Четврта Француска Република

**Четврта Француска Република** (француски: *Quatrième république française*) — републиканска влада на Франција од 27 октомври 1946 до 4 октомври 1958 година, управувана со четвртиот републикански устав од 13 октомври 1946 година. Тоа на многу начини било оживување на Третата република, која владеела од 1870 година за време на Француско-пруската војна до 1940 година за време на Втората светска војна, и претрпела многу од истите проблеми.

И покрај политичката дисфункција, Четвртата Република забележала ера на голем економски раст во Франција и обнова на социјалните институции и индустријата на нацијата по Втората светска војна, со помош од Соединетите Држави преку Маршаловиот план. Републиката, исто така, го видела почетокот на зближувањето со долгогодишниот непријател, Германија, што довело до француско-германска соработка и на крајот до Европската унија.

Новиот устав направил некои обиди да ја зајакне извршната власт за да ја спречи нестабилната ситуација пред војната, но нестабилноста останала и Четвртата република забележала чести промени на власта - имала 21 влада во нејзината 12-годишна историја. Покрај тоа, владата се покажала неспособна да донесе ефективни одлуки во врска со деколонизацијата на бројните преостанати француски колонии. По серијата кризи кои кулминирале со алжирската криза од 1958 година, Четвртата република пропаднала. Воениот водач Шарл де Гол се вратил од пензија за да претседава со преодната администрација овластена да дизајнира нов француски устав. Четвртата република била распуштена на 5 октомври 1958 година по јавен референдум со кој била формирана сегашната Петта република со зајакнато претседателство.

## Основање на четвртата република (1944–1954)
По ослободувањето на Франција во 1944 година, владата на Виши била распуштена и Привремената влада на Француската Република, позната и како Француски комитет за национално ослободување, била воспоставена по едногласно барање на привременото консултативно собрание да биде соодветно претставено. Со оглед на тоа што поголемиот дел од политичката класа била дискредитирана и содржела многу членови кои повеќе или помалку соработувале со нацистичка Германија, гализмот и комунизмот станале најпопуларните политички сили во Франција.

Шарл де Гол ја водел владата од 1944 до 1946 година. Во меѓувреме, се преговарало за предложениот нов устав, кој требало да биде ставен на референдум. ДеГол се залагал за претседателски систем на владеење и го критикувал враќањето на, како што тој пејоративно го нарекол „партиски систем“. Тој поднел оставка во јануари 1946 година и бил заменет со Феликс Гуен од Францускиот оддел на Работничката интернационала. На крајот само Француската комунистичка партија и социјалистичката СФИО го поддржале нацрт-уставот, кој предвидувал форма на владеење заснована на еднодомна работа; но ова било отфрлено на референдумот од 5 мај 1946 година.

За изборите во 1946 година, Митингот на левите републиканци, која ги опфатило Радикално-социјалистичката партија, Демократската и социјалистичката унија на Отпорот и другите конзервативни партии, неуспешно се обиделе да се спротивстават на христијанско-демократската и социјалистичката алијанса МРП-СФИО-ПЦФ. Новото конститутивно собрание вклучувало 166 пратеници на МРП, 153 пратеници на ПКФ и 128 пратеници на СФИО, со што трипартитниот сојуз имал апсолутно мнозинство. Жорж Бидо од МРП го заменил Феликс Гуен како шеф на владата.

Напишан бил нов нацрт на Уставот со кој овојпат се предлагало формирање дводомна форма на владеење. Леон Блум од СФИО бил на чело на привремената влада од 1946 до 1947 година. По новите законодавни избори во јуни 1946 година, демохристијанинот Жорж Бидо го презел раководството на кабинетот. И покрај таканаречениот дискурс на Гол за Баје од 16 јуни 1946 година, во кој тој ги осудил новите институции, новиот нацрт бил одобрен од 53% од гласачите кои гласале за (со апстиненција од 31%) на референдумот одржан на 13 октомври 1946 и Уставот од 27 октомври 1946 стапил на сила две недели подоцна како Четврта република, во аранжман во кој извршната власт суштински престојувала во рацете на претседателот на Советот (премиерот). На претседателот на Републиката му било доделена главно симболична улога, иако тој останал началник на француската армија и како последно средство можел да биде повикан да ги реши конфликтите.

По протерувањето на комунистите од владината коалиција, Франција се приклучила на Студената војна против Сталин, како што било изразено со тоа што станала основачка членка на НАТО во април 1949 година. Франција сега зазела лидерска позиција во обединувањето на Западна Европа, тесно соработувајќи со Конрад Аденауер од Западна Германија. Роберт Шуман, кој двапати бил премиер, а во други времиња министер за финансии и министер за надворешни работи, бил клучен во градењето на повоените европски и трансатлантски институции. Побожен католик и антикомунист, тој ја предводел Франција да биде членка на Европските заедници, Советот на Европа и НАТО.

## Славните триесет
*Les Trente Glorieuses* („Славните триесет“) бил високиот просперитет во 30-те години од 1945 до 1975 година. Во 1944 година, ДеГол вовел диригистична економска политика, која вклучувало значителна државна контрола врз капиталистичката економија, која била проследена со 30 години невиден раст.

Штетата за време на војната била голема, а големи репарации од поразената Германија не се случиле. Соединетите Држави помогнале за заживување на француската економија со Маршаловиот план (1948–1951), давајќи ѝ на Франција 2,3 милијарди долари без отплата. Франција била вториот најголем примател по Велика Британија. Вкупниот износ на сите американски грантови и кредити за Франција од 1946 до 1953 година изнесувале 4,9 милијарди долари. Тоа ги обезбедило итно потребните финансии за модернизирање на транспортните системи, производството на електрична енергија и основните индустрии, вклучувајќи цемент, јаглен и челик. Планот барал модернизација на француските индустриски и менаџерски системи, слободна трговија и пријателски економски односи со Западна Германија.

Француската економија брзо растела како и економиите на другите развиени земји во рамките на Маршаловиот план како што биле Западна Германија, Италија и Јапонија. Овие децении на економски просперитет комбинирале висока продуктивност со високи просечни плати и висока потрошувачка, а биле карактеризирани и со високо развиен систем на социјални бенефиции. Според различни студии, реалната куповна моќ на просечната плата на францускиот работник се зголемила за 170% помеѓу 1950 и 1975 година, додека вкупната приватна потрошувачка се зголемила за 174% во периодот 1950-1974 година. Францускиот животен стандард, кој бил оштетен од двете светски војни, станал еден од највисоките во светот. Населението, исто така, станало многу поурбанизирано; многу рурални департмани доживеале пад на населението, додека поголемите метрополи значително се зголемиле, особено Париз. Како што економијата станувала попросперитетна, сопственоста на разни предмети за домаќинството и удобности значително се зголемило, како и платите на француската работничка класа. Како што забележале историчарите Жан Блондел и Доналд Џефри Чарлтон во 1974 година.Ако сè уште е случај дека Франција заостанува во бројот на своите телефони, домувањето на работничката класа се подобри непрепознатливо и различните „гаџети“ на потрошувачкото општество – од телевизија до моторни автомобили – сега се купуваат од работничката класа на уште пожествена основа отколку во другите западноевропски земји.Светската нафтена криза од 1973 година го забавил нејзиниот експлозивен раст. Така, средината на 1970-тите го означил крајот на периодот. Томас Пикети го опишува *славните триесет* како исклучителен период на „враќање“ по светските војни. Тој наведува статистички податоци кои покажуваат дека нормалниот раст во богатите земји е околу 1,5–2%, додека во Европа растот паднал на 0,5% помеѓу 1913 и 1950 година, а потоа се „вратил“ со стапка на раст од 4% помеѓу 1950 и 1970 година, додека не се паднал назад на 1,5–2% од 1970 година наваму.

## Индокина и Тунис
Анкетите на јавното мислење покажале дека во февруари 1954 година, само 7% од Французите сакале да ја продолжат борбата во Индокина против комунистите, предводени од Хо Ши Мин и неговото движење Виет Мин.

Пјер Мендес Франс бил лидер на Радикалната партија, кој бил премиер осум месеци во 1954-1955 година, работејќи со поддршка на Социјалистичката и Комунистичката партија. Неговиот главен приоритет бил ставање крај на војната во Индокина, која веќе чинела 92.000 мртви, 114.000 ранети и 28.000 заробени во пресрет на понижувачкиот пораз во Битката кај Диен Биен Фу на почетокот на мај 1954 година.

На Конференцијата во Женева (1954), тој направил договор со кој на Виет Мин му дал контрола на Виетнам северно од 17-та паралела и ги повлекол сите француски сили. Тоа го оставило Јужен Виетнам сам. Сепак, Соединетите Држави се преселиле и обезбедиле голема финансиска, воена и економска поддршка за Јужен Виетнам.

Франција потоа постигнала договор со Хабиб Бургиба, националистичкиот водач во Тунис, за независност на таа колонија до 1956 година и започнале дискусии со националистичките лидери во Мароко за француско повлекување.

## Неуспех на новиот парламентарен систем
Намерата на авторите на новиот Устав била да го рационализираат парламентарниот систем. Министрите биле одговорни пред законодавното тело, француското национално собрание, но биле воведени некои мерки со цел да се заштити кабинетот и да се зајакне авторитетот на премиерот на Франција, кој го предводел кабинетот. Целта на новиот устав бил усогласување на парламентарната демократија со министерската стабилност.

На пример, според новиот Устав, претседателот на Советот бил лидер на извршната власт (премиер на Франција). Претседателот на Француската Република, избран од парламентот (националното собрание и советот на Републиката), имале симболична улога. Неговата главна моќ била да предложи премиер, кој бил предмет на избор од националното собрание пред да формира Кабинет. Само премиерот можел да повика на парламентарно гласање за легитимноста на Кабинетот. Премиерот исто така бил единствениот член на извршната власт кој можел да побара гласање за доверба од Националното собрание (во Третата република секој министер можел да побара гласање за доверба). Кабинетот можел да биде разрешен доколку апсолутното мнозинство од членовите на Националното собрание гласале против Кабинетот. Конечно, Националното собрание можело да се распушти по две министерски кризи во законодавниот дом.

Но, овие уставни мерки не вродиле со плод. Во јануари 1947 година, по неговиот избор од Националното собрание и номинацијата на неговите министри, премиерот Пол Рамадиер повикал на гласање за доверба со цел да се потврди дали собранието го одобрило составот на неговиот кабинет. Ова иницирало обичај за двојни избори, гласање за премиерот проследено со гласање за доверба на избраниот кабинет, што го ослабнал авторитетот на премиерот врз кабинетот. Кабинетите биле разрешени со плуралноста (не апсолутното мнозинство) од националното собрание што гласало против Кабинетот. Следствено, овие министерски кризи не резултирале со распуштање на Парламентот. Така, како и во Третата република, овој режим се карактеризирал со министерска нестабилност.

И четвртата република била жртва на политичкиот контекст. Поделбата на трипартискиот сојуз во пролетта 1947 година, заминувањето на комунистичките министри, голистичката опозиција и новата пропорционална застапеност не создале услови за министерска стабилност. Владините коалиции биле составени од недисциплинирана крпеница на централно-левичарски и централно-десни партии. Конечно, Четвртата република била соочена со колапс на Француската колонијална империја.

## Европски земји
Создавањето на Европската заедница за јаглен и челик (ЕЗЈЧ) првпат било предложено од францускиот министер за надворешни работи, Роберт Шуман и францускиот економист Жан Моне на 9 мај 1950 година како начин да се спречи понатамошна војна меѓу Франција и Германија. Иако Обединетото Кралство било покането, нејзината лабуристичка влада, која тогаш се подготвувала за реизборна борба, не се приклучила на иницијативата. Формално била основана во 1951 година со Договорот од Париз, потпишан од Франција, Италија, Западна Германија, Белгија, Луксембург и Холандија. Помеѓу овие земји ЕЗЈЧ ќе создаде заеднички пазар за јаглен и челик. ЕЗЈЧ бил управуван од „Висок орган“, проверен од тела што ги претставувало владите; претставници на народите на земјите-членки (избрани од членовите на парламентот на секоја држава); и независно судство.

Договорот од Париз (1951), со кој се создал ЕЗЈЧ, бил заменет на 25 март 1957 година со Договорот од Рим, со кој била основана Европската економска заедница (претходник на Европската унија, создадена во 1993 година преку Договорот од Мастрихт).

## Алжир и колапс
Предизвикувачот за колапсот на Четвртата република била кризата во Алжир од 1958 година. Франција сè уште била колонијална сила, иако конфликтот и бунтот го започнал процесот на деколонизација. Француска Западна Африка, Француска Индокина и Француски Алжир сè уште испраќале претставници во францускиот парламент според системите на ограничено право на глас во Француската унија. Конкретно Алжир, и покрај тоа што била колонија со најголема популација која се идентификувала со Французите, забележала зголемен притисок за одвојување од *Метрополата*. Ситуацијата била комплицирана од оние во Алжир, како што се *Пиедс-Ноирс*, кои сакале да останат дел од Франција, така што Алжирската војна не станало само сепаратистичко движење, туку имало елементи на граѓанска војна.

Дополнителни компликации настанале кога дел од француската армија се побунила и отворено го поддржала движењето *Француски Алжир* (Algérie française*)* за да се победи разделбата. Во 1958 година избувнале бунтови и немири против француската влада во Алжир, но немало соодветни и компетентни политички иницијативи од страна на француската влада за поддршка на воените напори да се стави крај на бунтот поради партиската политика. Било распространето чувството дека се наближува уште еден дебакл како оној на Индокина во 1954 година и дека владата би наредила уште едно нагло повлекување и би ја жртвувало француската чест. Ова го поттикнало генералот Жак Масу да создаде француски доселенички комитет за да побара формирање на нова национална влада под генерал ДеГол, кој бил национален херој и се залагал за силна воена политика, национализам и задржување на француската контрола над Алжир. Генералот Масу, кој се здобил со важност и авторитет кога безмилосно ги потиснал алжирските милитанти, славно изјавил дека освен ако генералот ДеГол не бил вратен на власт, француската армија отворено ќе се побуни; Генералот Масу и другите високи генерали тајно го планирале преземањето на Париз со 1.500 падобранци кои се подготвувале да ги преземат аеродромите со поддршка на единиците на француските воздухопловни сили. Оклопните единици од Рамбује се подготвувале да тргнат кон Париз.

На 24 мај, француските падобранци од алжирскиот корпус слетале на Корзика, заземајќи го францускиот остров во бескрвна акција наречена операција Корзика. Операцијата Воскресение би била спроведена доколку ДеГол не бил одобрен за лидер од францускиот парламент, доколку ДеГол побарал воена помош за да ја преземе власта или да го спречи секој организиран обид на Француската комунистичка партија да ја преземе власта или да го запре враќањето на Де Гол.

ДеГол, кој го најавил своето повлекување од политиката една деценија пред тоа, се ставил во средината на кризата, повикувајќи ја нацијата да ја суспендира владата и да создаде нов уставен систем. На 29 мај 1958 година, француските политичари се согласиле да го повикаат ДеГол да ја преземе владата како премиер. Подготвеноста на француската армија да поддржи соборување на уставната влада бил значаен развој во француската политика. Со поддршка на Армијата, владата на Де Гол ја прекинала Четвртата република (последниот парламент на Четвртата република гласал за нејзино распуштање) и изготвила нов устав со кој била прогласена Петтата Француска Република во 1958 година.

## Наводи

## Дополнителна литература

* Александар, Мартин и Кејгер, Џон Ф.В. „Франција и Алжирската војна: стратегија, операции и дипломатија“. *[[Весник за стратешки студии|Journal of Strategic Studies]]* 25.2 (2002): 1-32.
* Арон, Рејмонд. *Франција непоколеблива и се менува: Четвртата до петтата република* (Прес на Универзитетот Харвард, 1960 година)
* Бел, Дејвид и сор. *Биографски речник на француските политички лидери од 1870 година* (1990), 400 кратки статии од експерти
* Броги, Алесандро. *Прашање за самопочит: Соединетите Држави и изборите на Студената војна во Франција и Италија, 1944-1958* (Гринвуд Прес, 2002)
* Конели, Метју Џејмс. *Дипломатска револуција: борбата на Алжир за независност и потеклото на ерата по студената војна* (Oxford University Press, 2002)
* Еванс, Мартин. *Алжир: Необјавена војна на Франција* (2012), научна историја
* Фонтанела, Жак и Хеберт, Жан Пол. „Крајот на „француската политика на величественост“. *Одбрана и мировна економија* 8.1 (1997): 37-55.
* Гилс, Френк. *Годините на скакулците: Приказната за четвртата француска република, 1946–1958* (Секер и Варбург, 1991)
* Гордон, Даниел А. „Напред целосна брзина? Trente Glorieuses во ретровизор“. *Современа европска историја* 26.1 (2017): 189-199 DOI: https://doi.org/10.1017/S0960777316000461
* Хичкок, Вилијам I. ''Обновена Франција: Дипломатијата од Студената војна и потрагата по лидерство во Европа, 1944–1954 година'' (Прес на Универзитетот во Северна Каролина, 1998)
* Хорн, Алистер. *Дива војна за мир: Алжир 1954-1962* (1977), класичен наратив
* Красноф, Линдзи. *Создавањето на *: *Спортот во Франција, 1958–2010* (2013)
* Ларкин, Морис. *Франција од Народниот фронт: Владата и народот 1936–1986* (1997), научно истражување
* Линч, Френсис. *Франција и меѓународната економија: од Виши до Римскиот договор* (Рутлеџ, 2006)
* Мекмилан, Џејмс Ф. *Франција на дваесеттиот век: Политиката и општеството во Франција 1898–1991 година* (Oxford University Press, 1992)
* Маршал, Д. Брус. *Францускиот колонијален мит и создавање устав во четвртата република* (1973),
* Нетелбек, Колин В. „Најстарата ќерка и славните Тренте: католицизмот и националниот идентитет во повоена Франција“. *Модерна и современа Франција* 6.4 (1998): 445-462.
* Норд, Филип. *Нова зделка на Франција: од триесеттите до повоената ера* (Принстон Универзитетот Прес, 2010)
* Кисели краставички, Дороти. *Франција, четврта република* (Гринвуд прес, 1976)
* Риу, Жан-Пјер и Роџерс, Годфри. *Четвртата република, 1944–1958 година* (Cambridge University Press, 1987), научно истражување
* Суту, Жорж-Анри. „Франција и Студената војна, 1944–63“. *[[Меѓународни односи|Diplomacy and Statecraft]]* 12.4 (2001): 35-52.
* Сауервин, Чарлс. *Франција од 1870 година: култура, политика и општество* (Палграв, 2001)
* Сатон, Мајкл. *Франција и изградбата на Европа, 1944-2007: геополитичкиот императив* (Бергахн Букс, 2011)
* Трахтенберг, Марк. „Франција и НАТО, 1949-1991 година“. *[[Весник на трансатлантските студии]]* 9.3 (2011): 184-194.
* Вилијамс, Филип Мејнард. *Криза и компромис: Политиката во четвртата република* (1964)
* Вилијамс, Филип Мејнард. ''Политиката во повоена Франција: Партиите и Уставот во четвртата република'' (1954)

Категорија:Поранешни држави во француската историја
Категорија:Поранешни републики
Категорија:Управување со Франција
Категорија:Држави и територии настанати во 1946 година
Категорија:Држави и територии распаднати во 1958 година