Скандинавски фолклор

мини|Една летна вечер, Бела Марија отишла длабоко во шумата... илустрација на Џон Бауер (1918)
**Скандинавски фолклор** или **нордиски фолклор** — фолклорот на Норвешка, Шведска, Данска, Исланд и на Фарските Острови.

## Потекло
Скандинавскиот фолклор се развил однордиското паганство. Христијанизацијата на Скандинавија во десеттиот век го означила постепениот крај на нордиското паганство како религија. Процесот не бил многу брз, бидејќи верувањата опстојувале меѓу луѓето.

Исланд, Хов и Фарските Острови не се дел од Скандинавија (иако се нордиски земји ) но сепак  во фолклорен термин тие може да се сметаат како скандинавски. Како резултат на нивното заедничко германско потекло, скандинавскиот фолклор покажува голема преписка со народните верувања и традиции на друго место, како меѓу другите, оние во Англија и Германија. Повеќето од тоа што преживеало може да се најде, од слична природа, во Финска, Лапонија и Естонија и во помала мера во другите балтички земји.

Собирањето на фолклорот започнало кога Густав Адолф од Шведска испратил насоки до сите свештеници во сите парохии да се собере фолклорот на нивната област во 1630-тите. Тие собирале обичаи, верувања кои не биле санкционирани од страна на црквата и друг традиционален материјал. 
мини|Илустрација на Ул од исландски ракопис од 18 век.

## Општ опис
Во скандинавскиот фолклор, верувањето во старите богови уште постои, но не во формата што тие ја имале во нордиската митологија. Некои од најпознатите се Один, кој требал да го води дивиот лов. Присутен е и Тор кој уште се бори со тролови и со својот гром, а во истата улога се среќаваат и Ул и Хенир. Понекогаш се претставени и Локи и Фреја. Многу суштества и митолошки ликови продолжиле да постојат во народните верувања а со доаѓањето на христијанството лошите биле поврзувани со ѓаволот и се соочувале со разни христијански симболи. Така верувањето дека овие суштества се плашат од предмети од железо или челик, од сол и оган се од христијанско потекло . Приказните за дејствата на овие суштества и нивните интеракции со луѓето го сочинуваат најголемиот дел од скандинавскиот фолклор.

## Суштества
Суштествата во скандинавските приказни во интеракцијата со луѓето се добри или лоши, корисни или штетни. Некојпат дури и корисните како томте или нисе можат да се претворат во страшен противник ако не се третираат со внимание и со почит. Кога биле собрани и отпечатени народните песни, илустраторите почнале да им даваат облик на суштествата кои дотогаш биле дел само од личната човечка фантазија. Суштествата оттогаш станале конкретни фигури за луѓето од скандинавските земји.

### Тролови
мини|218x218px| Мајка Трол и нејзините синови од шведскиот сликар Џон Бауер, 1915 година. |алт=
Можеби најзастапени се приказните за расата на тролови (дански: trolde, шведски/норвешки: troll). Скандинавските тролови вообичаено се многу големи, влакнести, глупави и бавно дејствуваат. Секој доволно храбар и умен може да ги изигра а оние чија вера е силна, можат да го предизвикаат тролот и на смртна борба. Се вели дека имаат темперамент на мечка - кои, патем, се нивните омилени миленичиња - добродушни кога се оставени на мир тие здивуваат кога некој ги задева. Троловите се појавуваат во многу различни облици и форми и можат да имаат дури и девет глави. Тие живеат низ целата земја, во планини, под мостови и на дното на езерата. Додека троловите кои живеат во планините се многу богати, собираат насипи од злато и сребро во нивните карпести живеалишта, најопасните тролови живеат во осамени колиби во шумата. Некои тролови имаат жени, *тролконер*, како сопруги, други се покажани како посматрачи на убави девици, по можност принцези. Тролови имаат крал, наречен Доврегубен, кој живее на планината Доврефјел во неговиот дворец.  Доврегубен и дворецот се детално опишани во делото *[[Пер Гинт]] на* Ибзен. По интеграцијата на христијанството во скандинавскиот фолклор, троловите развиле омраза кон црковните ѕвона и мирисот на христијаните. Често се раскажува дека троловите можат да го променат својот изглед и да ги измамат луѓето да прават што сакаат. На пример, троловите можат да се покажат со прекрасен изглед за да го измамат ликот да ги следи до нивниот планински дом, а потоа истиот со години да го држат во заробеништво. Во постарите приказни, зборот *трол* (глаголска форма, *трола*) може едноставно да значи "му штети некому/ повредува некој". Тролот е некој кој може да јаде човечко месо или да се вклучи во разни општествено неприфатливи дела, како што е силување. Троловите се претвораат во камен кога се изложени на сончева светлина.

### ''Шумска жена'' ([[Хулдра]] или Хулдер)
мини|Хилдри, шумски заводнички, нимфи во скандинавскиот фолклор
**Хулдра**, наречена и **Хилда**, **Скугсра** или **Скогфру** (шумска жена), е опасна заводничка која живее во шумата.  За Хулдра се вели дека ги наведува луѓето во бескрајни пештери за да не можат да го најдат својот пат или ги намамува во шумата за понекогаш да го исцица животот од некој човек. Еден од нејзините методи е да се појави ненадејно од дождот и маглата, пријателска и примамлива дотолку што никој не може да му одолее на нејзиниот шарм.  Таа има долга опашка на крава што ја врзува под здолништето за да ја сокрие од мажите.  Ако може да успее да се омажи во црква, нејзината опашка ќе падне и таа станува човек. Но затоа пак станува многу грда.  Често се вели дека младата и убава Хулдра е мудра и опасна, но кога станува стара и грда, умее да биде нежна и се грижи за човекот што ја оженил. Нејзиниот воден синоним се нарекува *Хавсрун* или *Хавсра* (морска жена) која е многу слична со сирените во Одисеја.

### ''Морска жена'' (Хавсра)
**Хавсра** е морско суштество познато како "морска жена". Таа е океански еквивалент на Хулдра и е чувар или управител на морињата. Морнарите и даваат пари, храна или ракавици (во ладно време) како подарок а за возврат, таа може да ги предупреди за надоаѓањето на ветрови, бури или ледени услови. Може да земе многу различни форми, но обично се појавува како неверојатно убава жена со долга, течна коса која ја чешла врз карпите. Понекогаш грб и е шуплив (како на Хулдра) и има многу водни одлики како рибина опашка наместо нозе. Таа може да се претвори во морски птици или други морски животни а кога е налутена, има моќ да потопува бродови. Хавсра живее во длабочините на океанот во подводен замок на морското дно со огромни сали, заедно со своите деца. На убав ден, на дното се гледа замокот. Некој убав морнар може да се сопне врз замокот на Хавсра и дека ќе биде земен да живее со неа засекогаш губејќи го сеќавањето за неговиот дом и животот назад на копно. Постои и **Хавсман** ("морски маж") но не е познато дали е поврзан со Хавсра. Некои веруваат дека тие двајца се сексуални партнери и дека се размножуваат, но други велат дека се самостојни. Хавсман пешачи на океанските бранови пред бура. 
мини|Кошмар, Фицгералд

### Натмара (Кошмар)
**Натмара,** во фолклорот позната и како **Мара** (кошмар) е слаба и млада жена, облечена во ноќна наметка, со бледа кожа, долга црна коса и нокти. Таа како песок може да пролизга низ најмалата пукнатина во дрвото на ѕидот и да го измачува човекот при спиењето качувајќи се врз градите на луѓето, со што им даваат кошмари.  Во некои приказни Мара има слична улога на Банши како знак на смртта.

Постои верување дека за да не биде прогонуван од Мара, човекот треба да ги остави чевлите на предниот дел од креветот за да и го одврати вниманието или да закачи потковица над креветот. 
[мини|305x305пкс|''Вештерки'', [Ханс Балдунг (1508)]]

### Вештерки
Вештерките во скандинавските фолклори особено се препознаваат по долгите носови и мачки, исто како и во другите земји.  Во оваа гранка на фолклорот постојат најмалку три вида на вештерки.

* Тролкелингар, тролпакор или тролконор - сопругата на тролот, со магиска моќ. Тие многу личат на нивните грди тролски сопрузи.
* "Класичните" вештерки кои живеат сами во мала куќа во шумата. Тие се служат со магија, имаат долг нос и црни мачки и прават мистериозни напивки.  Ако некој вештерката ја нарече "мајка" и ако ја почести со тутун и со други подароци, таа за возврат ќе му направи услуга. Овој вид вештерка може да ги повика сите птици и сите животни во шумата, може да го смири северниот ветер и да даде совет во некој итен случај.
* Третиот вид вештерки е најопасен, и делуваат под власта на злото. Тие се обични жени во текот на денот, кои одат во црква и ја чуваат куќа, но ноќе шетаат, им штетат на луѓето и на добитокот. Тие често се менуваат себеси во животни со цел да ги измамат луѓето.

### Водни суштества

#### Сирени
Сирените во повеќето митологии имаат лоша репутација да привлекуваат мажи кон нивната водена смрт.  Во скандинавскиот фолклор тие се добродушни суштества кои седат на карпи и ја чешлаат нивната убава златна коса. Освен злобната сестра, Лорелеј која ги води мажите во смрт, другите сирени ги предупредуваат морнарите од бури и други опасности. Тие можат да ја претскажат иднината и поради тоа често околу нив лебди меланхолија.
мини|''Стремкарлен'', Ернст Џозефсон

#### Речниот човек
**Речниот човек**, кој во Норвешка се вика Фосегрим (некогаш само Грим), а во Шведска *Стремкарлен* е дух кој живее во водопадите и не е ни добар ни зол. Тој е прекрасен музичар кој свири дење и ноќе. Ако некој го викне на помош, со задоволство ќе помогне. Виолинистот треба да отиде на водопадот и да му понуди убав оброк, некое дебело парче месо. Има приказни за патниците кои се обиделе да го повикаат Фосегрим со несоодветно парче месо и тој наместо да свират музика, им ја кажувал само мелодијата. Се раскажува дека е млад и убав и дека никогаш не го напушта водопадот.

#### Нек
**Нек** е близок со Фосегрим, но за разлика од него, е поопасен и поумен. Нек ја свири виолината за да ги намами жртвите на тенок мраз или во спуштени чамци, а потоа ги чека на дното на водата. Понекогаш ја менува формата во коњ. Неговата коњска форма честопати има долга опашка и ако го доведе лицето, луѓето се заглавени и ги влече со него во длабочините на езерото, каде што ќе се удават.

#### Драуг
Во длабочините на морето, живее д*рауг, драугр* или с*трандвасер* кој е дух на човек кој умрел во морето. Тој плови низ морето на половина брод. Тој што ќе види драуг е во смртна опасност, освен ако не успее го победи.  Зборот strandvasker на дански, шведски и норвешки јазик се однесува на удавен човек исфрлен на брегот.

#### Водни духови
Водните духови се претставени во форма на ѓавол. Водниот дух се крие во брзаци и ги наведува луѓето во водата да се удават.   
мини|Линдворм

### Змејови
Во скандинавскиот фолклор, змејовите се познати како л''индворм''и, односно монструозни змии со или без задни нозе. Во Шведска, Норвешка и Данска, тие обично живеат во океанот и тука приказните за морски чудовишта се чини дека се најшироко распространети иако познат примерок се вели дека живее во шведското езеро Стуршен. Норвешкото езеро *Сељордсватнет* е исто така познато по својот наводен жител, змијата позната како *Селма. Б*реговите на Скандинавија наводно се прогонувани и од страшниот Кракен. Морски змии со нивните блескави очи се исто така застапени во скандинавскиот фолклор, како и нивните невидливи роднини - *морскиот камшик*.

### Други суштества

#### Невидливи суштества

##### Несе
десно|мини| Илустрација направена од Гудмунд Стенерсен од лути низа крадење на сено од земјоделец
*[[Несе]]* или *[[Томте]]* (во јужна Шведска и Норвешка и Данска) е добар призрак која се грижи за куќата и шталата кога земјоделецот спие, но само ако земјоделецот возврати со поставување на храна за него.  Ако несе е игнорирано или малтретирано или ако фармата не се работи, тој може да ја саботира работата за да го научи земјоделецот на една-две лекции.  Иако несе треба да се третира со почит и одреден степен на љубезност, не треба да се третира премногу љубезно. Всушност, постои една шведска приказна во која некој земјоделец и неговата сопруга рано наутро влегле во шталата и го нашле малиот сив старецот како го струже подот. Тие му ја виделе облеката, која била искинати партали, па жената одлучила да му сошие нова облека. Но несе тогаш помислил дека е премногу елегантен за да работи на фармата и си заминал. Несе обично се поврзува со Божиќ и Јуле. Тогаш на фармите се оставаат чинии со оризова каша на прагот на сличен начин што се оставаат колачињата и млекото на Дедо Мраз. Утрото несе ќе ја јаде кашата. Некои веруваат дека несе ги носи и подароците. Има способност да се прави невидлив.

##### Витра
Во Северна Шведска има вид призрак наречен Витра кој живее под земја и е невидлив поголемиот дел од времето. Тој поседува има свој добиток.  Поголемиот дел од времето Витра е прилично далечен и не се меша во човечките работи, ама станува страшен кога ќе се разбесни. Се вознемирува ако му се ремети добитокот, ако се попречени патиштата. Во приказни кажани во северниот дел на Шведска, Витра често се јавува на местото на троловите. Витра се верува дека понекогаш "позајмува" говеда кои подоцна ќе му се врати на сопственикот со способност да дава повеќе млеко како знак на благодарност.  Оваа традиција е под силно влијание на фактот дека таа била развиена во време кога луѓето ги пуштале своите добиток да пасат на планини или во шумата долги периоди од годината.

### Подземни суштества

##### [[Џуџе|Џуџиња]]
мини|254x254px| "Ливадски џуџиња" ''Ängsälvor'' (1850), Нилс Бломер |алт=
Некои велат дека џ*уџињата* од скандинавскиот фолклор живееле како призраци (*vättar* или *huldrefolk* ) иако со малку поразлични одлики.  Видови џуџиња живеат под земја, често веднаш до човечки населби и најчесто претставуваат закана за соседите што живеат на земјата. **Сварталфар** се раса мрачни, црни џуџиња како спротивност на **Љулсфалтар,** *светлите џуџиња,* кои на почетокот живееле под земја, имале темна коса и сива или бледа кожа и не биле многу убави на сонце.Тие биле мајсторски ковачи со добро познавање во разни видови на магија и прилично алчни - накратко, не многу пријатни за работа со нив. Со текот на времето, тие станале се помалку и помалку гнасни и се претвориле во џуџињата воо Снорс Еда и подоцнежните приказни.   
мини|257x257пкс|Фанден

##### Виленик
Вилениците (на шведски, *Älva* ако се женски и *Alf,* ако се машки, *Alv* на норвешки и Elver на дански) главно се опишуваат како женски (за разлика од светлините и темните џуџиња), непознати, убави и заводливи жители на шумите и ливадите. Тие се вешти во магија и илузии. Понекогаш се опишуваат како мали самовили, понекогаш како жени со нормална големина, а понекогаш и како проѕирни духови. Тие се тесно поврзани со маглата и во Шведска често се вели дека "Вилениците танцуваат во маглата".  Женската форма на вилениците може да потекнува од женското божество наречено *Дис* (еднина) и *Дисер* (множина) кои се наоѓаат во претхристијанска скандинавска религија.  Тие биле многу моќни духови. Дури и денес зборот "dis" е синоним за магла или многу лесен дожд на шведски, норвешки и дански јазик. Особено во Данска, женските виленици се споиле со опасната и заводлива *[[хулдра]]*, *скопсфрун* или "чуварот на шумата", честопати нарекувана *хилда*. Во некои делови од Шведска, вилениците добиле и некои одлики од *Скогсфрун,* *Хулдра* *или* Хилда и можат да ги заведуваат мажите и да го цицаат животот од нив или да ги натераат да се спуштат во калта и да се удават. Но, истовремено, *Скогсра* постои како посебно битие со други посебни одлики што јасно го одвојува од вилениците. Во повеќе приказни, не е невообичаено некое грдо машко Том, Трол, Вате или џуџе да се заљуби во прекрасен женски виленик, како почеток на некоја приказна за невозможна или забранета љубов.

Елепигер се девојки во данскиот фолклор кои танцуваат ноќе, привлекувајќи млад човек да им се придружи и да исчезне. Тие се убави, но нивните грбови се шупливи.

Фанден

Едно од најзначајните и лоши суштества од фолклорот е самиот ѓавол, наречен Фанден во скандинавскиот фолклор.  Тој е прикажан со рогови, козји копита наместо лева нога. Тој е висок и носи висока шапка.  Норвешкиот ѓавол нема сопруга. Тој има тенденција да биде многу лукав, и на човекот кој е исклучително лекомислен и горделив, тешко му е да го победи.

## Влијанието на христијанството
Христијанизацијата на Скандинавија завршила до 11 век кога митологијата повеќе или помалку била отстранета од употреба. Иако митологијата била отстранета, боговите, хероите и расказите живееле низ фолклорот. Фолклорот бил клучен инструмент за интегрирање на христијанството во скандинавското општество, а легендите што некогаш биле фокусирани на паганската религија заземале христијански аспекти.  Откако христијанските верувања и традиции биле воведени во општеството, забележана е промена во одликите на некои суштества.  На пример, грозните и зли тролови од планините развиле страв од црковни ѕвона. "Злите" суштества од фолклорот почнале да се борат со хероите и големите кралеви на христијанските симболи. Фолклорот, исто така, почнал да развива морал за добри христијански граѓани и во некои приказни чудовиштето можело да се победи само со силната вера.

## Медиумска култура
Суштествата, симболите и темите на скандинавскиот фолклор можат лесно да се препознаат во серијалот *[[Господарот на прстените (книга)|Господарот на прстените]]* на ЈРР Толкин.  На пример, "еден прстен" доаѓа од фолклорот, како што е познатата легенда *[[Сага за Велсунзите]]* Во оваа приказна украден е магичен прстен во сопственост на џуџе со име Андвари. Кога Локи, богот на измамата со трикови го украл прстенот, Андвари извикува:*"Јас ве проколнувам за ова!  Прстенот ќе го носи моето проклетство засекогаш. Сите што го поседуваат прстенот ќе бидат уништени! "* Ова довело до смрт и уништување а подоцна Фафир се претвора во змеј, чие надворешно тело се совпаѓа со неговото внатрешно зло создадено од прстенот.  Се чини дека темата ја пренесува приказната зад ликот на Голум. Исто така, постои паралела помеѓу нордиската легенда за *Фрота-Ферт* и хобитот Фродо, трагач по мир.

## Класични приказни

* *Трите лукави кози* *(*норвешки: *De tre bukkene Bruse)* 
** Класичен пример за лукави, разговори и животни слични на луѓе, наспроти не толку паметен трол.
* *Принцот Линдворм* 
** Друга приказна за човечко надмоќно суштество 
* *Џинот без срце во телото* 
** Пример за јунакот кој ја спасил принцезата откако била киднапирана од злобно суштество.
* *Седумте ждребиња* *([[Норвешки јазик|норвешки:]] De syv folene)*

## Поврзано

* Дански фолклор 
**Пер Гинт (*1867) драма на Хенрик Ибзен
*Нордиска митологија

## Наводи

## Надворешни врски

*Чудовишта во скандинавскиот фолклор

Категорија:Фолклор
Категорија:Историја на Скандинавија
Категорија:Скандинавија