни и во миси. Една од најпознатите е Халелуја на Хендл од ораториумот Месија ХВВ 56 (Георг Фридрих Хендел; *Халелуја*, последен хор од вториот дел од ораториумот; *Месија*, ораториум на англиски јазик за оркестар, 4 солисти (САТБ) и хор).

; *алегро (allegro)*
: Знак за темпо: брзо (120–156 о/м )*allegro molto* или *molto allegro* е малку побрз од *алегро*, но во истиот опсег*allegro moderato*, умерено, блиску до *алегро* (116–120 о/м).

; *алегрето (allegretto)*
: Знак за темпо: умерено брзо (112–120 о/м)

; *аморозо, кон аморе (amoroso, con amore)*
: Нежно, милно, со љубов.

; *анданте (andante)*
: Ознака на темпото: како при прошетка, лесно, умерено темпо (76-108 о/м ).

; ансамбл
: Ансамбл (од францускиот *ансамбл* - заедно) е група репродуктивни уметници кои заедно изведуваат уметничко дело (уметнички персонал). Во музиката, ансамблот претставува инструментална композиција со произволна големина (трио, квартет... до симфониски оркестар), или хор, или и двете.

; антракт
: Антракт (фр. *entr'acte* - меѓу + чин) е инструментален дел што се изведува во паузата меѓу чиновите или сцените на музичко-сценските дела, а понекогаш и во театарот. Иако е практично синоним за интермецо, антрактот служи и како увертира во 2. (3. или 4.) чин на музичко-сценското дело. Антрактот служи за поврзување на дејството додека е спуштена завесата (за промена на сценографијата или костимите), за премостување на две дејства или за премин помеѓу различни расположенија на два чина.

; *апасионато (appassionato)*
: Ознака за интерпретација: страсно, заносно.

; *а пјачере (а piacere)*
: Синоним за *ад либитум*.

; арпеџо
: Арпеџо (или arpeggio, италијански *arpa* - харфа, *arpeggio* - како на харфа) е начин на свирење на „скршени“ акорди. Тоновите на акордите се свират една по друга, растечки или опаѓачки. Инструментите кои не можат да свират акорди (монофонични, како флејта или труба) мора да свират акорди на овој начин. Иако името потекнува од харфата на која акордите најчесто се свират со разлагање, харфата може да свири акорди, а тоа е конкретно означено во партитурата како *non arpeggiato*.

; арија
: Арија (*aria* - мелодија) е соло вокална композиција, обично со инструментална придружба. Иако може да се појави како независна **концертна арија**, аријата обично е дел од поголемо музичко дело, обично во опера, а се појавува и во ораториуми и кантати.

; артикулација
: Артикулацијата е начин на поврзување на тонови за да се постигне одреден ефект.

; *асаи (assai)*
: Многу, силно. Се користи со ознаки за темпо, динамика, артикулација, на пр. *алегро асаи* - многу брзо.

; *а темпо (a tempo)*
: Ознака во партитура за враќање на брзината што претходела на успорувањето (*ритардандо*), забрзување (*акцелерандо*) или *рубато*. (Да не се меша со *темпо примо*.)

; *атака (attacca)*
: Упатство на крајот од ставката дека паузата до следната ставка треба да биде кратка или изоставена, без прекин во изведбата.

## B

; *Б*
: **Б** е идентификациски знак за делата на Антонин Дворжак. Ознаката е иницијал од презимето на чешкиот музиколог Јармил Бургаузер, кој во 1960 г. го објавил „Тематски каталог, библиографија, преглед на животот и делата на Антонин Дворжак“ (*Antonín Dvořák - Tematicky katalog, bibliografie, prehled zivota a dila*). Каталогот го содржи точниот хронолошки редослед на делата, за разлика од означувањето на Дворжак за бројот на опусот: издавачите честопати, како уметник кој бил во успон, ставале поголем број опуси заради рекламирање, а самиот Дворжак намерно давал помал број. на делата за да се продадат надвор од договорот со издавачите, затоа се појавуваат повеќекратни броеви на опуси (оп. 12 дури за пет дела!).

; балет
: Балет (од францускиот *ballet*, од италијанскиот *balletto*, деминутив на *ballo* -танц) е назив за музика што изразува дејство со кореографиран танцов сценски облик. Дејството (слично на операта) го изведуваат танчери (балерини и балетани) со танц - пантомима. Балетот може да биде и без дејство („апсолутна музика“). Балетските точки може да се вклучат како епизоди во опера или како илустрација на концертно дело (на пр. валцер).

; баркарола
: Баркарола (итал. *barcarola*, од *barca* - брод) е стилизирана песна на венецијанските гондолиери во 6/8 или 12/8 такт. Мелодијата со мирен карактер евоцира пловење по каналите на Венеција. Во периодот на романтизмот се внесува во операта, а потоа и во вокалната и инструменталната музика. *Belle nuit, ô nuit d'amour* (Убава ноќ, о ноќ на љубовта), дует од 3. чин на операта „Хофманови приказнит“ од Жак Офенбах (fr. *Les contes d'Hoffmann*) , се смета за најпозната баркарола. Таа баркарола била преработена од песната *Komm' zu uns* (дојди кај нас) испеана од хорот на нимфи во 3. чин на Офенбаховата опера „Нимфите на Рајна“ ( *Les fées du Rhin* ).

; барок
: Барокот е музички стил од 1600-тите до 1750 година, по ренесансата и пред класицизмот. Се развива инструменталната музика, замав земаат операта и ораториумот. Поважни композитори се Бах, Хендел, Телеман, Вивалди и многу други.Потекло на зборот: од португалскиот *barocco* - бисер со неправилен облик, зборот влегол во францускиот јазик како *барок* и се користел во истата смисла. Зборот се користи во музиката од 1734 година кога (непознат) критичар на операта на Рамо „Иполит и Аризија“ напишал „*du barocque*“ приговарајќи дека „музиката нема кохерентна мелодија, исполнета е со непрекинати дисонанции, постојано го менува тоналитетот и темпото... “ и подоцна се проширил во целата уметност.

; отчукување
: Отчукување (чешки. *doba*, англ. *beat* [*бит*], fr. *temps*, герм. *Schlag* [*шлаг*], рус. *доля* [*долја*]) е временска мерка на такт. Тоа е попрецизен показател за брзината наизведување на делото. Бројот (отчукувања на метрономот во минута) се наоѓа над ознаката, на пр. *Алегро* (&#x2669; =133), т.е. 133 отчукувања во минута. Доба може да се опише како ритам со кој слушателите чукаат со нозете додека слушаат мелодија.

; бис
: Извик "уште!" (од латински преку италијански: двапати) со кој публиката бара продолжување на изведбата или повторување на дел од програмата. Како именка, означува додаток на вака изведената програма.

; *брио*
: Дополнителна ознака за темпо: живо, полетно.

; *BWV*
: **BWV** е кратенка за ***Bach''' '''-''' Werke '''-''' Verzeichnis'', список на дела на Јохан Себастијан Бах. Го уредил Волфганг Шмидер и го  објавил во 1950 година. Во каталогот се наведени композиции во 13 жанрови (кантати 1-224, мотети 225-231, ... збирка канони и фуги 1079-1080). Додатокот наведува уште три групи композиции: изгубени (1-23), со нејасно потекло (24-155) и композиции што му се припишуваат на Бах, а подоцна се покажало дека не се негови (156-189). Каталогот е дополнет во 1998 година и содржи 1126 композиции и 213 во прилогото.

== C ==

; <span>''c., col, col', colla, con''</span>
: Буквално, предлогот „'''с'''“ (''col'' пред именка од машки род, ''colla'' пред именка од женски род), упатство за начинот на изведба. Се користи со други изрази, на пр. ''con amore'' - со љубов, нежно; ''col legno'' - со дрво, свирење со лакот на [[гудало]]то наместо со струните, со удирање или со влечење.

; <span>''cantabile''</span>
: Певливо, експресивно.

; <span id="cantata">''[[кантата]]''</span>
: Кантата, вокална композиција во неколку ставови, популарна во барокниот период, со инструментална придружба, обично со хор.

; <span>''канцонета''</span>
: Популарна италијанска вокална композиција, настаната околу 1560 година. Кога во18 столетие се проширила вон Италија, добила значење на песна за глас и придружба, обично во секуларен стил.

; <span id="capriccio">''капричо''</span>
: ''Capriccio'' [''капричо''] - хир, ќуд, , расположение, страст, намерност (оттука и нашите усвоени зборови „каприц“ од германскиот ''Kapriza'' и „каприс“ од францускиот ''caprice''). Поимот во музиката претставува наслов на пократка, обично инструментална композиција со ведра, разиграна, обично виртуозна содржина, создадена по „каприц“, а не според формални обрасци. Се јавува уше од 14 век како наслов на музика за клавијатури, подоцна за гудачки или камерни состави, а од 19 век и за оркестарски композиции.

; <span id="concerto"> ''кончерто''
: Концерт (од италијанскиот збор ''concerto'' [''кончерто''], првпат користен во 16 век, веројатно поради комбинацијата на латинските зборови ''conserere'' - да се врзува и ''certamen'' - натпреварување, борба) е композиција која своето денешно значење го стекнала во барокниот период. Обично се пишува за еден инструмент и оркестар (или група инструменти). Поретко се напишани за два инструмента, а во барокниот период популарен тип бил ***кончерто гросо*** (голем концерт) за 3 до 6 соло инструменти (''кончертино'') и ансамбл (''рипиено''). Основата е контрастот (натпреварот) помеѓу еден или повеќе солисти и остатокот од оркестарот. Обично, на крајот од првиот став, солистот изведува каденца. Тие обично имаат три става (брзо - лесно - брзо), поретко четири (брзо - лесно - умерено - брзо), од кои првото, а често и последното, се напишани во таканаречената „сонатен облик“. Друго значење: &#x2192; концерт.

; <span id="concertino">''кончертино''</span>
: Деминутивот ***кончертино*** [''concertino''] означува концерт од помал размер. Во ''кончерто гросо'' во барок, ''кончертино'' значи група солисти спроти остатокот од ансамблот (''рипиено'').

== D ==

; <span id="dc">''Д''</span>
: '''D''' е идентификациски знак на делата на Франц Шуберт. Ознаката е иницијал од презимето на австрискиот музиколог Ото Ерих Дојч, кој во 1951 година во Лондон го објавил ''Schubert: Thematic Catalogue of all his Works in Chronological Order'' (Шуберт: тематски каталог на сите негови дела по хронолошки редослед), т.н. ''Deutsch catalogue'', со поединост за 1515 дела. Ревидиран список бил објавен во Германија во 1978 година.

; <span id="dinamika">[[Динамика (музика)|динамика]]</span>
: Динамиката во музиката го претставува степенот на јачина на тоновите и нивниот однос. Со динамика, композиторот нагласува одредено расположение. Типичен распон на степени е, од најгласните (околу 100 dB) до најтивките (околу 40 dB):
:* ''фортисисимо'' (<span style="font-family: Georgia, Times, 'Times New Roman', serif; font-weight: bold;">''fff''</span>), многу, многу гласно; како викање
:* ''фортисимо'' (<span style="font-family: Georgia, Times, 'Times New Roman', serif; font-weight: bold;">''ff''</span>), многу гласно
:* ''форте'' (<span style="font-family: Georgia, Times, 'Times New Roman', serif; font-weight: bold;">''f''</span>), гласно
:* ''мецо-форте'' (<span style="font-family: Georgia, Times, 'Times New Roman', serif; font-weight: bold;">''mf''</span>), средно гласно; како говор
:* ''мецо-пијано'' (<span style="font-family: Georgia, Times, 'Times New Roman', serif; font-weight: bold;">''mp''</span>), средно тивко; како говор
:* ''пијано'' (<span style="font-family: Georgia, Times, 'Times New Roman', serif; font-weight: bold;">''p''</span>), тивко
:* ''мецо-пијано'' (<span style="font-family: Georgia, Times, 'Times New Roman', serif; font-weight: bold;">''mp''</span>), умерено тивко
:* ''пијанисимо'' (***pp***), потивко
:* ''пијанисисимо'' (<span style="font-family: Georgia, Times, 'Times New Roman', serif; font-weight: bold;">''ppp''</span>), многу тивко; како шепот

: Јачината е релативна, така што истата ознака во различни делови од партитурата не мора да претставува иста јачина, туку го претставува односот на јачините, на пр. <span style="font-family: Georgia, Times, 'Times New Roman', serif; font-weight: bold;">''p''</span> ќе биде потивок од <span style="font-family: Georgia, Times, 'Times New Roman', serif; font-weight: bold;">''mp''</span>. Постепена промена на јачината се означува со зборови и/или знаци (т.н. „шноли“): ''крешчендо'' (развлечено'''&#x3C;''' ) - засилување, ''декрешчендо'' или ''диминуендо'' (развлечено'''&#x3E;''' ) - тишина. Подолу се дадени ознаките за динамика, но во случај на вокални композиции тие можат да бидат и над музичките ноти.

; <span id="dirigent">[[диригент]]</span>
: Диригент (од латинскиот ''dirigens'' - кој диригира, контролира) е репродуктивен уметник кој со движења на рацете ја насочува изведбата на вокален, инструментален или вокално-инструментален ансамбл и често користи палка која музичарите полесно ја забележуваат. Понекогаш користи изрази на лицето и движења на телото за да има посугестивен ефект врз оркестарот. За време на пробите, диригентот го подготвува ансамблот интерпретирајќи го музичкиот текст и сопствената интерпретација на музичарите, дава упатства за изведбата, го одредува темпото, динамиката и другите елементи на композицијата. Обезбедува и навремено изведување на одреден музички инструмент. Настапот на концертот е резултат на тие подготовки.

== E ==

; <span>''e, ed''</span>
: Сврзник '''и''', ''e'' пред согласка и ''ed'' пред самогласка. На пример, ''Un poco allegretto e grazioso'', ''Molto allegro ed agitato''.

; <span id="etida">[[етида]]</span>
: Етидa (фр. ''étude'' - учи) е инструментална композиција наменета за усовршување во техниката на свирење. Таа се појавила на почетокот на 19 век со процут на виртуозното свирење, најчесто на технички бараното пијано. Етидите исто така вклучуваат виртуозни претходници за клавијатурни инструменти, некои токати, фантазии и прелудиуми. Иако етидите за пијано се најбројни, етидите се пишувале и за други музички инструменти.

== F ==

; <span>''фјама (fiamma)''</span>
: Пламен. ''con fiamma'' - огнено.

; <span id="filharmonija">[[филхармонија]]</span>
: Филхармонија &#x2248; љубов кон музиката, од старогрчки ''φιλία'' + ''ἁρμονία'' [ ''philía'' + ''хармонија'' ]. Друго име за симфониски оркестар или институција што се занимава со симфониска музика. Исто така, дел од името на некои оркестри - нема разлика меѓу „симфониски“ и „филхармонија“ ниту по состав, ниту по улога, но различни имиња разликуваат два оркестри од исто место, на пример ''Берлинскиот симфоникер'' (Берлински симфониски оркестар) и многу попознатата ''Берлинска филхармонија'' (Берлинска филхармонија).

; <span id="finale">финале</span>
: Последниот став од дело со повеќе ставови (соната, симфонија) или завршна сцена на индивидуален чин во класична опера. Општо: разрешување, кулминација.

; <span>''форте, фортисимо, фортисисимо''</span>
: Гласно, многу гласно, многу многу гласно. &#x2192; динамика.

; <span id="fz">''форцандо, форцато''</span>
: Акцентски знаци во партитурата. &#x2192; сфорцандо, сфорцато; ''форцатисимо'' - позасилено, понагласено.

; <span id="fuga">[[Фуга (музика)|фуга]]</span>
: Фугата (преку италијански, од латински ''fuga'' - бегство, трчај) е сложена композиција во која два или повеќе гласови на различни висини  со техника на имитација ја повторуваат одредена тема според начелата на [[Поимник на класична музика#контрапункт|контрапункт]]. Фугата може да биде независна композиција, често со претходна увертира. Фугата и фугалната структура се користат и во склоп на други форми, како што се [[Поимник на класична музика#кантата|кантати]], [[Поимник на класична музика#миса|миси]], [[Поимник на класична музика#концерт|концерти]], [[Поимник на класична музика#симфонија|симфонии]] или [[Поимник на класична музика#увертира|увертири]]. Конечниот сложен облик на фугата ја дал Ј.С. Бах, а покрај него и Г.Ф. Хендел е познат по неговите вокални фуги.

; <span>''фуриозо''</span>
: Диво, бурно.

== G ==

; <span id="gb">''Г''</span>
: '''G''' е идентификациска ознака на делата на Луиџи Бокерини. Ознаката е иницијал од презимето на францускиот музиколог Ив Жерар (Yves Gérard), кој во 1969 г. го објавил ''Каталогот на Жерар'' во Лондон, список на делата на Луиџи Бокерини. За време на неговиот живот, Бокерини го означил бројот на дела само за 64-те дела што ги објавил, додека каталогот на Жерар содржи 580 дела.

; <span id="gavota">гавота</span>
: Гавота (фр. ''gavotte'', италијански ''gavotta'' ) е јужнофранцуско народно оро со живо темпо во 4/4 такт. Популарен на дворовите на Франција и Англија во 17 и 18 век. Го танцуваат парови во низа или во круг, изведувајќи различни фигури. За неговата популаризација е одговорен Жан Батист Лили, дворскиот музичар на Луј XIV, кој ја вовел гавотата во балетот и операта. После него, многу композитори ја вклучувале во оркестарската [[Поимник на класична музика#свита|свита]], каде што најчесто ја следи [[Поимник на класична музика#сарабанда|сарабандата]].

; генералбас
: ''Генералбас'' (итал. непрекинат, континуиран бас; често само ***континуо***) или басо континуо (германски ''Generalbass'' - генерален бас) е начин на снимање на инструментална придружба во [[Поимник на класична музика#барок|барокот]]. Басовските делови се означуваат само со поединечни ноти или броеви врз основа на кои изведувачите импровизирале придружба. Составот на музичките инструменти исто така им бил препуштен на изведувачите: можело да се вклучат сите музички инструменти што имаат бас-регистер во опсегот на тонови (на пр. виолончело, контрабас, фагот), но барем еден инструмент што може да свири акорди (на пр. клавир, гитара, харфа). Кога во 18 век, се појавила потреба од прецизно и целосно снимање на музиката, ''басо континуото'' било исфрлено од пракса.

== H ==
; <span id="habanera">хабанера</span>
: Хабанера (шпански ''habanera'' или француски ''havanaise'' ['''хаванез'''] - Хавана) е шпанско-кубански народен танц во 2/4 такт со умерено темпо со потекло од Хавана. Се танцува во парови во линија. Датира од 18 век од англискиот дворски танц, подоцна пренесен на францускиот двор. Се здобил со популарност во 19 век со доаѓањето во Латинска Америка, преземање на креолските фолклорни елементи и засновајќи го на африканскиот ритам во Куба. Во средината на 19 век хабанерата влегла во европската уметничка музика, главно од француски и шпански композитори. Познати се ''L'amour est un oiseau rebelle'' на Бизе („Љубовта е бунтовничка птица“, попозната како „хабанера“ од операта „Кармен“) и Ирадиевата ''Ла Палома'' („гулабица“ од 1863 година; Себастијан де Ирадие).

; <span id="hob">''Хоб.''</span>
: '''Хоб.''' е идентификатор што се користи за означување на делата на Јозеф Хајдн. Ознаката е дел од презимето на холандскиот музиколог Ентони ван Хобокен, кој го објавил каталогот ''J. Haydn, Thematisch-bibliographisches Werkverzeichnis'' - J. Haydn, тематско-библиографски каталог на дела. Каталогот во три тома е објавен од 1957 до 1978 година и содржи над 750 дела. Организиран е по категории (I - симфонии (1-108), Ia - увертири (1-16), II - дивертименти во 4 или повеќе делови (1-47), III - гудачки квартети (1-83б)... ) Во рамките на категориите, делата главно следат хронолошки редослед. Пример за означување: „Царска песна“, ''Kaiserlied'' Hob. XXVIа: 43 - 43. дело од категоријата XXVIa - песни во придружба на пијано (вдахновение за оваа песна на Хајдн била песната „Stal se jesem“ од Хрватско Загорје; мелодијата е позната и како „Царска химна“, и била официјална химна на Австрија од 1797 до 1918 година и е актуелна химна на Германија, подоцна била  преработена од Гудачкиот квартет, оп. 76 бр. 3, Хоб. III:77, „Царски“

; <span id="hwv">''HWV''</span>
: '''HWV''' е скратеница од ***H**ändel **-** **W**erke **-** **V**erzeichnis'' - каталог на делата на Георг Фридрих Хендел. Каталогот во три тома е објавен од германскиот музиколог Бернд Базелт меѓу 1978 и 1986 година. Широко е прифатен и употребуван во модерното означување на делата на Хендл, на пр. „Музика на вода“ се состои од три свити: бр. 1 во Ф-дур HWV 348, бр. 2 во Д-дур HWV 349 и бр. 3 во Г-дур HWV 350. Каталогот е тематски, по жанр (1-42 опери, 43-45 и 218 сценска музика, 46-48 и 50-71 ораториуми...) Броевите се движат од 1-612, но не се подредени хронолошки, додека во категориите има хронолошки редослед. Покрај списокот на дела, каталогот за секое дело содржи воведни тактови, како и мноштво дополнителни информации.

== I ==

; <span id="intermeco">интермецо</span>
: Интермецо (итал. ''intermezzo'', од лат. ''intermedium'' - посредник) или **интерлудиум** (лат. ''interludium'' - интерлудиум: ''inter'' - меѓу, ''ludus'' - игра) е инструментален дел што се вметнува меѓу единици во вокални или музичко-сценски дела, а во 19 век и самостојна композиција или дел од поголемо дело. Во операта, меѓу чиновите или сцените се вметнува интермецо за да се премости дејството, слично на [[Поимник на класична музика#антракт|антракт]].

== J ==

== K ==

; <span id="kadenca">каденца</span>
: Каденца (италијански ''cadenza'', од латински ''cadere'' - да падне, да се заклучи) е мелодичен или хармоничен систем со кој се завршува музичка целина. Потекнува од практиката на украсување на завршните тонови, особено во барокната опера, а потоа и на концертите. Тоа бил начин за солистите да ја покажат својата виртуозност, а уште од класицизмот, композиторите и некои истакнати изведувачи ги запишувале своите каденци. Некои композитори не ги запишувале каденците, оставајќи им на изведувачите поголема слобода за импровизација. За време на каденца, придружбата обично паузира, но други музички инструменти може да влезат за кратко време. Обично се јавува на крајот од првата ставка, произволно темпо и времетраење. На крајот од каденцата повторно влегува оркестарот, без или со солист.

; <span id="kadril">кадрил</span>
: Кадрил (фр. ''quadrille'' - четири) е едно од најпопуларните народни и балски танци од 19 век, по потекло од Франција. Го танцуваат четири пара во квадратна формација во пет или шест дела, односно фигури. Музиката е жива во 2/4 или 6/8 такт. Секоја слика содржи теми од 8 такта. Изворните француски имиња и теми се: ''Le Pantalon'' - панталони [популарна француска песна], ABACA, ''L'été'' - лето, ABBA, ''La Poule'' - кокошка, ABACABA, (само во виенска варијанта ''La Trénis'', презиме на учител по танц, ABBA), ''La Pastourelle'' - пастирка, ABCBA, ''Finale'', [[Поимник на класична музика#галоп|галоп]] во слободна форма. Во Виена станал популарен благодарение на семејството Штраус, целото семејство напишало бројни квадрили, од кои само Јохан (помладиот) напишал 15.

; <span id="kajda">кајда</span>
: Кајда е збор од арапско потекло (''qāida'' - ред, мелодија) кој дошол во македонскиот јазик од турскиот јазик (''kaide''). Може да значи: нота (арх.), мелодија или народна песна во два стиха. Тоа е дериват **на лисици**, тетратка со ноти .

; <span id="kanon">[[Канон (музика)|канон]]</span>
: Канон (гр. ''κανών'' - стебленце од трска што служело како мерка за должина, па оттука: мерка, правило, пропис) е вид повеќегласна вокална или оркестарска композиција што ја користи техниката на строга имитација: водечкиот глас (лат. ''dux'') ја воведува темата која потоа се подражава по одредено време од еден или повеќе придружници (''comes''), со што се создава повеќегласје.

; <span id="kantata">[[кантата]]</span>
: Кантата (итал. ''cantata'' - испеана, од ''cantare'' - пее) е повеќеделна вокална композиција за еден или повеќе гласови и инструментална придружба. Се развила на почетокот на 17 век за соло глас и [[Поимник на класична музика#генералбас|генералбас]], подоцна се состоела од неколку арии со соодветни [[Поимник на класична музика#рецитатив|рецитативи]] и сè пообемни инструментални воведи и [[Поимник на класична музика#риторнело|риторнела]], а во [[Поимник на класична музика#класицизам|класицизмот]] станала концертно дело што се приближувало по содржина и обем до [[Поимник на класична музика#ораториум|ораториумот]].

; <span id="kapela">капела</span>
: Капела (лат. ''cappella'', деминутив од ''cappa'' - наметка со качулка) првично (околу 800 година) се викал црковниот хор што вежбал и пеел во капелата. Подоцна, истото име се користело за вокално-инструменталниот ансамбл во црквата, а од времето на барокот речиси исклучиво за оркестарот. Поимот ***а капела*** се користи за хор кој пее без инструментална придружба, како и за таква вокална композиција. Изведенките **капелник** и **капелмајстар** (германски: ''Kapellmeister'' ) се користат за диригент на оркестар или хор-мајстор.

; <span id="kapric">каприц</span>
: &#x2192; капричо

; <span id="teatar">[[Драмска уметност|театар]]</span>
: Театар (од старогрчки ''θέατρον, théatron'' - гледалиште) е културна и уметничка установа наменета да одржува изведби на сценски уметности (опера, балет, говорни и други претстави) на затворен или отворен простор. Во потесна смисла, театарот (театарската претстава) е говорна претстава (драма, комедија).

; <span id="klaka">клака</span>
: Claque (фр. ''claque'' од ''claquer'' - плеска) е организирана група на луѓе, кои обично се платени да аплаудираат или свират за време на претставата во театарот, со што влијаат на публиката, па дури и на самата претстава. Членот на клаката се нарекува **клакер**.

; <span id="klasicizam">класицизмот</span>
: Класицизмот (од француски ''classicisme'', според латински: ''classicus'' - што припаѓа на највисоката класа, на идеал) е музички стил од раздобјето помеѓу 1730 и и во 1820 година, а делумно се преклопува со претходниот барок и последователниот романтизам. Музиката на класицизмот станува полесна и помалку сложена, галантен стил ја заменува достоинствената сериозност и грандиозност на барокот. Музичкото жариште се движи од Италија кон север и запад од Европа. Заедно со приватните настапи за аристократијата, почнале да се појавуваат и јавни концерти. Најистакнати претставници се Хајдн, Моцарт и Бетовен, од таканаречениот „виенски класицизам“.<br /><br />„Класик“ е изведен поим, но не е поврзан само со раздобјето на класицизмот, туку со раздобјето од средниот век до денес, и ги претставува врвните достигнувања на одделни композитори во различни стилски периоди.<br /><br />''Trivia'': Бетовен е првиот музичар што ја „симнува периката“ (задолжителна на дворовите) - повеќе не е платен дворски слуга, туку независен уметник.

; <span id="klasika">[[класична музика]]</span>
: Класична музика е поим што се користи за означување на одреден вид европска музика од раздобјето од ренесансата до романтизмот, односно од 16 до почетокот на 20 век (иако неговите корени датираат од средниот век, а продолжува и во 20 и 21 век). Поимот потекнува од едно раздобје на таква музика, класицизмот. Имињата „сериозна“ или „уметничка“ музика, кои понекогаш се користат, не се сосема точни: често таквата музика не е сериозна, а поимот „уметничка“ не е ограничен само на класичната музика. Класичната музика обично ја пишуваат обучени композитори врз основа на одредени правила. Класичната музика се разликува по раздобјата на создавање (средновековна, ренесансна, барокна...), по намената (световна, сакрална), по начинот на изведба (вокал, инструментална), по облиците (симфонија, концерт, опера), како и други особености.

; <span id="koda">кода</span>
: Кода (од класичен латински ''кауда'', преку вулгарен латински и италијански ''код'' - буквално „опашка“) е музички пасус што завршува музичко парче или движење. Може да содржи само неколку такта, но и цела тематска епизода, како резиме или осврт на претходно изложениот материјал. Во музичката нотација, знакот за кода се става на почетокот на кодата и служи како знак за навигација (на пр. за повторување на ''Dal segno al Coda'' - од знакот до кодата).

; <span id="koncert">[[концерт]]</span>
: 1. Поопширно музичко дело за инструменти и оркестар ( &#x2192; ''кончерто'').
: 2. Јавна изведба на инструментални или вокални композиции пред публика. До класицизмот биле привилегија на аристократијата на приватните приредби, а во романтизмот во средината на 19 век вообичаено биле јавни.<br />

; <span id="koncertmajstor">концерт-мајстор</span>
: Концерт-мајсторот (германски: ''Konzertmeister'') е првиот (''primus/prima inter pares'' - прв/прв меѓу еднаквите) музичар во оркестарот. Во симфонискиот оркестар оваа функција ја има првата виолина, а воедно е и принципал на секцијата на први виолини. По диригентот, таа е втора најважна водечка улога во оркестарот. Концерт-мајсторот служи како посредник помеѓу оркестарот и диригентот. Работите на концерт-мајстор се многубројни, на пр. тој го воведува оркестарот во салата, раководи со штимањето, изведува виолински солистички делови, го одредува начинот на свирење на виолинската секција и на други начини му помага на диригентот во водењето на оркестарот. Концерт-мајсторот заедно со неговиот заменик седи пред првиот музички држач, лево од диригентот, најблиску до публиката.

; <span id="kontrapunkt">контрапункт</span>
: Контрапункт (лат. ''punctus contra punctum'' - точка против точка, т.е. нота против нота) е техника на поврзување на две или повеќе музички линии кои се мелодички и ритмички независни, но се меѓусебно хармониско зависни. Контрапункт се користи и како име за дел од повеќегласна ставка што се спротивставува на основниот глас или тема, а понекогаш и целата композиција е направена според ова начело. Развојот започнал кај раното повеќегласје, а својот врв го достигнува во ренесансната полифониска вокална музика (на пр. миса, моте, мадригал ). Во барокот, инструменталните форми ( токата, фуга ) беа усовршени.

; <span id="kv">''КВ''</span>
: **KV** или само **K** е кратенка од ***K*'öchel- **Verzeichnis*** или ***K**öchelverzeichnis* = каталог на Köchel, хронолошки список на делата на Моцарт кој бил објавен во 1862 година, направен од Лудвиг фон Кехел. Последен во каталогот е Реквием, KV 626. Подоцна, кога биле пронајдени други дела на Моцарт, списокот бил ревидиран, последен пат во шестата ревизија К <sup>6</sup> во 1964 година. За да се зачува хронологијата, на бројот се додадени дополнителни ознаки, на пример: K<sup>1</sup> и K<sup>6</sup> 547 - Виолина соната бр. 36 во Ф-дур („за почетници“), К<sup>6</sup> 547а - Соната за пијано во Ф-дур, или К<sup>1</sup> и К<sup>6</sup> 626 - Реквием во ре-мол, К<sup>6</sup> 626б/48 - Вежби за прсти за пијано во Ц - дур.

== L ==

; <span id="ld">*Л*</span>
: *'L** е идентификацискиот знак на делото на Клод Дебиси. Етикетата е иницијалот на презимето на францускиот музиколог Франсоа Лезир, кој во 1977 година во Женева го објавил ''Catalogue des œuvres'' - каталог на делата на Клод Дебиси, бидејќи Дебиси не користел опус број, освен за Гудачкиот квартет во г-мол, оп. 10, L 85. Каталогот содржи 141 дело (L 1 - L 141, од 1879 до 1917 година) по хронолошки редослед.

; <span id="lament">''ламент''</span>
: ламентација, емотивен излив на тага. Синоними: жалопојка, плач.

; <span id="largo">''ларго''</span>
: Означување на темпото : широко (40–60 о/м ). ''larghissimo'': многу, многу бавно (под 24 о/м).

; <span id="legato">''легато''</span>
: Ознака во партитурата што укажува дека нотите треба да се отсвира поврзано, односно дека нема тишина меѓу нотите. Се пишува како збор над или под акордот, или е нацртан лак под група ноти.

; <span id="lendler">лендлер</span>
: Лендлер (германски: ''Ländler'' или ''Landler'' - припаѓа на местото или областа Ландл во Горна Австрија) е народен танц од крајот на 18 век популарен во Австрија, Јужна Германија, Швајцарија и Словенија. Тоа е танц за двојки со потскокнувања и тупање со стапалата (со потковани чевли). Музиката е главно инструментална, но може да има и вокален дел, вклучително и јодлање. Се смета за претходник на валцерот.

== M ==

; <span id="madrigal">мадригал</span>
: Мадригал е поим што се користи за два различни вида композиции. Италијанскиот мадригал „треченто“ (итал. ''trecento'' - триста, скратено од 1300 г.) од раздобјето меѓу 1300 и 1400 година бил дворски музичко-поетски облик, 2-3 строфи со по три реда текст на иста дво- или трогласна  музика. Од 16 век мадригали се нарекувале и други композиции, како што се сонети, балади, канцони или популарни песни. Мадригал, што се подразбира под тој збор, е световна многугласовна вокална музика од раздобјето на ренесансата и раниот барок. Се развил и во Италија. Се пеел без придружба, со три до осум гласови. Се изведувал како свечена песна на јавни церемонии, а приватно на дворови, на академии и во куќи за забава.

; <span id="maestro">маестро</span>
: Маестро (итал. мајстор, учител) е обраќање од почит и уважување, најчесто за диригентите, но и за композиторите, виртуозите или професорите по музика. Обликот во женски род е **маестра**. Поимот потекнува од ''maestro di cappella,'' што се користел за обраќање на водачот капелата, кој обично бил и композитор, и водач на хорот, и диригент и организатор.

; <span>''маестозо''</span>
: Свечено и достоинствено.

; <span id="marcato">''маркато''</span>
: Ознака во партитурата што покажува дека одредена нота, акорд или пасус треба да се свири погласно и посилно од соседните ноти. Во партитурата, зборот може да се напише над или под линијата на нотата или да се означи со знакот **&#x2227;** над или под главата на нотата. Ова е всушност погласен акцент.

; <span id="mars">марш</span>
: Марш (од францускиот ''marche'' - од, одење) е композиција со нагласен ритам, првично напишана за поддршка на маршот на организирана група луѓе (армија). Во европската музика се појавува уште од антиката. Од 16 век се појавува во хорови, во инструментални дела, во опера и балет во многу облици, на пример: воена, триумфална, свечена, свадбена, погребна... Тактот најчесто двотактен, но може да биде и друг. Темпото зависи од намената, од 60 о/м кај погребниот марш до 120 о/м за модерни маршеви.

; <span id="mazurka">мазурка</span>
: Мазурка (на полски генитив и акузатив од ''mazurek'') е полски народен танц во двојки, обично со живо темпо во 3/4 такт. Името го добила по покраината Мазурија. Во 19 век, танцот станал популарен на европските балови. Мазурки пишувале некои композитори, а Шопен, кој напишал 59, најмногу придонел за нивната популаризација.

; <span id="menuet">[[менует]]</span>
: Минуетот е достоинствен дворски танц во тричетвртински такт, создаден во Франција на почетокот на 17 век, популарен во барокот и класицизмот. Името го добил по малиот, ситен чекор (фр. ''pas menus''). Менует е и композиција која се појавила во исто време и со исто темпо. Во почетокот, додека бил поврзан со танцот, имал двоичен облик (два повторени дела, AABB), а како независна композиција се појавува или во облик на рондо ABACA или во поедноставен облик ABA.

; <span id="misa">миса</span>
: Мисата е облик на свет композиција заснована на католичката литургија (исто така наречена „миса“). Многу миси, сепак, не се наменети за обреди, туку се изведуваат концертно. Постојаните делови на мисата (''Ординариум'' ) се: ''Кирие'' (Господи, помилуј), ''Глорија'' (Слава), ''Кредо'' (Верувам), ''Санктус'' (Свет), ''Бенедиктус'' (Благословен) и ''Агнус Деи'' (Божје јагне). Речиси и да нема значаен композитор кој нема маса во својот опус. Мисата за мртвите се нарекува „реквием“.

; <span>''модерато''</span>
: Умерено. Ознака за умерено брзо темпо, помеѓу ''алегро'' и ''анданте''.

; <span id="moderna">модерна</span>
: Модерна (според германскиот ''Moderne'') е насока и раздобје во музиката (и уметноста) од крајот на 19 век, а на почетокот на 20 век.

; <span>''молто''</span>
: Многу, многу. На пример ''молто алегро'' - многу живо.

; <span id="motet">мотет</span>
: Мотет (фр. ''mot'' - збор, ''motet'' - мал збор) е многугласна вокална (во барокот и вокално-инструментална) композиција. Се развил од 13 до 18 век: од краток двогласен облик, во ренесансното раздобје станува елитен облик на многугласна песна (до 12 гласа), заедно со мисата, главен облик на црковната музика; во барокот станал периферен облик. Во романтизмот веќе не се развивал, но некои истакнати композитори пишувале и мотети.

; <span id="ms">МС</span>
: **MS** (или **M. S.**) е идентификационен знак за дела од **Николо Паганини**. Ознаката е иницијалот на презимињата на двајцата автори на каталогот. Во 1982 година, италијанските музиколози Марија Роза **Морети** и Ана **Соренто** во Џенова го објавиле „Тематскиот каталог на музиката на Николо Паганини“ (''Catalog tematico delle musiche di Niccolò Paganini''). Каталогот содржи 134 хронолошки подредени дела.

; <span id="muzika">музика</span>
: Музика (гр. ''μουσıϰή'' [ ''mousikē'' ] - што им припаѓа на музите, од μουσıϰή τέχνη [ ''mousikē téchnē''] - уметност на музите, преку лат. ''musica'') е вештина и уметност на временска организација на звукот според одредени правила. Главните елементи на дизајнот се:

* ритам - временски распоредени единици на тонови со различно времетраење и нагласоци
* мелодија - низа линеарно (хоризонтално) подредени тонови кои се слушаат еден по друг
* хармонија - серија вертикално распоредени тонови кои се слушаат истовремено
* полифонија - истовремено звучење на неколку независни мелодии
* боја - одлика што зависи од средствата за изведба, т.е. глас или музички инструмент
* облик - целина во која е разложена тонската структура

: Поделбата, односно класификацијата може да се направи според горенаведените елементи, но и на некој друг начин, на пример според потеклото или намената. Еден од подвидовите е „класична музика“, што е предмет на овој поимник.

; <span id="mwv">''MWV''</span>
: **MWV** е кратенка за ''Mendelssohn-Werkverzeichnis'' - каталог на дела од **Феликс Менделсон Бартолди**. Каталогот во 2009 година го објавила Саксонската академија на науките од Лајпциг. Каталогот содржи 750 композиции во 26 групи (означени со буквите A-Z), а делата се распоредени хронолошки по групи. На пример Симфонија бр. 4 во А-дур оп. 90 („Италијанска“) е означен MWV N 16 = 16. дело во групата N - симфонии. Самиот Менделсон со борј на опус обележал 72 дела, а останатите (opp. 73-121) биле означени постхумно.

== N ==

; <span>''non''</span>
: Не. Таа стои само до друга одредница, на пр. ''allegro, ma non troppo'' - брзо, но не премногу.

; <span id="nokturno">ноктурнo</span>
: Ноктурнo (фр. ''nocturne'' од лат. ''nocturnus'' - ноќен; tal. ***notturno***) е композиција со мирен, сонлив и меланхоличен карактер. Дури и во средниот век, постоел облик под ова име, што се поврзува со вечерните литургиски служби. Во барокот, ноктурното било оркестарска композиција, имало неколку ставки и се преклопувал со серенадата, разликата е во тоа што серенадата се изведувала рано навечер, а ноктурната подоцна во ноќта. Денешниот облик потекнува од раздобјето на романтизмот. Композицијата е со една ставка, најчесто пијано (иако може да биде оркестарска и вокална) и во формат АБА.

; <span id="nota">[[нота]]</span>
: Нота (лат. ''nota'' - запис, забелешка) е графички знак што се користи за бележење на времетраењето и висината на нотата. Целата нота се состои од глава на нотата, половинкатаа и четвртинката нота имаат и врат, а на осминката нота и пократките ноти се додадени знамиња на вратот (една во осмата нота, две во шеснаесеттата нота итн.). Времетраењето на нотите е релативно, односно зависи од темпото . Вертикалната положба на нотата во системот за нотација го одредува висината на белешката. Белешките се именуваат на два начина. Традиционалниот (солмизација) начин е **до** (ут) - **ре** - **ми** - **фа** - **со(л)** - **ла** - **си** (ти) (од најниско до највисоко). Тоновите биле именувани по латинската химна за св. Јован Крстител: **Ut** queant laxis **re** sonare fibris **Mi** ra gestorum **fa** muli tuorum **Sol** ve polluti **la** bilii reatum, **S** ancte **I** oannes. Друг начин е да ги именувате со буквите од азбуката, **C** - **D** - **E** - **F** - **G** - **A** - **H** (или **Б** во некои земји).

; <span id="nsustav">нотен систем</span>
: Нотниот систем е претставен со пет хоризонтални напоредни линии со еднакви празни места меѓу нив. (Водорамно и исправено овде се користи во однос на ориентацијата на хартијата, од лево кон десно и од врвот до дното на листот.) Доколку е потребно, може да се додадат помошни линии горе и долу. Во нотниотсистем се бележат ноти и други симболи или зборови кои се користат за точен запис на мелодијате. Нотниот систем може да биде дел од партитурата.

== O ==

; <span id="opera">[[опера]]</span>
: Опера (скратено од италијанската ''opera in musica'' - музичко дејство) е музичко-ценско дело во кое глумците пеат во придружба на оркестар за да прикажат драмско дејство. Операта е најсложеното музичко дело, бидејќи содржи глума, пеење, свирење, сценографија и често танц (балет). Операта има многу видови, но тие можат да се поделат во две главни групи, трагична (''opera seria'') и комична (италијански: ''opera buffa'', француски: ''opéra comique''). Текстот врз основа на кој е напишана музиката се нарекува **либрето** (италијански: ''libretto'' - книшка). Пеењето во опера може да биде соло, во облик на рецитативно (слично на говорот) или независни арии, во дует или во група (терцет, квартет, хор).

; <span id="opereta">[[оперета]]</span>
: Оперета (италијански ''operetta'' - мала опера) е музичко и театарско дело слично на опера, но пократко, со полесен карактер и со говорни дијалози како мост меѓу ариите и другите делови, иако се јавуваат и рецитативи. Оперетата се развила во Франција во средината на 19 век како ''opéra bouffe'' [опера буф] ( ''opera buffa'' не е истиот поим, на француски одговара на ''opéra bouffon''), подвид на комична опера (''opéra-comique''), но целосно процветала во Виена.

; <span id="opus">опус, оп., опп.</span>
: Од латински: ''опус'' - дело. Името со кое уметниците ги обележуваат своите дела по хронолошки редослед. Поимот се користи и за сите дела на уметникот, како целина. Обично се пишува скратено „op“. (во множина „opp.“). Опусот не е секогаш само едно дело, туку може да содржи повеќе дела во еден жанр, во тој случај секое од нив добива дополнителен број (кој не треба да се меша со бројот на дела во жанрот). На пример, Бетовен како оп. 18 објавил шест гудачки квартети и бидејќи биле први дела во жанрот, беа означени како бр. 1, бр. 2 итн., а истиот број се појавува и со бројот на опусот: Гудачки квартет бр. 1 во Ф-дур, оп. 18 бр. 1, Гудачки квартет бр. 2 во Г-дур, Оп. 18 бр. 2...  Подоцнежниот опус 59 содржи уште три гудачки квартети, кои се означени со следните жанровски броеви (7-9), но со опусот наведува подброј, на пр. Гудачки квартет бр. 7 во Ф-дур, оп. 59 бр. 1.<br /><br /><br />Покрај или наместо бројот на опусот, кај некои композитори се наведуваат дополнителни ознаки за попрецизно означување - многу композитори не воделе, или непотполно воделе број на опус, на пр. испуштајќи помалку значајни дела. Барток почнал да брои три пати, а сите три листи се во оптек, но генерално не се користат. Дворжак намерно им дал на своите дела помал број на опус за да ги продаде без договори со издавачите, поради што се појавуваат повеќе опус броеви (оп. 12 за дури пет дела!). Дополнителната ознака се состои од кратенка на буквата, иницијалите на композиторот или компајлерот, проследени со број или код на компајлерот. На пример, KV 626 или TWV 51:G9 .

; <span id="oratorij">[[Ораториум|oratorij]]</span>
: Oratorij (lat. ''oratorium'', od ''orare'' - moliti) je veće vokalno-instrumentalno djelo za orkestar, zbor i soliste. Tekst opisuje neku dramsku radnju, najčešće s duhovnim (crkvenim) temama. Za razliku od opere, izvodi se isključivo koncertno i po pravilu nema interakcije među likovima ni scenografije. Razvio se u Rimu u 17. stoljeću pod utjecajem ranih opera u dva stila: ''oratorio volgare'' (vulgarni ili narodni, s tekstom na talijanskom) i ''oratorio latino'' (latinski oratorij). <br /><br />Dugo značenje: oratorij je prostorija (u kući, dvorcu) za molitvu užeg kruga vjernika, privatna kapelica. Kasnije je kao zadužbina podizan kao posebna građevina.

; <span id="orkestar">[[оркестар]]</span>
: Оркестарот е поголема група музичари кои заедно изведуваат музичко дело. Во однос на големината, може да биде ''симфониски'' (''филхармонија''>), со над 50 до повеќе од 100 музичари и **камерен** (од италијанска/латинска ''camera'' - соба) со помалку од 50 музичари. Големината зависи од видот на музиката и местото каде што се изведува. По инструментација, тие можат да бидат симфониски (вклучувајќи ги сите групи инструменти) или именувани по група инструменти, на пр. гудачки, тамбурашки или дувачки инструменти. Оркестарот има широк репертоар, на пр. симфонии, концерти, увертири, а може да се вклучат и во други изведби како опера и балет. Како по правило, оркестарот е предводен од диригент.<br />Потеклоto на зборот оркестар е во античкиот театар, оркестарот е кружен простор помеѓу сцената и публиката (''ὀρχήστρα'' [ ''orhestra'' ] потекнува од ''ὀρχέομαι'' [ ''orheomai'' ] - да танцува) во кој хорот се движел и танцувал.

== P ==

; <span id="partitura">[[партитура]]</span>
: Партитура (италијански: ''partire'' - разделува) е збир на нотни системи подредени еден под друг и даваат преглед на секциите во заеднички такт. Во современите партитури се одредува редоследот на деловите (дрвени дувачки инструменти [пиколо, флејта, обоа...], дувачки инструменти, ударни инструменти, гудачки инструменти). Партитурите можат да бидат потполни, со сите делови или кондензирани, од кои најчести се пијано (неколку инструментални делови сведени на пијано) и вокални (само вокални делови, со или без придружба на пијано). Партитура е и име за тетратка (книга) со една или повеќе страници во кои е снимено цело музичко дело во систем за нотација.

; <span id="passage">пасаж (премин)</span>
: Пасаж (од францускиот збор ''passage'' - passage) е пократка или подолга украсна низа од тонови во брзо темпо, обично од виртуозен карактер.

; <span id="pauza">пауза</span>
: Пауза (од гр. ''παῦσις'' [ ''paūsis'' ] - запирање,lat. ''pausa''; en. ''rest'', fr. ''silence'', njem. ''Pause'', ru. <span style="font-family: verdana;">''пауза''</span>) е период на тишина или пауза во свирењето или пеењето на музичко дело. За запишување на паузи во музичката нотација се користат посебни знаци чие времетраење одговара на соодветните ноти: цела пауза, половинка, четвртинка итн. При забележување паузи што траат неколку тактови, или се користи застарен систем на специјални знаци, или бројот на тактови на паузата е означен со број. Ако инструментот паузира до крајот на движењето или во целото движење, таквата пауза се означува со тацето.

; <span id="pavana">паване</span>
: Паване (италијански ''паване, [danza] падована'' - танц од Падова, шпански ''паване'' - паун) е бавен церемонијален дворски танц кој се танцувал во парови во Европа во 16 век. век, и беше особено популарен во Шпанија. Во раниот барокен период, паваната била еден од ставовите на оркестарска свита, но подоцна станала независна форма. Една од попознатите е Паваната во Ф-диес мол, оп. 50 од Габриел Форе.

; <span>''пицикато, pizz.''</span>
: Поимот се однесува на начин на свирење на жичени инструменти од семејството виолини, во кој [[гудало]]то не се влече преку жиците, туку жиците се удираат со прстите на (десната) рака што го држи гудалото, што произведува краток, нагол тон. Се користело во оперите како подражавање на свирени инструменти, а во оркестарската музика за зголемување на драматичната напнатост. Подоцна, овој метод на свирење бил префрлен на други инструменти, дури и на пијано (директно свирење на жиците). Во партитурата, почетокот на делот е означен со ''pizz.'' и крајот со ''(кол')арко'' (гудало) или крст (+) над нотата. Паганини го вовел изведувањето ''на пицикато'' со левата рака: се користат два прста, едниот за притискање на жицата за одредување на тонот, другиот за свирење, и затоа ''пицикато'' не може да се изведува на овој начин ако тонот се одредува со малиот прст. ''Пицакато'' е исто така име дадено на музичко дело изведено на овој начин, на пр. познатата ''„Пицикато полка“'' (без опусен број, од 1869 година) од браќата Јохан и Јозеф Штраус.

; <span>''пиу''</span>
: Повеќе. На пример. ''molto più tranquillo'' - помирен (буквално: многу помирно).

; <span id="poloneza">полонеза</span>
: Полонеза (француски ''danse polonaise'' - полски танц; италијански: ''polacca'') е народен танц од Полска со умерено темпо во 3/4 такт. Од Полска во 17 век се проширил во Европа како дворски и салонски танц. Се танцува во круг во парови. Во уметничката музика, полонезата се појавува како независна инструментална композиција, како став во свита или како танц во балет и опера. Полонези компонирале од многу композитори, но Шопеновото веројатно се најпознати.<br /><br /><br /><br />Националните химни на Финска и Естонија, обете со иста композиција од Фредерик Пациус, се во ритамот на полонезата.

; <span id="postumus">постхумно, посмртно</span>
: **Постхумен** (придавка) и **постхумно** (прилог) се исправните облици за поимот што означува дело објавено по смртта на авторот (= постхумно, посмртно). Поимот потекнува од латинскиот збор: ***posthumus*** - дете родено по смртта на таткото, постхумно. Често се користи неточниот облик „постхуман“ &#x2014; наводно потекнува од латинските зборови ''post'' - зад и ''humus'' - земја &#x2014; постхумно објавените дела немаат никаква врска ниту со хумусот ниту со човештвото.

; <span id="preludij">прелудиум</span>
: Прелудиум (лат. ''praeludium'' - **предигра**; fr. ''prélude'' [prelid], tal. ''preludio'', njem. ''Präludium''; заст. lat. ''praeambulum'' - **преамбула**, свечен вовед) е пократка инструментална композиција што служи како вовед во друго поголемо дело. Се појавува уште од антиката, во средниот век се користел како импровизациски вовед во главното дело, а во 15 и 16 век се развила како посебен инструментален облик. Од 17 век, се поистоветува со увертирата на музичките и сценските дела (опера, балет, ораториум) или станува формален прв став на композиции со повеќе ставови (свита, соната). Во 19 век, станал независен како минијатура за пијано или оркестар.

; <span id="presto">''престо''</span>
: Ознака на темпо: многу, многу брзо (168–200 о/м). ''prestissimo'': уште побрзо од ''престо'' (над 200 о/м).

; <span id="principal">принципал</span>
: Принципал (германски: ''Prinzipal'' од латински: ''principalis'' - прв, главен) е водачот на инструменталната секција во оркестарот. Принципалот на секцијат ана први виолини воедно е и концерт-мајстор, а со тоа и принципал на целиот оркестар. Повеќето секции имаат и заменик-принципал, кој, како и концертмајсторот, седи на истото музичко стојало со принципалот. Организацијата е хиерархиска, секциите имаат свои потсекции, кои исто така имаат принципали. На пример: во гудачкиот дел, деловите на вторите виолини, виоли, виолончела и басови исто така имаат принципали; првата обоа е принципал на обоа секцијата, но, иако ја дава почетната нота за штимување на оркестарот, таа не е принципал на дрвените дувачки инструменти - принципал е флејтата. Принципалот е одговорен за својата секција, а ако делото содржи соло-дел за одреден инструмент, тој го изведува принципалот на таа секција.

; <span id="prozodija">прозодија</span>
: Прозодија (од грчкиот збор ''προσῳδία'' [''prosōidía''], ''πρός'' [''pros''] - пред, кон и ''ᾠδή'' [''ōidía''] - песна, преку латинскиот збор ''prosodia'') е начинот на кој композиторот ги подредува слоговите во ноти, односно ја воспоставува врската помеѓу нотите и зборовите во вокална композиција. Притоа, користи лингвистички прозодиски обележја, кои вклучуваат акцент, ритам, интонација, брзина и јачина на говорот.

== R ==

; <span id="rapsodija">рапсодија</span>
: Рапсодија (грчки: ''ῥαψῳδία'', од ''ῥαψῳδός'' [ ''rapsodos'' ] - рапсод, патувачки пејач на епови) во музиката е композиција со еден став со слободна структура и изразена емоционалност. Се појавила во 18 век како пијано или вокално дело со пијано придружба, но во 19 век станува првенствено инструментален облик. Франц (Ференц) Лист го започнал трендот на пишување рапсодии како виртуозни национални композиции со епска содржина со Унгарските рапсодии (С. 244 - 19 дела за пијано на унгарски народни теми).

; <span id="recitativ">[[Рецитатив (опера)|рецитатив]]</span>
: ''Рецитатив'' (од ''recitare'' - да ''се'' чита на глас) е мелодичен говор со музичка придружба во опера, ораториум и кантата . За да се забрза дејството, меѓу ариите, рефрените и другите делови се вметнуваат рецитативни монолози и дијалози. Во оперетата, рецитативот често се заменува со говорни монолози и дијалози.

; <span id="rekvijem">[[реквием]]</span>
: Реквием (латински ''requiem'', акузатив од ''requies'' - мир, почивање) е миса за мртвите во католичката литургија. Содржи литургиски текст и може да биде вокален или вокално-инструментален. Се разликува од класичната миса во некои делови што се соодветни за темата на погребот - пред ''Kyrie'' доаѓа ''Introit'' (латински ''Introitus'' - влез), наместо ''Gloria'' има одредени секвенци (''Dies irae'' - ден на гневот), а во ''Agnus Dei'' се сменети две молитви.

; <span id="renesansa">[[ренесанса]]</span>
: Ренесансата (од францускиот збор ''ренесанса'' - преродба) е период на процут на европската култура помеѓу 1400 и 1600 година. Ренесансната музика се одликува со поголема употреба на музички инструменти, појава на нови инструменти и нови музички облици, како и развој на теоријата и нотацијата. Следен период: &#x2192; барок.

; <span id="ripieno">''ripieno''</span>
: Рипиено (итал. ''ripieno'' - целосно, целосно) е името на поголемиот од двата ансамбли во барокот, што е спротивно на солистите (''кончертино'') во ''концертното гросо''. Тие ги свират деловите означени со ''тути''. Во т.н. „рипиено концерт“ (***ripieno concerto***) нема доминантен солист, па затоа таков концерт претставува ран облик на симфонија.

; <span id="ritam">[[ритам]]</span>
: Ритам (грчки: ''ῥυᑑμός'' [''ритмос''] - мерка за време, облик, од ''ῥεῖν'' [''реин''] - да тече, преку лат. ''rhythmus'') е образец на повторување на низа ноти што сочинуваат една ќелија. Ако таков образец постојано се повторува, според него може да се одреди ритам, и тогаш тоа е солиден ритам. Во слободниот ритам, појавата на ритмички обрасци е послободна.

; <span id="ritardando">''ритардандо''</span>
: Ознака во партитурата за постепено забавување на темпото. Спротивно: ''акцелерандо''.

; <span id="ritornel">''риторнело''</span>
: Риторнело (италијански: ''ritornello'' од ''ritornare'' - се враќа) е дел од рондо што се повторува неколку пати и е прекинат со епизоди (куплети). Во барокните солистички концерти, станува збор за **риторнел облик**, кој претставува дел со оркестарски и соло делови. Вивалди воспоставил збир на конвенции што ги следеле подоцнежните композитори: риторнелото на целиот оркестар се менува со епизоди на солистите; воведното риторнело е составено од неколку помали делови што можат да се одвојат едни од други и да се повторат или разновидат; подоцнежните риторнело обично се нецелосни, освен последното, кое е целосно повторено; риторнелоата ја одредуваат тоналната структура на композицијата. Според ова начело, концертот започнува со риторнело на оркестарот, по што следува (често контрастната) прва епизода на соло инструментот (А), и така натаму по редоследот R–A–R–B–R–A–R.

; <span id="romantizam">[[романтизам]]</span>
: Романтизмот (од француски: ''romantisme'' ) е музички стил во периодот од 1780 до до 1910 година, го наследува класицизмот и продолжува во модернизмот. Музиката станува поизразна и поемоционална, проширувајќи се на книжевни, уметнички и филозофски теми, поттикнувајќи го создавањето на национална свест. Оркестрите стануваат поголеми, со повеќе различни инструменти. Настапите пред аристократијата се префрлаат пред масите, од приватни на јавни концерти.

; <span id="rondo">рондо</span>
: Рондо (француски: ''rondeau'') во музиката најчесто се однесува на музички облик, таканаречен француски стил, во кој главната тема (рефрен, реприза) постојано се повторува по споредните епизоди (куплети), A-B-A-C... A. Како вид музика, рондото е брза и жива композиција, обично ''алегро''. Иако постојат исклучоци, композицијата означена како „рондо“ подразбира и облик и тип.

; <span id="rubato">''рубато''</span>
: Флексибилно темпо на ноти во музичка фраза, за изразит ефект.

; <span id="rv">''RV''</span>
: **RV** е кратенка за ***R*' yom- **V** erzeichnis* - каталог на дела од Антонио Вивалди објавен во 1973 година од данскиот музиколог Петер Риом. Каталогот е подреден по групи (1-37 сонати за виолина, 38-47 сонати за виолончело...) и не следи строго хронолошки редослед (на пр. RV 6 - Соната во C-мол од 1717 и RV 8 - Соната во C-мол оп. 2 бр. 7 од 1709).

== S ==

; <span id="sl">*S*</span>
: *'S** е идентификациски код за делата од Франц Лист. Етикетата е почетна буква од презимето на англискиот композитор Хамфри Серл, кој во 1954 година го објави каталогот „''Музиката на Лист''“ во Лондон. Шерон Винклхофер во 2004 година објави ревизија на каталогот на Серл во Милано.

; <span id="sakralna">сакрална музика</span>
: Сакрална (религиозна) музика е напишана за религиозни обреди или под религиозно влијание.

; <span id="sarabanda">сарабанда</span>
: Сарабанда (шпански: ''zarabanda'') е стар шпански танц во 3/4 или 3/2 такт кој потекнува од 16 век. Се проширил во Европа во 16 век како достоинствен дворски танц, а музичкиот облик станал постојан (обично трет) став од барокна свита.

; <span id="satb">САТБ</span>
: САТБ е кратенка за **сопран**, **алт**, **тенор**, **бас**. Се користи за означување на видот на гласовите на солист или хор во музичко дело, најчесто во ораториуми. Кратенката може да има и други гласови доколку е потребно, на пр. бар за баритон, Mz за мецосопран, C за контраалт.

; <span id="scherzo">''scherzo''</span>
: Се изговара „скерцо“, што на италијански значи „шега“. Станува збор за клавирско дело со еден став, а во рамките на едно поголемо дело (соната, симфонија...) е инструментален став со разигран, честопати хумористичен карактер.

; <span id="senza">''senza''</span>
: Без. Се користи со други изрази, на пример: ''senza sordino'' - без пригушување, ''senza tempo'' - слободно темпо.

; <span id="sekularna">секуларна музика</span>
: Секуларната, световна (нерелигиозна) музика е жанр од средниот век и ренесансата. Најстарите записи се на латински, додека подоцнежните се на народен јазик.

; <span id="serenada">серенада</span>
: Серенадата е позната како „вечерна песна“ што ја пее момче под прозорецот на девојчето. За време на виенскиот класичен период, серенадата имала форма на збир од лабави секвенци и аранжмани на ставови, а на крајот на 18 век. и во 19-ти. Во 19 век, серенадата се појавувала и во оперите како љубовен подтекст. Секако најпознатата серенада е Моцартовата „Мала ноќна музика“, првично ''Серенада бр. 13 за штрајхер во г-дур'' (Серенада бр. 13 за гудачки инструменти во г-дур, KV 525). Моцарт го превел зборот „серенада“ на германски ''„Nachtmusik“'' во својот опис, од каде што потекнува и популарното име.

; <span id="sfz">''sforzando, sforzato''</span>
: Во партитура, акцентниот знак е: ''sforzando'' или ''forzando'' - интензивирање, нагласување, ''sforzato'' или ''forzato'' - засилено, нагласено. Скратено <span style="font-family: Georgia, Times, 'Times New Roman', serif; font-weight: bold;">''sfz''</span>, <span style="font-family: Georgia, Times, 'Times New Roman', serif; font-weight: bold;">''sf''</span> или <span style="font-family: Georgia, Times, 'Times New Roman', serif; font-weight: bold;">''fz''</span> .

; <span id="simfonija">[[симфонија]]</span>
: Симфонија значи хармонија, склад, според старогрчкиот збор ''συμφωνία'' [''sinfonia''], ''σύν'' [''sin''] - заедно и ''φωνή'' [''foni''] - звук, а дошол во нашиот јазик преку латинскиот збор ''symphonia''. Во музиката, почнувајќи од 17 век, означува обемна оркестарска композиција. Својот класичен облик со четири ставови го добила од Хајдн и Моцарт. Обично е составена од: брз прв став (најчесто ''алегро'' и во сонатен облик), бавен втор став, третиот став е менует со умерено темпо и финалето е брз четврти став во облик на рондо. Подоцнежните композитори ставиле ''скерцо'' во третиот став наместо менует, а понекогаш го менувале редоследот на вториот и третиот став.<br />Зборот симфонија или неговите изведени дела се користат и како име на оркестар и музичарите од таков оркестар.

; <span id="sorkestar">симфониски оркестар</span>
: Симфониски оркестар е име за целосен оркестар што ги вклучува сите групи инструменти потребни за изведување на симфонија, најсложениот инструментален состав. Стандардните четири групи (делови) на слични инструменти потекнуваат од класицизмот и се (по редоследот по кој се појавуваат во партитурата): дрвени дувачки инструменти, лимени дувачки инструменти, перкусиони и гудачки инструменти. Дополнителни инструменти се вклучени по потреба. Бројот на музичари во симфониски оркестар е обично 70-90, но може да биде помал или поголем, од над 50 до над 100.

; <span id="sonata">[[соната]]</span>
: Соната (од италијански/латински ''sonare'' - звучи, буквално ''sonata'' = свирена, за разлика од ''cantata'' кантата = пеена) е соло или камерна инструментална композиција во три или четири ставови. До средината на 18 век т.н. барокна соната е напишана за еден до четири инструменти, обично гудачки. Од времето на Хајдн и Моцарт, таа го добива класицистичкиот облик на **сонатен циклус**: брз прв став во сонатен облик, бавен втор и брз последен став (рондо или сонатен облик). Ако сонатата има четврти став, тогаш третиот е менует или ''скерцо''. Составот на сонатата бил користен како шаблон за пишување други поголеми дела од повеќето инструментални жанрови. Соната најчесто се пишува за пијано или друг инструмент со придружба на пијано. Најзначајни претставници на барокната соната се Бах, Хендел и Скарлати, додека Моцарт и Бетовен се најзначајни претставници на класицистичките (класичните) сонати. Во романтизмот, пишувањето сонати опаѓа, иако имало и значајни претставници, како Шуберт, Лист и Брамс.

; <span id="sf">сонатен облик</span>
: Сонатен облик, сонатна форма или ''соната-алегро'' е структура на обично брзиот прв став на дело со повеќе ставови (соната, симфонија) што се образувал во класицизмот во 18 век. Структурата на „формалниот модел“ се состои од експозиција, развој и реприза. Изложбата воведува една или две теми од движењето, обично во контрастен стил, и завршува со последна тема. Во развојот, темите се разработуваат, а во репризата се повторуваат изменетите теми од експозицијата.

; <span id="sostenuto">''sostenuto''</span>
: Индикација со темпото или насловот на ставот дека тоновите се задржуваат (продолжуваат), обично со истовремено успорување на темпото.

; <span id="spinto">''спинто''</span>
: Поимот (од ''spingere'' - турка) се користи за да се опише моќта на гласот помеѓу лирскиот и драматичниот сопран или тенор, кои се способни повремено да изведуваат музички кулминации во операта (совладувајќи го оркестарот). Примери на улоги: Аида (Аида), Дездемона (Отело), Флорија Тоска (Тоска), Радамес (Аида), Дон Хозе (Кармен), Каварадоси (Тоска).

; <span id="stavak">[[Став (музика)|став]]</span>
: Независен, комплетен дел од поголемо музичко дело (соната, симфонија).

; <span id="staccato">''стакато''</span>
: Стакато (итал. ''staccato'' - прекинат, отсечен) е вид на артикулација. Нотата се скратува (обично за половина) и се свири на пресечен, одделен начин, при што остатокот од нотата останува нечуен во текот на целото времетраење. Во партитура, тоа се означува со точка над или под главата на нотата, или скратено ''stac'' ако се однесува на подолг пасаж. Уште пократок и поконцизен начин е ***стакатисимо**', кој е означен со триаголник (сличен на апостроф) или скратено *стакатис* .

; <span id="stringendo">*stringendo, string.*</span>
: Означување во партитура за забрзување, како во *accelerando*, со впечаток на зголемена драматична напнатост. Спротивно: *ritardando*.

; <span id="suita">[[Свита (музика)|суита]]</span>
: Суита (француска *свита* - низа) е инструментална композиција што се состои од низа ставови (најмалку три, обично 7-8, но и повеќе), кои не се тесно поврзани како во сонатата или концертот. Потекнува од ренесансата и цветала во барокот, кога најчесто била составена од танци, контрастно распоредени. Најважните композитори се Рамо, Бах, Хендл и Телеман. Во романтизмот, свитите се пишуваат како самостојни дела или со споредна музика. Некои од најпознатите се „Сон на летната ноќ“ од Менделсон, „Шехерезада“ од Римски-Корсаков, „Кармен“ и „Арлекин“ од Бизе, свити од балетите „Оревокршачка“, „Заспаната убавица“ и „Лебедово езеро“ од Чајковски, „Бергамаск свита“ [*бергамаск свита'' (бергамаск е танц од Бергамо)] од Дебиси и многу други.

Категорија:Класична музика
Категорија:Списоци за музика