Истражување на Марс

мини|300x300пкс|

**Планетата [[Марс (планета)|Марс]]** се истражува од далечина со помош на вселенски летала. Сондите испратени од Земјата, започнувајќи од крајот на 20 век, дале големо зголемување на знаењето за Марс, кое е фокусирано првенствено на разбирање на неговата геологија и потенцијал за животна средина. Инженерските меѓупланетарни патувања се комплицирани и **истражувањето на Марс** доживеало висока стапка на неуспех, особено во раните обиди. Околу 60% од сите вселенски летала наменети за Марс пропаднале пред да ги завршат своите мисии, а некои не успеале дури уште пред да започнат со своите набљудувања. Некои мисии наишле на неочекуван успех, како што се близнаците *[[Марс Експлорејшн Ровер]]*, *[[Спирит (ровер)|Спирит]]* и *[[Опортјунити (ровер)|Опортјунити]]* кои работеле со години надвор од нивните спецификаци.

## Сегашна состојба
[мини|Рачно нацртана карта од [19 век од Џовани Скијапарели и посвремена фотографска слика.]]
Од мај 2021, има три оперативни планетооди на површината на Марс, марсоодите *[[Кјуриосити (ровер)|Кјуриосити]]* и *[[Персеверанс (ровер)|Персеверанс]]*, и двата управувани од вселенската агенција на Соединетите Американски Држави, НАСА, како и марсоодот *[[Журонг (ровер)|Журонг]]*, дел од мисијата Тјанвен-1 на кинеската Национална вселенска администрација (*CNSA*). Постојат осум орбитери што ја истражувале или ја истражуваат планетата: *[[Одисеја на Марс 2001|Одисеја на Марс]]*, *[[Марс Експрес]]*, *[[Орбитрален истражувач на Марс]]*, *[[Мангалијан]]*, *[[Мејвен]]*, *[[Егзомарс орбитер]]*, орбитерот *[[Тјанвен-1]]* и *[[Емиратска мисија на Марс|Мисијата Хоуп Марс]]*, кои придонеле со огромни количини на информации за Марс. Стационарниот лендер *[[Инсајт (сонда)|Инсајт]]* ја истражува длабоката внатрешност на Марс. Се планираат различни мисии за враќање на примероците за да се земат примероците добиени од марсоодот *[[Персеверанс (ровер)|Персеверанс]]*. Обидот за враќање на мисијата на марсовата месечина Фобос (Фобос-Грунт) пропаднал при лансирањето во 2011 година. Севкупно, во моментов има 13 сонди кои го истражуваат Марс, вклучувајќи го и хеликоптерот *[[Инџинуити]]*, кој проучува колку би била истрајноста на мисиите кои се спроведуваат на Марс.

Следните мисии кои се очекува да пристигнат на Марс се:

* Заедничката програма ЕксоМарс на Роскосмос и ЕСА го одложило лансирањето на платформата за слетување Казачок, која ќе го носи марсоодот Розалинд Франклин до 2022 година.
* *[[Мангалијан]]* 2 од Индија, планирано лансирање во 2024 година.

## Марсовски систем

Марс долго време е предмет на човечки интерес. Раните телескопски набљудувања откриле промени во бојата на површината кои се припишуваат на сезонската вегетација и очигледните линеарни одлики кои се припишуваат на интелигентниот дизајн. Понатамошни телескопски набљудувања откриле две месечини, Фобос и Дејмос, поларни ледени капи и одликата која денес е позната како Олимп, највисоката планина во Сончевиот Систем. Откритијата предизвикале дополнителен интерес за проучување и истражување на црвената планета. Марс е карпеста планета, како Земјата, која се формирала во исто време, но со само половина од пречникот на Земјата и со многу потенка атмосфера; има студена и пустинска површина.

Еден начин на кој површината на Марс е категоризирана е со триесет „*[[Список на марсови четириаголници|четириаголници]]*“, при што секој четириаголник е именуван според истакната физиографска одлика во тој четириаголник.

## Почетни прозорци
десно|мини|Лансирање на вселенски летала и растојанието на Марс од Земјата во милиони километри
Почетните прозорци со минимална енергија за марсовска експедиција се случуваат во интервали од приближно две години и два месеци (конкретно 780 дена, орбиталниот период на планетата во однос на Земјата). Покрај тоа, најниската достапна преносна енергија варира во приближно 16-годишен циклус. На пример, минимумот се случил во 1969 и 1971 година, кој пак се искачил на врвот во доцните 1970-ти, и достигнал уште едно ниско ниво во 1986 и 1988 година.

## Минати и сегашни мисии

Започнувајќи од 1960 година, Советите лансирале серија сонди на Марс, вклучувајќи ги првите планирани прелетувања и слетувања (Марс 1962B). Првото успешно прелетување на Марс било на 14-15 јули 1965 година, од страна на Маринер 4 на НАСА. На 14 ноември 1971 година, *[[Маринер 9]]* станала првата вселенска сонда која орбитирала околу друга планета кога влегла во орбитата околу Марс. Количината на податоци вратени од сондите драстично се зголемила, главно поради користената подобрена технологијата.

Први што стапиле во контакт со површината биле двете советски сонди: лендерот *[[Марс 2]]* на 27 ноември и лендерот *[[Марс 3]]* на 2 декември 1971 година  Марс 2 не успеал за време на спуштањето и Марс 3 околу дваесет секунди по првото меко слетување на Марс. Марс 6 не успеал за време на спуштањето, но вратил некои оштетени атмосферски податоци во 1974 година. Лансирањето на програмата Викинг на НАСА во 1975 година се состоела од два орбитери, секој со лендер кој успешно меко слетале во 1976 година. *[[Викинг 1]]* останал оперативен шест години додека *[[Викинг 2]]* три години. Слетувачите на Викинг ги пренеселе првите панорами во боја на Марс.

Советските сонди Фобос 1 и 2 биле испратени на Марс во 1988 година за да го проучуваат Марс и неговите две месечини. *[[Фобос 1]]* изгубил контакт на патот кон Марс. *[[Фобос 2]]*, додека успешно ги фотографирал Марс и Фобос, не успеал пред да биде поставен да ослободи две летала на површината на Фобос.

Марс има репутација како тешка цел за истражување на вселената; Само 25 од 55 мисии до 2019 година, или 45,5%, биле целосно успешни, со уште три делумно успешни и делумно неуспешни. Сепак, од шеснаесет мисии од 2001 година, дванаесет биле успешни, а осум од нив сè уште се во функција.

Мисиите што завршиле предвреме по Фобос 1 и 2 (1988) вклучуваат (видете го делот Тешкотии со испитување за повеќе детали):

* Марс обзервер (лансиран во 1992 година)
* Марс 96 (1996)
* Марсовски климатски орбитер (1999)
* Марсовски поларен лендер (1999)
* Нозоми (2003)
* *Бигл 2* (2003)
* Фобос-Грунт со Јингхуо-1 (2011)
* Лендер на Скијапарели (2016)

По неуспехот на *[[Марс обзервер]]* во 1993 година, *[[Марсовски глобален геометар|Марсовскиот глобален геометар]]* на НАСА постигнал орбита на Марс во 1997 година. Оваа мисија доживеала целосен успех, откако ја завршила својата примарна мисија за мапирање на почетокот на 2001 година. Контактот со сондата бил изгубен во ноември 2006 година за време на нејзината трета продолжена програма, поминувајќи точно 10 оперативни години во вселената. *[[Марс Патфајндер]]* на НАСА, кој го носел роботското истражувачко возило *[[Соџурнер (ровер)|Соџурнер]]*, слетало во Арес Валис на Марс во летото 1997 година, враќајќи многу слики.Орбитерот на НАСА за *[[Одисеја на Марс 2001|Одисеја на Марс]]*, влегол во орбитата на Марс во 2001 година   Спектрометарските гама-зраци детектирале значајни количества на водород, или на реголит на Марс. Се смета дека овој водород е содржан во големи наслаги на воден мраз.

Мисијата *[[Марс Експрес]]* на Европската вселенска агенција (ESA) стигнала до Марс во 2003 година. Го носел лендерот „*[[Бигл 2]]*“, за кој не се слушнало по ослободувањето и бил прогласен за изгубен во февруари 2004 година. *Бигл 2* бил сместен во јануари 2015 година од камерата HiRise на *Извидувачкиот орбитер* на НАСА (MRO) кој безбедно слетал, но не успеал целосно да ги распореди своите сончеви плочи и антена. На почетокот на 2004 година, тимот на *[[Марс Експрес]]* објавил дека орбитерот открил метан во атмосферата на Марс, потенцијален биопотпис. ЕСА го објавила во јуни 2006 година откривањето на поларната светлина на Марс од страна на *[[Марс Експрес]]*.

Во јануари 2004 година, близнаците на НАСА за истражување на Марс со име *[[Спирит (ровер)|Спирит]]* (MER-A) и *[[Опортјунити (ровер)|Опортјунити]]* (MER-B) слетале на површината на Марс. И двата ги исполниле и ги надминале сите свои научни цели. Меѓу најзначајните научни сознанија се убедливите докази дека течна вода постоела во некое време во минатото на двете места за слетување. Марсовскиот прашински виор и ветровите повремено ги исчистиле сончевите плочи на двата марсооди, а со тоа го зголемиле и нивниот животен век. *Спирит* марсоодот (MER-A) бил активен до 2010 година, кога престанал да испраќа податоци бидејќи се заглавил во песочна дина и не можел да се преориентира за да ги наполни батериите.

На 10 март 2006 година, сондата на НАСА Марс, позната како Орбитрален истражувач на Марс (MRO) пристигнала во орбитата за да спроведе двегодишно научно истражување. Орбитерот почнал да го мапира теренот и времето на Марс за да најде соодветни места за слетување за претстојните мисии на лендерот. Риконисанс Орбитер ја снимил првата слика од серијата активни лавини во близина на северниот пол на планетата во 2008 година.

*[[Розета (сонда)|Розета]]* дошла до растојание од 250&nbsp;км од Марс за време на неговото прелетување во 2007 година.  *Зора* прелетала покрај Марс во февруари 2009 година.

*Феникс* слетала на севернополарниот регион на Марс на 25 мај 2008 година. Неговата роботска рака започнала со ископувања на почвата на Марс и присуството на воден мраз било потврдено на 20 јуни 2008 година  Мисијата завршила на 10 ноември 2008 година откако бил изгубен контактот. Во 2008 година, цената на транспортираниот материјал од површината на Земјата на површината на Марс е околу 309.000 US $ по килограм.

Мисијата на Марсовската научна лабораторија била лансирана на 26 ноември 2011 година и го испорачала марсоодот *[[Кјуриосити (ровер)|Кјуриосити]]* на површината на Марс на 6 август 2012 година. Тој е поголем и понапреден од *Марс Експлорејшан Ровер*, со брзина до 90 метри на час. Експериментите вклучуваат ласерски хемиски семплер кој може да го заклучи составот на карпите на растојание од 7 метри.

[мини|300x300пкс| Дијаграм на ''[Кјуриосити (ровер)|Кјуриосити*, кој слетал на Марс во 2012 година]]

Орбитерот *Мејвен* бил лансиран на [[18 ноември]] [[2013]] година, а на 22 септември 2014 година влегол во ареоцентрична елиптична орбита, 150 километри над површината на планетата за да ја проучува нејзината атмосфера. Целите на мисијата вклучуваат одредување на атмосферата и водата на планетата, за кои се претпоставува дека некогаш биле значителни и изгубени со текот на времето.

[[Индиска организација за вселенско истражување|Индиската организација за вселенско истражување]] (ISRO) ја лансирала својата сонда *Мангалијан* (МОМ) на 5 ноември 2013 година, а била вметната во орбитата на Марс на 24 септември 2014 година. Индиската ISRO е четвртата вселенска агенција која стигнала до Марс, по советската вселенска програма, НАСА и ЕСА. Индија успешно поставила вселенско летало во орбитата на Марс и станала првата земја што го сторила тоа во својот прв обид.

*Орбитерот* Егзомарс пристигнал на Марс во 2016 година и го распоредил лендерот Скијапарели како тест лендер. Скијапарели паднал на површината, но ги пренесел клучните податоци за време на неговото спуштање со падобран, па тестот бил прогласен за делумно успешен.

=== Преглед на мисиите ===
Следува краток преглед на истражувањето на Марс, ориентирано кон орбитерите и прелетувањата.

==== Рани советски мисии ====


===== 1960-тите =====
[[Податотека:Mars_1M.jpg|мини|Вселенското летало Марс 1М]]
Помеѓу 1960 и 1969 година, [[Советскиот Сојуз]] лансирал девет сонди наменети да стигнат до [[Марс (планета)|Марс]]. Сите не успеале: три при лансирање; три не успеале да стигнат во орбитата блиску до Земјата; еден за време на согорувањето за да го стави вселенското летало во трансмарсовата траекторија; и два за време на меѓупланетарната орбита.

Програмата на *Марс 1М* била првата програма за меѓупланетарно истражување на советски беспилотни вселенски летала, која се состоела од две сонди лансирани кон Марс во октомври [[1960]] година, [[Марс 1960А]] и [[Марс 1960Б]] (исто така познат како *Корабл 4* и *Корабл 5*). По лансирањето, пумпите од третата фаза на двата фрлачи не биле во можност да развијат доволно притисок за да започнат со палење, така што орбитата за паркирање на Земјата не била постигната. Леталото достигнало височина од 120&nbsp;км пред повторното влегување.

Марс 1962А била мисија за прелетување на Марс, лансирана на [[24 октомври]] [[1962]] година, а Марс 1962Б била прва мисија за слетување на Марс, лансирана кон крајот на декември истата година ([[1962]]). И двете мисии не успеале и се распаднале уште во [[Земјината орбита]].

====== Првиот успех ======

[[Марс 1]] (1962 Бета Ну 1), автоматско меѓупланетарно вселенско летало лансирано на Марс на [[1 ноември]] [[1962]] година, била првата сонда од советската програма на Марс која постигнала меѓупланетарна орбита. Марс 1 требало да прелета покрај планетата на растојание од околу 11.000&nbsp;км и да ја фотографира површината, како и да испрати податоци за [[Космичко зрачење|космичкото зрачење]], влијанието на микрометеороидите и [[Магнетно поле|магнетното поле]] на Марс, околината на зрачење, атмосферската структура и можните органски соединенија. Биле одржани 61 радио преноси, првично во интервали од 2 дена, а подоцна во интервали од 5 дена, од кои биле собрани голем број меѓупланетарни податоци. На [[21 март]] [[1963]] година, кога леталото било на растојание од 106.760.000&nbsp;км од Земјата, на пат кон Марс, комуникациите престанале поради дефект на нејзиниот систем за ориентација на антената.

Во [[1964]] година, двете советски лансирања на сонда, на [[Зонд 1964A]] на [[4 јуни]] и [[Зонд 2]] на [[30 ноември]], (дел од Зонд програмата ), резултирале повторно со неуспеси. Зонд 1964A доживеал неуспех при лансирањето, додека комуникацијата со Зонд 2 била изгубена на пат кон Марс по маневар во средината на патеката, на почетокот на мај 1965 година.

Во 1969 година, и како дел од советската програма на Марс, Советскиот Сојуз подготвил два идентични орбитери од 5 тони наречени М-69, наречени од [[НАСА]] како Марс 1969A и Марс 1969B. И двете сонди биле изгубени во компликации поврзани со лансирањето со новоразвиената ракета Протон.

===== 1970-тите =====
СССР имал намера да го има првиот вештачки сателит на Марс кој ќе ги победи планираните американски орбитери [[Маринер 8]] и [[Маринер 9]]. Во мај [[1971]] година, еден ден откако Маринер 8 не функционирал при лансирањето и не успеал да стигне до орбитата, [[Космос-419|Космос 419 (Марс 1971С)]], тешка сонда на советската програма за Марс М-71, исто така не успеала при лансирањето. Ова вселенско летало било дизајнирано само како орбитер, додека следните две сонди на проектот М-71, [[Марс 2]] и [[Марс 3]], биле повеќенаменски комбинации на орбитер и лендер со мали [[Ровер (вселенско истражување)|планетооди]] кои одат на скии, и кои станале првите планети планетооди надвор од Месечината. Тие биле успешно лансирани во средината на мај 1971 година и стигнале до Марс околу седум месеци подоцна. На [[27 ноември]] [[1971]] година, лендерот на Марс 2 паднал поради дефект на компјутерот и станал првиот вештачки објект што лдо површината на Марс. На 2 декември 1971 година, лендерот Марс 3 станал првото вселенско летало кое постигнало меко слетување, но неговиот пренос бил прекинат по 14,5 секунди.

Орбитерите на Марс 2 и 3 испратиле назад релативно голем обем на податоци кои го покривале периодот од декември 1971 до март 1972 година, иако преносот продолжил до август. До 22 август 1972 година, по испраќањето податоци и вкупно 60 слики, Марс 2 и 3 ги завршиле своите мисии. Сликите и податоците овозможиле создавање на површински релјефни карти и дале информации за [[гравитација]]та и [[Магнетно поле|магнетните полиња]] на Марс.

Во 1973 година, Советскиот Сојуз испратил уште четири сонди на Марс: орбитерите Марс 4 и Марс 5 и комбинираните лендери Марс 6 и Марс 7. Сите мисии освен Марс 7 испраќале податоци, а најуспешен бил Марс 5. Марс 5 пренел само 60 слики пред губењето на притисокот, со кое неговата мисија била завршена. Лендерот Марс 6 пренесувал податоци за време на спуштањето, но не успеал поради удар. Марс 4 прелетал покрај планетата со опсег од 2200 км, враќајќи еден дел од сликите и податоците, што го сочинувало првото откривање на ноќната [[јоносфера]] на Марс. Сондата Марс 7 се одвоила предвреме од носечкото возило поради проблем во работата на еден од системите на одборот и ја промашил планетата за 1,300 километри.

==== Маринер ====


[[Податотека:Mars_(Mariner_4).jpg|мини|150x150пкс| Првите снимки одблиску направени од Марс во 1965 година од Маринер 4]]
Во 1964 година, [[Лабораторија за реактивен погон|Лабораторијата за реактивен погон]] на НАСА направила два обиди да стигне до Марс. [[Маринер 3]] и [[Маринер 4]] биле идентични вселенски летала дизајнирани да го изведат првото прелетување на Марс. Маринер 3 бил лансиран на [[5 ноември]] [[1964]] година, но обвивката што го обвиткувала леталото на нејзината ракета не се отворила правилно, со што мисијата била осудена на пропаст. Три недели подоцна, на [[28 ноември]] [[1964]] година, Маринер 4 бил успешно лансиран.

Маринер 4 прелетал покрај Марс на [[14 јули]] [[1965]] година, обезбедувајќи ги првите фотографии одблиску на друга планета. Сликите, кои постепено се репродуцирале на Земјата од мал магнетофон на сондата, покажале ударни кратери. Тој обезбедил радикално попрецизни податоци за планетата; површински [[атмосферски притисок]] од околу 1% од температурите на Земјата и дневните температури проценети на околу -100&nbsp;°C (-148&nbsp;°F). Не било откриени [[магнетно поле]]  или [[Ван Аленов појас|појаси на марсовско зрачење]]  Новите податоци значееле редизајн на тогаш планираните марсовски летачи и покажаале дека жив свет многу потешко би преживеал таму отколку што претходно се очекувало.
[[Податотека:Mars_m04_11e.jpg|мини|150x150пкс| Морски кратер]]
НАСА ја продолжила програмата Маринер со уште еден пар сонди за прелетување на Марс, Маринер 6 и 7. Тие биле испратени на следниот стартов прозорец и стигнале на планетата во 1969 година. За време на следниот прозорец за лансирање, програмата Маринер повторно претрпела загуба на една од сондите. Маринер 9 успешно влегол во орбитата на Марс, првото вселенско летало што некогаш го направило тоа, по неуспехот во времето на лансирање на неговиот сестрински брод, Маринер 8. Кога Маринер 9 стигнал до Марс во 1971 година, тој и два советски орбитери (Марс 2 и Марс 3) откриле дека е во тек бура од прашина на целата планета. Контролорите на мисијата го искористиле времето поминато во чекање да се расчисти бурата за да се одржи рандеву со сондата и фотографирање на [[Фобос]]. Кога бурата се расчистила доволно за површината на Марс, вратените слики претставувале значителен напредок во однос на претходните мисии. Овие слики биле првите кои понудиле подетални докази дека на планетарната површина некогаш течела течна вода. Тие, исто така, конечно ја откриле вистинската природа на многу одлики на марсовото албедо. На пример, Никс Олимпија била една од само неколкуте одлики што можеле да се видат за време на планетарната бура од прашина, откривајќи дека е [[Список на највисоки планини во Сончевиот Систем|највисоката планина]] ([[вулкан]], поточно) на која било планета во целиот [[Сончев Систем]], која подоцна била рекласификацирана и денес е позната како планината [[Олимп (Марс)|Олимп]].

==== Викинг-програма ====


Програмата Викинг ги лансирала вселенските летала *Викинг 1* и *Викинг 2* на Марс во [[1975]] година; Програмата се состоела од два орбитери и две летала - тие претставувале второто и третото вселенско летало што успешно слетале на Марс.

 

Примарните научни цели на мисијата на лендерот биле да се бараат биопотписи и да се набљудуваат [[Метеорологија|метеоролошките]], [[Сеизмологија|сеизмичките]] и [[Магнетизам|магнетните]] својства на Марс. Резултатите од биолошките експерименти на лендерите Викинг остануваат неубедливи, со повторна анализа на податоците објавени во 2012 година, кои укажуваат на знаци на [[Микроорганизам|микробен]] живот на Марс.



Орбитерите на Викинг откриле дека големите поплави од вода издлабиле длабоки долини, еродирале жлебови во карпите и поминале илјадници километри. Области на разгранети потоци, на јужната полутопка, сугерираат дека некогаш таму паѓал дожд.

==== *Марс Патфајндер*, марсоод *Соџурнер* ====


[[Податотека:Pathfinder01.jpg|мини|300x300пкс|*Соџурнер* прави мерења со алфа-протонски рендгенски спектрометар на Јогиската карпа.]]
*Марс Патфајндер* е американско вселенско летало кое слетало на базна станица со [[Ровер (вселенско истражување)|марсоод]] на Марс на 4 јули 1997 година. Се состоело од лендер и мали  роботски тркала со име *Соџурнер*, кој бил првиот марсоод што оперира на површината на Марс. Покрај научните цели, мисијата *Марс Патфајндер* исто така била „доказ за концепт“ за различни современи технологии, како што е систем за слетување на воздушни перничиња и автоматско избегнување пречки, и двете подоцна искористени од Марс Експлорејшан Ровер.

==== *Марсовски глобален геометар* ====

[[Податотека:Mars_gullies.800px.jpg|alt=This image from *Mars Global Surveyor* spans a region about 1500 meters across. Gullies, similar to those formed on Earth, are visible from Newton Basin in Sirenum Terra.|лево|мини| Олуците, слични на оние што се формираат на Земјата, се видливи на оваа слика од *Mars Global Surveyor*.]]
*По неуспехот на орбитерот Марс обзервер* на НАСА во 1992 година, НАСА го преуредила и лансирала Марсовскиот глобален геометар (МГС). Марсовскиот глобален геометар бил лансиран на 7 ноември 1996 година и влегол во орбитата на 12 септември 1997 година. По една и пол година скратување на својата орбита од елипса на кружна патека околу планетата, леталото ја започнало својата примарна мисија за мапирање во март 1999 година. Ја набљудувал планетата од мала надморска височина, речиси поларна орбита во текот на една целосна марсовска година, што е еквивалентно на речиси две Земјини години. *Марсовскиот глобален геометар ја* завршил својата примарна мисија на 31 јануари 2001 година и завршил неколку продолжени фази на мисијата.

Мисијата ја проучувала целата површина, атмосферата и внатрешноста на Марс и вратила повеќе податоци за црвената планета отколку сите претходни мисии на Марс заедно. Податоците се архивирани и остануваат јавно достапни.
[[Податотека:Kasei_Valles_topolabled.JPG|alt=This color-coded elevation map was produced from data collected by *Mars Global Surveyor*. It shows an area around Northern Kasei Valles, showing relationships among [[Kasei Valles]], [[Bahram Vallis]], [[Vedra Vallis]], [[Maumee Vallis]], and [[Maja Valles]]. Map location is in [[Lunae Palus quadrangle]] and includes parts of Lunae Planum and [[Chryse Planitia]].|мини| Колор-кодирана мапа на височина произведена од податоци собрани од *Mars Global Surveyor што* укажува на резултатот од поплавите на Марс.]]
Меѓу клучните научни наоди, Марсовскиот глобален геометар направил слики од долови и одлики на протоци што укажуваат на тоа дека можеби има моментални извори на течна вода, слични на водоносни слоеви, на или близу површината на планетата. Слични канали на Земјата се формираат од протечна вода, но на Марс температурата е нормално премногу студена, а атмосферата премногу тенка за да се одржи течна вода. Сепак, многу научници претпоставуваат дека течната подземна вода понекогаш може да се појави на Марс, да ги еродира доловите и каналите и да се собира на дното пред да замрзне и испари.

Откривањето на магнетометарот [[Магнетно поле|покажало дека магнетното поле]] на планетата не е глобално генерирано во јадрото на планетата, туку е локализирано во одредени области на кората. Новите податоци за температурата и снимките одблиску на марсовската месечина Фобос покажале дека неговата површина е составена од прашинест материјал најмалку 1 метар дебел, предизвикани од удари на метеороиди пред милион години. [[Ласер|Податоците од ласерскиот]] [[Висиномер|висиметар]] на вселенското летало им ги дале на научниците нивните први 3-Д погледи на севернополарниот мраз на Марс.

Неисправниот софтвер поставен на возилото во јуни 2006 година предизвикало леталото да ги ориентира погрешно своите сончеви плочи неколку месеци подоцна, што резултирало со прегревање на батеријата и последователен дефект. На 5 ноември 2006 година МГС изгубил контакт со Земјата. НАСА ги завршила напорите за обновување на комуникацијата на 28 јануари 2007 година.

==== *Одисеја на Марс* и *Марс Експрес* ====

[[Податотека:Animation_of_2001_Mars_Odyssey_trajectory_around_Mars.gif|десно|мини|Анимација на *Одисеја на Марс* од [[24 октомври]] [[2001]] година до [[24 октомври]] [[2002]] година<br />]]
[[Податотека:Animation_of_Mars_Express_trajectory_around_Mars.gif|десно|мини|Анимација на *Марс Експрес* од [[25 декември]] [[2003]] година до [[1 јануари]] [[2010]] година<br />]]
Во 2001 година, орбитерот на НАСА, *Одисеја на Марс* пристигнал на Марс. Неговата мисија била да користи спектрометри и снимки за да бара докази за мината или сегашната [[вода]] и вулканска активност на Марс. Во 2002 година, било објавено дека спектрометарот на гама-зраците и [[неутрон]]скиот спектрометар на сондата откриле големи количества [[водород]], што покажува дека има огромни наслаги на воден мраз во горните три метри од почвата на Марс на 60° географска широчина од јужниот пол.

На [[2 јуни]] [[2003]] година, *Марс Експрес* од [[Европска вселенска агенција|Европската вселенска агенција]] тргнал од [[Бајконур (космодром)|космодромот Бајконур]] кон Марс. Леталото *Марс Експрес* се состои од орбитерот Марс експрес и стационарниот лендер „*Бигл 2*“. Лендерот носел уред за копање и најмал масен спектрометар создаден до денес, како и низа други уреди, со цел прецизно да се анализира почвата под правливата површина за да се бараат биосигнали и биомолекули.

Орбитерот влегол во орбитата на Марс на [[25 декември]] [[2003]] година, а „*Бигл 2*“ влегол во атмосферата на Марс истиот ден. Сепак, обидите за контакт со лендерот не успеале. Обидите за комуникација продолжиле во текот на јануари, но Бигл 2 бил прогласен за изгубен во средината на февруари, а била покрената заедничка истрага од страна на [[Обединетото Кралство]] и [[Европска вселенска агенција|ЕСА]]. *Марс Експрес* потврдил присуство на воден мраз и мраз со јаглерод диоксид на јужниот пол на планетата, додека НАСА претходно го потврдила нивното присуство на северниот пол на Марс.

Судбината на лендерот останала мистерија сè додека не била сместена недопрена на површината на Марс во серија снимки од [[Орбитрален истражувач на Марс|Орбитралниот истражувач на Марс]]. Сликите сугерираат дека два од четирите сончеви плочи на леталото не успеале да се распоредат, блокирајќи ја комуникациската антена на леталото. „*Бигл 2*“ е првата британска и прва европска сонда што постигнала меко слетување на Марс.

==== *МЕР*, *Спирит* и *Опортјунити*, *Феникс* ====
[[Податотека:Mars_from_Phoenix.jpg|мини|Поларна површина како што ја гледа лендерот *Феникс.*]]
Мисијата на НАСА за истражување на марсоодот (МЕР), започната во 2003 година, била роботска вселенска мисија во која учествувале два марсооди, *Спирит* (MER-A) и *Опортјунити*, (MER-B) кои ја истражувале геологијата на површината на Марс. Научната цел на мисијата била да бара и карактеризира широк опсег на карпи и почви кои имаат индиции за минатите водни активности на Марс. Мисијата била дел од Програмата на НАСА за истражување на Марс, која вклучува три претходни успешни слетувања: двата на програмата Викинг во 1976 година; и сондата *Марс Патфајндер* во 1997 година.

==== *Орбитрален истражувач на Марс* ====
[[Податотека:PIA22240slopstreaks.jpg|лево|мини|Нишки на падините сликани од *HiRise* ]]
Орбитрален истражувач на Марс (MRO) е повеќенаменско летало дизајнирано да врши извидување и истражување на Марс од орбитата. Вселенското летало од 720 милиони американски долари било изградено од [[Локхид Мартин]] под надзор на [[Лабораторија за реактивен погон|Лабораторијата за реактивен погон]], лансиран на [[12 август]] [[2005]] година и влегло во орбитата на Марс на [[10 март]] [[2006]] година.

МРО содржи мноштво научни инструменти како што се камерата [[HiRISE]], CTX камерата, CRISM и SHARAD. Камерата HiRISE се користи за анализа на формите на Марс, додека CRISM и SHARAD можат да детектираат [[вода]], [[мраз]] и [[минерал]]и на и под површината. Дополнително, МРО го отвора патот за претстојните генерации вселенски летала преку секојдневно следење на временските услови и условите на површината на Марс, пребарување на идни места за слетување и испробување на нов телекомуникациски систем што му овозможува да испраќа и прима информации со невидена бит-стапка, во споредба со претходните Вселенско летало на Марс. Преносот на податоци до и од вселенското летало се случува побрзо од сите претходни меѓупланетарни мисии заедно и му овозможува да служи како важен сателит за други мисии.

==== *Розета* и *Зора* ====

Вселенската сонда на [[Европска вселенска агенција|ЕСА]] [[Розета (сонда)|Розета]], до [[67P/Чурјумов-Герасименко|кометата 67Р/Чурјумов-Герасименко]] полетала на [[25 февруари]] [[2007]] година, во [[гравитациски маневар]] дизајнирана да го забави и пренасочи вселенското летало.

Вселенското летало на НАСА, *Зора*, ја искористила гравитацијата на Марс во 2009 година за да ја промени насоката и брзината на својот пат кон Веста и ги испробувала камерите и другите инструменти

==== Фобос-Грунт ====

На 8 ноември 2011 година, рускиот [[Федерална вселенска агенција (Русија)|Роскосмос]] започнал амбициозна мисија наречена *Фобос-Грунт*. Се состоела од лендер кој имал за цел да [[Мисија за повраток на примероци|извади примерок]] од месечината на Марс [[Фобос]] и да ја постави кинеската сонда Инхо-1 во орбитата на Марс. Мисијата Фобос-Грунт претрпела целосен прекин на контролата и комуникацијата кратко време по лансирањето и останала заглавена во нискоземската орбита, подоцна паѓајќи назад на Земјата. Сателитот Инхо-1 и Фобос-Грунт претрпеле деструктивно повторно влегување на [[15 јануари]] [[2012]] година, и конечно се распаднале над [[Тихиот Океан]].

==== Кјуриосити ====

[[Податотека:PIA16068_-_Mars_Curiosity_Rover_-_Aeolis_Mons_-_20120817.jpg|мини|400x400пкс| Поглед на *Кјуриосити* на подножјето на Еолида на 9 август 2012 година.]]
Мисијата на НАСА, Марсовската научна лабораторија, со својот марсоод наречен *Кјуриосити*, била лансирана на [[26 ноември]] [[2011]] година, и слетала на Марс на [[6 август]] [[2012]] година на планината [[Еолида]] во кратерот Гејл. Роверот поседува инструменти дизајнирани да бараат минати или сегашни услови релевантни за минатото или сегашното населување на Марс.

==== Мејвен  ====

*Мејвен* на [[НАСА]] е орбитарска мисија за проучување на горната атмосфера на Марс. Ќе служи и како комуникациски сателит за роботски летачи и марсооди на површината на Марс. *Мејвен* бил лансиран на [[18 ноември]] [[2013]] година и стигнал до Марс на [[22 септември]] [[2014]] година.

==== Мангалијан ====

Орбитерската мисија на Марс, исто така наречена *Мангалијан*, била лансирана на [[5 ноември]] [[2013]] година од страна на [[Индиска организација за вселенско истражување|Индиската организација за вселенско истражување]] (ИСРО). Успешно бил вметнат во орбитата на Марс на [[24 септември]] [[2014]] година. Мисијата е технолошки демонстратор, а како второстепена цел, ќе ја проучува и атмосферата на Марс. Ова е прва мисија на [[Индија]] на Марс, а со неа ИСРО станала четвртата вселенска агенција која успешно стигнала до Марс по [[Советскиот Сојуз]], [[НАСА]] (САД) и [[Европска вселенска агенција|ЕСА]] (Европа). Таа, исто така, ја направила [[Индиска организација за вселенско истражување|Индиската организација за вселенско истражување]] втората вселенска агенција која стигнала до орбитата на Марс при нејзиниот прв обид (првиот национален, по меѓународната ЕСА), а исто така и првата азиска земја која успешно испратила орбитер на Марс. Завршена е со рекордно низок буџет од 71 милиони долари, што ја прави најмалку скапата мисија на Марс досега.

==== Егзомарс и ЕДМ ====

*Егзомарс* е атмосферски истражувачки орбитер изграден во соработка помеѓу ЕСА и Роскосмос. Била вовлечена во орбитата на Марс на [[19 октомври]] [[2016]] година за да се добие подобро разбирање за метанот () и други гасови во трагови присутни во атмосферата на Марс кои би можеле да бидат доказ за можна биолошка или геолошка активност. Лендерот *Скијапарели ЕДМ* бил уништен при обидот да слета на површината на Марс.

==== *Инсајт*====

Во август 2012 година, НАСА ја започнала *Инсајт*, лендерска мисија вредна 425 милиони долари со сонда за проток на топлина и [[сеизмометар]], за да ја одреди длабоката внатрешна структура на Марс. Два прелетувачки *CubeSat* наречени МарКо биле лансирани со *Инсајт* на [[5 мај]] [[2018]] година  за да обезбедат [[телеметрија]] во реално време, за време на влегувањето и слетувањето на *Инсајт*. *CubeSats* се одвоил од засилувачот *Atlas V,* 1,5 часа по лансирањето. *Инсајт* слетал успешно на Марс на [[26 ноември]] [[2018]] година.

==== *Хоуп* ====
[[Обединети Арапски Емирати|Обединетите Арапски Емирати]] ја лансирале мисијата *Хоуп Марс*, во јули [[2020]] година со јапонскиот засилувач H-IIA. Успешно била ставена во орбитата на 9 февруари 2021 година. Ја проучува атмосферата и времето на Марс.

==== Тјанвен-1 ====

*Тјанвен-1* е кинеска мисија, лансирана на [[23 јули]] [[2020]] година. Вклучува орбитер, лендер и марсоод тежок 240 килограми. Орбитерот бил ставен во орбитата на [[10 февруари]] [[2021]] година. Роверот успешно слетал на [[14 мај]] [[2021]] година и бил распореден на [[22 мај]] [[2021]] година.

==== Марс 2020, Персеверанс, *Ингенити* ====
Мисијата *Марс 2020* од НАСА била лансирана на [[30 јули]] [[2020]] година со ракетата на *United Launch Alliance Atlas V* од [[Кејп Канаверал]]. Се заснова на дизајнот на научната лабораторија на Марс. Научната носивост е фокусирана на [[астробиологија]]та. Во него се вклучени роверот *Персеверанс* и хеликоптерот Ингенити. За разлика од постарите марсооди кои се потпирале на сончева енергија, *Персеверанс* се напојува со јадрен погон, за да преживее подолго од своите претходници во оваа сурова средина. Роверот со големина на автомобил тежи околу 1 тон, со роботска рака која достигнува околу 7 стапки, камери за зумирање, хемиски анализатор и дупчалка за карпи.

По 293 милиони милји до Марс во текот на повеќе од шест месеци, *Персеверанс* успешно слетал на [[18 февруари]] [[2021]] година. Неговата првична мисија е поставена за најмалку една марсовска година, или 687 Земјини денови. Ќе бара знаци на антички живот и ќе ја истражува површината на црвената планета.



Од [[19 октомври]] [[2021]] година, *Персеверанс* ги снимил првите звуци од Марс. Снимките се состојат од пет часа налети на марсовскиот ветар, звуци направени од тркалата на марсоодот кои крцкаат над чакалот и мотори што вртеат додека леталото ја движи раката. Звуците им даваат на истражувачите индиции за атмосферата, како на пример колку далеку патува звукот на планетата.

== Идни мисии ==

* Како дел од програмата *Екзомарс*, [[Европска вселенска агенција|ЕСА]] и [[Федерална вселенска агенција (Русија)|Роскосмос]] планираат да го испратат марсоодот *Розалинд Франклин* во [[2022]] година да бара докази за минат или сегашен микроскопски живот на Марс. Лендерот за испорака на марсоодот се нарекува *Казачок* и ќе врши научни студии околу 2 години.
* *EscaPADE* (Escape and Plasma Acceleration and Dynamics Explorers) на [[Универзитет Калифорнија|Универзитетот во Калифорнија]], Беркли, е планирана [[НАСА|мисија на орбитарот на Марс на НАСА]] со двојни вселенски летала за проучување на структурата, составот, варијабилноста и динамиката на процесите на магнетосферата и атмосферското бегство на Марс. Орбитерите *EscaPADE* првично требало да бидат лансирани во 2022 година како секундарна носивост на *Фалкон Хеви*, заедно со мисиите *Psyche* и *Janus*, но сега ќе се манифестираат на различен лет, кој допрва треба да се утврди.
* Индиската [[Индиска организација за вселенско истражување|ИСРО]] планира да испрати следна мисија во [[2024]] година; мисија која се нарекува нарекува *Орбитрален истражувач на Марс* 2 (MOM-2) и ќе се состои од орбитер, а веројатно и марсоод.

=== Предлози ===
* Финско-рускиот концепт Марс МетНет ќе користи повеќе мали метеоролошки станици на Марс за да воспостави широко распространета мрежа за набљудување за да ја истражи атмосферската структура, физиката и метеорологијата на планетата. 
* Марс-Грунт е концепт на руска мисија за да се донесе примерок од марсовска почва на Земјата.
* Тим на ЕСА-НАСА произвел архитектонски концепт со три лансирања за враќање на примерок од Марс. Сончево-електричниот погон би можел да дозволи враќање на примерокот за едно лансирање наместо три.
* SCIM ќе вклучи сонда која ја пасира горната атмосфера на Марс за да собере прашина и воздух за враќање на Земјата.
* [[Јапонски центар за вселенски истражувања|JAXA]] работи на концепт на мисија наречен марсоод МЕЛОС, кој ќе бара биодокази за постоечки живот на Марс.

Други идни концепти на мисијата вклучуваат поларни сонди, авиони на Марс и мрежа од мали метеоролошки станици. Долгорочните области на проучување може да вклучуваат цевки од лава на Марс, искористување на ресурсите и електронски носачи на полнење во карпите.

== Предлози за човечка мисија ==
[[Податотека:Mars-manned-mission-NASA-V5.jpg|мини|400x400пкс| Концепт за NASA Design Reference Mission Architecture 5.0 (2009).]]
Човечкото истражување на Марс е аспирација уште од најраните денови на модерната ракета; [[Роберт Годард|Роберт Х. Годард]] ја смета идејата да стигне до Марс како негова сопствена инспирација за проучување на физиката и инженерството на летот во вселената. Предлози за човековото истражување на Марс се направени низ историјата на вселенското истражување; моментално постојат повеќе активни планови и програми за поставување луѓе на Марс во следните десет до триесет години, и владини и приватни, од кои некои се наведени подолу.

=== НАСА ===
Човечкото истражување од страна на [[Соединетите Американски Држави]] било идентификувано како долгорочна цел во Визијата за вселенско истражување објавена во 2004 година од тогашниот американски претседател [[Џорџ В. Буш]]. Планираното *вселенско летало Орион* ќе се користи за испраќање човечка експедиција на Месечината на Земјата до 2020 година како отскочна штица за експедиција на Марс. На [[28 септември]] [[2007]] година, администраторот на НАСА Мајкл Д. Грифин изјавил дека НАСА има за цел да испрати човек на Марс до [[2037]] година.

На 2 декември 2014 година, директорот на мисијата за напредни системи и операции за човечки истражувања на НАСА Џејсон Крусан и заменик-соработник администратор за програми Џејмс Ројтнер објавиле пробна поддршка за [[Боинг]]от „Достапен дизајн на мисијата на Марс“ вклучувајќи заштита од зрачење, центрифугална вештачка гравитација, репродукција во премин, и лендер што може да се врати. Ројтнер сугерирал дека доколку дојде до соодветно финансирање, предложената мисија ќе се очекува на почетокот на 2030-тите.

На [[8 октомври]] [[2015]] година, [[НАСА]] го објавила својот официјален план за човечко истражување и колонизација на Марс, нарекувајќи го „*Патувањето до Марс*“. Планот функционира низ три различни фази кои водат до целосно одржлива колонизација.

* Првата фаза, која веќе е во тек, е фазата „Зависност од Земјата“. Оваа фаза продолжува со користење на [[Меѓународна вселенска станица|Меѓународната вселенска станица]] до 2024 година; потврдување на технологиите за длабока вселена и проучување на ефектите од долготрајните вселенски мисии врз човечкото тело.
* Втората фаза, „Терен за докажување“, се оддалечува од потпирањето на Земјата и се впушта во вселенскиот простор за повеќето нејзини задачи. Ова е моментот кога НАСА планира да се соочи со астероид, да испробува објекти за живеење во длабоката вселена и да ги потврди способностите потребни за човечко истражување на Марс. Конечно, третата фаза е транзиција кон независност од ресурсите на Земјата.
* Последната фаза, фазата „Независност од Земјата“, вклучува долгорочни мисии на површината на Месечината кои ги користат површинските живеалишта кои бараат само рутинско одржување и собирање на ресурсите на Марс за гориво, вода и градежни материјали. НАСА сè уште цели кон човечки мисии на Марс во 2030-тите, иако независноста на Земјата може да потрае повеќе децении.
На 28 август 2015 година, НАСА финансирала едногодишна симулација за проучување на ефектите од едногодишната мисија на Марс врз шест научници. Научниците живееле во био купола на планината Мауна Лоа на Хаваите со ограничена поврзаност со надворешниот свет и им било дозволено да излезат само ако носат вселенски одела.

Во [[2017]] година, фокусот на НАСА се префрлил на враќање на Месечината до 2024 година со програмата Артемис, а по овој проект може да следи лет до Марс.

=== SpaceX ===
Долгорочната цел на приватната корпорација [[SpaceX]] е воспоставување рутински летови до Марс за да се овозможи колонизација. За таа цел, компанијата развива Starship, вселенско летало способно за транспорт на екипажот до Марс и други небесни тела, заедно со неговиот засилувач СуперХеви. Во 2017 година, SpaceX ги објавил плановите да испрати два екипажа на Марс до 2022 година, по што ќе следат уште два лета без екипаж и два лета со екипаж во 2024 година. Планирано е Starship да има носивост од најмалку 100 тони. Ѕвездениот брод е дизајниран да користи комбинација на аеросопирање и погонско спуштање, користејќи гориво произведено од постројка на Марс (на самото место искористување на ресурсите ). Од средината на 2021 година, програмата за развој на Starship забележала успешно испробување на неколку прототипови на Starship.

=== Зубрин ===
Марс Директ, евтина човечка мисија предложена од Роберт Зубрин, основач на Mars Society, би користела тешки ракети од класата Сатурн V, како што е Арес V, за да ја прескокне орбиталната конструкција, рандевуто LEO и складиштата за гориво на Месечината. Изменетиот предлог, наречен „ Останување на Марс“, вклучува непосредно враќање на првите истражувачи имигранти (види [[Колонизација на Марс]] ).

== Тешкотии со испитување ==
[[Податотека:Ds2.jpg|лево|мини| Технологија Deep Space 2]]

Предизвикот, сложеноста и должината на мисиите на Марс довеле до многу неуспеси во мисијата. Високата стапка на неуспех на мисиите кои се обидуваат да го истражат Марс неформално се нарекува „*Проклетството на Марс*“ или „Марсовското проклетство“. Фразата „*Галактички Гул*“  или „Големиот галактички Гул“, се однесува на фиктивно вселенско чудовиште кое опстојува на Марс, а понекогаш се користи за да се „објаснат“ повторливите тешкотии.

Две советски сонди биле испратени на Марс во [[1988]] година како дел од програмата [[Мисија Фобос|Фобос]]. [[Фобос 1]] работела нормално додека не се случила очекуваната комуникациска сесија на [[2 септември]] [[1988]] година. Проблемот бил проследен до софтверска грешка, која ги деактивирала погоните со ставови на Фобос 1, предизвикувајќи сончевите низи на вселенското летало повеќе да не се насочени кон [[Сонце]]то, со што се трошат батериите на Фобос 1. [[Фобос 2]] работел нормално во текот на фазите на крстарење и на орбиталното вметнување на Марс на [[29 јануари]] [[1989]] година, собирајќи податоци за Сонцето, меѓупланетарната средина, Марс и Фобос. Непосредно пред последната фаза од мисијата - за време на која леталото требало да се приближи на 50 метри од површината на Фобос и да ослободи два летала, контактот со Фобос 2 бил изгубен. Мисијата завршила кога сигналот на вселенското летало не успеало повторно успешно да се добие на 27 март 1989 година. Утврдено е дека причината за дефектот е дефект на вградениот компјутер.

Само неколку години подоцна, во 1992 година, *Марс обзервер*, лансиран од [[НАСА]], не успеал додека се приближуваал до Марс. [[Марс 96]], орбитер лансиран на [[16 ноември]] [[1996]] година од [[Русија]] не успеал, кога не се случило планираното второ согорување на четвртата фаза на блокот Д-2.

По успехот на Марсовскиот глобален геометар и *Марс Патфајндер*, се случил уште еден бран на неуспеси во 1998 и 1999 година, при што јапонскиот орбитер Нозоми и Марсовскиот климатски орбитер на НАСА, како и Марсовскиот поларен лендер и Дип Спејс 2 претрпеле различни фатални грешки. *Марсовскиот климатски орбитер* бил забележан по мешањето на американските вообичаени единици со метричките единици, предизвикувајќи орбитерот да изгори додека влегувал во атмосферата на Марс.

[[Европска вселенска агенција|Европската вселенска агенција]] исто така се обидела да слета две сонди на површината на Марс; Бигл 2, лендер од британско производство, кој не успеал правилно да ги распореди своите сончеви низи по допирот во декември 2003 година, и Скијапарели. Контактот со лендерот Скијапарели бил изгубен 50 секунди. Подоцна било потврдено дека лендерот удрил во површината со голема брзина, најверојатно експлодирајќи.

== Библиографија ==
* *Марс –* Потопла, влажна планета од Џефри С. Каргел (објавено јули 2004 година; )
* *Компактниот атлас на НАСА на Сончевиот Систем* од Роналд Грили и Рејмонд Батсон (објавен јануари 2002 година; )
* *Марс: Извештаи за мисијата на НАСА'' / уредено од Роберт Годвин (2000)

## Наводи

## Надворешни врски

* Веб-страница на НАСА за истражување на Марс
* Истражување на Марс научноамерикански мапи и написи
* Следно на Марс (Bruce Moomaw, Space Daily, 9 март 2005 година): Опширен преглед на плановите на НАСА за истражување на Марс
* Каталог на слики од Советскиот Марс Колекција на слики од руски сонди за Марс.
* Поедноставено проучување на орбитите за слетување на Марс и враќање на Земјата (ниво на средно училиште)
* Страница на планетарното друштво на Марс

## Белешки

:  Дијаграмот вклучува мисии кои се активни на површината, како што се оперативни ровери и лендери, како и сонди во орбитата на Марс. Дијаграмот не вклучува мисии кои се на пат кон Марс, или сонди кои извршиле прелетување на Марс и продолжиле понатаму.

Категорија:Марс
Категорија:Вселенски летови
Марс