Ѓурѓовден кај Власите во Република Македонија

**Ѓурѓовден кај Власите во Република Македонија** е културно наследство со национална класификација за *Духовно културно наследство- обичаи од годишниот циклус/ Ѓурѓовден 3.1.2.2.8.*

## Датирање

Датирањето на празникот Ѓурѓовден не може со прецизност да се утврди бидејќи станува збор за архаична обредност. Етимолошки, празникот се поврзува со христијанскиот светец и великомаченик Георгиј Победоносец, кој живеел кон крајот на III и почетокот на IV век. Поврзувањето на Ѓурѓовден со култот на Св.Ѓорѓи е подоцнежна појава, бидејќи овој култ е распространет на Балканскиот полуостров околу V век при обидот на христијанската црква за уништување на паганството.

## Опис на доброто
Етнографскиот материјал поврзан со **Ѓурѓовден кај Власите во Република Македонија** нуди драгоцени податоци за согледување на дејствувањата во оние области од обичниот живот за кои не постојат пишани извори. Ѓурѓовден (како и Митровден) претставувал важен празник во народниот календар на Власите бидејќи се поклопувал со циклусот на сезонските миграции. Имено, со Ѓурѓовден започнувала новата стопанска година за сточарите, а завршувала на Митровден. Ѓурѓовден (Аѕиу Иорви кај Власите) се празнува на 6 Мај според новиот или 23 април според стариот календар.

### Обичаи
обичаите што се извршуваат на овој празник опфаќаат разни обредни дејства кои имаат различни цели. Тие се дополнуваат меѓу себе, иако можат и изолирано да се набљудуваат. Идентификувани се следниве Ѓурѓовденски обичаи:

#1. Обичаи поврзани со вегетацијата:
*Групно берење разни билки (*adunare virdeatsã, iarbã shi saltsã*) на кои им се припишува магиска моќ, со цел, особините на билките да се пренесат и на луѓето;
*Украсување на прагот, портата, скалите со набраните билки со истата цел (*azvolare*); 
*Нишање на зелено дрво кое има обредно-магиска функција(*leagãn pi pom*): продуктивна, поврзана со здравјето на оној кој се ниша и за заштита од зли сили. Доколку во близина нема дрво, тогаш нишалката се прави на специјална дрвена конструкција т.н. **строп**.
*Мерење на кантар кој се закачува на зелено дрво (*ghigsire*), исто така има апотропејска функција. 
*Движење, шетање на девојките низ природа, ливада, со цел вегетацијата да влијае врз растот на нивната коса (*chiptinare*).

#2.Обичаи во врска со овчарството (*picurarilje*): 
*Овие обичаи се насочени кон зголемување на плодноста на овците (*fertilitatea a oilor*), млекото и млечните продукти (*lapte, mãrcat, dhalã, cash, cash bãtut, casgcaval, gizã*), како и нивна заштита од болести (*afirire di lãngori*). 
*Обредното истерување на добитокот на паша (пасење) (*pãshceare*); обредно штркање (*pruscuchire*); обредно закрмување (*furajare*); обредно украсување на садовите што служат при молзењето на овците; обредно замолзување (*muldzeare*); лачење, одвојување на јагнињата од мајките (*curmare*) и слично; 
*Жртвување на јагне(*tãljare nljel*): се коли обично најдоброто јагне одбрано за оваа прилика со цел натприродните сили да обезбедат зголемување и заштита на стадото;

#3.Обичаи поврзани со почетокот на новата годишна сезона т.е. почетокот на новата стопанска година: 
*Склучување на усмени договори помеѓу поединци овчари (*picurari*) и спотвениците на стадата (*chihãljats*) кои траат до Митровден (главење на овчари  *picurari*, момоци *huzmichari*);
*Обреди кои имаат за цел заштита на здравјето на овчарите во престојниот период (afirire a sãnãtatãljei);

## Посебни карактеристики
Посебна карактеристика на празникот Ѓурѓовден кај Власите во Република Македонија пронаоѓаме во: 
*Власите како припадници на православната вера, Св.Ѓорѓи го сметаат за заштитник на стадата, трлата, сточарите и нивните животи;
*Верувале дека јагнето заклано на овој празник се принесува како жртва на Свети Ѓорѓи;
*Обредот што се извршува на Ѓурѓовден се јавува кај Власите- сточари, т.е. оние кои директно се занимавале со сточарство и припадници на таквите семејства и занаети, односно припадници на соодветните занаетчиски семејства;
*За Власите- припадници на двете социјални категории, празникот Ѓурѓовден се смета за празник со кој се означува почетокот на новата стопанска година;

## Потекло
Ѓурѓовденските обичаи се својствени за сите Власи што живеат во одделни региони на Република Македонија, а во прв ред во: Крушево, Штип, Куманово, Струга, Битола.

## Загрозеност на доброто

#1.Степен на загрозеност
Степенот на загрозеност на ѓурѓовденските обичаи е доста висок. Денес овие обичаи се наоѓаат пред потполно исчезнување. За ѓурѓовденските обичаи, нивната суштина и значење знаат само постарите. Повеќето информатори воопшто не знаат што всушност претставуваат одделни елементи, иако на одреден начин сепак ги вршат. За магиските и други верувања што лежат во основата на овие обичаи тие уште помалку знаат.

#2.Причини и фактори на загрозеност
*Причините за загрозеност на ѓурѓовденските обичаи произлегуваат од општествено-економските промени што го зафатија нашето општество по Втората Светска војна. А тоа се: колективизација на стадата и пасиштата и конфискација на имотот.
*Овие промени предизвикаа значајни трансформации во основните функции на семејството кое претставувало основно јадро во негување на традиционалната култура.
*Миграцијата на населението од руралните во урбаните средини како и промената на традиционалните занимања, придонесоа за нарушување на традиционалната култура.

#3.Потреба од документирање
*За заштита на изворниот материјал потребни се:
-Дополнително сондирање;

-Теренски истражувања;

-Регистрирање на изворен материјал;

-Систематизација на собраниот изворен материјал;

-Архивски истражувања;

-Дигитализација;

-Реконструкција на разните обичаи што се спроведуваат на Ѓурѓовден;

## Негување на доброто
*Организирани облици:
Ѓурѓовденските обичаи делумно се негуваат во рурални и урбани средини каде што живее влашко население. Дел од ѓурѓовденските обичаи, во редуцирана форма, би требало да ги негуваат и одредени влашки културно-уметнички друштва ставајќи дел од овие обичаи на својот репертоар.

## Употреба на доброто
Ова културно добро, покрај тоа што денес го употребува влашката популација во редуцирана форма, се презентира во емисиите на влашки јазик во културно-информативните програми на Македонската радио и телевизија, а е од особен интерес за истражувачите коишто се занимаваат со оваа проблематика: етнолози, антрополози, фолклористи, социолози, лингвисти и друго.

## Литература
*Weigand G., Die Aromunen, Etnographisch - philologisch - historische untersuchungen uber das Volk der sogenanten Macedo-Romunen oder Zinzaren, Leipzig, 1894.
*Papahagi P., Din literatura poporana a Aromânilor, Bucureºti,1900.
*Антониевич Д., Обреди и обичаи на Балканските сточари, SANU, Белград, 1982.
*Цепенков К.Марко, Македонски народни умотворби, кн. 9, редактирале: Кирил Пенушлиски и Лепосава Спировска, Скопје, 1980, стр. 64, 73, 76. (првично издание: Софија, 1890).
*Ановска К., Социјалната припадност на народните раскажувачи Власи, Скопје, 1995.
*Ановска К., Социјално-фолклорни интеракции во влашкото семејство, Скопје, 2000. 
*Колева Т., Ѓурѓовден и умните Славјани, Софија, 1981.
*Трајковски Н., Пролетните обичаи и песни  кај Македонците и Власите во Струга, Македонски фолклор, бр. 12, Скопје, 1973.
*Петреска В., Пролетниот циклус обичаи во македонскиот фолклор разгледуван од аспект на обреди на премин, Современост, бр. 1-2, Скопје, 1998.
*Малинов З., традицискиот народен календар на Шопско-брегалничката етнографска целина, Скопје, 2006.
*Русич Б., Песни за пеење со нишање  кај Македонците и соседните јужнословенски и несловенски народи, Труд од IX-от Конгрес SUFJ во Мостар и Требиње 1962, Сараево, 1963.
*Антиќ В., Свети Ѓорѓи и народната традиција, народно создаваштво, бр. 37-38, Белград, 1971.
*Каваев Ф., Пролетни обичаи од Струга, Македонски фолклор, бр. 12, Скопје, 1973.
*Китевски М., македонски народни празници и обичаи, Скопје, 1996.
## Наводи

Категорија:Културно наследство на Македонија
Категорија:Нематеријално културно наследство