Гудало

мини|566x566пкс|Гудало за виолончело
**Гудало** — затегнат лак на кој се прицврстени влакна (обично влакна од коњска опашка) обложени со колофониум (за да се олесни триењето). Гудалото се движи преку одреден дел (главно некаков вид жици) на музичкиот инструмент за да предизвика вибрации, кои инструментот ги емитува како звук. Огромното мноштво гудала се користат со гудачки инструменти, како што се виолина, виола, виолончело и бас, иако некои гудала се користат со музички пили и други гудачки идиофони.

## Материјали и изработка
[лево|мини|[Жапка (гудало)|Жапка на современо виолинско гудало (К. Герхард Пенцел)]]
лево|мини|Врв на современо виолинско гудало (К. Герхард Пенцел)
Гудалото се состои од стап посебно обликуван како лак, а од друг материјал се изработува лента растегната меѓу неговите краеви, која се користи за движење по струните и создавање звук. Различни музички култури усвоиле различни облици за гудалото. На пример, кај некои гудала се растегнува само една врвца меѓу краевите на стапот. Во западната традиција на изработка на гудала - гудалата за инструментите од семејствата на виолина и виола - за лентата обично се користи снопче влакна од коњска опашка.

Производството на гудала се смета за тежок занает, а добро изработените гудала имаат високи цени. Дел од вештината на производителот на гудала е способноста да избере висококвалитетен материјал за лакот. Историски гледано, лаковите на гудалата на Запад се изработувале од дрвото пернамбуко од Бразил. Меѓутоа, пернамбукото денес е загрозен вид чиј извоз е регулиран со меѓународен договор, па затоа производителите денес усвојуваат други материјали: дрва како што е ипе (табебуја) и синтетички материјали, како што се епоксиден композит од јаглеродни влакна и фиберглас.

За жапката, која го држи и го дотерува блискиот крај на лентата од коњски влакна, најчесто се користи абонос, но се користеле и други материјали, честопати украсни, како што се слоновата коска и желкината школка. Материјали како што се седеф или школка од абалон често се користат на лизгачот што го покрива гнездото, како и во тркалезни декоративни „очи“ вградени на страничните површини. Понекогаш се користат „париски очи“, со кругот на школката опкружен со метален прстен. Металните делови на жапката, или држачите, може да ги користи производителот за означување на различни степени на квалитет на гудалата, обичните гудала се монтирани со алпака, подобрите гудала со сребро, а најдобрите се монтирани со злато. (Не сите производители се придржуваат кон оваа практика.) Во близина на жапката е *рачката*, која е направена од жица, свила или обвивка од „китова коска“ и перниче за палецот направено од кожа или змиска кожа. Вршниот дел на лакот може да биде изработен од коска, слонова коска, мамутска слонова коска или метал, како што е среброто.

Изработувачите на гудала обично користат помеѓу 150 и 200 влакна од опашката на коњ за виолинско гудало. Гудалата за другите членови на семејството виолини обично имаат поширока лента и следствено користат повеќе влакна. Меѓу гудачите постои широко распространето верување, ниту докажано ниту побиено научно, дека белите влакна произведуваат „помазен“ звук, а црните влакна (кои се користат главно за гудала за контрабас) се погруби и затоа произведуваат „погруб“ звук. Гудалата со понизок квалитет (евтини) често користат најлон или синтетички влакна, а некои користат избелени коњски влакна за да дадат изглед со повисок квалитет. Колофониумот, тврда, леплива супстанца направена од смола (понекогаш измешана со восок), редовно се нанесува на влакната на гудалото за да се зголеми триењето.

При изработка на дрвен лак, поголемиот дел од дрводелската обработка се изведува на прав стап. Според Џејмс МекКин,  „изработувачот на лакот го градира стапот во прецизни градации, така што е рамномерно флексибилен по целата површина“. Овие градации првично биле пресметани од Франсоа Турт. За да ја обликува кривата или „наклонот“ на стапот за гудалото, изработувачот внимателно го загрева стапот на алкохолен пламен, по неколку сантиметри одеднаш, виткајќи го загреаниот стап постепено - користејќи метален или дрвен шаблон за да ја добие точната крива и облик на моделот.

Уметноста на изработка на дрвени гудала малку се променила од 19 век. Повеќето современи композитни стапчиња приближно личат на обликот на Турт. Различни пронаоѓачи истражувале нови начини за изработка на гудала. Инкредибоу, на пример, има прав стап кој е свиткан само со фиксната напнатост на синтетичките влакна.

## Видови
[мини|Француски (горе) и германски (долу) гудала за [контрабас]]
За виолина, виола, виолончело и контрабас се користат малку различни гудала, кои се различни по тежина и должина.

Ова се главно разлики на истиот основен облик. Сепак, басистите користат два различни облици на двоен бас гудало. „Француското“ надземно гудало е конструирано како гудалата што се користата кај други оркестарски инструменти со гудало, а гудачот го држи гудалото од спротивната страна на жапката. „Германското“ подземно гудало е пошироко и подолго од француското, со поголема жапка закривена за да одговара на дланката. Гудачот го држи германското гудало со раката лабаво опфаќајќи ја жапката. Германското гудало е постаро француското, кое станало популарно со неговото усвојување во 19 век од виртуозот Џовани Ботезини. И двата се наоѓаат во оркестарот, иако обично гудачот претпочита да настапува користејќи еден вид гудало.

## Гудење
Карактеристичниот долг, одржлив и пеечки звук произведен од виолината, виолата, виолончелото и контрабасот се должи на влечењето на гудалото спроти нивните жици. Ова одржување на музичкиот звук со гудало е споредливо со пејач кој користи здив за да ги одржи звуците и да пее долги, мазни или *легато* мелодии.

Поимот што се користи за свирење со гудало е „arco“, од латинскиот збор „arcus“, што значи лак. Затоа, да се свири arco е да се свири со гудало.

Во современата практика, гудалото речиси секогаш се држи во десната рака, додека левата се користи за притискање на жиците со прстите. Кога свирачот го влече гудалото преку жиците (така што жапката се оддалечува од инструментот), тоа се нарекува *надолно гудало*; туркањето на лакот за жапката да се движи кон инструментот е *нагорно гудало* (насоките „надолно“ и „нагорно“ се буквално описни за виолини и виоли). Две последователни ноти свирени во иста насока на лакот се нарекуваат закачено гудало; спуштен лак што следи по цел спуштен лак се нарекува ритам.

Општо земено, свирачот користи надолу насочено гудало за силни музички тактови и нагоре насочено гудало за слаби тактови. Меѓутоа, ова е обратно кај виола да гамба - свирачите на инструменти од семејството виолина изгледаат како да „влечат“ по силните тактови, додека свирачите на гамба изгледаат како да „бодат“ по силните тактови. Разликата може да произлегува од различните начини на кои свирачот го држи гудалото во овие семејства инструменти: свирачите на виолина/виола/виолончело го држат дрвениот дел од гудалото поблиску до дланката, додека свирачите на гамба ја користат спротивната ориентација, со коњските влакна поблиску. Ориентацијата соодветна за секое семејство инструменти им овозможува на посилните мускули на зглобот (флексори) да го зајакнат силниот такт.

Свирачите гудачи го контролираат квалитетот на тонот со допирање на гудалото до жиците на различни растојанија од мостот, нагласувајќи ги повисоките хармоници со свирење на sul ponticello („на мостот“) или намалувајќи ги, и на тој начин нагласувајќи ја фундаменталната фреквенција, со свирење на sul tasto („на грифата “).

Повремено, композиторите го замолуваат свирачот да го користи гудалото со допирање на жиците со дрвото, а не со влакната; ова е познато по италијанската фраза *col legno* („со дрвото“). *Coll'arco* („со гудалото“) е знак за користење на лентата од гудалото за да се создаде звукот на нормален начин.

## Историја

### Потекло
Прашањето за тоа кога и каде е измислено гудалото е од интерес бидејќи техниката на негово користење за производство на звук на жичен инструмент довела до многу важни историски и регионални случувања во музиката, како и до разновидноста на користените инструменти.

Сликовни и скулпторски докази од раните египетски, индиски, хеленски и анадолски цивилизации укажуваат дека жичените инструменти постоеле долго пред да се развие техниката на свирење со гудало. И покрај античкото потекло на лакот и стрелата, се чини дека гудачките жичени инструменти биле развиени само во релативно неодамнешно раздобје.

Кинескиот *[[јаџенг]]* е цитра што се свири со гудало. Најраниот кинески извор на цитрата *јаженг* за кавал, која се свири со стап, е од 8 век. Употребата на стапчиња за триење во Средна Азија се чини дека е постара. Веројатно оваа техника на свирење за прв пат се користела во лејти во Согдијана околу 6 век, од каде што стигнала до Кина . 

Ерик Халфпени, во *Енциклопедијата Британика* од 1988 година, вели: „Потеклото на свирењето со гудало може да се проследи уште од исламската цивилизација од 10 век... се чини веројатно дека принципот на свирење со гудало потекнува од номадските култури на јавање коњи во Средна Азија, од каде што брзо се проширил низ исламот и Истокот, така што до 1000 година речиси истовремено стигнал до Кина, Јава, Северна Африка, Блискиот Исток и Балканот и Европа.“ Халфпени забележува дека во многу евроазиски јазици зборот за „мост“ етимолошки значи „коњ“ и дека Кинезите ги сметале своите сопствени гудачки инструменти *([[хучјин]])* како да потекнуваат од „варварите“ од Средна Азија.

Средноазиската теорија е поддржана од Вернер Бахман, пишувајќи во *[[Нов речник на музиката и музичарите (Гроув)|„Нов речник на музиката и музичарите“]]*. Бахман забележува докази од ѕидно сликарство од Средна Азија од 10 век за гудачки инструменти во денешниот град Курбаншаид во Таџикистан.

Посредните докази, исто така, ја поддржуваат средноазиската теорија. Сите елементи што биле неопходни за пронаоѓањето на гудалото веројатно биле присутни кај средноазиските народи што јавале коњи во исто време:

* Во општество на воини на коњи (народите што јавале коњи ги вклучувале Хуните и Монголците), коњските влакна очигледно биле достапни.
* Средноазиските воини на коњи се специјализирале за воен лак, кој лесно можел да му послужи на пронаоѓачот како привремен начин за држење на коњските влакна под силно напрегање.
* До ден-денес, коњските влакна за гудала се земаат од места со сурова студена клима, вклучувајќи ја и Монголија, бидејќи таквите влакна нудат подобар зафат на жиците.
* Колофониумот, клучен за создавање звук дури и со груби коњски влакна, го користат традиционалните стрелци за да го одржат интегритетот на жицата и (измешан со пчелин восок) за да го заштитат завршниот дел на лакот.

(Од оваа информација може да се види дека изумот на лакот потекнува од монголски воин, кој штотуку користел колофониум на својата опрема, мрзеливо галејќи ја својата харфа или лира со прст намачкан со колофониум, произведувајќи краток непрекинат звук, со што ги вдахновил да го затегнат лакот со коњски влакна, што довело до најраниот примерок на гудало. 
[мини|Резба на гудачки музички инструмент ([келтска харфа или виолина, Ирска од 11 век, Лоф Куран )]]
Сепак, без разлика како било измислено гудалото, тоа брзо и широко се проширило. Средноазиските коњанички народи живееле на територија што го вклучувал Патот на свилата, по кој трговците и патниците брзо превезувале стоки и иновации илјадници километри (вклучително и преку Индија, по море до Јава). Ова би го објаснило речиси истовременото појавување на гудалото на многуте места наведени од Халфпени.

## Наводи

## Надворешни врски
* Article about horse hair.
* Commissioning a bow.
* Mastering New Materials: Commissioning an Amber Bow, no.65
* Production of a carbon fiber bow 
* eNotes article on the history and making of bows.
* The violin bow: a brief depiction of its history
* Bows used in traditional music (''Polish folk musical instruments'')

Категорија:Делови и додатоци на музичките инструменти
Категорија:Гудачки инструменти