Киклоп (Еврипид)

**Киклоп** (старогрчки: Κύκλωψ, Kyklōps) — старогрчка сатирска драма од Еврипид, базирана тесно на епизода од Одисеја. Тоа би бил четвртиот дел од тетралогијата претставена од Еврипид на драмски фестивал во Атина во 5 век п.н.е. Датумот на неговото создавање не е познат, но веројатно е напишана доцна во кариерата на Еврипид. Тоа е единствената целосна сатирска претстава што постои.

## Заплет

Претставата е сместена на Сицилија на планината Етна. Силен објаснува дека тој и неговите синови, се робови на киклопот Полифем. Рефренот влегува со пеење и овци. Силен им кажува да престанат да пеат и да ги испратат овците во пештерата бидејќи може да види грчки брод покрај брегот и луѓе кои доаѓаат во пештерата.

Влегува Одисеј со своите луѓе и прашува каде можат да најдат вода и дали некој ќе им продаде храна. Силен го прашува Одисеј и Одисеј го прашува Силен. Откако дознава дека веројатно ќе биде изеден ако го најдат, Одисеј сака да си замине. Силен сака да ја замени храната на киклопот за виното на Одисеј. Силен излегува во пештерата додека хорот разговара со Одисеј. Силен повторно влегува со многу храна.

Влегува киклопот и сака да знае што се случува. Силен објаснува дека Одисеј и неговите луѓе го претепале и ги земале работите на Киклопите и им се заканиле на Киклопите со насилство. Киклопот одлучува да ги изеде. Одисеј вели дека Силен лаже, но Киклопот му верува на Силен. Одисеј се обидува да ги убеди Киклопите да не ги јадат, но киклопот не е убеден во тоа. Сите освен хорот излегуваат во пештерата. Хорот пее додека Одисеј не влезе од пештерата и му кажа на хорот дека Киклопот изел некои од неговите луѓе и дека тој им дава вино на Киклопите и дека има намера да ги заслепи Киклопите и да ги спаси сите, вклучително и сатирите. Хорот сака да помогне.

Киклопот излегува од пештерата пеејќи и пијан и сакајќи повеќе вино од Одисеј. Киклопот сака да оди и да сподели со своите браќа, но е убеден да остане. Силен и Киклопот пијат вино додека Киклопот не решава да го одведе сега многу привлечниот Силен во кревет, а парот не излезе во пештерата. Хорот потврдува дека се подготвени да му помогнат на Одисеј, но го поттикнуваат да влезе и да му помогне на Силен. Одисеј го повикува Хефест и Хипнос потоа излегува во пештерата. Хорот пее.

Одисеј влегува во пештерата и им вели да молчат и да дојдат да помогнат да се изгори окото на киклопот. Хорот се оправдува. Одисеј сугерира дека тие можат барем да понудат охрабрување. Тие се согласуваат да го обезбедат ова и го обезбедуваат додека Одисеј излегува во пештерата. Киклопот влегува од пештерата со бучава и слепило. Хорот му се потсмева и го насочува подалеку од Одисеј и другите додека тие бегаат од пештерата. Одисеј му се обраќа на Киклопот пред да излезе кон својот брод. Киклопот вели дека тој ќе го скрши бродот, а потоа ќе излезе во пештерата, која е „прободена“ (ἀμφιτρῆτος). Од хорот велат дека ќе одат со Одисеј и ќе му бидат робови на Дионис.

## Анализа

Еврипид не е единствениот антички драматург кој напишал киклопска сатирска драма. Аристија од почетокот на петтиот век исто така напишала. Но, Киклоп е очигледно единственото нешто што Еврипид го напишал со одредена хомерска основа. Драмата на Еврипид го комбинира митот за фаќањето на Дионис од пирати со епизодата во Одисејата на Одисеј на Хомер со времето на киклопот Полифем.  Во ова сценарио Еврипид ги втурнува Силен и сатирите, комични ликови. 

Сатирската претстава како медиум била општо сфатена како „трагедија во игра“. Во голема мера се потпирала на разновидните конотации кои ги опкружуваат концептите на „разиграност (педија), образование (педеја), дете (паис), роб (паис), игриво (педикос) и детство (педија)“.Во Киклопот, Еврипид употребил „*метапоетски оптоварени термини*“ како втори и двојни и нови за да ги нагласи интеракциите со неговите извори, познати и основни текстови во атинското образование. Ликовите во Киклоп не се неуки за изворите на Еврипид. „Силен „*добро ја знае својата Одисеја*“.  Киклопот на Еврипид знае за Тројанската војна и му го дава на Одисеј своето мислење за неа. Со играњето со метапоетските слики во текот на драмата, Еврипид поттикнал „*колективна свест*“ во својата демократска публика и го олеснил нивното признавање дека соработката е неопходна низ Атина за да ги победат своите непријатели.   

И Хомерската епизода и Киклопот на Еврипид се засновани на заслепувањето на Киклопите.  Публиката на Еврипид речиси сигурно знаела дека одреден Алкандер му забил стап во окото на Спартанскиот законодавец Ликург.  На едно ниво од драмата на Еврипид, Алкибијад прободува во окото на „еден Спартанец“,  изразувајќи „проместување на политичките сојузи кои наводно ги постигнал Алкибијад“.  Како Филоктет на Софокле, Киклопот на Еврипид упатува апел во име на Алкибијад да му биде дозволено да се врати од егзил.  Еврипид, исто така, ја охрабрува својата публика да размисли за неодамнешниот атински потфат против Сицилија, кој бил преземен поради алчност против нерешливиот и тежок непријател кога Атина едвај можела да обезбеди пари или луѓе и што не поминало добро. 

Хомерскиот Полифем е брутален и туѓ на Одисеј и неговата екипа.  Полифем на Еврипид е софистициран и интелектуално аналоген на софистите од петтиот век.  Влијанието на софистите се манифестира низ драмите на Еврипид „не само во неговиот реторички стил, туку и во неговиот скептичен, приземен пристап“.  Кај Киклопите и Одисеј и Киклопите користат вешта и приспособена реторичка манипулација, „агресивна софистика што ги сведува мажите на месо, а финиот разговор со измамничка размена“. 

Ненаситното голтање е тема и „сликата на гротескното голтање се појавува речиси веднаш во претставата“.  Киклопот на Еврипид е опишан како „фигура на прото- рабелејски вишок“ и е поврзан со идеите содржани во делото на Михаил Бахтин.  Полифем „сака да зборува, сака да јаде, [...] да зборува за јадење или да се обидува да ги јаде оние што разговараат со него“.  Киклопите и сатирите постојано се однесуваат на киклопскиот стомак и неговото задоволство.  Интеракцијата помеѓу Одисеј и Киклопот се заснова на храна и размена. 

Во драмата Киклопот сугерира дека луѓето се изворот на моралот, а не боговите.  Тој вели дека се жртвува само на својот стомак, најголемото божество. Таквата безбожност била од значителен интерес за Атињаните во петтиот век.  Еврипид често се занимавал со „последиците од безбожноста“.  Еден аспект на грчката религија бил „да се почитуваат и смируваат боговите затоа што се моќни“.  Атињаните судски ги казнувале филозофите и софистите.  Самиот Еврипид можеби ја напуштил Атина во „самонаметнат егзил“.  Но, во неговата драма неговиот Киклоп е казнет за безбожност со тоа што му изгорело окото.  Во драмите на Еврипид, „Ликовите може да одбијат да обожаваат одредени богови, да ги хулат, па дури и понекогаш го доведуваат во прашање моралот на боговите, но има малку докази за она што ние би го нарекле атеизам, целосен недостаток на верување во кој било бог, во грчка мисла“. 

Локацијата на киклопите во Одисеја не е специфицирана, но Киклопот на Еврипид е сместен на Сицилија, веројатно следејќи го Епихарм,  прикажан како варварски, пуст и непријателски.  Ова не било точна претстава за Сицилија.  Но, поентата е дека местото е „целосно небакиско“ и „недионизијачко“.  Ова го споменува секој лик во претставата. 

Во Киклопот Полифем го заробил и поробил Силен и група сатири. Сатирите играат важна улога во заплетот без ниту една од нив да биде главната улога, која, генерално, во сатирската претстава секогаш била резервирана за бог или трагичен херој (во овој случај Одисеј).   Според Карл А. Шо, хорот на сатири во една сатирска претстава „секогаш се обидувал да се насмее со нивното животинско, разиграно хулиганство и, пред сè, сексуално однесување“.  Нашироко, сатирите биле сметани за злосторници кои рутински си играле трикови со луѓето и се мешале во нивниот личен имот.  Тие имале ненаситни сексуални апетити и честопати се обидувале да ги заведат или охрабрат подеднакво и нимфите и смртните жени (иако не секогаш успешно).   Се верувало дека еден постар сатир по име Силен бил учител на Дионис на планината Ниса.   Откако Дионис пораснал до зрелост, Силен станал еден од неговите најпобожни следбеници и бил постојано пијан.  Идентитетот на сатирите е пластичен и донекаде неостварлив, но истакнат аспект кај Киклопот е „комичната инверзија на општествените норми“.  Тие биле генерално „суштества кои беа смешни и радосни, пријатни и пријатни, женствени и машки, но и кукавички и одвратни, жални и жалосни, застрашувачки и ужасни“.  Сатирите биле почитувани како полубожествени суштества и придружници на богот Дионис.  Се сметало дека поседуваат свој вид на мудрост што е корисен за луѓето доколку можат да бидат убедени да ја споделат.  

Во Киклоп, хорот „тврди дека знае опело на Орфеј што ќе урне форма на огнено уништување врз нивниот непријател“.  Кога сатирите го идентификуваат Киклопот како „земјен син“ и го прикажуваат нивниот оган кој го запалува черепот на Киклопот наместо неговото око, тие имитираат традиционална орфичка инкантација и казната на Зевс за Титаните, „синовите на Земјата“ и исконските непријатели на орфичкиот Дионис.  Централниот фокус на орфизмот е страдањето и смртта на богот Дионис од рацете на Титаните, што ја формира основата на централниот мит на Орфизмот. Во претставата сатирите се приврзаници на Дионис и на островот Сицилија, познат како „центар на орфичкиот култ“. 

Киклопот бил и пофален и презиран, а непријателските коментатори ја критикувале неговата едноставност на заплетот и карактеризацијата.  . Според критичарите, драмата е целосно изведена од хомерската епизода или главно од хомерската епизода,   е испитувач на хомерските и трагични портрети,  или „ривалска верзија на хомерска епизода со нови современи импликации . 

## Преводи
*Перси Биш Шели, 1819 (објавено 1824) – стих (целосен текст на Google Books)
*Едвард П. Колриџ, 1891 година – проза (целосен текст од MIT Classics)
*Артур С. Веј, 1912 година - стих
*Џ.Т. Шепард, 1923 – стих
*Вилијам Ароусмит, 1956 година - стих
*Роџер Ленслин Грин, 1957 година - стих
*Дејвид Ковач, 1994 – проза (целосен текст на Тафтс Персеј )
*Хедер Мекхју и Дејвид Констан, 2001 година - стих
*Џорџ Теодоридис, 2008 – проза (целосен текст на Bacchicstage Wordpress )
*Патрик О'Саливан и Кристофер Колард, 2013 година (целосен текст на Academia.edu )

## Наводи

Категорија:Одисеј
Категорија:Драми од Еврипид