Графити во Македонија

**Графитите во Македонија** се форма на улична уметност и урбана култура што се развива во повеќе фази, од спорадични појави во доцните 1970-ти и 1980-ти години, до организирана и генерациски дефинирана сцена од средината на 1990-тите па наваму. Најзначајните центри на развој се Скопје, Охрид, Куманово, Струга и Битола.

## Рани појави
Првите траги на графити во Македонија се поврзуваат со панк-пораки, навивачки слогани, лични и политички натписи што се појавуваат во доцните 1970-ти и 1980-ти години. Како можен прв „арт графит“ се наведува дело во Охрид од 1987 година, создадено од групата COOL BOYS. Постојат и изолирани обиди од средината на 1980-тите, но без континуитет или организирана сцена.

## Формирање на организирана сцена (1995–2000)
За формален почеток на современата графити сцена се смета периодот 1995–1996 година, кога во Скопје се формира првата организирана графити екипа BIOSQUAD. Овој период е поврзан со појавата на скејтборд културата и директното влијание од американската хардкор и хип-хоп сцена. Еден од првите препознатливи тагови е „Skopje hardcore“ (SK/HC).

Првата генерација ги вклучува авторите Мате, Жарир и Сашо, како и имиња што подоцна стануваат значајни за сцената: Boris (AFA/FPO), Alpin, IFO, Senik (Iko), Davor NSK, Хром (BNE), Драш, SRK, Мачка, Indog, CK, DAOR, Strajk, Jazz 83, Sense, Darkstar, Crime, Terk и Mas PSILA. Во овој период се воспоставуваат основните стилови, како тагирање, throw-up и првите поголеми „pieces“.
мини|Драш / Мачка / ОКС (екипа создадена околу 2000 година во Скопје)

## Развој на екипи и настани
Околу 1996 година се формираат Скопските господари на графитот (СГ2), подоцна познати како OKS/ОКС, кои стануваат една од највлијателните екипи во историјата на македонската графити сцена. BIOSQUAD минува низ неколку инкарнации кон крајот на 1990-тите, со различни постави и автори.

Во 2000 година, Davor NSK го организира првиот графити настан во Македонија под наслов „Цртежите стануваат реалност“, што се смета за прв јавен обид за легитимирање на графитите како уметничка практика.

## Охридска сцена
Охрид развива посебна и автономна графити сцена. Во 1998 година се појавуваат екипите MOLERI и DAGGA, а во 1999 година и NZS. Во почетокот на 2000-тите се формира VUDU SEKTA, а подоцна и OH-CR (Ohrid Crew), последната активна графити група во градот. По 2001 година, сцената продолжува преку индивидуални автори кои ја одржуваат традицијата во следните децении.

## Втора генерација и регионално ширење (2005–2010)
Од средината на 2000-тите се појавува втора генерација графити автори, со нови стилски пристапи и техники. Во Скопје и Кавадарци се формираат екипи како UNC и CND-DMT, а дел од авторите дејствуваат и во повеќе колективи истовремено.

Во овој период, Куманово развива силна локална сцена, дополнета со организација на графити фестивали и формирање уметнички платформи. Струга и Битола исто така добиваат препознатливи автори и мурална продукција.

## Графити шоп Хром и консолидација на сцената
Отворањето на графити шопот Хром во Скопје во 2010 година претставува значајна пресвртница. Просторот функционира како центар за снабдување, средби и размена меѓу различни генерации графити уметници. Во овој период се појавува нов бран автори, од кои дел продолжуваат да работат и како муралисти, илустратори, тату-уметници и креативни професионалци.

## Современа сцена и трета генерација (2015–)
Од 2015 година наваму, македонската графити сцена доживува нова експанзија со појава на трета генерација автори и нови екипи. Се забележува зголемено присуство на легални мурали и поддршка од општини и институции, што отвора дебати за институционализацијата на уличната уметност и односот меѓу бунтовниот карактер и официјалната културна рамка.

## Документација и архивирање
Во 2020-тите се појавуваат повеќе иницијативи за систематско документирање и архивирање на графитите во Македонија. Меѓу нив е и онлајн „Мапа на графити“, каде што графитите се споделуваат со прецизна географска локација.

Во 2024 година започнува да излегува „ГРРФТ“, првиот македонски магазин/фанзин за графити и урбана култура, кој до денес има објавено два броја.

Во 2025 година е објавена книгата „Ѕидови што зборуваат: графити приказни од скопските улици“ од Берт Стајн, која преку повеќе од 300 фотографии документира графити од различни делови на Скопје.

Исто така, изработен е и плакат „Графити времеплов: 30 години македонска улична уметност (1995–2025)“, кој ги систематизира екипите, авторите и клучните периоди на развој на сцената.

## Идни правци
Во втората половина на 2020-тите се поставува прашањето дали графитите ќе продолжат кон поголема институционализација или ќе се појави нов бунтовен бран и нова генерација што ќе ја редефинира уличната уметност во Македонија.

## Наводи