Порги и Бес (филм)

мини|Постер за филмот
***„Порги и Бес“*** - американска музичка драма од 1959 година, режирана од Ото Премингер, со Сидни Поатје и Дороти Дендриџ во главните улоги. Филмот е базиран на операта *[[Порги и Бес|„Порги и Бес“]]* од 1935 година од Џорџ Гершвин, Дубоз Хејвард и Ира Гершвин, која пак е базирана на романот *„Порги“* од 1925 година на Хејвард, како и на последователната немузичка сценска адаптација на Хејвард од 1927 година, напишана заедно со неговата сопруга Дороти. Сценариото за филмот, кое ги претворило оперските рецитативи во говорен дијалог, било многу тесно поврзано со операта, и го напишал Н. Ричард Неш. Во 2011 година, филмот бил избран за вклучување во Националниот филмски регистар на Конгресната библиотека.

Проектот бил последен за продуцентот Семјуел Голдвин. Поради контроверзната тема, филмот бил прикажан само накратко по првичните прикажувања во поголемите градови, каде што добил мешани критики од критичарите. Два месеци по објавувањето, Голдвин неволно признал „Никој не чека без здив за мојот следен филм“.

Филмот не бил достапен на домашни видеокасети со години, и бил опишан како „Светиот грал на изгубените филмови“. Една од ретките комплетни копии на филмот била прикажана во 2007, 2010 и 2019 година.

## Содржина
Сместена во раните 1900-ти години во измислениот дел „Кетфиш Роу“ во Чарлстон, Јужна Каролина, кој служел како дом на заедница од црни рибари, приказната се фокусира врз главните ликови: осакатениот просјак Порги, кој патува наоколу во количка влечена од кози, и зависничката од дрога Бес, која живее со шверцерот Краун, локален насилник. Додека е под дејство на кокаин што го снабдува „Спортин' Лајф“, Краун го убива Робинс откако Робинс го победил во играта крапс, а Бес ја наговара Краун да избега. „Спортин' Лајф“ ѝ предлага да го придружува во Њујорк, понуда што Бес ја одбива. Таа бара засолниште кај своите соседи, кои сите одбиваат да ѝ помогнат. Порги конечно се согласува да ѝ дозволи да остане со него.

Бес и Порги се навикнуваат на домашниот живот заедно и наскоро се заљубуваат. Непосредно пред црковен пикник на островот Китива, „Спортин' Лајф“ повторно ѝ приоѓа на Бес, но Порги го предупредува да ја остави на мира. Бес сака да остане со Порги, бидејќи тој не може да присуствува на пикникот поради неговиот инвалидитет, но Порги ја наговара да оди. Откако ќе заврши пикникот, и пред Бес да може да си замине, Краун, кој се криел во шумата на островот, ѝ се спротивставува. Таа првично се бори со него, но Краун ја силува. Другите, не знаејќи што точно се случило, си заминуваат и се враќаат на копното.

Два дена подоцна, Бес се враќа во Кетфиш Роу во состојба на делириум. Кога се опоравува, се сеќава што се случило. Чувствувајќи дека го предала Порги, таа го моли за прошка. Таа признава дека не може да му се спротивстави на Краун и го моли Порги да ја заштити од него. Краун конечно се враќа да ја земе за жена, и кога го вади ножот, Порги го задавува. Тој е приведен од полицијата само за да го идентификува телото, но „Спортин' Лајф“, кој на Бес ѝ давал кокаин, ја убедува дека Порги ненамерно ќе се открие себеси како убиец. Во состојба на дрога, таа конечно ја прифаќа неговата понуда да ја однесе во Њујорк. Кога Порги се враќа и открива дека ја нема, тој тргнува да ја пронајде.

## Продукција

### Развој
Оригиналната бродвејска продукција на *„Порги и Бес“* од 1935 година била прекината по само 124 изведби. Обновената претстава од 1942 година, лишена од сите рецитативи, поминала малку подобро, но во финансиска смисла, делото немало многу добар успех. Сепак, многумина сметале дека има потенцијал за филм. Ото Премингер бил еден од неколкуте продуценти, вклучувајќи ги Хал Волис, Луис Б. Мајер, Дор Шари, Анатол Литвак, Џозеф Л. Манкиевич и Хари Кон, кои се обиделе да ги обезбедат филмските права без успех. Хари Кон дури сакал да ги ангажира Фред Астер, Ал Џолсон и Рита Хејворт. 25 години, Ира Гершвин се спротивставувал на сите понуди, сигурен дека делото на неговиот брат ќе биде „омаловажено“ од Холивуд. Конечно, на 8 мај 1957 година, тој ги продал правата на Семјуел Голдвин за 600.000 долари како аконтација плус 10% од бруто приходите.

Сценариото на Ричард Неш го сменило практично целиот испеан рецитатив во говорен дијалог, како во сценската обнова од 1942 година. На пример, во оригиналната опера, Порги го пее стихот „Ако не беше Краун, Бес, ако бевте само ти и Порги, што тогаш?“, по што Бес го започнува дуетот „Те сакам Порги“. Во филмот, стихот е изговорен. Самите рецитативи не морале навистина да се препишуваат, бидејќи не се римуваат, додека зборовите во сите песни се римуваат.

Поради темите за блуд, зависност од дрога, проституција, насилство и убиство, *Порги и Бес* се покажал тежок филм. Многу црни актери сметале дека приказната не прави ништо друго освен што ги овековечува негативните стереотипи. Хари Белафонте сметал дека улогата на Порги е понижувачка, и ја одбил. Толку многу изведувачи одбиле да учествуваат, што Голдвин почнал да размислува да вклучи луѓе без актерско искуство. Само забавувачот од Лас Вегас, Семи Дејвис Џуниор, изразил интерес, и договорил аудиција за време на забава во домот на Џуди Гарланд. 

Голдвин му понудил на Сидни Поатје 75.000 долари за да го игра Порги. Актерот првично го одбил, а Голдвин се заканил дека ќе го тужи актерот за прекршување на устен договор. Кога Поатје сфатил дека неговото одбивање да глуми во *Порги* може да го загрози неговото појавување во филмот на Стенли Крамер *[[Пркосните|„Пркосните“]]*, тој повторно размислил, и неволно прифатил, уверувајќи го Голдвин дека „ќе ја изврши улогата најдобро што може - под овие околности“.

Примарниот креативен тим го комплетирал продукцискиот дизајнер Оливер Смит, кој неодамна ја освоил наградата Тони за најдобар сценски дизајн за *„Мојата убава дама“*, и Андре Превин и Кен Дарби, кои требало да ја надгледуваат музиката. Бидејќи Поатје не пеел, Голдвин инсистирал дека само црни пејачи можат да бидат ангажирани за задачата. Леонтин Прајс, која ја играла Бес на европската турнеја во 1952 година и на Бродвеј во 1953 година, била поканета да ја пее улогата на филм, но одговорила: „Ако не учествувам како глумица, нема ни да пејам“. Адел Адисон и Роберт Мекферин на крајот биле ангажирани, но ниту едниот од нив не бил прикажан на екранот. 

И покрај намерата на Голдвин музиката да звучи што е можно повеќе како оригиналната опера, тој им дозволил на Превин и неговиот тим целосно да ја преработат музиката, па дури и да ја променат подлогата што се слуша за време на сцените со борбата и во неколку други моменти, како и во увертирата.

### Снимање
Генерална проба со целосна екипа била закажана за 3 јули 1958 година, но малку по 4 часот наутро, пожар ги уништил сите сценографии и костими, со загуба од 2 милиони долари. Се прошириле гласини дека пожарот го подметнале црнци решени да ја прекинат продукцијата. Голдвин јавно ја осудил оваа гласина, иако луѓе од студиото биле сигурни дека пожарот бил намерно подметнат. Продукцијата била ставена на пауза од шест недели за да се овозможи реконструкција. Во овој период, режисерот Мамулијан постојано се судирал со продуцентот за секој аспект од филмот, што го навело Голдвин да го отпушти. Вилијам Вајлер бил спремен да се вклучи доколку Голдвин можел да одложи неколку месеци, но продуцентот одлучил да го договори Ото Премингер, кој веќе почнал да ги подготвува и *„Анатомија на едно убиство“* (1959) и *„Егзодус“* (1960), но бил спремен да ги остави  за можноста да работи на *„Порги и Бес“*. Мамулијан бил разбеснет не само што бил отпуштен по осум месеци предпродукциска работа, туку и што бил заменет од Премингер, кој го презел филмот *[[Лаура (филм од 1944)|„Лаура“]]* (1944). Тврдејќи дека Голдвин го отпуштил од „несериозни, злобни или диктаторски причини кои не се релевантни за вештината или обврската на режисерот“, тој го изнел својот случај пред Здружението на режисери на Америка, кое ги известило сите свои членови, вклучително и Премингер, дека не можат да склучат договор со Голдвин. Ова го натерало Здружението на продуценти на Америка да се вклучи. Тие инсистирале дека Голдвин има право да ги менува режисерите и дека не го прекршува договорот, бидејќи му платил на Мамулијан во целост за дотогашниот ангажман. Кога Мамулијан ја променил тактиката и се обидел да покрене обвиненија за дискриминација против Премингер, тој ја изгубил поддршката што ја добил претходно, и по три недели, прашањето било решено во корист на Голдвин. Мамулијан подоцна се обидел да добие признание, но Здружението на филмски режисери гласало да му се даде единствено признание на Премингер.

Главното снимање завршило на 16 декември 1958 година. Раководителите на „Колумбија“ биле незадоволни од филмот, особено од неговиот песимистички крај, и еден предложил да се промени со што би се претставил Порги дека може да оди. Сепак, Голдвин бил решен да биде верен на оригиналот, одејќи дотаму што инсистирал да се опише како „американска фолк опера“, а не како „мјузикл“ во сите реклами.

## Прикажување
„Колумбија пикчерс“ победила на тендерот за правата за дистрибуција на филмот, при што Голдвин го задржал одобрението за рекламирање и прикажување.

*„Порги и Бес“* премиерно се прикажувал во киното „Ворнер“ во Њујорк на 24 јуни 1959 година и во киното „Картај Серкл“ во Лос Анџелес на 5 јули. Кратко по премиерата во Атланта на почетокот на август, прикажување било откажано откако ги налутило црните гледачи, и покрај тоа што *„Атланта џурнал“* го обвинила Голдвин за цензура на сопствениот филм, Голдвин го повлекол филмот и од неколку други области низ целата земја.

Во август, филмот бил четвртиот филм со најголема заработка во Соединетите Американски Држави. Останал на четвртото место во септември и октомври и се искачил на второто место во ноември, пред да падне на шестото место во декември и петтото во јануари 1960 година. И покрај тоа што бил високо на бокс офисот седум месеци, филмот вратил само половина од вложените 7 милиони долари во Соединетите Американски Држави и Канада.

Тоа бил првиот мјузикл на англиски јазик прикажан во Германија во оригиналната верзија со титлови, наместо стандардната практика на синхронизација, и покрај тоа што американските мјузикли генерално не биле добро прикажани во Европа, филмот бил хит во Германија и Швајцарија.

### Критички прием
*„Порги и Бес“* добил мешани критики. Босли Краутер од *[[The New York Times|„Њујорк тајмс“]]* напишал дека „највознемирувачките американски музички драми се пренесени на екранот на начин што им оддава правда на нивните вредности и речиси го компензира долгото чекање... Г-дин Премингер, со тесна и затегната режија, ве држи напнати цело време. Секако, има некои недостатоци во оваа продукција... Но, во најголем дел, ова е зачудувачки, возбудлив и трогателен филм, исполнет со човечки емоции и весели и тажни мелодии. Праведно е да биде класик на екранот колку што е и на сцената.“

„*[[Тајм (списание)|Тајм]]“* забележал дека „*Порги и Бес“* е само умерен и повремен успех како музичка претстава; како обид да се создаде големо кинематографско уметничко дело, понекогаш е тежок неуспех... На сцената, претставата има интимна, толерантна фолклорност што ги прави дури и досадните места привлечни. На колосалното платно дејството честопати се чувствува интимно како линиска игра гледана од второто ниво. Она што актерите го кажуваат или пеат излегува од десетина стерео звучници со таква јачина, што гледачот речиси постојано се чувствува заробен во средината на навивачкиот дел. Најлошото нешто во врска со *„Порги“* на Голдвин, сепак, е неговата кинематографска монотонија. Филмот не е толку филм колку што е фотографирана опера... Сепак, има некои добри работи во врска со претставата. Семи Дејвис Џуниор изгледа како апсурдна харлемизација на Чико Маркс. Пеењето е генерално добро - особено комичното. А фотографијата во боја добива извонреден раскош преку употребата на филтри, иако со текот на времето... гледачот може да се замори од чувството дека ја гледа сликата низ очила за сонце во боја на килибар.“

Џејмс Болдвин дал негативна критика во својот есеј „*На Кетфиш Роу* “: „Грандиозна, глупава и преполна со застоен парфем на самочеститување, холивудската, Голдвин и Преминџер продукција на *„Порги и Бес“* се појави во театарот „Ворнер“... Најтажната и најразочарувачка работа во врска со холивудската продукција на *„Порги и Бес“* е тоа што г-дин Ото Преминџер има многу надарени луѓе пред својата камера, а нема ни најмала идеја што да прави со некој од нив... Овој настан, како и сè друго во филмот, е толку невкусно преувеличен, толку силно телеграфиран - ротирачки акорди, темно небо, ветер, злокобни муабети за урагански ѕвона итн. - што навистина не им останува ништо на актерите да прават.“  Болдвин исто така ја критикувал искреноста на бел човек кој режира црни актери: „Во случај на бел режисер повикан да режира црнечка екипа, претпоставката престанува - со многу ретки исклучоци - да има каква било валидност. Режисерот не може да знае ништо за својата група ако не знае ништо за животот што ги создал... Црнците сè уште, во голема мера, не им ја кажуваат вистината на белците, а белците сè уште не сакаат да ја слушнат.“

### Емитување
Филмот *Порги и Бес* бил виден на телевизиската мрежа само еднаш - во недела навечер, 5 март 1967 година, на ABC-TV.

Филмот не е прикажан во целост на мрежната телевизија оттогаш, иако исечоци се вклучени во некои од специјалните емисии на Американскиот филмски институт. Исто така, имал повеќекратни презентации во текот на 1970-ти години на локалната телевизија во Лос Анџелес, KTLA-TV, Канал 5, независна станица со пристап до излезот на Голдвин Студиос.

## Недостапност
Закупот на правата на Голдвин бил само за 15 години. По истекот на рокот, филмот не можело да се прикажува без дозвола од Гершвин и Хејвард, па дури и тогаш само откако била исплатена значителна компензација. И покрај постојаните барања, наследниците на Гершвин одбиле да дадат дозвола за прикажување.

Во 2007 година, филмот бил прикажан во кино кога, на 26 и 27 септември, театарот Зигфелд во центарот на Менхетен го претставил во целост, по што следела дискусија со биографот на Премингер, Фостер Хирш. Филмот бил прикажан двапати во Њујорк во 2010 година и повторно во 2019 година, кога Хирш го опишал како „практично изгубен филм“.

Дигитализирана верзија е достапна за прегледување во Конгресната библиотека.

Во 2011 година, *„Порги и Бес“* бил прогласен за „културно, историски или естетски значаен“ од Конгресната библиотека  на Соединетите Американски Држави и избран за зачувување во Националниот филмски регистар. Регистарот ја забележал историјата на продукцијата на филмот, период кога „движењето за граѓански права добило на интензитет и голем број афроамерикански актери одбивале улоги што ги сметале за понижувачки“, но дека, со текот на времето, „сега се смета за „занемарено ремек-дело“ од еден современ научник“.

Филмот е добитник на неколку награди, меѓу кои: Оскар за најдобра музика во 1960 г., Златен глобус за најдобар мјузикл, Греми за најдобра музика.

## Наводи

### Библиографија

* 
* 
* 

## Надворешни врски

* Есеј ''за Порги и Бес'' од Фостер Хирш во Националниот филмски регистар
*   
Категорија:Филмови на Columbia Pictures
Категорија:Филмови од 1959 година
Категорија:Американски филмови