open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хуманизам

[мини|250px|[Микеланџело Буонароти: Создавање на човекот]]
**Хуманизам** — ренесансно културно и филозофско-научно движење кое тежнеело кон воздигнување на личноста според античките примери. Хуманизам се појавил во Европа кон крајот на 14 и почеток на 15 век.

**Хуманизмот** во најширока смисла на зборот е пројава на љубов кон човекот, која опфаќа широк спектар на филозофски правци кои го афирмираат достоинството и вредноста на човекот.

Хуманистичката ориентација нужно не е поврзана со религиозноста или нерелигиозноста, односно постои секуларен хуманизам исто како што постои и религиозен хуманизам. Од друга страна, како што нечија религиозност може да го насочи кон нехуманистичка ориентација, така и нечија нерелигиозност не е никаква гаранција дека одреден човек би бил и хуманистички настроен.

## Секуларен хуманизам
десно|мини|130п| „Среќно човеково битие“, симбол на секуларен хуманизам
**Секуларен хуманизам** или едноставно „**хуманизам**“ е прогресивна животна филозофија која, без натприродното, ја потврдува способноста и одговорноста на човековите битија да водат етички животи на лични исполнувања кои тежнеат кон поголемо добро на човештвото.

Категорија:Хуманизам
Грљани

**Грљани** — село во Општина Виница.

## Географија и местоположба
Грљани е планинско село на надморска височина од 850 метри. Од градот е оддалечено 20 километри во источната страна на општината и граничи со Општина Делчево. Селото е од разбиен тип со повеќе населби.

## Историја
Во 1913, во Балканската војна селото било стратешка точка, се воделе повеќе битки помеѓу Бугарија и Србија.

## Стопанство
Селото од 2009 се промовира како етно село, за привлекување туристи и спречување на пропад на селото. Преостанатото население се занимава со сточарство и земјоделие.

## Население

Според Бугарот К’нчов селото во 1900 година имало 444 жители христијани. 

Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на Кралството Југославија од 1931 година, селото имало 500 Македонци.

Во 1971 селото имало 592 житела, а во 1981, 501 жител. Во 1991, бројот на жители бил 335. Според пописот од 2002 селото имало 206 жители Македонци.

Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 114 жители, од кои 101 Македонец и 13 лица без податоци.

### Родови
Грљани е македонско село.

Родови во селото: *Маринци (8 к.), Стојчевци (8 к.), Трајановци (7 к.), Петревци (7 к.), Ѕвездинци (6 к.), Спасевци (6 к.), Лесовци (6 к.), Шанѓевци (5 к.), Ковачевци (4 к.), Бељовци (4 к.), Тујукџии (4 к.), Чакалци (4 к.), Цветановци (3 к.), Мајсторовци (2 к.), Натинци (2 к.) и Балинци (4 к.)* за наведените родови не се знае дали се староседелски, или пак доселени со непозната старина.

## Општествени установи
Во селото постоело основното училиште „Никола Парапунов“.

## Самоуправа и политика

### Избирачко место

Во селото постои избирачкото место бр. 316 според Државната изборна комисија, сместени во просториите на основното училиште.

На претседателските избори во 2019 година, на ова избирачко место биле запишани вкупно 140 гласачи.

## Културни и природни знаменитости
;Цркви
Во средишниот дел на селото се наоѓа црквата Св. Димитриј.

;Археолошки наоѓалишта
*Манастирот — старохристијанска базилика
*Могилата — могила од римското време;
*Самовилец — градиште од доцноантичкото време.

## Личности
*Иванчо Ангелов, платен војник во Балканските војни, кој се борел на страна на Бугарија и добитник на бугарскиот орден за храброст.

## Иселеништво

## Галерија

## Надворешни врски
* Етно село Грљани

## Наводи


Категорија:Села во Македонија
Категорија:Винички села
Категорија:Села во Општина Виница
Ќерамидница

**Ќерамидница** — населба која се наоѓа во Општина Гази Баба во Скопје.

## Географија и местоположба
Ќерамидница се наоѓа во Општина Гази Баба и тоа на јужниот дел каде што завршува територијата на општината и почнува Општина Аеродром, со реката Вардар како погранична линија. На северниот дел таа се граничи со Автокоманда и булеварот „Александар Македонски“ како погранична линија. На источната страна се граничи со Триангла и Кланица, а на западната страна со Општина Центар, поточно, населбата Крњево.

## Историја
Во  век, селото е дел од нахијата *Чаирско Поле* (Блатија) во Скопската каза во Отоманското Царство.

Претставува една од најстарите населби во Скопје, со најстарите фамилии во неа кои и ден денес опстојуваат (Пљачковци, Гудумановци и други), но има и доселеници кои се доселувале од сите страни на Македонија по земјотресот во 1963 година.

Селото Ќерамидница настанува со доселеници од Велешките села (пред сè околу Богомила, т.е. областа Азот) и градот Велес. На ова место живеалишта имало од многу поодамна, но доселениците од Велес се претпоставува дека се дојдени на почетокот на XX век. Бидејќи се наоѓа на неколку километри од центарот на Скопје, таа од село прераснува во населба.

Меѓу младите жители од Ќерамидница и Автокоманда постои соперништво, кое особено било изразено во годините пред Скопскиот земјотрес од 1963 г.

## Стопанство
Две третини од површината на Ќерамидница е индустриска зона. Таа ги опфаќа следниве фабрики:
„Европа“ - фабрика за чоколади, „Пивара“, „Жито лукс“ - иако веќе не работи, „Политехна“ и други, како и Јавното Сообраќајно претпријатие - Скопје, Противпожарна служба - Скопје и други.

Како угостителски објект се смета Хотелот „Континентал“ и секоја година по неколкупати се случуваат панаѓури на Скопскиот Саем.

## Население
Според опширните османлиски дефтери за населението на Скопската Каза од 1832/33 година, селото е заведено под името *Керемитлик* и било христијанско, каде имало 15 христијански домаќинства. На овој попис биле забележани 43 мажи христијани, со 3 новороденчиња. Се проценува дека селото во тој период имало 92 жители.

Стефан Верковиќ во 1857 го бележи со 300 жители.

Населбата денес има околу 3.000 жители, од кои околу 89% Македонци, а останатите се Роми кои живеат во дива населба од картонски и најлонски куќарки на самиот кеј на реката Вардар.

## Поврзано
* ФК Младина

## Наводи

## Надворешни врски

Категорија:Населби и маала во Скопје
Категорија:Општина Гази Баба
Хардкор-панк

**Хардкор-панк** или **хардкор** (англиски: *hardcore punk*) — интензивирана верзија на панк што се одликува со кратки, гласни и често пасионирани песни со исклучително брзо темпо и промена на акорди.


Категорија:Жанрови на панк
Трудови песни

* Ај зајди зајди јасно сонце
* Битола, бабам, Битола
* Битола, мој роден крај
* Бог да бие кој прв почна
* Збогум мајко, јас отидов
* Огрејала месечина
* Проклета да е Австралија

Категорија:Македонски народни песни
Спермицид

**Спремицидите** се наоѓаат во форма на пасти, пени, креми, гел или супозитории. Може да се и во форма на семитранспарентен филм кој по поставување во вагината се претвора во гел. Спермицидните средства ги користи женскиот партнер а се поставуват во вагината најмалку 10 минути пред половиот однос. Тие делуваат така што ги запираат сперматозоидите да не се движат и со тоа да не можат да стигнат до јајната клетка. Делумно штитат и од СПБ, но не штитат од ХИВ. Покрај спермицидот, за да се заштитите од ХИВ, користете и кондом. Може да се купат во продавница и без рецепт и не се многу скапи. Пред контакт, препаратот се става во вагината (понекогаш при ставањето може да се почувствува мала нелагодност).

Категорија:Сексуални помагала
Категорија:Биоциди
Дијафрагма (контрацепција)

алт=Типична дијафрагма за контрацепција|мини|Типична дијафрагма за контрацепција
Вагиналната **дијафрагма** делува како тенка покривна мембрана, која одговара на вагината на жената. Ги има во девет големини. Таа прави бариера меѓу вагината и грлото на матката и така оневозможува сперматозоидите да дојдат до јајце-клетката. Штити од бременост, но не штити од СПБ и ХИВ. Покрај дијафрагмата, како заштита од СПБ, треба да се користи кондом.
## Наводи

Категорија:Контрацепција
Категорија:Неопходни лекови според Светската здравствена организација
Спирала (контрацепција)

260px|мини|десно|Контрацепциска спирала
**Спирала** — женско контрацептивно средство кое всушност претставува внатрематкина (интраутеринска) влошка. Направени се од пластична материја, а дел од нив е обвиткан со тенка жичка од бакар или сребро. Имаат висок степен на сигурност од забременување. Ги поставува лекар, најчесто во почетокот на менструалниот циклус. Пред поставувањето потребно е да се направи кај жената брис од грлото на матката, да нема инфекции во вагината или во јајчниците, да нема бременост и да има регуларни менструални циклуси. Не штити од СПБ и ХИВ. Обично се поставува кај жени кои завршиле со својата репродукција. Ретки се несаканите ефекти од поставувањето, како крвавење или неподнесување на спиралата.

Категорија:Контрацепција
Презерватив

right|thumb|Машки презерватив
**Презерватив** () или **кондом** () е гумичка направена од латекс или друг материјал. Штити од забременување и од СПБ и ХИВ. Може да се купи во продавница, без рецепт. Достапен е за машки и за женски. За да заштитата биде ефикасна, треба да се користи според упатството.

Машките треба да го стават кондомот, кога пенисот е во ерекција пред да навлезе во партнерот. При извлекување на пенисот надвор, држето го кондомот наспроти него. Поефикасен е во превенција од забременување кога мажот го извлекува пенисот надвор, пред да ејакулира. Погрешно се верува дека два кондоми еден преку друг, штитат подобро.

Постои и женски кондом, наречен фемдом, кој се става во вагината на жената, пред полов однос. За време на односот пенисот навлегува внатре во женскиот кондом. Заштитува од СПБ и ХИВ. Ако истовремено се употребуваат и спремициди, заштитата е подобра. Кондомот не треба да се подмачкува со масло или вазелин. За подмачкување може да се употреби специјален гел. Постои можност кондомот да се скине. Најдобро е да се чува на ладно и темно место. Ако се чува на топло (на пример во џебот од пантолоните, подолго време) може да е помалку ефикасен, и да се скине при употреба. Ги има различни бои, големини и со различни мириси.

Категорија:Контрацепција
Категорија:Неопходни лекови според Светската здравствена организација
Прекинат однос

Бременоста се спречува така што, машкиот партнер го прекинува половиот однос и ејакулира надвор од вагината. Нема споредни ефекти и не чини ништо, но не заштитува од СПБ и ХИВ и не е така сигурна метода.

Категорија:Секс
Дијафрагма

**Дијафрагма** — мускулно-тетивна преграда кај цицачите која ја одделува градната од стомачната празнина. Низ неа минуваат крвни садови (аорта и артерии кои ја васкуларизираат дијафрагмата; долната шуплива вена), хранопроводот и нервот скитник-n.vagus. При процесот на дишење, дијафрагмата се опушта и собира најизменично. На дијафрагмата постојат отвори преку кои комуницираат стомачната празнина и градниот кош. Тие отвори се значајни затоа што преку нив може да се пренесуваат запаленија и патолошки течности (крв, гној) од стомачната празнина во градниот кош и обратно.

## Наводи

Категорија:Мускули на градниот кош
Категорија:Грцизми
Обрежување

мини|400x400пкс
thumb|150px|right|Машко обрежување
thumb|150px|right|Нож за обрежување од Конго, крај на 19 почеток на 20 век

**Обрежување** (**циркумцизија**), или почесто **машко обрежување** — оперативен зафат со кој се отстранува кожичката која го покрива врвот на пенисот. Повеќето педијатриски здруженија, вклучувајќи ја и Американската педијатриска академија, не препорачуваат рутинско обрежување. Нивната препорака е одлуката за обрежување да се препушти на родителите. Следните причини може да влијаат на одлуката за обрежување:

* *Религиозни причини*: во некои религии обрежувањето се практикува ритуално. На пример, кај евреите и муслиманите. 
* *Социјални причини*: некои родители се плашат дека на нивниот син ќе му се потсмеваат, ако не е обрежан. 
* *Културни причини*: обрежувањето е прифатено во некои култури. Некои родители се одлучуваат за обрежување бидејќи и другите машки членови на семејството се обрежани. 
* *Медицински причини*: во некои ситуации кои ги одредува докторот, обрежувањето е корисно во медицинска смисла (на пример, ако детето има фимоза и уринарни инфекции).

## Која е користа од обрежувањето?
[thumb|150px|right|Обрежувањето на Исус Христос, слика од [Лудовико Мазолино]]
Во врска со ова прашање, се цитираат следните потенцијални користи:

* Помал ризик за инфекции на мочните канали. 
* Помал ризик за редок облик на рак на пенисот. 
* Нешто помал ризик за добивање на сексуално преносливи болести (СПБ). 
* Полесно се одржува хигиена на пенисот.
* Помал ризик за карцином на грлото на матката кај партнерките на обрежаните мажи.

## Кои се ризиците при обрежувањето?

Заради следните причини родителите не се одлучуваат за обрежување на своето бебе:

* Било која хируршка интервенција, вклучувајќи ја и обрежувањето, е поврзана со одреден ризик, иако мал. Може да се јави крварење, инфекција, лошо зараснување на раната или кожичката може да се пресече предолго или прекратко. 
* По хируршката интервенција, можно е врвот на пенисот да биде повеќе изложен на иритација. Ова може да предизивка проблеми во мокрењето и евентуално, потреба од нова хируршка интервенција. 
* Некои родители веруваат дека со обрежувањето се менува природната состојба на телото на детето, и сметаат дека е подобро самото дете да одлучи кога ќе порасне.

## Кога не треба да се прави обрежување

* Кај деца со хипоспадија — аномалија кај која урината не излегува од врвот на пенисот. Кожичката треба да се сочува, можеби ќе потреба подоцна за хируршката операција со која ќе се обезбеди нормален изглед на пенисот. 
* Обрежувањето не треба да се прави кај недоносено бебе, или ако постои семејна историја за проблем со крварење (на пример хемофилија). 
* Обрежувањето не треба да се прави ако докторот или оној којшто ја прави нема потребно искуство.

Обрежување
Категорија:Хирургија
Категорија:Ислам
Категорија:Јудаизам
Категорија:Пристапни обреди
Милениумски крст

[мини|десно||Милениумскиот крст на планината [Водно.]]
мини|десно|150п|Билет издаден од Скопската православна епархија на МПЦ за користење на лифтот
**Милениумскиот крст** се наоѓа на врвот Крстовар на планината Водно, непосредно над градот Скопје. Изграден е во 2002 год. Со 66 м височина, тој е еден од највисоките градби во Македонија. Неговите архитекти се Јован Стефановски-Жан и Оливер Петровски. Изграден е во чест на две илјади години христијанство во Македонија и доаѓањето на новиот милениум.

## Конструкција

мини|лево|300п|Милениумскиот крст во зимско руво
Конструкцијата на крстот започнала во 2002 и била финансирана од Македонската православна црква, македонската Влада и дарители од Македонија и Македонци од целиот свет. Крстот е изграден на највисоката точка на планината Водно на место познато  како „Крстовар“, што значи *Место на крстот*, бидејќи таму во минатото се наоѓал помал крст. На 8 септември 2008, денот на независност на Република Македонија, во внатрешноста на крстот бил вграден лифт.

## Жичница „Милениумски крст“

Жичницата „Милениумскиот крст“ е жичарница со кабини која води до крстот и служи за панорамско разгледување на градот и планината. Со неа стопанисува превозникот ЈСП Скопје.

Tендерот за изградба на жичарницата е распишан на 25 ноември 2009, со краен рок за пријава на проктанти и изведувачи на 11 февруари 2010. Проектот за жичарницата до Милениумскиот крст е изработен од Министерството за транспорт и врски и проектантската куќа ИНПУМА, а од него е наполно исклучена фондацијата „Милениумски крст“.

Жичарницата (т.е. првиот дел) е пуштена во употреба на 3 јуни 2011.

## Поврзано
мини|десно|Кабини на жичницата со градот Скопје во позадина
* Крстовар
* Милениум
* Христијански крст

## Наводи

## Надворешни врски

* Жичница „Милениумски крст“

Категорија:Знаменитости во Скопје
Категорија:Споменици во Македонија
Категорија:Монументални крстови
Категорија:Македонската архитектура во 2002 година
Категорија:Водно
Лагадин

**Лагадин** — летна туристичка населба, изградена во втората половина на XX век. Се наоѓа на источниот брег на Охридското Езеро, непосредно покрај патот Охрид-Свети Наум. Местото традиционално се нарекува **Света Мартинија** и се наоѓа кај селото Елшани.

Во Лагадин како постојано население живее 81 човек, а другите тука доаѓаат само во летниот период. Целата населба се состои од стотина приватни вили и неколку хотели.

## Географија и местоположба

Населбата се наоѓа веднаш до Охридското Езеро.

## Историја

Лагадин започнал да се гради по завршувањето на Втората светска војна.

## Стопанство

Туризмот е најзначајна стопанска гранка.

## Население

За Лагадин не се водела посебна евиденција на населението до пописот од 2002 година.

Според пописот од 2002 година, во селото Лагадин живееле 20 жители, од кои 18 Македонци, 1 Србин и 1 останат.

Според последниот попис од 2021 година, во селото живеел 81 жител, од кои 79 Македонци, 1 Албанец и 1 лица без податоци.

## Општествени установи

* Месна заедница

## Самоуправа и политика

Селото влегува во рамките на Општина Охрид, која била проширена при новата територијална поделба на Македонија во 2004 година.

Во периодот од 1996 до 2004 година, селото било дел од некогашната Општина Охрид.

Во периодот од 1965 до 1996 година, селото било сместено во големата општина Охрид.

Во периодот од 1955 до 1965 година, селото било дел од тогашната општина Охрид.

Во периодот 1952-1955, населбата како дел од селото Елшани била дел од тогашната Општина Галичица, во која покрај селото Елшани, се наоѓале и селата Велгошти, Велестово, Лескоец, Љубаништа, Коњско, Пештани, Рамне, Скребатно, Трпејца и Шипокно. Во периодот 1950-1952, селото Елшани било дел од некогашната општина Пештани, во која влегувале селата Елшани и Пештани.

### Избирачко место

Населбата е опфатена во избирачкото место бр. 1294 според Државната изборна комисија, сместено во просториите на основното училиште во Долно Коњско. Во избирачкото место се опфатени населените места: Коњско, Долно Коњско, Лагадин, населба Здравје и населба Исток.

На претседателските избори во 2019 година, на ова избирачко место биле запишани вкупно 647 гласачи.

## Културни и природни знаменитости

мини|300п|десно|Поглед на црквата „Св. Петка“ во населбата

;Цркви
* Црква „Св. Петка Римјанка“ — главна црква, камен-темелник поставен на 15 септември 2013  година;
*Црква „Св. Софија, Вера, Нада и Љубов“ — изградена во 2000 година.

## Наводи

## Поврзано
* Општина Охрид
* Охрид
* Лагадина — истоимен град во Солунскиот округ, Егејска Македонија

## Надворешни врски


Категорија:Села во Македонија
Категорија:Охридски села
Категорија:Села во Општина Охрид
Категорија:Одморалишни населби во Македонија
Моторно возило

мини|САД ја имаат највисоката стапка во светот по сопственост на возила по глава на жител, со 832 возила во функција на 1000 луѓе во 2016 година.

**Моторно возило** е секое возило на моторен погон, со исклучок на мотоцикл, кое вообичаено се користи за превоз на лица или стока на патишта или за влечење на возила на патишта што се користат за превоз на лица и стока и кое има најмалку четири тркала и максимално проектирана брзина над 25 км/ч.

## Видови на моторни возила

* Работно возило на кое се вградени уреди или опрема за вршење на работи, чија најголема дозволена маса е еднаква со масата на возилото (на пример: дигалка и слично), а според особините спаѓа во една од категориите на моторни или приклучни возила;
* Велосипед со мотор чија работна зафатнина на моторот со внатрешно согорување не е поголема од 50&nbsp;cm3 и чија брзина на рамен пат е ограничена на најмногу 45 км/ч;
* Мотоцикл, со странична приколка или без неа, чија работна зафатнина на моторот со внатрешно согорување е поголема од 50&nbsp;cm3 и чија конструкциски дозволена брзина е поголема од 45 км/ч;
* Лесен трицикл, со три тркала симетрично поставени по должината на оската на возилото, чија работна зафатнина на моторот со внатрешно согорување не е поголема од 50&nbsp;cm3 и чија најголема дозволена брзина не е поголема од 45 км/ч;
* Триколка, со три тркала симетрично поставени по должината на оската на возилото, чија маса не е поголема од 400 килограми - ако е наменето за превоз на лица, односно 550 килограми - ако е наменето за превоз на товар (без батерија ако возилото е на електричен погон), чија работна зафатнина на моторот со внатрешно согорување е поголема од 50&nbsp;cm3 и чија најголема дозволена брзина е поголема од 45 км/ч;
* Лесен четирицикл, со четири симетрично поставени тркала, чија маса не е поголема од 350 килограми (без батерија и со сила на моторот не поголема од четири киловати ако возилото е на електричен погон), чија работна зафатнина на моторот со внатрешно согорување не е поголема од 50&nbsp;cm3 и чија конструкциски дозволена брзина не е поголема од 45 км/ч;
* Четирицикл, со четири симетрично поставени тркала, чија маса не е поголема од 400 килограми - ако е наменето за превоз на лица, односно 550 килограми - ако е наменето за превоз на товар (без батерија ако возилото е на електричен погон), чија работна зафатнина на моторот со внатрешно согорување е поголема од 50&nbsp;cm3 и чија најголема дозволена брзина е поголема од 45 км/ч;
* Патнички автомобил, наменет за превоз на лица, при што заедно со седиштето на возачот има најмногу осум седишта;

## Моторните возила како тема во уметноста и во популарната култура
Моторните возила се јавуваат како тема во делата од уметноста и популарната култура, како:
* „Возач на камион“ – расказ од италијанскиот писател Алберто Моравија од 1954 година.
* „Брзи коли“ (*Fast cars*) - песна на британската рок-група „Базкокс“ од 1978 година.
* „Коли“ (*The Cars*) - американска рок-група.
* „Коли“ (*The Cars*) - музички албум на истоимената американска рок-група од 1978 година.

## Наводи


Категорија:Превозни средства
Крокет

**Крокет** — рекреациона игра, а во последно време и спорт во кој дрвена или пластична топка се удира со посебна палка налик на чекан (mallet), со тоа протнувајќи ја низ обрачи (кои обично се кваратни) вкопани во тревно игралиште.
[thumb|300px|[Винслоу Хомер, „Крокет“. 1864 г.]]
Крокетот е измислен во Ирска во 1830-тите и бил преземен од Англија како хоби на аристократијата во 1850-тите. Веројатно е дека играта еволуирала од постарата игра пал мал. Наскоро станува популарна во Соединетите Американски Држави, Австралија, и Франција.

Некои варијации на крокетот се Екстремен Крокет (eXtreme Croquet) и Велоспиедски Крокет.

## Крокет по меѓународни правила
Постојат различни варијации на крокет кои се разликуваат според системот на бодување, редот на играње и распоредот (особено кај рекреативниот крокет во домашни услови, каде што просторот не дозволува правилно следење на правилата). Официјалната Британска варијанта се вика ("Association Croquet"), каде што играчите имаат можност да удираат повеќепати кога е нивен ред доколку: а) ја протнат топката низ правилниот обрач ("run" a hoop) или б) погодат друга топка. Доколку играчот погоди друга топка, тој мора да го одигра следниот удар со двете топки заедно, при што тие мора да се допираат - ова е,,крокетскиот удар" ("Croquet Stroke") по којшто и самата игра е именувана . Играчот победува одкога успеал двапати да ги протне сите негови топки низ сите обрачи (по протнувањето на топката низ сите обрачи, секоја топка мора да биде удрена и во централниот колец).

Кога долго континуирано играње од страна на еден играч ("breaks") почнало да зачестува како резултат на општото подобрување на стандардот на играње, неопходно било да се воведе и,,Напредно играње" ("Advanced Play") (експертен начин на играње на,,association" крокет). Во овој начин на игра, играчите може да бидат пенализирани за играње на дадени обрачи последнователно. Така, подвизи од типот на triple peels или sextuple peels (во кој напаѓачот заедно со својата топка истовремено ги удира и топките на партнерот или противникот низ дадени обрачи последователно) имаат зачестено за да се избегнат таквите пенали.

Категорија:Игри
Граѓанско право

thumb|200px|CIC. 1583
**Граѓанско право** — збир на правни норми со кои се уредуваат имотно-правните односи, односно оние односи коишто се од имотно-правен карактер. Него го сочинуваат три правни гранки Стварно право (ги уредува облиците на власта врз стварите), Облигационо право ( ги уредува оние односи кои настануваат по повод изразената волја за склучување на одредено правно дело- договор) и Наследното право (ги уредува односите кои настануваат по повод смртта на едно лице и преминувањето на правата и односите на неговите наследници).

*
Да Нанг

мини|Панорамски поглед кон градот
**Да Нанг** или **Дананг** (на виетнамски: *Đà Nẵng*), поранешен **Туран**, е голем пристаништен град на јужниот централен брег на Виетнам, на брегот на Јужнокинеското Море. Се наоѓа во близина на Хјуе, на естуарот на реката Хан. Брои 369 000 жители (2001) на површина од 1 250 км². Тој е една од 5-те независни општини во Виетнам, истоимената општина брои околу 728 000 жители.

Да Нанг е пристаниште со отежнат пристап, кој зафаќа значајна локација на комерцијалните патишта на Тихиот Океан. Тој извезува добар дел од земјоделското производство на Виетнам, како што е производството на риби, ориз, чај, и рибиниот сос. Градот поседува и меѓународен аеродром.

Категорија:Градови во Виетнам
Категорија:Населени места основани во 1 век
Епир (област)

::*Оваа статија се однесува на административната област Епир. За други значења видете [[Епир]].*

**Епир** (грчки: *Ήπειρος*) — област во северозападна Грција. Се граничи со Западна Македонија и Тесалија на исток, Централна Грција на југ, Јонското Море и Јонските Острови на запад, додека на север граничи со Албанија. Провинцијата зафаќа површина од 9.200&nbsp;км2. Другиот дел од Епир е во Република Албанија.

## Територијално-административна поделба на Епир
Епир е поделен на четири подобласти, наречени „номи“' (грчки: *νομοί*), кои пак, од своја страна се поделени на општини наречени „дими“ (грчки: *δήμοι*). Четирите општини се Теспротија, Јанина, Превеза и Арта.

## Демографија
Во грчкиот Епир живеат околу 350.000 луѓе. Најголем дел од населението се Грци, но има и Власи и Албанци. И тие, како и Македонците не се признати како малцинство, па затоа нивниот точен број не може да се утврди.

## Географија и екологија
Релјефот во грчкиот дел од Епир е карпест и планински. На исток од Епир е планината Пинд. Поголем дел од Епир лежи на заветрената страна од планината Пинд, а тоа е причината што овој регион е еден од најдождливите во Грција. Климата на Епир е главно алпска. Растителността се состои претежно од грмушести растенија, додека фауната е претставена со мечки, волци, лисици, срни и рисови.

## Стопанство
Од економски аспект, Епир е сиромашна област, со мала индустрија. Поради карпестиот терен, земјоделството е отежнато. Тутунот се одгледува околу Јанина, а развиен е риболовот. Сепак, поголемиот дел од храната се увезува од плодните региони на Грција.


Категорија:Држави и територии настанати во 1987 година
Жабри

[thumb|Надворешни жабри кај [тритон]]
[thumb|Внатрешни жабри кај [туна]]
**Жабри** — дишни органи кај речиси сите водни животни. Тие служат за екстракција на кислородот од водата и за екскреција на јаглерод диоксид.

Жабрите се набрани творби во кожата на животното, и, со исклучок на некои водни инсекти, содржат крв или целомска течност преку кои се разменуваат гасовите низ нивните тенки ѕидови. Кај водните инсекти се среќава единствен вид на жабри, познати како трахеални, кои содржат воздушни ќесиња. Кислородот од овие ќесиња се возобновува преку жабрите.

Генерално, постојат два вида на жабри, и тоа *внатрешни* (во внатрешноста на телото) и *надворешни* (излегуваат од телото при што јасно се забележуваат).

## Наводи

## Поврзано
* Надворешни жабри
* Внатрешни жабри
* Жабрен процеп

Категорија:Дишен систем
Артерија

**Артериите** се мускулни органи низ кои циркулира крвта или лимфата. Тоа се еластични крвни садови коишто ја транспортираат крвта од срцето до секое ткиво од телото на животните (со исклучок на белодробната артерија). При контракција на срцето, крвта низ артериите се движи како еден пулсен бран, притоа намалувајќи ја својата брзина како што се оддалечува од срцето (односно се намалува крвниот притисок). Ваквото движење на крвта низ артериите во голема мера е условено од еластичноста.

Најголемата артерија во телото на човекот е аортата, додека најмали артерии се артериолите. 

Артериите од големиот крвоток секогаш носат оксидирана крв, а оние од малиот - редуцирана. Во артериите не се среќаваат клапи (залистоци) како што е случај кај вените.

Во текот на животот, како резултат од обилна масна исхрана, доаѓа до натрупување на масни материи во артериите, при што тие се затнуваат, појава позната како атеросклероза.

## Наводи

Категорија:Крвоток
Категорија:Ангиологија
Категорија:Кардиоваскуларен систем
Категорија:Грцизми
Илинден Спасе

**Илинден Спасе** - албански писател од македонско потекло, и син на писателот Стерјо Спасе.

Илинден Спасе е роден во април 1942 година во селото Глобочани, Долна Преспа, околија на Корча, Република Албанија. Основното образование го завршил во родното место, а дипломирал на филологија на Универзитетот во Тирана. Работел како учител, уредник, издавач на педагошкото списание на албански јазик (1970-2001), главен уредник на Издавачкиот совет на Институтот за педагошки студии во Тирана, научен работник во Училишниот Департмен (сектор за историја на образование) во Институт за педагошки студии.

Илинден Спaсе пишува на албански и македонски јазик. Автор е на две збирки раскази. Друштвото на писатели на Македонија го има прогласено за свој почесен член.

Категорија:Македонци во Албанија
Категорија:Членови на ДПМ
Категорија:Македонски писатели
Категорија:Албански писатели
Стерјо Спасе

**Стерјо Спасе** (албански: *Sterjo Spasse*; ,  -  во ) се вбројува меѓу најзначајните претставници на современата албанска литература. Воедно, тој е еден од најуспешните писатели од македонско потекло. Стерјо Спасе е татко на Илинден Спасе, македонски и албански писател.

## Животопис

Стерјо Спасе е роден во 1914 година во Глобочани, денес Општина Пустец, Мала Преспа, Албанија. Своето образование го започнал во основно училиште во Корча (Горица) и го продолжил во Елбасан. Спасе работел како наставник во Дервичане во близина на Ѓирокастро, а подоцна отишол на Универзитетот во Фиренца во Италија да студира педагогија. Стерјо Спапсе завршил магистратура во СССР. По Втората светска војна тој работел како книжевен критичар и пишувал за списанијата „Ново училиште“ и „Популарно образование“. Стерјо Спасе исто така пишувал и за списанијата „Наша литература“ и „Ноември“. Стерјо Спасе биле член на Албанската лига на писатели и уметници. Спасе умрел во Тирана во 1989.

Тој својата писателска кариера ја започнал кога предавал како наставник во селското училиште во Дервичане во близина на Ѓирокастро на 18 годишна возраст. Во 1935 година ја напишал својата најпозната книга „Зошто?“ или позната под целосниот наслов „Од живот за живот - зошто?“. Романот „Зошто?“ е напишан во вид на дневник и се фокусира на една трагична дилема на еден млад интелектуалец во рурално место.

## Творештво

### Романи
Позначајни романи на Спасе се:

*Зошто? (*Pse?*, 1935),
*Афардита (*Afërdita*; 1944),
*Тие беа осамени (*Ata nuk ishin vetëm*; 1952),
*Афардита повторно на село (*Afërdita përsëri në fshat*; 1954),
*Езерото (*Buzë liqenit*; 1965),
*На женскиот сокол (*Sokolesha*, 1966)
*Оган (*Zjarre...*; 1972),
*Будење (*Zgjimi*; 1973),
*Свештеничка (*Pishtarë*; 1975),
*Или смрт или слобода (*Ja vdekje ja liri*; 1978),
*Бунтовниците (*Kryengritësit*; 1983).
*Денес или никогаш (*O sot, o kurrë!*; 1989)

### Кратки раскази

*Круна на младоста (*Kuror rinie*; 1934),
*На раката на една жена (*Në krahët e një femre*; 1934),
**Nusja pa duvak* (1944)
*Поздрав од село (*Të fala nga fshati*; 1958)
*Писма до мојот внук во Тирана Аријан од Македонија и Косово (*Letra nipit tim Arian në Tiranë nga Maqedonia dhe Kosova*, 1975 а во 1995 година во превод на македонски.)

## Наводи

## Поврзано
* Албанска литература
* Македонци во Албанија
* Илинден Спасе

## Надворешни врски
* Биографија на Стерјо Спасе , Митровица Прес

Категорија:Албански писатели
Категорија:Македонци во Албанија
Курув

десно|мини|200п|Грб на Курув
**Курув** (полски: *Kurów*) е село во југоисточна Полска, сместено меѓу Пулави и Лублин, на реката Курувка. Тоа е главно место на одделна општина во Лублинското Војводство и има околу 2800 жители според пописот од 2005 година.

Категорија:Села во Лублинското Војводство
Категорија:Пулавски Округ
Западна Македонија

::*Оваа статија се однесува на регионот во Република Македонија. За други значења видете [[Македонија (појаснување)]]*
**Западна Македонија** — регионот западно од планинскиот масив Јакупица (Солунска Глава), западно од Раечка Река и Селечка Планина, сè до границите со Албанија на запад, дел од границата со Грција на југ и делот на границата со Косово на север. Западна Македонија се одликува со посебни културни, јазично-дијалектни и историски особини. Карактеристична област во овој дел од земјата е Реканскиот Регион (наречен и само Река).

Многу често овој термин се користи во политичка смисла само за регионите на Тетово, Гостивар и Дебар, односно на краиштата претежно населени со Албанци, што е погрешно бидејќи во Западна Македонија покрај овие три региони спаѓаат и следниве градови и нивните околини: Битола, Прилеп, Охрид, Струга, Кичево, Крушево, Ресен, Македонски Брод и Демир Хисар.

Иако географски гледано денес на картата на Република Македонија градот Прилеп изгледа дека е на средишниот дел, сепак ако се гледа картата на регионот Македонија (Вардарска, Егејска и Пиринска Македонија) пред поделбата во 1913, тој ги има етногеографските одлики на западен македонски град.

## Демографија
Според пописот од 2002 година, во овој регион живееле **763.912** жители.

Од етнички аспект, Македонците живеат на целата територија, додека Албанците претставуваат мнозинско население во целата Полошка Котлина, во градот Дебар, а околу една половина од населението сочинуваат во Кичевско и Струшко (дел од Македонците муслимани се изјаснуваат како Албанци). Помал број на Албанци живеат во градовите Охрид, Битола и Ресен, како и во неколку преспански, битолски, прилепски и крушевски села. Македонското население е поделено во две конфесии - христијани и муслимани, а Македонците муслимани претставуваат најмногубројно население во Реканскиот регион, а исто така во голем број се застапени и во Дебарско, Жупа, Струшко (Поле и Дримкол) и Кичевско и Прилепско. Турците во најголем број живеат во Гостиварско, односно во градот Гостивар и уште во неколку големи села, потоа во Жупа, Преспа, како и во градовите Дебар, Струга, Охрид, Кичево, Битола и Ресен. Ромите се застапени готово во сите градски средини, а Власите живеат во Крушево (20 % од населението), Струга, Охрид, Битола и во неколку битолски села.

Етнички гледано, населението е составено од:

## Поврзано
*Источна Македонија
*Јужна Македонија
*Северна Македонија
Општина Велес

мини|245п|десно|Карта на Општина Велес со селските атари.
мини|245п|десно|Демографска карта на Општина Велес со селските атари.

**Велес** — општина во Македонија. Се наоѓа во централното подрачје на државата и низ нејзе тече реката Вардар и поминуваат меѓународниот автопат Е-75 и меѓународната железничка пруга кон Солун. Административен центар на општината е градот Велес. Намалена е општината со законот за територијална поделба на Македонија од 2004 година.

## Географија
Општина Велес се наоѓа во средишна Македонија, во Вардарскиот Регион. Се граничи со Општина Петровец на север, Општина Зелениково и Општина Чашка на запад, Општина Градско на југ и Општина Лозово и Општина Свети Николе на исток.

## Демографија

Според пописот од 2002 година, Општина Велес броела 55.108 жители од кои:

Според последниот попис на населението на Македонија од 2021 година, Општина Велес брои 48.914 жители, од кои:

Општина Велес зафаќа површина од 427,45 км квадратни и има 128,92 жители на км квадратен густина на населеност.

Во составот на општината се и 30 села: Башино Село, Белештевица, Бузалково, Ветерско, Горно Каласлари, Горно Оризари, Долно Каласлари, Долно Оризари, Иванковци, Карабуниште, Клуковец, Крушје, Кумарино, Лугунци, Мамутчево, Новачани, Ново Село, Ораовец, Отовица, Раштани, ’Рлевци, Рудник, С’лп, Сливник, Сојаклари, Сопот, Црквино, Чалошево и Џидимирци.

Историски села: Влахчани, Дуган, Еленоводица и Чука.

## Општествени установи

## Самоуправа и политика

Градоначалник на општина Велес е Марко Колев од редовите на ВМРО-ДПМНЕ. Тој бил избран на локалните избори од 2025 година за мандат од четири години.

Согласно одлука на Владата на Македонија од 27 септември 2024 година, Советот на општината брои 23 члена.

## Културни и природни знаменитости

## Редовни настани

## Личности

## Култура и спорт

ФК Борец (Велес), оформен 1926 година, е најпознатиот фудбалски клуб од Велес, долги години игра во 1 МФЛ (Прва македонска фудбалска лига), а од него ќе излезат голем број на познати фудбалери, како Илчо Боров, Панче Ќумбев, Зоран Паунов итн. Моментално клубот се натпреварува во 2 МФЛ - Јужен регион.

ФК Металург (Велес), е вториот велешки фудбалски миленик. Повеќе сезони има играно во 2 МФЛ (Втора македонска фудбалска лига).

РК Борец (Велес), клубот во кој својата кариера ја почна нашиот најпознат ракометар, Пепи Манасков.

ОК Борец (Велес), го има освоено одбојкарскиот куп во 1993 година

## Иселеништво

## Наводи

## Надворешни врски
* Портал на Општина Велес
* Податоци за општина Велес  — Министерство за локална самоуправа
Фоте Никола

**Фоте Никола** (Шулин, 4 март 1946 – Тирана, 11 февруари 2024) — македонски педагог и публицист, истакнат активист и борец за правата на Македонците во Албанија.

## Животопис
Роден е на 4 март 1946 г. во селото Шулин, Мала Преспа, денес во Албанија. Основното образование го завршил во Пустец, средно педагошко училиште во Елбасан, а дипломирал на Филолошкиот факултет при Тиранскиот универзитет. Станал уредник на програмата на македонски јазик во Радио „Корча“, од самиот нејзин почеток во 1991 г. Од 2005 до 2014 г. бил член на Комитетот на малцинствата при Владата на Република Албанија, застапувајќи го македонското малцинство.

Подготвил повеќе учебници за основно образование на македонски јазик во рамките на Министерство за образование на Албанија. Автор е на книгата „Литературни творци од македонското малцинство во Албанија”, објавена на македонски и албански јазик. Исто така, тој бил задолжен за преиздавањето на албанско-македонскиот речник на Никола Беровски во 2013 г. Објавил и бројни статии за положбата, образованието, фолклорот и традициите на Македонците во Албанија.

Фоте бил член на Централниот комитет на МАЕИ и почесен советник на Дипломатската мисија за мир и просперитет во Тирана.

Починал на 11 февруари 2024 г. во Тирана.

## Наводи

Категорија:Македонски педагози
Категорија:Македонски публицисти
Категорија:Апсолвенти на Тиранскиот универзитет
Категорија:Македонци во Албанија
Општина Кавадарци

**Општина Кавадарци** — општина во јужниот дел на Повардарието, чии граници допираат до границата со Грција (Општина Меглен, егејскиот дел на Македонија). Голем дел од обработливото земјиште во општината е со лозови насади и Кавадарци е познат во Европа и светот по квалитетното вино и грозјето. Седиште на општината е градот Кавадарци. Градоначалник на Општина Кавадарци е Митко Јанчев.

## Географија
мини|лево|245px|Карта на општина Каварадци со атарите/катастарските општини.

Општината ги зафаќа Тиквешијата и висорамнината Витачево и Тиквешкиот (Кавадаречкиот) дел на Мариово. На територијата на општината се наоѓа и познатот рудник Алшар (познат по реткиот минерал лорандит) и фабриката „Голден Игл“ (порано именувана како Фени и Еуроникел. Според површината, со 992,44 км2, Кавадарци е втора најголема општина во Македонија, единствено помала од соседната Општина Прилеп.

## Историја
Населбата Кавадарци првпат се споменува во 1519 година, како мала рурална населба во состав на Ќустендилскиот санџак.

Во 1664 година, Евлија Челебија го посетил Кавадарци, кој оставил запис за кавадаречката чаршија, која тогаш организиран градски живот. Наведува дека гратчето е центар на каза со 70 живи села и има 300 покриви со куќи од ќерамиди. Има четири маала, три џамии и една убава бања. Има два ана за трговци и чаршија со околу 74 дуќани.

Како град Кавадарци почнува да се развива во почетокот на XIX век, меѓутоа во околината се наоѓаат археолошки ископини што укажуват дека овде постоела населба уште во античко време и во средниот век. Како сведоци од средниот век се многуте прекрасни средновековни цркви и манастири во околината особено околу пештерите на бреговите на Тиквешко Езеро.

## Стопанство

## Население
мини|десно|245px|Демографска карта на Општина Каварадци, според пописот од 2002 година.
мини|десно|245px|Густина на населеност на Општина Кавадарци, според пописот од 2002 година.

Според пописот од 2002 година, општината имала 38.741 жител.

Во состав на општината влегуваат приградските населби Глишиќ и Ваташа и 38 села:  Бегниште, Бојанчиште, Бохула, Брушани, Бунарче, Возарци, Галиште, Гарниково, , Горна Бошава, Грбовец, Дабниште, Добротино, Долна Бошава, Драгожел, Драдња, Дреново, Кесендре, Клиново, Конопиште, Кошани, Крњево, Куманичево, Мајден, Марена, Мрежичко, Праведник, ’Ржаново, Радња, Раец, Ресава, Рожден, Сопот, Страгово, Фариш, Чемерско, Шешково и Шивец.

## Општествени установи

## Самоуправа и политика

Градоначалник на општина Кавадарци е Митко Јанчев од редовите на ВМРО-ДПМНЕ. Тој бил повторно избран на локалните избори од 2025 година за мандат од четири години.

Согласно одлука на Владата на Македонија од 27 септември 2024 година, Советот на општината брои 19 члена.

## Културни и природни знаменитости

## Редовни настани

## Личности
* Панчо Минов — Пратеник до Собрание

## Култура и спорт

## Иселеништво

## Поврзано

## Наводи

## Надворешни врски
* Општина Кавадарци 
* Општина Кавадарци во „АБВ - деловен именик“
Плевра

**Плевра** — мембранеста обвивка на белите дробови. Се разликуваат *надворешна* и *внатрешна плевра*. Надворешната е прицврстена за ѕидот на градниот кош и е позната како *париетална плевра*, додека внатрешната е прицврстена за белиот дроб и други утробни ткива и е позната како *висцерална (утробна) плевра*. Помеѓу двете плеври се наоѓа една празнина наречена *плеврална празнина* или *плеврален простор*. Таа е полна со *плеврална течност* (серозна течност од плеврата).

Плевралната течност ги подмачкува плевралните површини, со што овозможува двете плеври да се лизгаат за време на дишењето. Исто така, таа овозможува белодробната површина да биде во контакт со ѕидот на градниот кош. За време на тивко дишење, празнината е изложена на негативен атмосферски притисок кој помага во адхерацијата на белите дробови за ѕидот на градниот кош, така што се овозможува речиси кооединирано движење на ѕидот и белиот дроб при респирацијата.

Париеталната плевра е многу осетлива на болка, додека висцералната не. Висцералната (утробната) плевра има двојно снабдување со крв од бронхијалната и од белодробните артерии.

Некои заболувања во врска со плеврата се следниве:

* Пневмоторакс
* Плеврална ефузија
* Мезотелиома
* Воспаление на плеврата

Категорија:Дишен систем
Лорандит

**Лорандит** — талиумово-арсенска сулфосол со хемиска формула TlAsS2. Минералот за првпат е откриен во рудникот Алшар кај Кавадарци во 1894&nbsp;г. и е наречен по физичарот Лоранд Етвеш од универзитетот во Будимпешта.

За Лорандитот се вели дека има натприородни-неземјени својства. Во Македонија го испитувале и научници од НАСА. Во 1978 година на тајна седница на Владата на СФРЈ е разгледувана можноста за давање на рудникот Алшар на користење на една голема светска сила која лорандитот би го користела за вселенски истражувања. Што е решено на таа седница, не е познато. Многумина научници велат дека со проучување на Лорандитот може да се дојде до толку посакуваната бесплатна енергија која би го сменила распоредот на силите во светов. Некои од истражувачите на оваа чудесна руда тврдат дека токму поради можноста за бесплатна енергија целата оваа работа останува не докрај разјаснета.

Најсигурен, и барем за сега единствен начин да се детектираат сончевите неутрина, а со тоа и да се дознае до која фаза се стигнати процесите во внатрешноста на Сонцето е со помош на ретката руда на талиумот — лорандит, која се наоѓа во рудникот „Алшар“ кај Кавадарци.

Станува збор за многу редок минерал за кој е утврдено дека во целиот свет го има единствено во Македонија или можеби уште на Шри Ланка. Неговата моќ експертите ја гледаат во тоа што единствено тој природен елемент во светот ги препознава реакциите кои доаѓаат директно од јадрото на сонцето.

До црвеникавиот кристален елемент може да се дојде со дупчење на големите камени стени во чија длабочина е скриен. Со процесите на соединување и цепење и цепење на јадрата на елементот се претпоставува дека е можно да се ослободи енергија, која во ерата на сè поголема употреба на алтернативни извори на обновлива енергија е добредојдена.

За лорандитот има и мистични приказни што се преплетуваат со историјата на Македонија и доаѓаат сè до Античка Македонија и славниот Александар Македонски.

Во битките кои тој ги водел секогаш точно напладне и со движење на војската од запад кон исток се јавувал силен одблесок од штитовите кој ја заслепувал противничката војска. Затоа и не зачудува успехот на фалангата на Александар. Не е случајно ниту тоа што на штитовите на фалангата се наоѓало изгравирано познатото сонце од Кутлеш. Од таму можно е да потекнува и култот на Македонците кон Сонцето.

## Наводи

## Надворешни врски

* Митот и вистината за Алшар и Лорандитот во „Економски медитации“ 
* Напис за лорандитот на Весна Ивановска — Факултети.мк

Категорија:Минерали на талиумот
Категорија:Минерали на арсенот
Категорија:Сулфосоли
Категорија:Моноклински минерали
Категорија:Геологија на Македонија
Никола Беровски

**Никола Беровски** ( во  - , 1993) — македонски просветител и преведувач, кој целиот работен век го минал меѓу Македонците во Албанија.

Во 1946 година, со група македонски учители заминал во Албанија како просветен работник во селата од Мала Преспа. Познат во македонската јавност како „*учителот од Пустец*“. Беровски долги години работел како учител во селата на Долна Преспа, во Корча и Тирана. Останал да живее во Албанија, каде што развил богата учебникарска дејност, преведувајќи од албански на македонски јазик, повеќе учебници. Негово капитално дело е македонско-албанскиот и албанско-македонскиот речник. Има големи заслуги како автор на бројни учебници на македонски јазик за Македонците во Албанија. Уште за време на животот станал легендарен заштитник на македонскиот национален идентитет.

Една од организациите на Македонците во Албанија го носи името Фондација „Никола Беровски“.

Во 2013 година, Албанија го препечатила неговиот речник во тираж од 500 примероци, во чест на 90-годишнината од неговото раѓање. Во чест на овој настан активистот Фоте Никола, ги истакнал имињата на сите дејци кои работеле заедно со Никола Беровски во деветте села од Преспа. Тоа биле учителите Пере, Никол, Ѓорѓи и други, учителот Борис Малески, Кристо Тане, Гуре Дума, како и генерациите кои со грижа на Никола Беровски се подготвувале и ја продолжиле наставата на македонски мајчин јазик.

## Награди
Добитник е на високото признание на Република Македонија „*Климентова награда“*, за 1991 година.

## Наводи


Категорија:Македонци во Албанија
Категорија:Родени во 1923 година
Категорија:Починати во 1993 година
Категорија:Луѓе од Битола
Категорија:Починати во Тирана