Будимпештански меморандум

**Будимпештанскиот меморандум за безбедносни гаранции** се состои од три суштински идентични политички договори потпишани на конференцијата на ОБСЕ во Будимпешта, Унгарија, на 5 декември 1994 година, за да се обезбедат безбедносни гаранции од страна на нејзините потписници во врска со пристапувањето на Белорусија, Казахстан и Украина кон Договорот за неширење на јадрено оружје. Трите меморандуми првично биле потпишани од три јадрени сили: Руската Федерација, Обединетото Кралство и САД. Кина и Франција дале нешто послаби поединечни гаранции во посебни документи.

Меморандумите, потпишани во Патрија Хол во конгресниот центар во Будимпешта со американскиот амбасадор Доналд М. Блинкен, меѓу другите присутни, им забранува на Руската Федерација, Обединетото Кралство и САД да се закануваат или користат воена сила или економска принуда против Украина, Белорусија и Казахстан, „*освен во самоодбрана или на друг начин во согласност со [[Повелба на Обединетите Нации|Повелбата на Обединетите нации]]*“. Како резултат на другите договори и меморандумот, помеѓу 1993 и 1996 година, Белорусија, Казахстан и Украина се откажале од своето јадрено оружје.

## Содржина
Според трите меморандуми, Русија, САД и Обединетото Кралство го потврдиле признавањето на Белорусија, Казахстан и Украина кои станале страни во Договорот за неширење јадрено оружје и ефективно ѝ го напуштаат јадрениот арсенал на Русија, и дека тие се согласи на следново:

# Почитување на независноста и суверенитетот на потписникот во постоечките граници.
# Воздржување од закана или употреба на сила против потписникот.
# Воздржување од економска принуда дизајнирана да го потчини на нивниот сопствен интерес остварувањето од страна на потписникот на правата својствени за неговиот суверенитет и на тој начин да обезбеди предности од секаков вид.
# Барање на итна акција на Советот за безбедност за да обезбеди помош на потписникот доколку тие „*бидат жртва на акт на агресија или објект на закана од агресија во која се користи јадрено оружје*“.
# Воздржување од употреба на јадрено оружје против потписникот.
# Консултирање еден со друг ако се појават прашања во врска со тие обврски.

## Историја
Додека Украина не се откажала од советското јадрено оружје стационирано на нејзина почва, таа била трета по големина на залихи на јадрено оружје во светот, од кои Украина имала физичка, но немала оперативна контрола. Русија ги контролирала шифрите потребни за управување со јадрено оружје преку електронски Дозволени акциони врски и рускиот систем за команда и контрола, иако тоа не може да биде доволна гаранција против украинскиот пристап. Формално, ова оружје било контролирано од Заедницата на независни држави.  Белорусија имала само мобилни ракетни фрлачи, а Казахстан избрал брзо да ги предаде своите јадрени боеви глави и проектили на Русија. Украина поминала низ период на внатрешна дебата за нивниот пристап.

### Прелиминарање
На 23 мај 1992 година, Русија, САД, Белорусија, Казахстан и Украина го потпишале Лисабонскиот протокол кон договорот СТАРТ I, пред да го ратификуваат договорот подоцна. Протоколот ги обврзал Белорусија, Казахстан и Украина што е можно поскоро да се придржуваат до договорот како земји кои немаат јадрено оружје. Сепак, условите за пренос на јадрените боеви глави не биле договорени, а некои украински официјални претставници и парламентарци почнале да разговараат за можноста за задржување на некои од современите украински ракети РТ-23 (СС-24) и советските боеви глави.

Во 1993 година, два полка ракети УР-100Н (СС-19) во Украина биле повлечени во складиште бидејќи компонентите на боевата глава го поминале нивниот оперативен век, а политичкото раководство на Украина сфатило дека Украина не може да стане веродостојна јадрена воена сила бидејќи не може да одржува боеви глави и да се обезбеди долгорочна јадрена безбедност. Подоцна во 1993 година, украинската и руската влада потпишале серија билатерални договори со кои се откажале украинските претензии за јадреното оружје и Црноморската флота, во замена за откажување на долгот од 2,5 милијарди долари за гас и нафта и идни снабдувања со гориво за нејзините јадрени реактори. Украина се согласила веднаш да ги ратификува договорите СТАРТ I. Ова предизвикало сериозни критики во јавноста што довело до оставка на украинскиот министер за одбрана Морозов. На 18 ноември 1993 година, Радата усвоила предлог со кој се согласува за СТАРТ I, но се откажува од Лисабонскиот протокол, сугерирајќи дека Украина ќе деактивира само 36% од ракетните фрлачи и 42% од боевите глави на нејзината територија и побарала финансиска компензација за отстранетото тактичко јадрено оружје во 1992 година. Ова предизвикало американско дипломатско запрепастување, а следниот ден украинскиот претседател Кравчук изјавил дека „*мора да се ослободиме од [овие јадрено оружје].* *Ова е мое гледиште од кое не отстапувам и нема да отстапам*“. Потоа донел нов предлог до Рада.
десно|мини|300x300пкс|Елцин и Клинтон, 14 јануари1994
На 15 декември 1993 година, американскиот потпретседател Ал Гор ја посетил Москва. По страничните дискусии, делегација на САД и Русија, вклучително и заменик-секретарот за одбрана на САД, Вилијам Џ. Пери, отпатувале за Украина за да се согласати со контурите на трилатералниот договор, вклучувајќи американска помош за демонтирање на јадрените системи во Украина и компензација за ураниумот во јадрените боеви глави. Учесниците биле поканети во Вашингтон на 3-4 јануари за да го финализираат договорот. Била договорена трилатерална изјава со детален анекс, врз основа на претходно договорените услови, но со детални финансиски аранжмани и цврста заложба за ран почеток на трансферот на најмалку 200 боеви глави во Русија и производство во Русија на гориво за јадрени реактори за Украина. Боевите глави требало да бидат отстранети од сите RT-23 (SS-24) во рок од 10 месеци. Сепак, Украина не сакала обврзувањето за пренос на сите боеви глави до 1 јуни 1996 година да биде објавено јавно од внатрешно-политички причини, а Русија не сакала јавно да се објави финансиската компензација за ураниум бидејќи била загрижена дека тоа ќе го бараат и Белорусија и Казахстан. Било одлучено овие две работи да се изземат од објавениот договор, но да бидат опфатени со приватни писма меѓу претседателите на земјите.

Друга клучна точка било тоа што адвокатите на американскиот Стејт департмент направиле разлика помеѓу „*безбедносна гаранција*“ и „*безбедносно осигурување*“, мислејќи на безбедносните гаранции што ги посакувала Украина во замена за неширење. „*Безбедносната гаранција*“ би подразбирала употреба на воена сила за да им помогне на нејзините нејадрени страни нападнати од агресор (како што е член 5 од Северноатлантскиот договор за членките на НАТО), додека „*безбедносното осигурување*“ едноставно би го специфицирало некршењето на територијалниот интегритет на овие страни. На крајот, во записникот од преговорите била прочитана изјава дека (според адвокатите на САД) помалата смисла на англискиот збор „*гаранција*“ ќе биде единствениот имплициран превод за сите појави на двата термина во сите три јазични верзии на изјавата

Претседателот Клинтон љубезно застанал во Киев на пат за Москва за потпишувањето на Трилатералната изјава, само за да открие дека Украина размислува за потпишување. Клинтон му рекол на Кравчук дека непотпишувањето ќе ризикува голема штета за односите меѓу САД и Украина. По некое ситно преформулирање, Трилатералната изјава била потпишана од тројцата претседатели во Москва пред медиумите на 14 јануари 1994 година 

### Будимпештански меморандуми
десно|мини| На 5 декември 1994 година за да ги потпишат трите документи, лидерите на седумте нации се собрале во Конгресниот центар во Будимпешта, прикажани овде на фотографија од октомври 2015 година
„Будимпештанскиот меморандум“ е всушност три документи потпишани поединечно на 5 декември 1994 година од тројцата лидери на поранешните советски нации, заедно со земјите гаранти: Соединетите Американски Држави, Обединетото Кралство и Русија. Така, порталот UNTERM забележува за еден: „*За да се разликува ова од другите два Будимпештански меморандуми од истиот датум, овој може да се нарече „Будимпештански меморандум за Казахстан* .

### Продолжение
Откако ова било договорено, САД ја искористиле својата програма за намалување на кооперативните закани Nunn-Lugar за да обезбедат финансиска помош над 300 милиони американски долари (што е еквивалентно на  милиони американски долари во ) и техничка помош за деактивирање на јадреното оружје и системите за испорака, кои биле потребни до 2008 година за целосно да се завршат. САД, исто така, ја удвоиле другата економска помош за Украина на 310 милиони долари (што е еквивалентно на  милиони долари во ) за 1994 година.

Во 2009 година, Русија и Соединетите Држави објавиле заедничка изјава дека безбедносните гаранции од меморандумот сепак ќе се почитуваат по истекот на Договорот СТАРТ.

#### Белоруски санкции од 2013 година
Во 2013 година, владата на Белорусија се пожалила дека американските санкции против неа го прекршуваат членот 3 од Меморандумот. Американската влада одговорила дека нејзините санкции се насочени кон борба против кршењето на човековите права и другите незаконски активности на владата на Белорусија, а не на населението на Белорусија.

#### Руската анексија на Крим во 2014 година
Во февруари 2014 година, руските сили зазеле или блокирале различни аеродроми и други стратешки локации низ Крим. Војниците биле приклучени на руската Црноморска флота стационирана на Крим, со што Русија го прекршила Будимпештанскиот меморандум. Руското Министерство за надворешни работи го потврдило движењето на оклопните единици поврзани со Црноморската флота на Крим, но тврдела дека тие дејствуваат во рамките на различните договори меѓу двете земји. Русија одговорила со поддршка на референдумот за тоа дали Крим треба да и се придружи на федерацијата. Кримскиот парламент најавил референдум за иднината на Крим во согласност со законот „*За автономна Република Крим*“. На 16 март се одржал референдумот, на 17 март Крим прогласил независност и на 21 март бил инкорпориран во Руската Федерација. Украина енергично протестирала против акцијата како кршење на член 1 од Будимпештанскиот меморандум.

По анексијата на Крим од Русија во 2014 година, Канада, Франција, Германија, Италија, Јапонија, Обединетото Кралство, и САД  изјавиле дека руската вмешаност е прекршување на нејзините Будимпештански меморандумски обврски кон Украина и во спротивност со украинскиот суверенитет и територијален интегритет.

*На 1 март беше објавено обраќањето на Врховната Рада на Украина до земјите гаранти во согласност со Будимпештанскиот меморандум од 1994 година за безбедносни гаранции во врска со пристапувањето на Украина кон Договорот за неширење на јадреното оружје.* 

На 4 март, рускиот претседател Владимир Путин одговорил на прашање за прекршување на Будимпештанскиот меморандум, опишувајќи ја моменталната ситуација во Украина како револуција: „*Се појавува нова држава, но со оваа држава и во однос на оваа држава, ние не ги потпишавме сите задолжителни документи*“. Русија изјавила дека никогаш не била обврзана да „*принуди кој било дел од цивилното население на Украина да остане во Украина против нејзината волја*“. Русија сугерирала дека САД го кршат Будимпештанскиот меморандум и го опишал Евромајдан како државен удар поттикнат од САД.
[мини| Американскиот државен секретар [Џон Кери разговара со британскиот министер за надворешни работи Вилијам Хејг и украинскиот министер за надворешни работи Андриј Дешчиција на министерскиот состанок за украинската криза во Париз, Франција, на 5 март 2014 година.]]
На 24 март 2014 година, канадскиот премиер Стивен Харпер ги предводел партнерите на Г7 на *ад хок* состанок за време на Самитот за јадрена безбедност, во Хаг, за делумно суспендирање на руското членство во Г8 поради руското кршење на Будимпештанскиот меморандум. Тој изјавил дека Украина се откажала од своето јадрено оружје „*врз основа на експлицитно руско уверување за нејзиниот територијален интегритет.* *Прекршувајќи го тоа гаранција, претседателот Путин обезбеди образложение за оние на други места на кои им требаше малку повеќе од она што веќе беше опремено со гордост или поплака да се вооружат до заби*“. Харпер, исто така, укажал на поддршката за Украина, велејќи дека ќе работи со новата украинска влада за договор за слободна трговија.

Во февруари 2016 година, Сергеј Лавров изјавил: „*Русија никогаш не го прекршила Будимпештанскиот меморандум.* *Содржеше само една обврска, да не се напаѓа Украина со јадрено оружје*.“  Меѓутоа, канадскиот новинар Мајкл Колборн истакнал дека „*всушност има шест обврски во Будимпештанскиот меморандум“*, а првата од нив е „*да се почитува независноста и суверенитетот и постојните граници на Украина*“. Колборн, исто така, истакнал дека емитувањето на тврдењето на Лавров на Твитер профилот на руската амбасада во Обединетото Кралство всушност „*обезбеди врска до текстот на самиот Будимпештански меморандум со сите шест обврски, вклучувајќи ги и оние што Русија јасно ги прекршила - токму таму за сите да видат*“. Стивен Пајфер, американски дипломат кој бил вклучен во изготвувањето на Будимпештанскиот меморандум, подоцна ја коментирал „*лагата на руската дипломатија и нејзиниот презир кон меѓународното мислење кога министерот за надворешни работи вели нешто што може да се докаже дека не е во ред со помалку од 30 секунди на [[Гугл|Google]]*?"  Русија тврдеела дека САД ја прекршиле третата точка од договорот со воведување и заканување дополнителни санкции против владата на Јанукович.

На 20 април 2016 година, Украина формирала Министерство за реинтеграција на привремено окупирани територии, за управување со окупираните делови од регионите Донецк, Луганск и Крим, кои се погодени од руската воена интервенција од 2014 година.

#### Инцидент во Керчкиот Проток
На 25 ноември 2018 година, крајбрежната стража на руската Федерална служба за безбедност (ФСБ) пукала и заробила три брода на украинската морнарица откако тие се обиделе да транзитираат од Црното Море во Азовското Море преку Керчкиот Проток на пат кон пристаништето Мариупол. На 27 ноември 2018 година, Министерството за надворешни работи на Украина апелирало до земјите потписнички на Будимпештанскиот меморандум да одржат итни консултации за да се обезбеди целосно почитување на обврските од меморандумот и итен прекин на руската агресија врз Украина.

#### Руска инвазија на Украина во 2022 година
Украинскиот претседател Володимир Зеленски јавно го коментирал Будимпештанскиот меморандум, тврдејќи дека тој не дава вистинска гаранција за безбедност поради принудната моќ на Русија. На 19 февруари 2022 година, Зеленски одржал говор на Минхенската безбедносна конференција во која изјавил: „*Од 2014 година, Украина се обиде три пати да свика консултации со земјите гаранти на Будимпештанскиот меморандум [т.е.* *[[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]] и [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]] ]. Три пати без успех. Денес Украина ќе го направи тоа по четврти пат... Ако тие не се повторат или нивните резултати не гарантираат безбедност за нашата земја, Украина ќе го има целосното право да верува дека Будимпештанскиот меморандум не функционира и дека сите пакет-одлуки од 1994 година се доведени во праша*ње.“ 

Путин ги искористил коментарите на Зеленски како дел од неговите тврдења дека Украина може да развие јадрено оружје. Критичарите ги оспориле тврдењата на Путин. Овој договор оттогаш бил прекршен од Русија поради избувнувањето на руската инвазија на Украина во 2022 година.

## Анализа
Според договорот, потписниците и понудиле на Украина „*безбедносни гаранции*“ во замена за нејзиното придржување до Договорот за неширење на јадреното оружје. Меморандумот собрал збир на гаранции што Украина веќе ги имала од конечниот акт на Конференцијата за безбедност и соработка во Европа (КЕБС), Повелбата на Обединетите нации и Договорот за неширење на оружјето , но украинската влада сметала дека е вредна да ги има овие гаранции во документ специфичен за Украина.

Будимпештанскиот меморандум бил преговаран на политичко ниво, но не е сосема јасно дали инструментот е целосно лишен од законски одредби. Тоа се однесува на гаранции, но за разлика од гаранциите, не наметнува законска обврска за воена помош на нејзините страни. Според Стивен МекФарлан, професор по меѓународни односи, „*Тоа им дава оправдување на потписниците доколку преземат акција, но не принудува никого да дејствува во Украина*“.  Во САД, ниту администрацијата на Џорџ Х.В. Буш, ниту администрацијата на Клинтон не биле подготвени да дадат воена обврска за Украина, и тие не верувале дека американскиот Сенат ќе ратификува меѓународен договор и затоа меморандумот бил усвоен во поограничени рокови. Меморандумот има барање за консултации меѓу страните „*во случај да се појави ситуација што покренува прашање во врска со&nbsp;... обврски“ утврдени во меморандумот“*. *Без разлика дали меморандумот ги утврдува правните обврски или не, тешкотиите со кои се соочила Украина од почетокот на 2014 година може да предизвикаат сомневање за кредибилитетот на идните безбедносни гаранции кои се нудат во замена за обврските за неширење*. *Без разлика на тоа, САД јавно остануваат на ставот дека „Меморандумот не е правно обврзувачки“, нарекувајќи го „политичка определба*“. Украинските научници за меѓународно право, како што е Олександар Задорожни, тврдат дека Меморандумот е меѓународен договор бидејќи ги задоволува критериумите за еден, како што е утврдено со Виенската конвенција за правото на договори (VCLT) од 1969 година и е „*меѓународен договор склучен меѓу државите во писмена форма и е регулиран со меѓународното право*“.

Кина и Франција дале безбедносни гаранции за Украина во посебни документи. Кинеската владина изјава од 4 декември 1994 година не повикува на задолжителни консултации доколку се појават прашања, туку само за „фер консултации“. Во декларацијата на Франција од 5 декември 1994 година не се споменуваат консултации.

Научниците тогаш претпоставувале дека одлуката на Украина да го потпише Будимпештанскиот меморандум е доказ за развојот на Украина како демократија и нејзината желба да се оддалечи од постсоветскиот свет и да ги направи првите чекори кон европската иднина. За 20 години, до руската воена окупација на региони на Украина во 2014 година, украинското јадрено разоружување бил примерен случај на неширење на јадреното оружје. Од инвазиите на Русија на Украина, мудроста на Украина да се откаже од своето јадрено оружје е доведена во прашање, дури и од поранешниот претседател Бил Клинтон, еден од нејзините потписници.

## External links

* Text of the Budapest Memorandum regarding Belarus in the United Nations Treaty Series 
* Text of Budapest Memorandum (Kazakhstan)
* Text of the Budapest Memorandum regarding Ukraine in the United Nations Treaty Series 
*  English Wikisource has original text related to this article: Text of the Budapest Memorandum (Ukraine)
*  Ukrainian Wikisource has original text related to this article: Text of Budapest Memorandum
* Text of Budapest Memorandum 
* *Pavlo Hai-Nyzhnyk* Росія проти України (1990–2016 рр.): від політики шантажу і примусу до війни на поглинання та спроби знищення. – К.: «МП Леся», 2017. – 332 с. ISBN&nbsp;

## Наводи

Категорија:Русија во 1994 година
Категорија:Договори на САД
Категорија:Договори на Обединетото Кралство
Категорија:Договори на Русија
Категорија:Руско-украински односи
Категорија:Надворешни односи на Украина
Категорија:Надворешни односи на САД
Категорија:Надворешни односи на Обединетото Кралство
Категорија:Надворешни односи на Русија
Категорија:Ширење на јадреното оружје
Категорија:Воена историја на Украина