Кармен Амаја

**Кармен Амаја Амаја** (2 ноември 1913/1915 – 19 ноември 1963) била шпанска ромска фламенко танчерка и пејачка, родена во областа Соморостро во Барселона, Каталонија, Шпанија.

Таа е позната како „најпознатата танчерка на фламенко досега“ и „најнеобична личност на сите времиња во фламенкото“. Таа била првата фламенко танчерка која го совладала танцот со нозете претходно резервиран за најдобрите машки танчери, поради неговата брзина и интензитет. Таа понекогаш танцувала во панталони со висок струк како симбол на нејзиниот силен карактер.

## Животопис
Таа била родена во шпанско ромско семејство, во семејството на гитаристот Хосе Амаја Амаја (познат како „Ел Чино“, „Кинаецот“) и Микаела Амаја Морено. Кармен била второ од единаесетте деца, иако само шест (три сестри и двајца браќа) преживеале до полнолетство.

Нејзиниот датум на раѓање е спорен. Монсе Мадридехос и Давид Перес Меринеро ја сметаат 1918 година за година на раѓање. Тие го наведуваат списокот на жители на Барселона од 1930 година, во кој се споменува семејството *Амала* со 12-годишна ќерка Кармен. Тие тврдат дека не постои документ за раѓање, а документот за крштевање бил изгубен поради пожар во црквата. Исто така, маслена слика од 1920 година на Хулио Мојсес по име *Матернидад* прикажува мајка со 2-3 годишно девојче, наводно Кармен со нејзината мајка Микаела. Според нив, фотографиите на кои е прикажана Кармен Амаја како тинејџерка исто така ја поддржуваат тезата за 1918 година како година на раѓање. Според Монсе Мадридехос, професор по музичка историја на Универзитетот во Барселона и истражувач на историјата на фламенко, кој специјализирал за Кармен Амаја, нејзината етничка припадност исто така можела да биде фактор за непознатата дата на раѓање: „Во тоа време, циганот не бил ниту крстен, ниту регистриран“.

Сепак, Хосе Луис Наваро Гарсија, од *Катедра де фламенкологија*, како и повеќето други извори го именуваат 2 ноември 1913 година. Оваа теорија е поткрепена со фактот што во 1923 година Кармен Амаја настапувала во клуб во Мадрид, што не би било веројатно за 5-годишно дете, и цитат од самата Кармен Амаја во кој таа се осврнува на нејзиниот настап на Светската изложба од 1929 година:*... на изложбата во Барселона во 1929 година, кога имав шеснаесет години.*.*."*Нејзината потврда за смртта го именува 1 ноември 1915 година како датум на раѓање, сепак, можеби едноставно ја одбрала средната точка како и Библиотеката на Конгресот.

Амаја влегла во светот на фламенкото придружувана од нејзиниот татко, осиромашен гитарист на Кале Роми, кој заработувал свирејќи во пабови дење и ноќе. Кога Кармен била мала, таа почнала да излегува со својот татко навечер и тој ја придружувал на гитара додека таа настапувала. Таа наскоро го добила нејзиниот прв прекар „Ла Капитана“.

Во исто време, таа почнала да се појавува во некои помалку познати театри. Дури откако Жозеп Сантпере, успешен вариете-стопанственик, за првпат го покажал својот интерес за Кармен и ја запознал со попрестижните сали, таа го имала своето деби во Шпанскиот театар во Барселона. Набргу потоа, таа настапувала во театарот Палас во Париз.

Нејзиното име за прв пат се појавило во печат било за време на Меѓународниот саем во Барселона во 1929 година благодарение на Себастија Гаш, уметнички критичар кој ја видел и напишал статија во неделниот весник Мирадор. Себастијан Гаш пишал:*Одеднаш скок!* *И танцуваше циганката.* *Неописливо.* *Душа.* *Чиста душа.* *Отелотворено чувство.* *Подните даски вибрирале со невидена бруталност и неверојатна прецизност.* *Ла Капитана била бруто производ на природата.* *Како и сите цигани, таа мора да била родена танцувајќи.* *Тоа било пред училиштето, пред академијата.* *Сè што знае, морала да знае од раѓање.* *Веднаш, гледачот се чувствува потчинет, вознемирен, доминиран од лицето на Ла Капитана, од нејзините жестоки движења на колковите, од храброста на нејзините пируети и од силата на нејзините вртења, чиј животински жар се движеше паралелно со неверојатната прецизност со која таа ги правела.* *Бесниот звук на нејзините потпетици и нестабилната игра на нејзините раце сега возбудени, среќни, потоа колабирани, предадени, напуштени, мртви, нежно мрдани од рамениците, сè уште се запишани во нашите сеќавања како неизбришливи плочи. Она што нè натера да го гледаме нејзиниот танц била нејзиниот нерв, кој ја извиткуваше во драматични згрчења, нејзината крв, нејзиното насилство, нејзиниот див импулс како танчерка од таа каста.*Во ова време Висенте Ескудеро, почитуван стопанственик, ја видел како танцува и заклучил дека Кармен ќе започне револуција во фламенкото благодарение на нејзината совршена синтеза на два важни стила: оној на традиционалните танчери и демнечкиот стил на танчери во вариетеата.

Во 1930 година, таа била дел од компанијата на Мануел Ваљехо, настапувајќи низ цела Шпанија. По враќањето во Барселона танцувала во Театро Еспањол, поддржана од Хосе Цеперо.

Во 1929 година, таа се појавила на плакат на таблото Вила Роса во Мадрид, а во 1930 година настапила на Меѓународната изложба.

Таа со година работела во театарот Зарзуела, познат и како Колосеумот, во Мадрид со Кончита Пикер, Мигел де Молина и други познати уметници, како и во театарот Фонталба. Тоа бил автентичниот успех на Кармен на национално ниво. Таа играла мала улога во *Ла иха де Хуан Симон и Мариа де ла О* и работела за музичко списание во Барселона. Од нејзиниот прв настап во 1935 година до нејзиниот последен во „Лос Тарантос“, нејзиното танцување ја прикажувало најчистата форма на фламенко. Филмовите во кои таа глумела се извонредни по тоа што многу малку филмови биле создадени околу една фигура. Тие се и модел за сите танчери кои го дефинираат својот танц како танц „со темперамент“. Многу ретко во историјата Њујоршкиот танц и фламенкото биле тие толку успешни како при настапите на Кармен Амаја.

Хуан Карчелер ја ангажирал на турнеја. Таа патувала во неколку големи градови, вклучувајќи го и Сан Себастијан. Во 1935 година, Луисита Естео ја претставила во Мадрид, во шоуто во Колосеумот. На 18 јули 1936 година, кога се случил државниот удар во Шпанија, Кармен и нејзиниот тим биле во театарот Зорила во Ваљадолид, работејќи за компанијата на Карселе. Во тоа време тие биле финансиски обезбедени и таа го купила својот прв автомобил. Тие требало да одат во Лисабон за да го потпишат договорот за закуп, но автомобилот бил реквизиран и тие не можеле да патуваат во Португалија до ноември.

Во 1952 година, таа се омажила за гитаристот Хуан Антонио Агуеро, член на нејзината трупа, кој потекнувал од угледно семејство од Сантандер, и кој не бил циган. Тие живееле автентична љубовна приказна и прославиле интимна венчавка. Во 1959 година, Кармен го доживеала еден од највозбудливите моменти во нејзиниот живот, кога се одржала церемонијата на инаугурацијата на фонтаната што го носила нејзиното име. Фонтаната била поставена на Пасео Мартимо де Барселона, кој минувал низ населбата Соморостро, истите места каде што таа шетала многу години предходно како дете, боса и во беда.

Во 1988 година, во почит на Кармен Амаја, Таблао де Кармен било основано во Побле Еспањол, истото место каде што таа танцувала за кралот на Шпанија Алфонсо XIII за време на инаугурацијата на меѓународната изложба во Барселона во 1929 година. Таблао де Кармен прикажува дел од фотографското наследство на Кармен Амаја. Гитарата на нејзиниот сопруг Хуан Антонио Агуеро (од Сантос Ернандес од 1930 година) е дел од наследството на основачкото семејство на Таблао де Кармен и се свири во Таблаото во посебни прилики.

### Почеток на меѓународниот успех: Јужна и Средна Америка (1936-1940)
Во 1936 година, кога Шпанската граѓанска војна штотуку започнала, Кармен Амаја и нејзината трупа биле на турнеја во Ваљадолид со шоуто на Луисита Естесо. Ја преминале границата од Шпанија во Португалија и по кратко време пристигнале во Лисабон. Оттаму тие отпловиле за Буенос Аирес со бродот Монте Паскоал, на кој му требале петнаесет дена да го премине Атлантикот и да пристигне во Бразил и Уругвај. Таа дебитирала во Буенос Аирес, придружувана од Рамон Монтоја и Сабикас во театарот Маравиљас.

Во оваа фаза од нејзиниот живот, таа во својата уметничка група додаде неколку членови од нејзиното семејство. Снимала филмови во Буенос Аирес со Мигел де Молина и го освоила восхитот на музичарите Артуро Тосканини и Леополд Стоковски, кои јавно ја пофалија.

Успехот на Кармен Амаја и нејзиното семејство ги надминаl сите очекувања. Планирале да останат само четири недели, но на крајот останале девет месеци, бидејќи секогаш кога Кармен настапувала, театарот бил исполнет, а билетите биле распродадени два месеци однапред. Добар пример за огромната популарност што уметницата ја постигнала во оваа јужноамериканска земја била изградбата на театар што го носи нејзиното име: Ел Театро Амаја.

Исто така, во поголемиот дел од тие години во Америка, таа одржувала лична врска со Сабикас, кој непосредно пред неговата смрт изјавил дека тој и Кармен биле во врска девет години и дека се разделиле во Мексико.

### Успех во САД (1941–1947)
Во САД, Кармен Амаја запознала многу од највлијателните луѓе во тоа време. Таа неколку пати отишла во Холивуд да снима филмови и најважните личности од кинематографијата, музиката и културата сакале да го видат нејзиниот танц. Музичарот Тосканини еднаш бил присутен за време на еден нејзин настап и изјавил дека никогаш не видел уметник со подобар ритам и повеќе страст. Таа импровизирала непрекинато, исто толку брзо колку и совршено.

Таа отпатувала во Њујорк во 1941 година и настапила во Карнеги Хол со Сабикас и Антонио де Тријана. За време на престојот во САД, таа се сретнала и со Френклин Рузвелт, претседателот на САД. Било објавено дека откако ја видел, Рузвелт и дал јакна за куглање со брилијанти и ја поканил да танцува во Белата куќа. Таа се вратила во Европа каде што настапувала во Театарот на Шанзелизе во Париз, а подоцна и во Лондон, каде што имала средба со кралицата на Обединетото Кралство.

### Враќање во Шпанија
Кога Кармен Амаја се вратила во Шпанија во 1947 година, таа веќе била светски позната личност. Во годините поминати во Америка, таа не само што професионално се етаблирала како уметник, туку и станала легенда. Во тоа време, нејзиниот танц бил најхрабриот фламенко што некогаш бил изведен во театар. Сепак, таа не се издвојувала само по уметноста, туку и по фасцинантната личност, која ги освоила сите што ги познавала, и поради танцувањето и поради нејзиното непредвидливо однесување. Таа исто така била извонредно дарежлива.

Таа постигнала голем успех во Лондонскиот театар „Принцес“ во 1948 година, а исто така и за време на нејзината следна американска турнеја. Таа повторно ја обиколила Аргентина во 1950 година.

Таа се вратила да танцува во Шпанија следната година, настапувајќи во театарот Тиволи во Барселона по неколку настапи во Рим. Таа ја продолжила својата работа во Мадрид, Париз, Лондон и различни градови во Германија, Италија и остатокот од Европа. Кралицата на Англија и честитала кога таа настапила во Обединетото Кралство; Кармен Амаја и Елизабета II се појавиле заедно во фотографија во весник со наслов: „Две кралици лице в лице“.

Во текот на следните години таа ја продолжила својата работа во северна Европа, Франција, Шпанија, САД, Мексико и Јужна Америка. Таа триумфирала во Вестминстерскиот театар во Лондон и во театарот Ла Зарзуела во Мадрид во 1959 година. Во тоа време, Барселона и оддаде почит на Кармен Амаја со фонтаната Кармен во нејзиниот стар кварт, Соморостро. Таа го снимила својот последен филм, *Тарантос*, од Ровира-Белета во 1963 година, а потоа продолжила да работи. На крајот, нејзината болест ја спречил да продолжи во Гандија.

Нејзината болест се влошила при снимањето на нејзиниот последен филм, *Тарантос*, во режија на Ровира-Белета (1963). Кармен ги надминала здравствените проблеми и на крајот од снимањето започнала летна турнеја. Последниот пат кога таа настапила во Мадрид, таа веќе била смртно болна. Конечно, нејзината болест ѝ ставила крај на нејзината кариера, поради еден вид бубрежно оштетување што попречувало правилно елиминирање на токсините што ги акумулирало нејзиното тело. Лекарите не можеле да најдат соодветен третман. Таа за последен пат танцувала во Малага. На 8 август 1963 година, додека работела во Гандија, Кармен го прекинала својот настап. Таа танцувала кога одеднаш му рекла на Батиста: „Андрес, завршивме“.

### Смрт и наследство
Кармен Амаја починала од бубрежна болест во Бегур, Жирона, североисточна Каталонија, во 1963 година и е погребана на гробиштата Сириего во Сантандер.

Таа била наградена со *Медал за заслуги за туризам* во Барселона, наградата *Ласо на дамата од Редот на Изабел ла Католика* и ја добила титулата *Посвоена ќерка на [[Бегур, Шпанија|Бегур]]*.

Три години по нејзината смрт (1966) таа била почестена со споменик поставен во забавниот парк Монтјуик. Буенос Аирес има улица именувана по неа. Во Мадрид во „Таблао“ Лос Калифас, таа била почестена со изведба на почит во која учествувале многу уметници, меѓу кои Лусеро Тена, Марикила и Феликс де Утрера.

### Награди и признанија
[thumb|right|200px|Споменик на Кармен Амаја во градините на Хуан Броса, [Барселона]]
Нејзината смрт претставувала голема загуба за целиот свет на фламенко. Таа била наградена со Медала дел Мерито Туристико во Барселона, Лазо де Изабел ла Католика и титулата Хија Адоптива де Багур. Нејзиниот погреб бил посетен од голем број Роми од различни делови на Шпанија, па дури и од Франција.

Амаја починала во Багур, каде ги поминала последните денови, а нејзините останки почиваат во криптата на семејството на нејзиниот сопруг, во Сантандер. Три години по нејзината смрт во 1966 година, нејзините статуи биле поставени во Парк де Монжуик во Барселона и во Буенос Аирес, додека во Мадрид, во Таблао Лос Калифас, се одржа настан предводен од Лусеро Тена, со повеќе други уметници. Таа, исто така, била одликувана во Лафранч (Жирона) во 1970 година.

Личноста на Кармен Амаја е прославена од критичари, фламенколози и писатели, како и од поети, меѓу кои и Фернандо Кињонес, автор на поемата *Сонет и живи стихови за Кармен Амаја*. Избрана транскрипција на овие коментари од Висенте Мареро, гласи:

*Кармен Амаја може да го види неверојатното убедување кое понекогаш има тенденција да танцува.* *„Гитанила“ нерасположена, слаба, ситна, речиси бестелесна.* *Бринета, со трагично и далечно идолско лице, азиски јаболчници, со долги очи полни предзнаци, искривени раце.* *Со својата „репајолера“ циганска [ромска] грациозност, таа не е само уште еден милионер во Северна Америка, туку една од нашите големи танчерки, која успеа, со тајната на танцот и нејзиниот танц е родена да танцува и танцуваше феноменално.* *Кармен Амаја, е нејзиното име, не е различна жена во секој нејзин танц, како што често се случува со други големи танцови фигури.*

Наследството на фламенкото на Кармен е сè уште валидно до ден-денес како пример за танцување со сила, метар, интензитет и моќ и како начин на изразување што ставил крај на сладоста на фламенкото што издржало до тој момент. Познатиот продуцент Сол Хурок ја опишал Кармен како „Човечкиот Везув“. Кармен Амаја била инкарнација на танцот фламенко пар екселанс. Танцувала во бројни филмови.

## Избрана филмографија

* *1929 - Винарски визби*
* *1934 - 2 жени и 1 Дон Жуан*
* *1935 - Ќерката на Хуан Симон*
* *1935 - Дон Виудо де Родригес*
* *1936 - Мариа де ла О*
* *1939 - Фанданго прогонува ([[Куба]])*
* *1941 - Оригинални Џипси танци*
* *1942 - Аирес де Андалусија*
* *1942 - Панама Хети*
* *1944 - Кникербокер Холидеј (Сребрена нога)*
* *1944 - Соништата на славата*
* *1945 - Љубовта на тореадорот (Мексико)*
* *1945 - Види се со мојот адвокат (Разбери го мојот адвокат)*
* *1953 - Кога наздравувате?*
* *1954 - Дринге, Кастрито и ламбата на Аладин*
* *1955 - Музика во ноќта*
* *1963 - Тарантос*

## Наводи


### Библиографија

* 
* Bois, Mario (1994). *Carmen Amaya o la danza del fuego*. Madrid: Espasa Calpe.
* Hidalgo Gómez, Francisco (2010). *Carmen Amaya. La biografía*. Barcelona: Ediciones Carena.
* Madridejos Mora, Montserrat (2012). *El flamenco en la Barcelona de la Exposición Internacional (1929-1930)*. Barcelona: Edicions Bellaterra.
* Madridejos Mora, Montserrat y David Pérez Merinero (2013), *Carmen Amaya*. Barcelona: Edicions Bellaterra.
* Montañés, Salvador (1963). *Carmen Amaya. La bailaora genial*. Barcelona: Ediciones G.P.
* Pujol Baulenas, Jordi y Carlos García de Olalla (2003). *Carmen Amaya. El mar me enseñó a bailar*. Barcelona: Almendra Music.
* Sevilla, Paco (1999). *Queen of the gypsies. The Life and legend of Carmen Amaya*. San Diego, EE.UU: Sevilla Press.
* Francisco HIdalgo Gómez (1995). *Carmen Amaya: cuando duermo sueño que estoy bailando*. Barcelona. Libros PM.
* Revista de l'Associació d'Investigació i Experimentació Teatral, año 2008 num 66-67

## Надворешни врски

* Кармен Амаја на Papelesflamencos.com
* Кратка биографија на Кармен Амаја на Historiasdeflamenco.com
* Биографија на Кармен Амаја и сродни производи
* Опис на Кармен Амаја на веб-страницата на нејзината внука
* „Кралицата на циганите“ , портрет на Кармен Амаја, видео клипови од документарниот филм
* Специјални за стогодишнината: Кармен Амаја
* Ел Арте де Вивир ел Фламенко

Категорија:Несигурна година на раѓање
Категорија:Шпански Роми
Категорија:Починати во 1963 година
Категорија:Родени во 1910-тите
Категорија:Шпански танчери
Категорија:Шпански музичари
Категорија:Каталонци