Нов примитивизам

**Нов примитивизам** (српско-хрватски: *Novi primitivizam*) - субкултурно движење основано во Сараево, Југославија во март 1983 година. Тоа првенствено користело музика, заедно со сатира, скеч и надреална комедија на радио и телевизија, како свои форми на изразување. Неговите протагонисти и следбеници се нарекувале себеси **Нови примитивци**.

Функционирајќи како банер што ја сумира и ја опфаќа работата на двата рок бендови Забрањено пушење и Elvis J. Kurtovic &amp;amp; His Meteors, како и *Топ листа надреалиста* радио сегментот кој на крајот прераснал во телевизиско скеч шоу, на дискурсот на Новиот примитивизам се гледало како првенствено непочитуван и хумористичен.

Движењето официјално се распаднало некаде во 1987 година, иако бендовите и телевизиското шоу продолжиле уште неколку години потоа.*.*

## Карактеристики
Засновајќи се на духот на босанското обично население надвор од културниот мејнстрим, движењето било заслужно за воведувањето на жаргонот на сараевските маали (преполни со сленг и турски заемки) на официјалната југословенска јавна сцена. Многу од песните и скечевите на Нов Примитивизам вклучуваат приказни за „мали луѓе“ - пензионери/пензионерки, рудари на јаглен, ситни криминалци, улични насилници, девојки од провинција итн. - ставени во необични и апсурдни ситуации. Стилски, методите на Нов Примитивизам привлекле споредби со *[[Летечкиот циркус на Монти Пајтон]]*, споделувајќи ја кратката форма на скица и користејќи апсурдност како средство за предизвикување смеа од публиката. Олицетворение на Нов Примитивизам е младоста која чита предизвикувачки дела како што е Хегеловата *Феноменологија на духот*, но и не му пречи да влезе во судир. Во најопшта смисла, движењето се воспоставило како сараевска реакција на Њу вејв и панк движењата кои веќе неколку години ја зафатиле југословенската алтернативна музичка сцена. Некои од најзабележителните особини на Нов Примитивизам биле промовирање и популаризирање на сараевскиот уличен жаргон и сленг кои не биле добро познати надвор од градот во другите делови на Југославија каде што се зборува српско-хрватски. Притоа, движењето ги изложило аспектите на културата на сараевскиот махала пред пошироката публика со прикажување локални ликови како што се ситни криминалци, алкохоличари, помалку познати поп-културни фигури, работници и хаубари на локалните улици. Поради ова, движењето се сметало за локално патриотски и еклектичен израз на сараевската урбана култура.

Протагонистите на движењето имале специфичен поглед на Нов Примитивизам. Можеби најистакнатиот од нив, Неле Карајлиќ, го објаснил како „*создаден во јасно дефинирани историски координати, просторно и временски, на точната средина помеѓу местото каде [[Гаврило Принцип]] [[Атентат врз Франц Фердинанд|го уби]] надвојводата [[Франц Фердинанд]] во јуни 1914 година и местото каде што олимпискиот пламен бил [[Зимски олимписки игри 1984|запален]] во февруари 1984 година, додека привремено, тој се случил некаде во периодот помеѓу смртта на [[Јосип Броз-Тито|Тито]] во мај 1980 година и почетокот на аферата Агрокомерц во 1987 година*“ и гледајќи го како *„отпор на секој облик на воспоставување – културен, социјален, и политички – не само рокенролот што доминираше во Сараево во тоа време со таканаречените „диносаурус“ бендови како [[Бијело дугме|Бијело Дугме]] и [[Индекси]], кои новите примитивци до одреден степен ги презираа“.*Доминантниот метод на социјална и културна критика на движењето бил целосно да се локализира наративот во Сараево и да се користат локални урбани легенди, културни и општествени феномени и живи маргинални ликови како катализатори за сликање на поширока политичка слика. Притоа, движењето станало и строго локална експресивна форма која им дала платформа на јазикот, културата и митовите на сараевските улици, а истовремено се пробило и на пошироката југословенска арена. Главна карактеристика на движењето била усвојувањето на псевдоними од сите негови водечки фигури, кои тежнееле да бидат или комични по природа или врз основа на семантиката на прекарите кои отсекогаш биле многу распространети во Сараево. Главната причина за тоа било што никој од членовите не можел да биде етнички идентификуван. Втората причина било да се даде платформа за стилизирање на прекари што кое истакнато во Сараево - форма на локален патриотизам и самоисмејување.

„Главниот идеолог“ на движењето Малком Мухарем се осврнал на Нов Примитивизам едноставно како „*првиот сараевски куршум што ја погодил својата цел откако Принцип го убил Фердинанд во 1914 година*“.

## Потекло на терминот
Името на движењето било воведено како лажна реакција на две поп-културни движења од почетокот на 1980-тите: Нов романтизам на Запад и Нова словенечка уметност  во југословенската конститутивна република СР Словенија. Од една страна, поимот Нов Примитивизам претставувал јасна антиреференца на Нов Романтизам, бидејќи момците од Сараево се обидувале да бидат сè освен романтични и слатки, додека од друга страна, тие исто така сакале да ги нагласат стереотипите што се среќаваат во многу популарни југословенски шеги за Босанците и Словенците - првите прикажани како сурови, несофистицирани, слабоумни и отворени срца, а вторите претставени како вкочанети, ладни, сериозни, далечни и пресметани. Во уметничка и експресивна смисла, Нов Примитивизам бил реакција на Њу вејв и Панк движењата.

## Историја
Во текот на доцните 1970-ти и раните 1980-ти, доаѓала генерација деца од сараевската населба Кошево - сите родени во почетокот до средината на 1960-тите. Израснати во семејства од вишата средна класа кои живееле во станбени згради по Втората светска војна типични за комунистичка Југославија, нивните интереси вклучувале музика, фудбал и филмови. Наскоро тие се зближиле на музиката како нивна главна активност и истовремено со влегувањето во средно училиште започнале да формираат бендови и покрај тоа што поседувале многу ограничени музички вештини. Повеќето од нивните музички влијанија биле пронајдени во западната популарна култура - од раните како што се Џери Ли Луис, Лу Рид, Ролинг Стоунс, The Who итн.

До почетокот на 1980 година, децата можеле да ја приспособат визбата на ниската станбена зграда на улицата Фуада Миџиќа бр. 19 во импровизиран простор за проби каде што одржувале проби како бенд, камерни претстави, дури и чудна модна ревија. Првично многу неформално со нередовни проби и често менување на составите (често преку размена на членови на бендот), до 1981 година, бендовите - наречени Забрањено Пушење и Елвис Ј. Куртовиќ и Неговите Метеори - добиле посериозна нота. Усвојувајќи го сензибилитетот на гаража/панк рок, тие почнале да посветуваат повеќе внимание на пишувањето песни и започнале да свират во мали клубови низ градот. Паралелно, од мај 1981 година, некои од децата од двата бенда добиле шанса да соработуваат на *Топ листа надреалиста*, комичен сегмент на радио шоуто *Примус* што се емитувало неделно, во сабота наутро, на каналот два на Радио Сараево.

### 1982–1983: Формирање на движење
Идејата да се создаде движење што ја опфаќа целата нивна активност се фрлало со месеци во текот на вториот дел од 1982 година и почетокот на 1983 година помеѓу поединците во и околу Елвис Ј. Куртовиќ и неговите метеори - менаџерот на бендот Малколм Мухарем, неговиот главниот текстописец и маскота Елвис Ј. Куртовиќ и неговиот пејач Ризо Петрановиќ — кој го смислил Манифестот на Нов Примитивизам отпечатен во 1982 година во локален фанзин.

Дополнителни значајни членови на движењето биле и др. Неле Карајлиќ, г. Сејо Сексон, Дражен Ричл, Борис Шибер, Зенит Ѓозиќ и други од сараевската населба Кошево . Попатно, поединци надвор од тесното кошево милје, особено Бранко „Ѓуро“ Ѓуриќ, се приклучиле и станале истакнати членови. И покрај тоа што е малку постар и исто така не од истото соседство, филмскиот режисер Емир Кустурица (кој веќе се етаблирал со неговиот наградуван филм *[[Се сеќаваш ли на Доли Бел?]]*) бил соработник и пријател на екипата; иако неговите филмови не можат директно да се поврзат со движењето, нивниот дух секако дели некои чувства со Нов Примитивизам. Со бендовите кои свиреле мали свирки низ градот, тие наишле на други рок бендови како што е Плави оркестар, кои исто така негувале слични тематски наративи фокусирани на приказни за локални мали временски ликови, но на крајот ќе се оддалечат од естетската и отворено ќе се свртат кон комерцијализмот.

Се вели дека поширокото неофицијално откривање на движењето се случило на настапот на Елвис Ј. Куртовиќ и неговите метеори во сараевскиот клуб CEDUS на почетокот на март 1983 година. На настапот свиреле и Забрањено Пушење. Под влијание на филмовите како *„Квадрофенија* “ од 1979 година, кои ја прикажуваат младинската сцена на Лондон со субкултури како модови, рокери и кадифени момчиња, момците од Кошево се обиделе да создадат своја локална верзија на тоа. Формалното воведување на новиот ентитет не променило ништо во внатрешната динамика на групата бидејќи сите тие продолжиле да функционираат како маалска банда пријатели, но на печатот му дале нешто да се прицврсти и го олесни пласирањето на бендовите надвор од градот. Според негово признание, Мухарем го искористил движењето за „*да се обиде да им создаде впечаток на оние во Белград и Загреб дека во Сараево се случува нешто повеќе отколку што всушност има*“.

Покрај музиката и радио комедијата, момците решиле да ги прошират своите начини на изразување кога веќе функционирале како движење - обидувајќи се да смислат стил на облека за да се поврзат со новиот примитивизам. Така, неофицијалниот изглед на движењето се родило со демоде стил кој се состои од тесни панталони со ѕвонче на половината, карирани јакни од костум, тенок златен ѓердан што се носи над кошулата и *шпиц* чевли (т.н. - што момците го посвоиле од ситни хаубари и малолетни шверцери и џепчии видени околу Башчаршија како продаваат, иако не носат, облека како што се фармерките Levi's 501 кои биле или шверцувани од Италија или фалсификувани локално во Југославија. Елвис Ј. Куртовиќ и Неговите Метеори особено го прифатиле изгледот на враќање, а младите луѓе наскоро се појавиле на нивните клупски настапи облечени на тој начин. Во меѓувреме, Карајлиќ излегол со неофицијалното мото на движењето: „Tuđe hoćemo, svoje nemamo“ („Туѓото го сакаме, своето го немаме.“), пародија на еден од често користените политички слогани на комунистичкиот период: „Tuđe nećemo, svoje ne damo“. („Туѓо немаме, своето не го даваме“).

Една од првите активности во име на движењето била пишувањето отворено писмо до сараевчанецот Горан Бреговиќ, најпознатиот и најафирмираниот југословенски рок музичар кој во тој момент минувал низ добро документирана креативна и комерцијална криза со неговиот бенд Бијело Дугме кога најновите студиски напори добиле лоши критики и незначително се продавале како дополнување на извештаите за несогласувањата на членовите на бендот и претстојното заминување на вокалот Жељко Бебек. Капе од весел сарказам и комплименти со бекхенд, новото писмо на примитивците го повикало Бреговиќ да им се придружи, нудејќи му нов почеток заедно со креативно ресетирање.

## Наводи

Категорија:Рок-музика
Категорија:Уметнички правци
Категорија:Култура на Сараево
Категорија:Музика во СФРЈ
Категорија:Босанска музика