Плоштад Никола Пашиќ

**Плоштад Никола Пашиќ** — еден од централните градски плоштади и урбана населба на Белград, главниот град на Србија. Плоштадот го носи името на Никола Пашиќ, кој беше градоначалник на Белград, премиер на Србија и премиер на Југославија. До 1992 година, плоштадот бил именуван како **Плоштад на Маркс и Енгелс.**

## Локација
Сместено во општина Стари Град, плоштадот Никола Пашиќ се наоѓа во центарот на Белград како директно продолжение на Теразије. Именуван по Никола Пашиќ, познатиот српски политичар и премиер од почетокот на 20 век, плоштадот гледа на монументалната зграда на Домот на Народното собрание на Република Србија и самиот се протега во најдолгата улица во Белград, Булевар краља Александра, додека улицата Дечанска ја поврзува до Плоштадот на Републиката.

## Историја
На аголот од Булевар Краља Александра и улица Дечанска, кај поранешната *[[кафеана]]* „Топола“, беше отворена првата бензинска пумпа во Белград. Се наоѓаше на местото блиску до модерната фонтана, каде што денес се наоѓаат *жардињерите* свртени кон Народното собрание.

Со цел да се направи простор за „современите дела во стилот на социјалистичкиот реализам“, новиот урбан концепт на Белград по 1945 година „безмилосно ги урна сите пречки“. Со цел да се создаде новото, широко плато на плоштадот именувано по Маркс и Енгелс и делотворно да се трансформира во паркинг подоцна, неколку згради беа урнати пред почетокот на изградбата на Дом Синдиката во 1947 година.

Плоштадот е изграден во текот на 1950-тите како дел од масовниот проект за реорганизација на Теразије. Инаугуриран како плоштад Маркс и Енгелс во чест на познатите комунистички теоретичари, неговиот оригинален терен беше толку ридест што мораше да се отстрани многу земја за да се овозможи неговата изградба. Дизајнерскиот концепт од 1950-тите, дело на Хранислав Стојановиќ, предвидуваше пешачко плато во форма на вентилатор со висок споменик посветен на Маркс и Енгелс, кој ќе се рефлектира во издолжена каскада базен-фонтана. Фонтаната е изградена во 1959 година, но споменикот не.

Во 1961 година недалеку од фонтаната е поставен обелиск. Беше украсен со неонски светла и беше комеморација на првиот самит на Движењето на неврзаните што се одржа во Белград таа година. Обелиск се покажа како привремен, бидејќи беше отстранет извесно време по завршувањето на самитот. Платото беше поплочено со црвени гранитни плочи, додека мермерни плочи кои формираа ленти. Во првите две децении платото не беше лесно достапно за пешаците бидејќи се користел како неофицијален паркинг.

Во март 1970 година, градот најави изградба на три подземни гаражи под плоштадот, со по 500 паркинг места. Дизајнирани се од архитектот Стојан Максимовиќ. Едната беше планирана под модерното плато на фонтаната, другата требала да биде под улицата Влајковиќева, до зградата на парламентот, додека третата беше планирана на локацијата на Паркот на пионерите. Работите на она под платото требале да започнат во втората половина на годината. И гаражата во Влајковиќева требаше да има кружен, надземен, повеќестепен паркинг. Овие две гаражи требаше да се поврзат под земја. На крајот беше завршена само гаражата под Пионерскиот парк, па дури и тоа дури во 2005 година.

Во 1970-тите, градската администрација одлучи да го реконструира плоштадот и да го направи попријателски за пешаците. Беа дадени различни идеи, вклучително и создавање на рид. Сепак, ништо не е направено до 1980-тите. На иницијатива на Ѓоко Вјештица, познатиот белградски радио водител, на плоштадот беше засадено зеленило, вклучително и чинари . Плоштадот беше повторно поплочен со бетонски плочи од шест квадрати, а фонтаната беше преуредена и во 1987 година.
[мини|333x333пкс| Статуа [Никола Пашиќ|на Никола Пашиќ]]
Потоа, во раните 1990-ти, тој бил еден од првите топоними на Белград што го промени своето име со крајот на ерата на Социјалистичка Југославија. Бил преименуван од плоштадот Маркс и Енгелс во плоштадот Никола Пашиќ во 1992 година. Споменикот на Никола Пашиќ е поставен во 1998 година. Кога статуата требаше да биде подигната, идеите за враќање на земјата на плоштадот со цел да се создаде вештачки рид како постамент за споменикот повторно се појавија, но на крајот повторно беа напуштени.

Во 2015 година, градот организираше конкурс за дизајн на три централни плоштади, Плоштад Република, Теразие и плоштадот Никола Пашиќ. Избран е дизајн на Зорица Савичиќ и Зоран Дмитровиќ. Во 2017 година, градската власт најавила реконструкција на плоштадот што ќе опфати уривање на фонтаната и изградба на нова, помала. Во август 2020 година градот потврди дека работите може да започнат во 2021 година. Дизајнот, особено ракувањето со неговото централно парче, фонтаната, наиде на негативни реакции во јавноста, па градот потврди дека фонтаната ќе остане иста.

## Одлики
Доминантни архитектонски одлики на плоштадот се масивната зграда „Дом синдиката“ и една од најголемите фонтани во Белград. Наспроти фонтаната се наоѓа музеј на југословенска историја. Во непосредна близина на плоштадот се наоѓа Паркот на пионерите како и зградите на градското собрание на Белград и на Претседателството на Републиката. Пешачкиот дел на плоштадот се користи за разни јавни настани, особено за отворени цвеќиња, мед и продажба на книги. Повремено, лизгалиштето за вештачки мраз или терените за песок од волеј на плажа се поставуваат како сезонски атракции во зима и лето, соодветно.

Вкупната површина на платото на плоштадот зафаќа 8,000 метри квадратни.

## Одлики

### Дом Синдиката
Дом Синдиката („Синдикалната сала“) е масивна зграда, изградена во стилот на социјалистичкиот реализам. Го проектирал Бранко Петричиќ, а изградбата започнала во 1947 година. Завршена е од руските градежни работници од 1953 до 1957 година. Таа година се одржа првиот семинар, а на 18 ноември 1957 година првото музичко шоу. Големата сала со 1.600 седишта стана едно од централните повеќенаменски места за забава во Белград (концерти, претстави, кино). Диригентот Младен Јагушт изјави дека салата е една од петте во Европа со најдобра акустика. Во 1970-тите и 1980-тите години стана престижна сцена, белградската верзија на Paris Olympia. Следеше масовна реконструкција во 1978 година кога беше реконструирана внатрешноста на влезната сала. Со текот на времето стана мултиплекс, со дополнителни сали 2 (305 седишта), 3 (105) и 4 (101). Во 2013 година објектот е прогласен за споменик на културата. Во јули 2017 година, објектот беше затворен поради претстојната целосна реконструкција, која беше предвидено да трае до 8 месеци. Поради заштитениот статус, целокупниот изглед мора да се зачува. Ќе се санираат уникатните мермерни подови, загради и огради и со негова помош на винтиџ фотографиите ќе се задржи „старото чувство“. По реконструкцијата ќе има пет сали со дополнителни места, додека Големата сала ќе биде намалена на 1.300 седишта и сепак ќе биде најголемата концертна сала во Белград.

Зградата е проектирана во стилот на социјалистичкиот реализам, со влијанијата на доцниот модернизам. Архитектонски тој е симбол на градбата веднаш по војната, а со својата положба и волумен трајно го постави контурите на плоштадот, кој сам по себе е еден од најважните јавни простори во Белград. Покрај архитектонските вредности, објектот е важен и од културно-историска гледна точка, бидејќи во Дом Синдиката се случија многу значајни политички и културни настани. За сето тоа е прогласен за споменик на културата во април 2013 година.

### Безистен
Безистен е шопинг област во затворен премин што ги поврзува Теразије и плоштадот Никола Пашиќ. Првично, тоа беше локација на хотел „Париз“, кој е изграден во 1870 година, а срушен во 1948 година при реконструкцијата на Теразије. Преминот е заштитен од државата како „културна сопственост“, иако сè уште е под „прелиминарна заштита“, а архитектите го нарекоа „папок на Белград“. Тој е дел од пошироката заштитена Просторно-културно-историска целина Стари Град.

Од 1950-тите, покриениот плоштад беше мирно катче во центарот на градот, со мини градини и кафулиња и популарна дестинација на многу белграѓани, но во последните децении главно ја изгуби таа функција. Во 1959 година тркалезно плато со фонтаната и бронзена скулптура наречена „Девојка со морска школка“, извајана од Александар Жарин. За покривање на платото и фонтаната е изграден мрежест покрив, во облик на полуотворена купола, направен од бетон и проектиран од Владета Максимовиќ. Поради таа одлика и малите дуќани сместени во него, го добил името „Безистен“, иако никогаш не функционирал како Безистен во неговата вистинска, ориентална смисла на поимот. Ревитализацијата и реконструкцијата беше предвидена за втората половина на 2008 година, но единствената работа што беше направена беше реконструкцијата на платото и фонтаната во 2011 година.

Популарниот диско клуб „Безистен“ бил отворен во 1980-тите. Сместено е во подрумот на местото кое подоцна беше приспособено во ресторанот Мекдоналд. Се разликуваше од другите дискотеки од тоа време и беше единствениот „танцувачки клуб“ во градот. Кога популарноста на дискотеката Итало стигна до Белград, клубот организирал танцови натпревари за учесници од цела Југославија. Бендот Зана бил промовиран за прв пат овде, додека бендот Аска ја вежбаше својата кореографија за нивниот настап на изборот за песна на Евровизија во 1982 година. Местото било затворено во 1989 година.

Безистен зафаќа површина од 13, 667 метри квадратни. Главната одлика во Безистен било киното „Козара“, едно од најпопуларните во Белград со децении. Беше затворен во 2003 година, купен од хрватскиот тајкун Ивица Тодориќ и наводно планиран како супермаркет за српскиот бренд „Идеја“ на Тодориќ пред да биде уништен од пожар на 25 мај 2012 година. Оттогаш е оставен во таква состојба. Безистен имал слаткарници и сувенири од едната страна, а модернистичкиот дел од другата страна, со ресторанот Мекдоналдс, модерното кафуле и „Рајфајзен банка“, но од 2018 година изгледа како ништо повеќе од запуштен, празен премин. Новата можна реконструкција беше објавена во април 2017 година, проследено со серија одложувања: за октомври 2017 година, јануари, март и мај 2018 година. Проектот опфаќа ново поплочување на просторот и повторно воведување на зеленилото. Но, ништо не е направено, а во мај 2019 година се урнал дел од бетонскиот таван, па градот повторно ветил дека ќе го реновира преминот, некаде во 2019 година.

### Фонтана
мини|250x250пкс| Фонтана на плоштадот
Оригиналната фонтана била изградена во 1959 година. Дизајниран е од Хранислав Стојановиќ. Фонтаната е реконструирана во 1987 година. Тој е реконструиран во форма на вештачки каскаден поток, со „извор“ во делот блиску до зградата на парламентот и „уста“ во новододадениот дел од високата млаз вода. На чело на фонтаната има и две фонтани за пиење.

Фонтаната стана еден од симболите на Белград, претставена во бројни музички и промотивни видеа и испечатена на поштенските картички, особено користејќи го аголот со зградата на парламентот зад фонтаната. Со текот на времето, околу него се разви обичај на прослава на дипломирање. Секоја година матурантите и од основните и од средните училишта го слават последниот училиштен ден со скокање облечени во фонтаната.

Во 2017 година, градската власт најави дека во рамки на реконструкцијата на плоштадот ќе ја урне фонтаната и ќе изгради нова помала, со прскалки на приземје. Уривањето на „една од најпрепознатливите градски фонтани“ поттикна јавно противење на проектот. Главниот градски урбанист Марко Стојчич во јули 2019 година изјавил дека фонтаната воопшто не е предвидена со новиот проект, додавајќи дека „ќе инсистира да се задржи водата во некоја форма“. Во август 2019 година, заменик-градоначалникот Андреја Младеновиќ изјави дека фонтаната нема да биде отстранета, не прецизирајќи дали ќе се задржи старата или наместо тоа ќе се гради новата. Како што продолжи опозицијата меѓу граѓаните, Стојчиќ изјави дека новата фонтана ќе биде слична на постоечката „до екстремен степен“. Политичката опозиција во градското собрание се закани дека физички ќе ги спречи работите на плоштадот доколку се тргне фонтаната.

Во август 2020 година, градот потврдил дека фонтаната ќе ја задржи својата локација и изглед и дека само нејзиниот раб може да се модернизира. Сити, исто така, сакаше фонтаната да биде оперативна во текот на зимата, но архитектите кои го дизајнираа проектот беа против тоа. Архитектот Савичиќ, ко-дизајнер, прифати дека нивниот предлог за фонтаната ќе биде отфрлен, но предложи фонтаната барем да се намали на нејзината големина од 1987 година.

## Птици
Отворениот простор на плоштадот привлекува различни видови птици, меѓу кои: див гулаб, градско врапче, сива врана, ветрушка и мала пиштарка. Понатаму, шетајќи по плоштадот, можно е да се слушне голема сипка и звуци на гулаб гривнаш кои произлегуваат од блискиот Пионирски парк. Над плоштадот на поголема надморска височина редовно летаат големи галеби.

## Место за собирање

### Палестински митинг за солидарност во 1982 година
На 9 јули 1982 година, плоштадот, тогаш именуван по Маркс и Енгелс, било место на собир на палестинска солидарност. Наречен „Митингот на солидарност со маките на палестинскиот народ“ и одржан под мантрата „Смрт на фашизмот, слобода на народот!“, настанот беше протест на југословенската младина против инвазијата на Израел на Либан, како и израелската опсада на Бејрут. Организиран од Југословенската социјалистичка младинска лига (ССОЈ), младинско крило на владејачката политичка партија на СФР Југославија - Југословенската комунистичка лига (СКЈ), митингот се одржа пред 30.000 луѓе. Во него имаше говори на генерал-потполковник на ЈНА и носител на Орденот на народниот херој Душан Корач, како и претставникот на Палестинската ослободителна организација (ПЛО) во Југославија, Мохамед Набхан. Исто така, имаше музички изведби на Рибља чорба, Електрични оргазам, Радомир Михајловиќ - Точак и Аки Рахимовски.

### 1984
На 25 мај 1984 година, Денот на младоста во СФР Југославија по роденденот на Јосип Броз-Тито, на плоштадот бил одржан голем рок концерт на отворено, кој бил бесплатен, со дванаесет југословенски рок-акти кои излегоа на сцената пред, наводно, 90.000 гледачи. Актите што учествувале по редослед на појавување биле: Делта 9, Бета Кентаури, Доријан Греј, У Шкрипцу, Електрични оргазам, Филм, Дивље јагоде, Забрањено Пушење, Д' Бојс, Дисциплина кичме, Кербер и Други Начин.

### 1986
На 24 мај 1986 година, на плоштадот Маркс и Енгелс била закажана уште една прослава на Денот на младоста со резервирани мноштво југословенски рок-акти и над 100.000 присутни. Сепак, концертот рано беше прекинат кога почна огромен дожд и почна да ја загрозува безбедноста на насобраната толпа.

Настанот бил преместен за 6 септември 1986 година. И иако повторно врнело дожд, овојпат прославата се одржа во целост.

## Наводи

## Надворешни врски

Категорија:Статии со извори на српски (sr)
Категорија:Општина Стари град (Белград)
Категорија:Координати на Википодатоците