Распеана револуција

**Распеана револуција**  - серија настани во 1987-1990 година што довеле до обновување на независноста на трите тогаш балтички земји окупирани од Советскиот Сојуз, Естонија, Латвија и Литванија на крајот на Студената војна. Терминот бил измислен од естонскиот активист и уметник, Хајнц Валк, во напис објавен една недела по спонтаните масовни вечерни демонстрации на пеење од 10 до 11 јуни 1988 година на теренот на фестивалот за песна во Талин.

## Заднина
За време на Втората светска војна, трите балтички земји биле нападнати и окупирани од сталинистичкиот Советски Сојуз во јуни 1940 година, и формално припоени кон СССР во август 1940 година. По нацистичката германска окупација во 1941–1944/45 година, трите земји биле повторно освоени од советската армија во 1944–1945 година.

Во 1985 година, последниот лидер на поранешниот Советски Сојуз, Михаил Горбачов ги вовел *Гласност* („отвореност“) и *Перестројка* („реструктуирање“), надевајќи се дека ќе ја стимулира пропаднатата советска економија и ќе ја поттикне продуктивноста, особено во областите на стоки за широка потрошувачка, либерализацијата. на кооперативни бизниси и растење на услужната економија. Гласност ги укинал ограничувањата на политичките слободи во Советскиот Сојуз, што довело до проблеми за советската централна влада да ја задржи контролата врз неруските области, вклучувајќи ги и окупираните балтички земји.

Дотогаш непризнаените прашања кои претходно ги чувала во тајност советската централна влада во Москва биле признати во јавноста, предизвикувајќи дополнително незадоволство кај советскиот режим во Естонија, Латвија и Литванија. Во комбинација со војната во Авганистан и јадрените последици во Чернобил, поплаките биле емитувани на јавно експлозивен и политички одлучувачки начин. Естонците биле загрижени за демографската закана за нивниот национален идентитет што го предизвикува приливот на поединци од странски етнички групи да работат на такви големи советски развојни проекти како што е ископувањето фосфат.

Пристапот до западните емигрантски заедници во странство и, особено во Естонија, неформалните односи со Финска и пристапот до финската телевизија што го прикажува западниот начин на живот, исто така, придонел за широко распространето незадоволство од советскиот систем и предизвикал масовни демонстрации како репресија врз дисидентите, националистите, верските заедници и обичните потрошувачи значително се олесниле кон крајот на 1980-тите.

Масовните демонстрации против советскиот режим започнале откако широката либерализација на режимот не ја земал предвид националната чувствителност. Москва се надевала дека неруските нации ќе останат во рамките на СССР и покрај отстранувањето на ограничувањата на слободата на говорот и националните икони (како што се локалните знамиња пред 1940 година). Сепак, ситуацијата се влошила до тој степен што до 1989 година имало кампањи насочени кон целосно ослободување на нациите од Советскиот Сојуз.

## Естонија
Планот на советската влада за ископување фосфорит во округот Лане-Виру со потенцијално катастрофални последици за животната средина и општеството бил откриен во февруари 1987 година. Тоа ја започнала јавната еколошка кампања „Војна на фосфорот“. Групата MRP-AEG го одржала состанокот во Хирвепарк во Стариот град на Талин на годишнината од пактот Молотов-Рибентроп на 23 август 1987 година, барајќи да се открие и осуди неговиот таен протокол.

Серијата „Пет патриотски песни“ на Ало Матијсен била премиерно прикажана на поп фестивалот Тарту во мај 1988 година  Во јуни во Талин се одржал фестивалот на Стариот град, а по официјалниот дел од фестивалот, учесниците се преселиле на Теренот на фестивалот за песна во ТалинSong и спонтано почнале заедно да пеат патриотски песни. Балтичкиот Пат, човечки синџир од два милиони луѓе, се протегал од Талин до Вилнус на 23 август 1989 година  „*Петте патриотски песни*“ на Матијзен повторно биле изведени на фестивалот „*Рок лето*“ во Талин одржан на 26-28 август 1988 година  Фестивалот „*Песна на Естонија*“ се одржал на „Теренот на фестивалот за песна“ на 11 септември. Тривими Велисте, претседател на Естонското здружение за наследство, прво ја изразил јавната амбиција за враќање на независноста. Врховниот совет на Естонија ја издал Декларацијата за суверенитет на Естонија на 16 ноември.

Распеаната револуција траела повеќе од четири години, со разни протести и акти. Револуцијата била предводена од три различни групи: Друштвото за наследство, Народниот фронт и Партијата за национална независност. Друштвото за наследство, основано во 1987 година, се фокусирало на ширење на свеста за историјата на Естонија за да собере поддршка за независноста на Естонија од Советите. Народниот фронт, основан во 1988 година, сакал да ја реформира Естонија во самоуправа во рамките на лабавата конфедерација на Советскиот Сојуз. Партијата за национална независност, основана и во 1988 година, била порадикална од другите две организации и барала целосна независност од Советскиот Сојуз.

Во 1991 година, додека централната влада во Москва и советската армија се обидувале да го запрат естонскиот напредок кон независност, новоизбраниот законодавен дом на Естонија заедно со избраниот парламент, Конгресот на Естонија, го прогласиле обновувањето на независната држава Естонија и го отфрлиле Советското законодавство. Големи групи невооружени доброволци заминале да ги заштитат зградите на парламентот, радиото и телевизијата од какви било напади на советските трупи. Преку овие акции Естонија ја вратила својата независност без никаква пролеана крв.

Независноста била прогласена во доцните вечерни часови на 20 август 1991 година, откако бил постигнат договор меѓу различни политички партии. Следното утро советските трупи, според естонската телевизија, се обиделе да ја нападнат ТВ кулата во Талин, но не успеале. Обидот за државен удар на комунистичките тврдокорни редови пропаднал среде масовните продемократски демонстрации во Москва предводени од Борис Елцин.

На 22 август 1991 година, Исланд (независна земја од 1944 година) објавила воспоставување дипломатски односи со Естонија, и на тој начин Исланд станала првата странска земја што формално ја призна целосно обновената независност на Естонија во 1991 година. Денес, плочата во спомен на овој настан е поставена на надворешниот ѕид на Министерството за надворешни работи, кој се наоѓа на „Плоштад Исланд 1“. На плочата пишува; „*Република [[Исланд]] беше првата што го призна, на 22 август 1991 година, обновувањето на независноста на Република Естонија*“, на естонски, исландски и англиски јазик. Некои други нации не ја признале анексијата на Естонија од страна на Советскиот Сојуз.

## Латвија
Во втората половина на 1980-тите, кога Михаил Горбачов ги вовел Гласност и Перестројката во СССР, кои ги укинале ограничувањата на слободата во Советскиот Сојуз, одбивноста кон советскиот режим прераснала во трето латвиско национално будење, кое го достигнало својот врв во средината на 1988 година.

Во 1986 година, на јавноста и станало нашироко познато дека СССР планира да изгради уште една хидроцентрала на најголемата река во Латвија Двина и дека е донесена одлука за изградба на метро во Рига . И двата од овие проекти планирани од Москва можеле да доведат до уништување на пејзажот и културното и историското наследство на Латвија. Во печатот новинарите ја повикале јавноста да протестира против овие одлуки. Јавноста веднаш реагирала, а како одговор, на 28 февруари 1987 година бил основан Клубот за заштита на животната средина. Во втората половина на 1980-тите, Клубот за заштита на животната средина станал едно од највлијателните масовни движења во регионот и почнал да поставува барања за обновување на независноста на Латвија.

На 14 јуни 1987 година, на годишнината од депортациите во 1941 година, групата за човекови права „Хелсинки-86 “, која била основана една година порано, организирала луѓе да постават цвеќе на Споменикот на слободата (симболот на независноста на Латвија, кој бил подигнат во 1935 г. ). Ова нашироко се наведува како почеток на Националното будење. Сепак, Летонскиот фестивал на песна и танц од 1985 година, исто така, понекогаш се именувал како таков поради хоровите кои ја барале и изведувале песната *[[Gaismas pils (song)|Gaismas pils]]* што ја диригирал Харалдс Меднис по главниот настан. Песната, која зборува за повторното раѓање на слободна латвиска нација, обично основна на фестивалот, била отстранета од репертоарот; диригентот, кој не им се допаѓал на советските власти, бил оставен настрана на завршниот концерт. Тој бил повикан од неговото место од хорот и била изведена „*Gaismas pils*“, која се емитувала во живо на телевизијата Рига.

На 1 и 2 јуни 1988 година, Сојузот на писателите одржал конгрес за време на кој делегатите разговарале за демократизацијата на општеството, економскиот суверенитет на Летонија, прекинот на имиграцијата од СССР, трансформацијата на индустријата и заштитата на правата на латвискиот јазик. Во текот на оваа конференција, за прв пат во повоена Летонија, јавно бил признаен тајниот протокол на Пактот Молотов-Рибентроп, кој ја одредил судбината на Летонија по 1939 година.

Конгресот на Сојузот на писателите го разбранувал јавното мислење и дал дополнителен поттик за општиот процес на националната преродба.

Во летото 1988 година, две од најважните организации во периодот на преродбата почнале да се собираат - Летонскиот народен фронт и Летонското национално движење за независност (ЛНИМ). Набргу потоа порадикално наклонетиот Граѓански конгрес повикал на целосно непочитување на претставниците на советскиот режим. Сите овие организации имале заедничка цел: обновување на демократијата и независноста. На 7 октомври 1988 година, иммало масовни јавни демонстрации, со повик за независност на Летонија и воспоставување редовен судски поредок. На 8 и 9 октомври се одржал првиот конгрес на Летонскиот народен фронт. Оваа организација, која привлекла 200.000 членови, станала главен претставник на враќањето на независноста.

На 23 август 1989 година, на педесетгодишнината од пактот Молотов-Рибентроп, Народните фронтови на сите три балтички земји одржале огромна демонстрација на единство - „Балтичкиот Пат“, на растојание од 600 километри бил составен долг човечки „синџир“ од Талин преку Рига до Вилнус. Ова било симболична демонстрација на повикот на народот за независност од Советскиот Сојуз.

Новите избори за Врховниот совет се одржале на 18 март 1990 година, на кои приврзаниците на независноста извојувале победа. На 4 мај 1990 година, новиот Врховен совет на Латвиска ССР усвоил предлог, „ Декларација за независност“, барајќи обновување на меѓувоената латвиска држава и Уставот од 1922 година.

Меѓутоа, во јануари 1991 година, прокомунистичките политички сили се обиделе да ја вратат советската моќ. Со употреба на сила биле направени обиди за соборување на новото собрание. Летонските демонстранти успеале да ги спречат советските трупи повторно да ги окупираат стратешките позиции, а овие настани се познати како „Денови на барикадите“.

На 19 август 1991 година, во Москва се случил неуспешен обид за државен удар кога мала група истакнати советски функционери не успеале да ја повратат власта поради големите продемократски демонстрации во Русија. Овој настан резултирал со тоа што Летонија брзо се движи кон независност. По неуспехот на пучот, Врховниот совет на Летонската Република на 21 август 1991 година објавила дека завршил периодот на транзиција кон целосна независност прогласен на 4 мај 1990 година. Затоа, Летонија била прогласена за целосно независна нација, чија судска основа потекнува од државноста што постоела пред окупацијата на 17 јуни 1940 година.

## Литванија
мини|Литвански народ во посета на Горбачов, 1990 година)
мини|Споменикот на независноста обновен во 1989 година.
Помеѓу 1956 и 1987 година, отворениот јавен отпор кон советскиот режим бил редок. Тој станал поупорен во 1970-тите и 1980-тите. Еден пример за ова може да бидат настаните во Каунас од 1972 година. Многу популарни пејачи често ја користеле поезијата на националистичките поети како што се Бернардас Бразџионис или Јустинас Марцинкевичиус, како текст на нивните песни. Во 1987 година Рок Маршот исто така ја промовирал свеста за ова прашање кај луѓето.

Во 1987 година биле основани различни организации (главно еколошки). На 3 јуни 1988 година, било основано Сајудис, политичко и социјално движење. Некои иницијатори на ова движење биле активни членови на еколошки организации, основани во 1987 година (на пр Зигмас Ваишвила, Гинтарас Сонгаила). Првично, оваа организација го поддржувала режимот, но во почетокот на есента истата година по растот во Литванија, таа станала спротивставена сила.

Како одговор на ова, Сајудис станала поцентрализирана организација. Активната националистичка опозиција (најчесто Литванската Лига за слобода) кон режимот кулминирала со разни јавни протести. Најозлогласениот од нив се случил на 28 октомври 1988 година, кој завршил со насилно растурање. Резултирачкиот јавен гнев предизвикал оставки во Комунистичката партија на Литванија (вклучувајќи го и тогашниот прв секретар на партијата, Рингаудас Сонгаила, кој служел нешто повеќе од една година) и ги заменил со поумерени членови.

Како што се менувало раководството, било одлучено да и ја врати катедралата во Вилнус, која порано се користела како музеј за ликовни уметности, на католичката заедница на 21 октомври 1988 година. Државната химна на Литванија и традиционалната национална Триколор биле а легализирани во Литванија на 18 ноември 1988 година, официјално заменувајќи го знамето и химната на Литванската Советска Социјалистичка Република. Потоа следело признавањето на литванскиот јазик како државен јазик, што значело дека тој станал единствен правен јазик на институционално ниво. Последната промена била клучна за смената на некои функционери (на пр Николај Миткин, кој служел како втор секретар), но поттикнало тензии во полските и руските заедници.

Следела постепена обнова на националните симболи, која вклучувала подигање или обновување на спомениците на независноста низ целата земја кон крајот на 1988 и 1989 година.

Во текот на 1989 година, различни организации (на пр Сојузот на писателите) се одвоиле од советските. Пред изборот на Конгресот на народните пратеници на Советскиот Сојуз, медиумите на Сејудис станале поограничени, но по поразот на комунистите (освоиле само 6 места од 42), ограничувањата биле укинати. До крајот на годината, КПЛ се откажала од својот монопол на моќ и се согласила да одржи слободни избори за Врховниот совет на Литванската ССР во 1990 година, кои ги загубила.

Пет децении откако Литванија била окупирана и инкорпорирана во Советскиот Сојуз, Литванија станала првата република што ја прогласила својата независност од СССР на 11 март 1990 година, додека Естонија и Латвија прогласиле дека советската власт е незаконска од самиот почеток и од целосното обновување на независноста. Започнал период на транзиција кон независност, кој кулминирал со неуспехот на августовскиот пуч. Од истата причина, речиси сите нации во меѓународната заедница, освен Исланд, се колебале да ја признаат независноста на Литванија до август 1991 година.

Советската војска одговорила жестоко. На 13 јануари 1991 година, четиринаесет ненасилни демонстранти во Вилнус загинале, а стотици биле повредени бранејќи ја Телевизиската кула и Парламентот во Вилнус од советските јуришни трупи и тенкови. Литванците го нарекуваат настанот Крвава недела. Дисциплината и храброста на нејзините граѓани - поврзување на оружје и пеење пред лицето на тенкови и куршуми кои пробиваат оклоп - избегнало многу поголема загуба на животи и му покажало на светот дека граѓаните на Литванија се подготвени да ја бранат својата национална независност.

Меѓународните влади почнале да ја признаваат независноста на Литванија по неуспехот на државниот удар во август 1991 година.

## Значајни протестни песни

* „ Балтиците се будат “ (    ,    ,    ) (LIT/LAT/EST)
* „Brīvību Baltijai“  (ЛАТ) („Слобода за Балтикот“)
* „Џимта валода“  (ЛАТ) („Мајчин јазик“)
* Lāčplēsis (ЛАТ) („Убиец на мечка“)
* „Манаи Таутаи“  (ЛАТ) („До мојата нација“)
* „Gaismas pils“  (ЛАТ) („Замок на светлината“)
* "Пут, Веџии!"  – Летонска верзија на ливонска свадбена народна песна („Pūgõ tūļ“) и често користена на местото на државната химна за време на советската ера. (ЛАТ) ("Дува, ветрови!" )
* „Saule, Pērkons, Daugava “  (ЛАТ) („Сонце, гром, Даугава “)
* „Ei ole üksi ükski maa“  (EST) 
* "Eestlane olen ja eestlaseks jään "  (EST) ("Јас сум Естонец и ќе останам Естонец")
* „Isamaa ilu hoieldes“  (EST) („Убавината на татковината“)
* „Синд сурмани“  (EST)
* „Mingem üles mägedele“  (EST) („Ајде да одиме нагоре по планините“)
* Лаисве (канонска перф. Еурика Масите) (LIT) („Слобода“)
* Palaimink Dieve mus (LIT) („Бог да не благослови“)
* Dėl Tos Dainos (LIT) („За таа песна“)
* Pabudome ir kelkimės (LIT) („Се разбудивме, сега ајде да станеме“)
* Kokia nuostabi, Lietuva esi (канонски перф. Кипрас Машанаускас) (LIT) („Колку си неверојатен, Литванија“)
* Šaukiu aš tautą (канонски перф. Витаутас Кернагис) (ЛИТ) („Ја нарекувам нацијата“)
* Tėvyne dainų ir artojų (канонски перф. Рондо) (LIT) („Татковина на песните и синовите на почвата“)
* Mano mylimoji / per pasaulio sniegą ... (канонски перф. Гинтаре Јаутакаите) (ЛИТ) („Возљубена моја / низ снегот на светот“)
* Броли, никогаш! (LIT) („Брате, не плачи“)
* Pīmiņ bruoļ (LTG) („Запомни, брате“) Латгалска песна за будење.

## Наводи

;Забелешки

Категорија:Латвиска музика
Категорија:Литванска музика
Категорија:Распаѓање на Советскиот Сојуз
Категорија:Естонска ССР
Категорија:Протести
Категорија:Советски окупации
Категорија:Револуции во 20 век