Сергеј Параџанов

мини|Сергеј Јосифович Параџанов '''-'''Фотографија на Јуриј Михајлович Мечитов
**Сергеј Јосифович Параџанов** (  ; име според ерменската традиција *Сарkис Овсепи Параджанјан* (  ); ;  );роден 9 јануари 1924 година, Тифлис, ЗСФСР, СССР - 20 јули 1990 година, Ереван, Ерменска ССР, СССР ) - советски филмски режисер, сценарист и уметник. Добитник на многу филмски награди, Народен уметник на Украинската ССР (1990) и Ерменската ССР (1990).

Светската слава на Сергеј Парајанов дошла по снимањето на култните филмови „Сенки на заборавените предци“ (1965) и „Бојата на калинките“ (1968), благодарение на што режисерот се смета за еден од основачите на „новиот советски бран“ и „поетското кино“.

Меѓутоа, не како класичен дисидент, Сергеј Парајанов отворено ја критикувал советската културна политика, се спротивставил на цензурата и судските репресалии против украинската интелигенција. Како резултат на тоа, тој бил осуден од политички причини под обвинение за истополови врски (1974). По 4 години поминати во затвор, Парајанов бил ослободен под притисок на советската креативна интелигенција и меѓународната кампања на овој план.

Сергеј Парајанов се вратил во кинематографијата во 1983 година: снимил голем број филмови, меѓу кои и „Легендата за тврдината Сурами“ (1984) и „Ашик-Кериб“ (1988).

Покрај филмовите, Сергеј Парајанов создал многу цртежи, колажи, инсталации, скулптури.

## Биографија

### Детство
[мини|267x267пкс| Куќа на семејството Парајанов. [Тбилиси, ул. Коте Мески, 7]]
Сергеј Јосифович (Саргис Овсепович) Парајанов е роден во Тифлис (сега Тбилиси) на 9 јануари 1924 година во ерменското &#x5B; *[[Википедија:Наведување на извори|<span style="" title="не указан источник на утверждение (22 декабря 2021)">извор не е наведен 63 дена</span>]]* &#x5D; семејство на Јосиф (Овсеп) Сергеевич (1890-1962) и Сиран (Сирануш) моминско Бежанова, 1894 -1975) Парајанов. Тој бил трето дете во семејството по сестрите Ана и Рузана.

Во 1932-1942 година, Парајанов учел во руското средно училиште Бр. 42. Учел недоволно, но покажал склоност кон одредени предмети ( историја, природни науки, хемија, цртање ). Тој бил љубител на музика и пеење („Травијата“, „Јуџин Онегин“), литература („Ашик-Гариб“ и „Демон“ од М. Ју. Лермонтов, „Фонтаната на Бахчисарај “ од А. С. Пушкин ). По завршувањето на училиштето, извесно време работел во фабриката за играчки во Тбилиси. Ова оставило отпечаток на неговата понатамошна работа - тој често користел кукли . Таткото на Сергеј Парајанов се занимавал со трговија со антиквитети, поради што уште од детството бил добро упатен во антиквитети и стекнал одредена естетска перцепција. Атмосферата од неговото детство Парајанов ја отсликал во нереализираното сценарио „Исповед“, како и во филмот „Бојата на калинките“.

### Студентски години
Во 1942 година, Парајанов се запишал на Градежниот факултет на Тбилисискиот институт за железнички инженери. Сепак, тој наскоро го напуштил овој универзитет и во 1943 година почнал во вокалниот оддел на Конзерваториумот во Тбилиси. Во исто време, тој земал часови по танц во Грузиски театар за опера и балет именуван по Палиашвили. За време на Втората светска војна, како дел од концертна група настапувал и во воени болници .

По војната во 1945 година, Парајанов се префрлил на Московскиот државен конзерваториум, студирал вокал кај познатиот учител Н.Л.Дорлиак. Но, тој бил привлечен од киноматографијата, а во 1946 година започнал во режискиот оддел на ВГИК, каде што студирал во работилницата на И.А. Савченко. Во периодот на студиите на Парајанов на ВГИК, овој универзитет ја имал славата на „прозорец кон Европа“. На институтот предавале филмаџии како С. М. Ајзенштајн, Г. М. Козинцев , М. И. Ром и други. Курсот на Парајанов се смета за еден од најуспешните во историјата на ВГИК во неа учеле; М.М.Хуциев, В.Н.Наумов, А:А:Алов, Г. С. Габај, Г. Г. Мелик-Аваков и други. Во 1948 година, учениците на И. А. Савченко земале активно учество во снимањето на неговиот филм „Третиот штрајк“ . Во истата година, учениците на И. А. Савченко, заедно со наставникот, започнале да работат на филмот „Тарас Шевченко “. Според мемоарите на Г.Г. Мелик-Аваков Парајанов бил тој што го предложил тогаш младиот глумец С.Ф.Бондарчука.

За време на снимањето на филмот, Парајанов заминал за Тбилиси во август, каде што бил уапсен во случајот со шефот на Грузиското друштво за културни односи (ГОКС) Н.М. Микава. Според Г. Г. Мелик-Аваков, ова се случило како дел од поразот на оваа организација, чии членови биле обвинети за „идеолошко повлекување“, а самиот Парајанов наводно го привлекол вниманието на МГБ поради предлогот за бојадисување на ѕидовите на ГОКС, со фрески на кои се претставени светци. Сепак, обвинетите биле формално обвинети за истополови врски. Парајанов на сослушувањата не ја негирал својата хомосексуалност. На 8 октомври 1948 година, заедно со уште седуммина други обвинети, тој бил осуден на затворена судска седница од страна на Воениот трибунал на трупите на Министерството за внатрешни работи на ГССР на 5 години за „содомија“. Неговиот учител И. А. Савченко се залагал за Парајанов, тој ги привлекол и А. Е.Корнејчук, В.Л.Василевскаја и Н.С.Рибака Како резултат на тоа, по разгледувањето на жалбата од страна на Воениот колегиум на Врховниот суд на СССР, младиот режисер бил ослободен во декември 1948 година  .

Во јануари 1951 година, Парајанов се оженил со Татарката Нигјар Сераева. Меѓутоа, на 13 февруари, тој ги известил пријателите дека неговата сопруга била убиена од нејзините роднини поради  отпадништво од верата. Според пријателите на Парајанов, овој настан бил еден од најсилните потреси во неговиот живот .

На крајот на 1950 година, И. А. Савченко ненадејно починал. Филмот „Тарас Шевченко“ се покажал како недовршен, а раководството донело неочекувана одлука да им дозволи на учениците на режисерот да ја завршат работата на наставникот. Филмот бил објавен во 1951 година.  Курсот на Парајанов во ВГИК го водел А.П.Довженко. Тој му понудил на младиот режисер да ја сними молдавската бајка „Андриеш“ како дипломска работа. Под негово раководство во 1952 година е снимен незачуван краток филм за кој Парајанов добил диплома со почести. Оваа етнографска приказна, која се одликувала со декоративноста на сликовната серија, во голема мера го определувала и го одразувала стилот на новиот режисер. По дипломирањето на ВГИК, Парајанов бил распореден во Киев.

### Киев
Во 1952 година, во Киев, Сергеј Парајанов започнал да работи како асистент на режисерот В. А. Браун на сетот на филмот „Максимка“ . Живеел во хостел во филмското студио во иста просторија со А. А. Алов, В. Н. Наумов и Г. Н. Чукрај . Режисерското деби на Парајанов се случило рано за тие времиња: во 1954-1955 година, заедно со почетникот кинематографер Ј.Л. Базелјанин во филмско студио Довженко. Сепак, „Андриеш“ не добило признание од јавноста и критичарите. Во следните години, Парајанов снимил голем број документарни филмови („Думка“ (1957), „Наталија Ужвиј“ (1959), „Златни раце“ (1960) како и играни филмови („Првиот човек“ (1958), „Украинска рапсодија“ (1961), „Цвет на камен “ (1962)). Сепак, овие филмови, дизајнирани во стилот на социјалистичкиот реализам, не добиле слава. Филмските критичари го прекорувале режисерот за конформизам, идеолошка сервилност во однос на раководството на партијата и студиото, како и за површноста и шаблонот во креативната компонента.

Во ноември 1955 година, Сергеј Парајанов се оженил со седумнаесетгодишната ќерка на советскиот дипломат, Светлана Шчербатјук. На 10 ноември 1958 година се родил нивниот син Сурен (1958-2021). Парајанов во својата куќа отворил своевиден интелектуален салон, каде што го посетувале најразлични луѓе. Тука режисерот ги играл своите импровизирани изведби, прикажувал домашни и странски филмови. Тој имал искрена, без идеолошки резови, дискусија за уметнички и општествено-политички прашања. Парајанов уште тогаш го привлекол вниманието на КГБ   Животот на сопружниците не функционирал. Парајанов, според согледувањата на пријателите, бил деспотски во односите. Редовните кавги завршиле во 1961 година со развод, иако во следните години поранешните сопружници продолжиле да одржуваат блиски односи.

Во 1962 година бил објавен филмот на А.А.Тарковски „Детството на Иван“, кој оставил силен впечаток кај Парајанов. Наскоро се случило и нивното запознавање, што довело до блиско пријателство.
[лево|мини|300x300пкс| Селото [Хуцули|Хутсул Врховина. Локација за снимање на филмот „Сенки на заборавените предци“]]
Судбината на Парајанов драматично се променила во 1964 година: во киевското филмско студио Довженко, тој го снимил филмот „Сенки на заборавените предци“ врз основа на делата на М.М. Коцјубински . Оваа „епска приказна“ раскажува за животот на Хутсулот Иван, за неговата љубов кон Маричка, која припаѓа на соседен непријателски клан. Филмот ги поставува главните филозофски прашања, на кои Парајанов ќе им се наврати повеќе пати: судбина, живот и смрт, љубов, телесна и духовна. Идејата за сликата му ја предложил на режисерот неговиот пријател, уметникот Г. И. Гавриленко. За снимањето на филмот, Парајанов ја напуштил сервилната политика на студиото и составил сосема нов тим. На пример, тој го зел студентот И В. Миколајчук за главната улога; младиот Ј. Јакутович бил поканет како уметник. Овој филм бил првиот независен голем креативен успех на режисерот. За прв пат во него целосно се манифестирале многу карактеристични црти на неговото дело: етнографска, мистична, сликовна експресивност, сликовитост, пластичност, фигуративност, суптилен психологизам, обемна краткост, поезија. Биле применети и технички иновации: промена на бојата и црно-белите епизоди, примена на филтри, ефекти на соларизација, снимање на инфрацрвен филм итн. Одлика на филмот било тоа што бил објавен на украински без руска синхронизација - единствен случај во СССР. Иако ваквата одлука била диктирана од уметничка неопходност (за да не се изгуби карактеристичниот хутсулски дијалект и етничката атмосфера поврзана со него), таа била протолкувана како националистички политички гест и од раководството на партијата и од опозициската украинска интелигенција.

Во исто време, филмот станал одличен пример за „Новиот советски бран“, „поетско кино“. Снимката била објавена во 1965 година и била претставена на многу филмски фестивали, на некои (вклучувајќи ги и меѓународните) освоил и награди (Фестивал на фестивали во Рим (1965), Мар дел Плата (1965), Филмски фестивал на Унијата (1966), Солун (1966)). Името на Парајанов станало светски познато. Во тоа време, неговиот социјален видокруг значително се проширил: тој се запознал со Лилја Брик и В. А. Катанјан, В. Б. Шкловски  , В. С. Висоцки, Ј.Н. Григоревич, Г.Л.Хачатурјан (која го сметала за свој учител ) и др. .
мини|250x250пкс| Извештај на КГБ за премиерата на филмот
На 4 септември 1965 година неистомислениците И. М. Џиуба , В. М. Черновил и В. Стус зборувале на премиерата на филмот „Сенки на заборавените предци“ во киното „Украина“ со протест против претходниот бран апсења на претставници на украинската национална интелигенција („шеесеттите“). Оваа акција била една од првите јавни антисоветски демонстрации во Киев. Нив ги поддржале многу присутни, меѓу кои и М. Ф. Коцјубински. Парајанов  и отворено изразил поддршка за уапсените.

Овој говор се претворил во нов бран на репресија. Многу претставници на украинската интелигенција биле отпуштени од своите работни места. Парајанов не бил пуштен во странство за светските премиери на филмот, а излегувањето на самиот филм во СССР му било ограничено . На крајот на 1965 година, Параџанов го потпишал „писмото“ на Џуба“ до Централниот комитет на Комунистичката партија на Украина, кое ја осудувало русификацијата на Украина и угнетувањето на националната култура.

По успехот на филмот „Сенки на заборавените предци“, Сергеј Парајанов планирал да сними филм од сосема поинаков формат. Надреалистичкиот проект на сликата „Киевски фрески“, кој требало да раскаже за украинската престолнина на современиот режисер, претпоставувало аскетизам во сè: отфрлање на динамиката, експериментирање со техника, живописни кадри, дури и дијалози на глумците. Снимањето започнало на 1 јуни 1965 година, но на 1 ноември снимањето било затворено. Раководството го обвинило Парајанов за „мистично-субјективен однос кон модерната реалност“. Но, Парајанов не се откажал од својата идеја. По совет на неговиот пријател В.Б. Парајанов напишал предлог до филмското студио во Ереван, каде што било прифатено.

### Ереван
На 12 април 1966 година, Сергеј Парајанов заминал за Ереван и започнал да работи на филмот Сајат-Нова. Во сценариото за него, тој ги реализирал своите претходни идеи: концизност, среброљубие на изразните средства, речиси целосно отсуство на говор. Во исто време, филмот бил исполнет со етнографија, психологизам, симболика и алегории. Режисерот, како и дотогаш, покренал длабоки филозофски прашања: животот и смртта, љубовта, телесното и духовното, патот на поетот.

Истата година, двосмисленото сценарио било одобрено од Државниот комитет за кинематографија на СССР, што некои филмски критичари го поврзувале со либералните наредби на топењето на Хрушчов што сè уште постоело во тоа време. Во 1967 година, филмот „Сајат-Нова“ бил пуштен во продукција во филмското студио „Арменфилм“. Како подготовка за снимање во пролетта, биле создадени два кратки филма: „Страста за Сајат Нова“ и „Хакоп Ховнатанјан“ (за ерменскиот уметник ). Во август, по многу продукциски проблеми, започнало снимањето на филмот „Сајат-Нова“ .

Во исто време, Парајанов излегол во поддршка на Тарковски во врска со цензурата на неговиот филм Андреј Рубљов. Во пролетта 1968 година, тој се приклучил на апелот „Протесно писмо 139“, во кое претставниците на интелигенцијата, свртувајќи се кон раководството на земјата, се спротивставиле на политичките судења што се случувале во Украина. Истовремено, Парајанов инсистирал неговото име да биде прво на листата на потписници .

Во есента 1968 година, филмот „Сајат-Нова“ со груб рез бил претставен на уметничкиот совет на студиото „Арменфилм“, а потоа и на Државната кинематографија на СССР. Премиерата на цензурите се совпаднал со периодот на реакција на влегувањето на советските трупи во Чехословачка за да се потисне „Прашката пролет“. Парајанов бил жестоко критикуван, обвинет за порнографија и мистицизам. На сликата биле направени бројни промени во цензурата. Официјалните лица го обвиниле Парајанов за грубо искривување на ликот на Сајат-Нова и побарале да се отстрани неговото име, како резултат на што филмот добил ново име, „Бојата на калинката“. После тоа, снимата била формално одобрена за дистрибуција, но само на територијата на Ерменија. Филмот бил пуштен во сениската дистрибуција подоцна во монтажната верзија на С. И. Јуткевич, која била негативно оценета од авторот.

### Враќање во Киев
Во 1969 година Сергеј Парајанов се вратил во Киев, но не му било дозволено да снима филмови. Започнал „сценарискиот период“ во неговата работа. Во тоа време, Парајанов напишал сценарија за неговата автобиографија „Исповед“, „Ара убавата“ (за легендарниот ерменски крал и асирскиот владетел Семирамис, кој страсно се вљубила во него), „Давид Сасун“ (заснован на ерменскиот еп за хероите ), „Палата што сонува“ (заснована на „ Фонтаната на Бахчисарај “ на Пушкин), „Демон“ (заснована на истоимената песна на Лермонтов ), „Икар“, „Златен раб“ и други .

Во 1970 година, Парајанов повторно се свртел кон работата на М. М. Коциубински. Сценариото „Интермецо“ го напишал според истоимениот автобиографски расказ на украинска класика. Режисерот сакал да создаде не приказна - биографија на писателот, туку да го открие неговиот внатрешен свет, како во филмот „Сајат-Нова“. Снимката првично била прифатена за продукција, но набрзо сценариото било сериозно критикувано и од писателите и од раководството на украинската партија, кое го обвинило Парајанов за „искривување на сликата на класиката“, недостаток на покривање на револуцијата и страст за „антички додатоци“. Во исто време, на власт во Украинската ССР дошол В. В. Шчербицки, кој, според голем број сведоштва, лично не му се допаднал на режисерот. На 1 декември 1971 година, на креативен состанок во Минск, по прикажувањето на филмот „Бојата на калинката“ на студентите, Сергеј Парајанов го критикувал советското партиско и филмско раководство, зборувал за поддршка на Тарковски и ја осудил цензурата. Овој демарш му бил пријавен на претседателот Јуриј андропов а за возврат, Централниот комитет на КПСС, а во февруари 1972 година, подготовките за снимањето на филмот „Интермецо“ биле прекинати, а самиот режисер паднал во срам.

Во 1973 година, Сергеј Парајанов, повторно по совет на В. Б. Шкловски, создал проект за новогодишниот филм „Чудото во Оденсе“ заснован на бајките на Андерсен. Пријателите-сценаристи решиле да ја искористат конкуренцијата меѓу Државниот комитет за кинематографија на СССР и Државната телевизија и радио радиодифузна компанија на СССР и, под маската на соавторство, да лобираат за снимање на филм за телевизија, кој бил во страшна состојба. потреба од пополнување на етерот. Оваа идеја била практично успешна, а во декември 1973 година во филмското студио Арменфилм било промовирано сценариото за „Чудото во Одензе“ по налог на креативното здружение Екран (филмските студија на балтичките републики одбиле да соработуваат со „проблематичниот“ режисер) . Меѓутоа, работата била прекината поради ненадејното апсење на Парајанов.

### Кривично гонење
Наследството на Парајанов го сочинуваат и нереализирани сценарија. Некои од нив се објавени во книги:

Во декември, во Москва, на погребот на уметникот Ј.Н.Ривош, Парајанов одржал уште еден „бунлив“ говор.
мини
Како резултат на тоа, Парајанов немал време да замине на снимањето на неговиот нов филм во Ерменија - на 17 декември 1973 година, за време на посетата на неговиот син кој бил болен од тифусна треска во Киев, бил уапсен и сместен во Лукјановски затвор. Парајанов беше обвинет за „заведување мажи“ и „организирање дувло на разврат“   .

Историчарите и биографите на режисерот ја забележуваат очигледната политичка природа на ова судење. Тие, без да ја отфрлат хомосексуалноста на Парајанов, укажуваат на извонредната брзина на истрагата, на слабоста и недоследностите на нејзиниот доказен дел. Така, истрагата ја покренал помладиот поручник Артеменко, спротивно на процедуралните норми, врз основа на анонимна демонстрација регистрирана на 9 декември, во која директорот бил обвинет за хомосексуални односи. Како дошло до полицијата не е познато, а идентитетот на неговиот автор не го утврдила истрагата. Како резултат на потврдените факти, Артиоменко напишал извештај од 12 декември за покренување на кривично дело. Во исто време, резолуцијата на полковникот Хријапа за овој извештај е од 11 декември. Веќе на 13 декември била пронајдена првата жртва - извесен механичар А.Воробјов, кој сведочел за наводното силување врз него од страна на Парајанов. Истиот ден сведочеле 21-годишниот глумец Ф. Десјатник и архитектот М. И. Сенин, а потоа биле додадени и сведочењата на И. На 16 декември М. И. Сенин, кој бил син на поранешен член на Централниот комитет на КПСС И. С. Сенин, извршил самоубиство, не можејќи да го издржи притисокот на истражителот. По некое време, случајот бил префрлен од истражителот на Управата за внатрешни работи на истражителот за особено важни случаи под обвинителот на Украинската ССР, Е. В. Макашов. Тој додал обвинувања за порнографија и шпекулации на режисерот, а исто така го поканил да донесе „покајание“, ветувајќи ублажување на казната. Парајанов во текот на истрагата не ја криел својата бисексуалност, но ја негирал епизодата на силување.       Украинската ССР , Ф.К.Глух, го одобрила обвинението и го испратила до обласниот суд   во Киев.
лево|мини|270x270пкс| Сергеј Парајанов. Изведена фотографија „Зад решетки“, 1984 година
Збогувањето со Парајанов се одржало на 25 јули во Ерменскиот театар за опера и балет. Погребан е по многуилјадна поворка во Пантеонот на паркот Комити .

## креативно наследство

### Филмографија

#### Продуцент
Сергеј Парајанов зад себе оставил голем број уметнички дела: цртежи, колажи, склопови, инсталации, мозаици, кукли, капи, слики, скулптури и други занаети. Многу од нив се донирани и се чуваат во Куќата-музеј во Ереван. Други се во приватни колекции. Така, во 2017 година, колаж од серијата Мона Лиза бил продаден на аукција за 440 илјади рубли .

* Параджанов С. И.. Исповед / комп. Барк Церетели . - Санкт Петербург. : Азбука, 2001 година. - 654 од. - (Наследство). - 7000 примероци. -  .
* Параджанов С. И.. Палатата што сонува: сценарија / комп. Корина Церетели. - Санкт Петербург. : ABC Classics, 2006 година. - ОД. 224. - 5000 примероци. -  .
* *Parajanov S. I.* Богатства кај планината Арарат / комп. Виген Бархударјан и Вероника Журављова. - Ереван: Колаж, 2018. - 536 стр. - ISBN 978-9939-855-63-9 .

### Сликар
Сергеј Парајанов зад себе оставил голем број уметнички дела: цртежи, колажи, склопови, инсталации, мозаици, кукли, капи, слики, скулптури и други занаети. Многу од нив се донирани и се чуваат во Куќата-музеј во Ереван. Други се во приватни колекции. Така, во 2017 година, колаж од серијата Мона Лиза бил продаден на аукција за 440 илјади рубли  .

Историчарите на уметност разликуваат три периоди на ликовната уметност на Парајанов. Првиот, предзатвор, паѓа на 60-тите години, кога уметникот ги правел своите први мозаици, рамни и тридимензионални колажи и керамички дела. Од нив, познати станале низа дела на керамика посветени на Пазолини и неговите филмови, скици за претставата „Хамлет“, колаж „Голгота“ и други. Вториот период е затворскиот период (1973-1977): главно вклучува цртежи со молив и хемиско пенкало. Најпознати дела: „затворски марки“, талери од капи, „Евангелието на Пазолини“, сериите „Џоконда“, „Список на избрани имоти“, „Парабола за синот“, колажи на пликови, „Цвеќиња од Зона“. Третиот, најинтензивен, е пост-затвор. Самиот Парајанов своите колажи ги нарекол „компресирани филмови“: во нив тој бил ослободен од цензура и забрани на властите, кои го ограничувале на вистински филмови. Аниматорот Јуриј Норштејн забележал: „Парајанов го материјализираше духот. Ова е клучот за разбирање на работата на уметникот“  .

## Награди и признанија

* Специјална награда на жирито и награда на критиката на МФФ во Мар дел Плата (1965) - за филмот „Сенки на заборавените предци“;
* Специјална награда на Меѓународниот филмски фестивал во Солун (1965) - за филмот „Сенки на заборавените предци“;
* Куп на фестивалот на фестивалите во Рим (1965) - за филмот „Сенки на заборавените предци“;
* Специјална награда на жирито на Сојузниот филмски фестивал во Киев (1966) - „за талентирана потрага и иновација“ во филмот „Сенки на заборавените предци“;
* Специјална награда на жирито на МФФ во Троја (1986) - за филмот „Легендата за тврдината Сурами“;
* Награда за најдобар режисер на Меѓународниот филмски фестивал Ситгес (1986) - за филмот „Легендата за тврдината Сурами“;
* Награда на жирито на МФФ во Безансон (1986) - за филмот „Легендата за тврдината Сурами“;
* Награда на критиката на МФФ во Саун Пауло (1987) - за филмот „Легендата за тврдината Сурами“;
* Награда за најдобар иновативен филм на МФФ во Ротердам (1987) - за филмот „Легендата за тврдината Сурами“;
* Државна награда на Ерменската ССР (1988) - за филмовите „Бојата на калинката“ и „Хакоп Ховнатанјан“;
* Специјална награда на жирито на МФФ во Истанбул (1989) - за филмот „Ашик-Кериб“;
* Народен уметник на Украинската ССР (1990);
* Народен уметник на Ерменската ССР (1990);
* Ника (1990 - *постхумно* ) - за „Најдобар игран филм“, „Најдобар режисерско дело“, „Најдобро дело на уметник“ за филмот „Ашик-Кериб“;
* Довженко награда на СК и СП на Украинската ССР (1990 - *постхумно* ) - за литературното сценарио за филмот „Лебедово езеро. зона“;
* Државна награда на Украинската ССР именувана по Т. Г. Шевченко (1991 - *постхумно* ) - за филмот „Сенки на заборавените предци“  .

Сергеј Парајанов со филмот „ Ашик-Кериб “ бил номиниран и во 1988 година за европска филмска награда, но на крајот филмот ја добил наградата „За уметнички дизајн“. Често се пишувало дека во 1965 година режисерот бил награден со Британската филмска академија за филмот „Сенки на заборавените предци“, но тоа не било точно .

## Оставина

* На 27 јуни 1991 година, во Ереван свечено била отворена Куќата-музеј на Сергеј Парајанов на адреса: улица Џорагјуг, 15/16. Подоцна на нејзина територија е подигнат и споменик на директорот. Музејот содржи многу работи и дела на Парајанов, кои таму ги пренел во последните години од животот.
* Во септември 1992 година, беше откриена спомен плоча на куќата на Парајанов ( ул. Коте Месхи 7  ) во Тбилиси.
* Во 1992 година, на влезот од куќата во Киев, каде што живеел и бил уапсен Параџанов (Ав . Перемохи (поранешен ул. Шевченко), бр. 1, стан. 54), била поставена спомен плочата на вајарот Николај Рапај.
* Во јуни 1997 година, на територијата на филмското студио Довженко ( Проспект Победи, 44), во присуство на претседателите на Ерменија и Украина, беше откриен споменикот на Парајанов (вајар Б. Н. Мазурија ).
* Во 2000 година, во селото Врховина, во куќата во која Парајанов живеел и работел на филмот „ Сенки на заборавените предци “ година и пол, била отворена куќа-музеј на историјата на филмот.
* На 6 ноември 2004 година, во стариот дел на Тбилиси на улицата Котон Роус, бил отворен споменикот на Парајанов, создаден од вајарот Важа Микаберидзе врз основа на фотографијата „Во лет“ на Јуриј Мечитов.

Во 2010 година, Институтот Сергеј Парајанов и Михаил Вартанов (Институт Парајанов-Вартанов ) бил основан во Холивуд за да ја проучува нивната работа 

### Во нумизматиката и филателијата
Во 1999 година, во чест на 75-годишнината од раѓањето на Сергеј Парајанов, биле издадени комеморативни марки во Украина и Ерменија. Во 2012 година, Централната банка на Ерменија издала комеморативна монета посветена на директорот (дизајнирана од Урсула Валежак). Во 2016 година во Ерменија биле издадени две поштенски марки посветени на куќата-музеј на Парајанов (дизајнер Давит Довлатјан)  .

### Филмови
Многу документарни филмови се посветени на Сергеј Парајанов  :

* режисерот М. _
* Сергеј Парајанов (1986, Франција), режија: Патрик Казал;
* „Маестро: Сергеј Парајанов“ (1989-1992), режисер А. Л. Кајдановски  ;
* „Парајанов - последните денови“ (1990), режисер Л. Г. Мкртчјан ;
* Театар Парајанов (1990), режисер Евгениј Татарец;
* „Сергеј Парајанов, о егзористос“ (1990, Грција), режисер Фотос Ламбринос;
* „Бобо“ (1991), режисери Нарине Мкрчјан и Арсен Азатјан. Филмот вклучува неколку мали сцени (околу 8 минути) со сопствена монтажа од незавршениот филм „Исповеди“. Награден со награди од фестивалите на нефикциони филмови „Русија-91“, документарни филмови во Нион (1991), МФФ во Берлин (1992);
* „Снимам брилијантен филм“ (1991), режисер В. И. Луговској;
* „Парајанов. Реквием “(1994 година, САД - Германија), во режија на Рон Холовеј;
* Парајанов. Последниот колаж „(1995), режисерот Р. СО. Геворкјантс . Доделена специјална награда од жирито на филмскиот фестивал Message to Man ;
* Сергеј Парајанов. Патитурата на Христос во С мајор (1996), режисер Ју. Г. Иљенко ;
* „Кујна на зависности“ (1997), режисер А. М. Доброволски ;
* „Ноќ во музејот Парајанов“ (1998), режисер Р. Г. Балајан ;
* На Сергеј Параџанов му е посветен циклус на филмови на режисерот Л. Г., „Орфеј слегува во пеколот“ („Кора-филм“, 2003), „Ерос и Танатос“ („Кора-филм“, 2005 година), „Сеќавања на Сајат-Нова“ („Арменфилм“, Ерменија - „Живаго - Медиа, Италија, 2005). Овие филмови потоа биле комбинирани во еден филм, „Кодот на Парајанов“;
* „Умрев во детството“ (2004), режисер Г. Г. Парајанов . Добитник е на наградата „за најдобар нефикционен филм“ на филмскиот фестивал „Сталкер“, наградата на филмскиот фестивал „ Златна кајсија “;
* Опасно слободен човек (2006), во режија на Р. Н. Ширман;
* „Сергеј Параџанов“ од ТВ серијата „Острови“, (2014) режисерот А. Н. Столјаров .

Во 2013 година, режисерите Елена Фетисова и Серж Аведикјан го снимиле играниот филм Парајанов, кој добил голем број меѓународни награди и бил номиниран за Оскар .

## Наводи

## Литература

; На руски

* Параджанов С. И. Вечно движење (руски) // Кино уметноста : списание. - 1966 година. - бр. 1 . — ISSN 0130-6405 .
* Григорян Л. Р. Парајанов. - М .: Млада гарда, 2011 година. - 318 со. — ( ЖЗЛ: Серија биографии ). - 4000 примероци. —  .
* Григорян Л. Р. Три бои на една страст: триптих од Сергеј Парајанов. - М .: Сојуз на кинематографери на СССР, 1991 година. - 191 со. - 25.000 примероци.
* Загребельный П. А. Сергеј Парајанов . - Харков: Фолио, 2011 година. - (Познати Украинци). -  .
* Сергеј Парајанов. Маестро: [албум со визуелни дела] / Сергеј Парајанов; автори и составувачи Виген Бархударјан и Вероника Журављова. - Ереван: Антарес, Уметничка лабораторија Парајанов, 2019. - 492 стр.: ил., боја. болен. — ISBN 978-9939-76-421-4
* Сергей Параджанов. Коллаж на фоне автопортрета. Жизнь - игра / комп. Корина Церетели. - Нижни Новгород: Деком, 2005 година. - 272 со. - (Имиња). - 4000 примероци. —  .
* Параджанов С. И.. Исповед / комп. Барк Церетели . - Санкт Петербург. : Азбука, 2001 година. - 654 со. - (Наследство). - 7000 примероци. -  . (фрагменти: Дневник на затвореникот (Писма од зоната) , Лебедово езеро. Зона  )
* Параджанов С. И.. Палатата што сонува: сценарија / комп. Корина Церетели. - Санкт Петербург. : ABC Classics, 2006 година. - СО. 224. - 5000 примероци. -  .
* *Parajanov S. I.* Богатства кај планината Арарат / комп. Виген Бархударјан и Вероника Журављова. - Ереван: Колаж, 2018. - 536 стр. - ISBN 978-9939-855-63-9 .
* Мечитов Ю. М. Сергеј Парајанов. Хроника на дијалогот / предговор на Е.Рјазанов. - Тбилиси: ГАМС-ПРИНТ, 2009 г. - 464 со. - 1500 примероци. -  .
* Мечитов Ю. М. Сергеј Парајанов во фотографии и приказни на Јуриј Мечитов = Sergey Parajanov dans les photos et recits d'Yuri Metchitov = Сергеј Парајанов на фотографии и приказни од Јуриј Мечитов. - 2014 година. - 172 со. —  .
* Катанян В. В. Парајанов. Цената на вечниот празник . - М .: Четири уметности, 1994 година. - 5000 примероци. —  .
* Катанян В. В. Парајанов. Цената на вечниот празник. - Нижни Новгород: Деком, 2001 година. - 248 со. - (Имиња). - 4000 примероци. —  .
* Вартанов М. М. Сергеј Парајанов. - Ереван: Арвест, 1985 година.
* Вартанов М. М. Пак со Парајанов. - Ереван: Книжевна Ерменија, 1988 година.
* Вартанов М. М. Филмови на С. И. Парајанов. - Татковина. - 1989 година.
* Экранный мир Сергея Параджанова. Сборник статей / составена од Ју.Морозов. - Киев: Дух и Литера. - 336 + 32 с. од болен. со. —  .
* Блохин Н. Ф. Протерувањето на Парајанов. - Ставропол, 2002 година. — 336 со. —  .
* Черненко М. М. Сергеј Парајанов. Креативен портрет. - М .: Сојузинформкино, 1989 година. - 32 со.

; На други јазици

* Steffen, James. Кино на Сергеј Парајанов. - Медисон: Прес на Универзитетот во Висконсин, 2013 година. —  .
* Schneider, Steven. 501 филмски режисери. - Лондон: Касел, 2007 година. —  .
* Mirror & Pomegranate. Sergey Parajanov and Andrey Tarkovsky. — Лондон: Сергеј Парајанов, Галерија на Белата Вселена, 2014 година. - 88 со.
* Vartanov, M. M. Il Cinema Delle Repubbliche Transcaucasiche Sovietiche. - Венеција: Marsilio Editori, 1986 година. —  .
* Vartanov, M. M. Les Cimes du Monde // Cahiers du Cinema. - 1986 година. — ISSN 07578075 .
* Колажі. Графіка. Твори декоративного мистецтва . - Киев: Дух и писма, 2008 година. — 54 со. -  .
* Колаж. Асамбляж. Предмет / уредна Дијана Клочко. - Киев: Дух и писма, 2013 година. - 176 со. —  .   
* Тримбач С. В. Парајанов Сергиј Јосипович / / Енциклопедија на историјата на Украина : 10 тони / редакција: V. A. Smolij (глава) и во .; Институт за историја на Украина на Националната академија на науките на Украина . - Киев: Наукова Думка, 2011 година. - Т. осум : Па - Прик.. - СО. 58. - ISBN  .
* Анатолиј Шари. „Претеран гениј на Украина“ // Обозревател, 2010 година .

Категорија:Соцреализам
Категорија:Народни уметници на Ерменија
Категорија:Советски режисери
Категорија:Починати во 1990 година
Категорија:Починати на 20 јули
Категорија:Родени во 1924 година
Категорија:Родени на 9 јануари