Договор за забрана на јадрено оружје

**Договорот за забрана на јадреното оружје** (TPNW), или **Договорот** за **забрана на јадрено оружје,** е првиот правно обврзувачки меѓународен договор за сеопфатно забрани јадрено оружје, со цел да води кон нивната целосна елиминација . Донесен е на 7 јули 2017 година. За да стапи на сила, потребен е потпис и ратификација од најмалку 50 земји. За оние нации кои се членки на него, договорот забранува развој, тестирање, производство, складирање, стационирање, трансфер, употреба и закана за употреба на јадрено оружје, како и помош и охрабрување на забранетите активности. За јадрените вооружени држави кои се приклучуваат на договорот, тој предвидува временска рамка за преговори што водат кон верифицирана и неповратна елиминација на нејзината програма за јадрено оружје.

Мандатот усвоен од Генералното собрание на Обединетите нации на 23 декември 2016 година закажал две сесии за преговори: од 27 до 31 март и од 15 јуни до 7 јули 2017 година. Договорот поминал на распоредот на 7 јули со 122 за, 1 против (Холандија) и 1 официјален воздржан (Сингапур). 69 нации не гласаа, меѓу нив сите држави со јадрено оружје и сите членки на НАТО, освен Холандија.

Договорот за забрана за јадрено оружје, според неговите поборници, ќе претставува „недвосмислена политичка определба“ за постигнување и одржување на свет без јадрено оружје. Сепак, за разлика од сеопфатната конвенција за јадрено оружје, таа немаше за цел да ги содржи сите правни и технички мерки потребни за да се достигне точката на елиминација. Таквите одредби наместо тоа ќе бидат предмет на последователни преговори, дозволувајќи првичниот договор да се склучи релативно брзо и, доколку е потребно, без вклучување на јадрено вооружени нации.

Застапниците на договорот за забрана веруваат дека тој ќе помогне во „стигматизација“ на јадреното оружје и ќе послужи како „катализатор“ за елиминација. Околу две третини од светските нации ветиле дека ќе работат заедно „за да се пополни правната празнина“ во постојниот меѓународен режим со кој се регулира јадреното оружје, и дека договорот за забрана за јадрено оружје го сметале за една од опциите за постигнување на оваа цел.

Јадреното оружје - за разлика од хемиското оружје, биолошкото оружје, противпешадиските нагазни мини и кластер муниција - не се забранети на сеопфатен и универзален начин. Договорот за неширење на распространувањето (НПТ) од 1968 година содржел само делумни забрани, а договорите за зона без јадрено оружје забранувале јадрено оружје само во одредени географски региони.

*Преамбулата* на договорот  објаснува мотивацијата од „катастрофалните последици“ од употребата на јадрено оружје, од ризикот од чисто постоење, од страдањето на *хибакуша* (преживеаните жртви на атомските бомбардирања во Хирошима и Хирошима во 1945 година) Нагасаки ) и жртвите на јадрените тестирања, со „бавното темпо на јадрено разоружување“ и со „континуираното потпирање на јадреното оружје во воените и безбедносните концепти“ како одвраќање . Го признава „непропорционалното влијание на активностите со јадрено оружје врз домородните народи“. Изразува усогласеност со постојното право: повелбата на ООН, меѓународното хуманитарно право, меѓународното право за човекови права, првата резолуција на ООН донесена на 24 јануари 1946 година, НПТ, Договорот за забрана за јадрено испробување и неговиот режим за верификација, како и зони без јадрено оружје . Понатаму, се потенцира „неотуѓивото право“ на мирно користење на јадрената енергија . Конечно, се признаваат социјалните фактори за мир и разоружување: учество и на жени и на мажи, образование, јавна совест, „меѓународни и регионални организации, невладини организации, верски лидери, парламентарци, академици и *хибакуша* “.

**Договорот за забрана на јадреното оружје** (TPNW), или **Договорот** за **забрана на јадрено оружје,** е првиот правно обврзувачки меѓународен договор за сеопфатна забрана на јадрено оружје, со цел да води кон нивната целосна елиминација. Донесен е на 7 јули 2017 година. За да стапи на сила, потребен е потпис и ратификација од најмалку 50 земји. За оние нации кои се членки на него, договорот забранува развој, тестирање, производство, складирање, стационирање, трансфер, употреба и закана за употреба на јадрено оружје, како и помош и охрабрување на забранетите активности. За сите јадрено вооружените држави кои се приклучуваат на договорот, тој предвидува временска рамка за преговори што водат кон верифицирана и неповратна елиминација на нејзината програма за јадрено оружје.

*Членот 3* бара страните што не поседуваат јадрено оружје да ги одржуваат своите постојни заштитни мерки на МААЕ и, доколку тоа веќе не го сториле, да прифатат заштитни мерки засновани на моделот за држави со нејадрено оружје под НПТ.

*Членот 4* утврдува општи постапки за преговори со поединечна јадрена вооружена држава која станува страна на договорот, вклучително и временски ограничувања и одговорности. Доколку таа држава го елиминирала своето јадрено оружје пред да стане членка на договорот, неодреден „надлежен меѓународен орган“ ќе ја потврди таа елиминација, а државата исто така мора да склучи договор за заштита со IAEA за да обезбеди веродостојно уверување дека не ја пренасочила јадрената материјал и нема непријавен јадрен материјал или активности. Доколку таа држава сè уште не го уништила својот арсенал, таа мора да преговара со тој „надлежен меѓународен орган“ временски одреден план за проверена и неповратна елиминација на нејзината програма за јадрено оружје, што ќе го достави на следниот состанок на земјите потписнички или на следната конференција за преглед, кое и да е прво.

*Членот 5* е во врска со националното спроведување. *Членот 6 се* обврзува на санација на животната средина и помош на жртвите од употреба и тестирање на јадрено оружје. Според *член 7*, државите треба да си помагаат едни на други за овие цели, со посебна одговорност на јадрените сили. Општо, сите држави-страни ќе соработуваат за да се олесни спроведувањето на договорот.

*Членот 8* ги утврдува состаноците на државите-членки, чии трошоци ги делат државите според скалата на проценка на ООН (*член 9)*.

*Написите 10-12* се однесуваат на можноста за измени и дополнувања, решавање на спорови и „целта на универзалното придржување на сите држави кон Договорот“.

Според *членовите 13-15*, договорот бил отворен за потпис од 20 септември 2017 година во седиштето на ООН во Њујорк. „Договорот стапува на сила 90 дена по педесеттиот инструмент за ратификација, прифаќање, одобрување или пристапување“.

### Подготовки, 2010–2016 година
десно|мини|400п|Нациите дебатираат за идејата за договор за забрана на јадрено оружје во ООН во Geneенева во мај 2016 година.
Предлозите за договор за забрана на јадрено оружје првпат се појавиле по прегледната конференција на NPT во 2010 година, на која петте официјално признати државни партии со јадрено вооружување - САД, Русија, Велика Британија, Франција и Кина - ги отфрлиле повиците за почеток на преговори за сеопфатна конвенција за јадрено оружје. Застапниците за разоружување прво размислиле за започнување на овој процес без спротивставените држави како „пат напред“. Последователно, помалку технички договор концентриран на забрана за јадрено оружје се чинел дека е пореална цел.

Три големи меѓувладини конференции во 2013 и 2014 година за „хуманитарното влијание на јадреното оружје“, во Норвешка, Мексико и Австрија, ја зајакнале меѓународната решителност за забрана за јадрено оружје. Втората ваква конференција, во Мексико во февруари 2014 година, заклучила дека забраната на одреден вид оружје обично претходи и ја стимулира нејзината елиминација.

Во 2014 година, група нејадрено вооружени нации позната како Коалиција за нова агенда (NAC) ја претставила идејата за договор за забрана на јадрено оружје пред страните на земјите од NPT како можна „делотворна мерка“ за спроведување на членот VI од NPT, што бара од сите држави-страни да ги водат преговорите со добра волја за јадрено разоружување. NAC тврдела дека договорот за забрана ќе работел „заедно“ и „како поддршка“ на NPT.

Во 2015 година, Генералното собрание на ООН формирало работна група со мандат да се осврне на „конкретни ефективни правни мерки, законски одредби и норми“ за постигнување и одржување на свет без јадрено оружје. Во август 2016 година, тоа усвоило извештај со препорака за преговори во 2017 година за „*законски обврзувачки инструмент за забрана на јадрено оружје, што води кон нивно целосно отстранување*“.

Во октомври 2016 година, Првиот комитет на Генералното собрание на ООН постапи по оваа препорака со усвојување на резолуција со која се утврдил мандат за преговори за забрана на јадрено оружје во 2017 година (со 123 држави гласаа „за“ и 38 против, а 16 биле „воздржани“). Северна Кореја била единствената земја што поседувала јадрено оружје што гласала за оваа резолуција, иако не учествувала во преговори. 
&#x5B; *[[Википедија:Проверливост|<span title="This claim needs references to better sources. (September 2017)">подобро&nbsp;извор&nbsp;потребни</span>]]* &#x5D;
Второто, потврдно гласање потоа се одржало на пленарна седница на Генералното собрание во декември 2016 година.

Од 27 до 31 март 2017 година, свикана како Конференција на Обединетите нации за преговори за законски обврзувачки инструмент за забрана на јадрено оружје, водејќи кон нивно целосно елиминирање, се одржа првиот круг преговори во седиштето на ООН во Њујорк, со учество на 132 нации . На крајот, претседателот на преговарачката конференција, Елејн Вајт Гомес, постојан претставник на Костарика во ООН во Geneенева  нарече усвојувањето на договорот до 7 јули „остварлива цел“. Претставници од владите, меѓународните организации и граѓанското општество, како што е Меѓународната кампања за укинување на јадреното оружје, ја забележаа позитивната атмосфера и силното приближување на идеите меѓу учесниците во преговорите. Тие се согласија дека дебатите во текот на неделата добро ја подготвија теренот за преговорите во јуни и јули.

Сумирајќи ги дискусиите, првиот нацрт за договор за забрана  беше презентиран на 22 мај од страна на Елејн Вајт Гомес. Германскиот дел од Меѓународната кампања за укинување на јадреното оружје (ИКАН) го потенцираше членот 1, 2а со кој се забранува какво било стационирање на јадрено оружје на нивна територија. Оттука, неколку земји на НАТО - Германија, Холандија, Белгија, Италија и Турција - ќе мора да ги прекинат договорите за споделување на јадрено оружје со САД пред тие евентуално да го потпишат договорот за забрана за преговори. Веќе во 2010 година германскиот Бундестаг со големо мнозинство одлучи да ги повлече јадрените бомби од Германија, но тоа никогаш не беше реализирано. Спротивно на тоа, во јуни 2017 година министерот за надворешни работи Зигмар Габриел потврди повторно јадрено стационирање во Германија, како и принципот на рамнотежа на јадрено спречување против Русија. Тој изјави дека следствено на тоа Германија не може да го поддржи процесот на забрана. Единствената членка на НАТО што учествуваше во преговорите за договорот беше Холандија.

Членот 1, 1в (во продолжение на членот 1, 2а) забранува директна или индиректна контрола на јадреното оружје. Прифаќањето на оваа одредба ќе спречи заедничка европска јадрена сила или германско финансирање и ограничена одлука за француската сила де фрапе ; за двете опции понекогаш се дискутира.

### Втора сесија, јуни – јули 2017 година
Втората конференција започна на 15 јуни и требаше да заврши на 7 јули 2017 година. 121 од 193 членки на ООН учествуваа во преговорите.

За време на дискусиите за членот 1, неколку држави се изјасниле за експлицитна забрана за јадрено воено планирање, други за финансиска помош за развој и производство на јадрено оружје. Конечно, овие додатоци биле одбиени, но останале имплицитно вклучени во член 1 (г) - (д).

На 27 јуни, бил објавен вториот нацрт. Тој сега понудил прецизна опција „придружи се и уништи“ за јадрено вооружените држави: Државите што се приклучиле на договорот “*ќе достават, најдоцна во рок од шеесет дена по поднесувањето на својата декларација, временски одреден план за верификувано и неповратно уништување на нејзината програма за оружје што треба да се преговара со државите членки*“(член 4, 1). Втората опција „уништи и придружи“ (член 4, 5) обезбедувала само соработка со IAЕA со цел да се провери исправноста и комплетноста на пописот на јадрен материјал, без верификација на елиминацијата. Ова било променето во финалниот текст. Друга дискутирана тема била експлицитно прифаќање на „*употребата на јадрена енергија за мирни цели без дискриминација*“. Соодветната афирмација останала дел од последната преамбула.

Трет нацрт бил презентиран на 3 јули 2017 година. Последна пречка за договор била условот на клаузулата за повлекување, што значи дека држава-членка „*при остварување на својот национален суверенитет, [...] одлучува дека вонредни настани поврзани со предметот на Договорот ги загрозиле врховните интереси на нејзината земја.*" Перспективата на мнозинството била дека оваа состојба е субјективна, и ниту еден безбедносен интерес не можел да го оправда геноцидот, ниту пак масовното уништување можело да придонесе за безбедноста. Меѓутоа, бидејќи исто така неутралната клаузула за повлекување што не давала причини не била прифатена од малцинството, соодветниот член 17 бил прифатен како компромис. Заштитни мерки против произволна употреба се периодот на повлекување од дванаесет месеци и забраната за повлекување за време на вооружен конфликт.

### Гласање
[мини|400п|Гласање на [ООН за усвојување на договорот на 7 јули 2017 година.&nbsp;&nbsp;Да]]
Гласањето за последниот нацрт се одржал на 7 јули 2017 година, со 122 земји „за“, 1 против (Холандија) и 1 воздржана (Сингапур).

Меѓу земјите што гласале за усвојување на договорот биле Јужна Африка и Казахстан, и двете претходно имале јадрено оружје и доброволно се откажале од него. Иран и Саудиска Арабија исто така гласале за договорот. Постојат индикации дека Саудиска Арабија финансиски придонела во пакистанските проекти за атомска бомба и за возврат имала опција да купи мал јадрен арсенал, опција што би се реализирала во случај Иран да добие јадрени боеви глави.

### Земји членки на ООН
Според Меѓународната кампања за укинување на јадреното оружје (ИКАН), коалиција на невладини организации, водечки поборници за договор за забрана на јадрено оружје вклучуваат Ирска, Австрија , Бразил, Индонезија, Мексико, Нигерија, Јужна Африка и Тајланд. Сите 54 нации на Африка (сите освен една или го имаат потпишано или ратификувано Договорот од Пелиндаба од 1996 година за воспоставување зона без јадрено оружје на континентот)  и сите 33 нации на Латинска Америка и Карибите (веќе во зона без јадрено оружје според Договорот од Тлателолко од 1967 година ]  се претплати на заеднички регионални позиции кои поддржуваат договор за забрана. Во преговорите учествуваа 10-те нации на Здружението на нации од Југоисточна Азија (АСЕАН), кои го склучија Договорот за зона без јадрено оружје на Југоисточна Азија, но Сингапур беше воздржан од гласањето. Многу тихоокеански островски држави исто така даваат поддршка.

Ниту една јадрено вооружена држава не изразила поддршка за договор за забрана; навистина, голем број од нив, вклучително и Соединетите држави  и Русија, изразиле експлицитно спротивставување. Северна Кореја била единствената јадрена држава која гласала за иницирање преговори за забрана. 
&#x5B; *[[Википедија:Проверливост|<span about="" title="See the other">подобро&nbsp;извор&nbsp;потребни</span>]]* &#x5D;
Многу од нејадрено вооружените членки на Организацијата на Северноатлантскиот договор (НАТО), заедно со Австралија  и Јапонија, исто така биле отпорни на договор за забрана, бидејќи сметале дека американското јадрено оружје ја подобрувало нивната безбедност. Била изнесена изјава од неколку членки на НАТО (не вклучувајќи ги Франција, САД, ниту Велика Британија, држави за јадрено оружје во рамките на НАТО), во кои се тврдело дека договорот ќе бил „неефикасен во елиминирање на јадреното оружје“ и наместо тоа, се барало напредно спроведување од членот VI на Договор за неширење на јадрено оружје.

По усвојувањето на договорот, постојаните мисии на Соединетите држави, Велика Британија и Франција издале заедничко соопштение во кое се наведува дека тие „*немаат намера да го потпишат, ратификуваат или некогаш станат членови на истиот*“. Откако констатирале дека инструментот јасно ја игнорирал реалноста на меѓународното безбедносно опкружување, тие рекле дека пристапувањето кон него е „*некомпатибилно со политиката на јадрено спречување, што е од суштинско значење за одржување на мирот во [[Европа]] и [[Северна Азија]] повеќе од 70 години*“.

Наспроти владината позиција во голем број нации, неколку неодамнешни анкети на јавното мислење - вклучувајќи ги Австралија, и Норвешка - покажале силна јавна поддршка за преговори за меѓународна забрана за јадрено оружје. Холандија гласала против усвојувањето на договорот, додека Германија не учествувала, и покрај анкетите за присуство на јадрено оружје во двете земји.

ICAN е главниот актер на граѓанското општество што работи заедно со владите за да се постигне силен и ефикасен договор за забрана. Меѓународното движење на Црвениот крст и Црвената полумесечина исто така се залага за договор за забрана и елиминирање на јадреното оружје, опишувајќи ја препораката на работната група на ООН за преговори за забрана во 2017 година како „потенцијално историска“. Илјадници научници од целиот свет потпишаа отворено писмо за поддршка на преговорите.

Во јавната изјава од јули 2017 година, одобрена од над 40 будистички, христијански, еврејски и муслимански водачи и групи, „*Верски заедници загрижени за јадрено оружје*“ повикале на универзално усвојување на договорот. На високопрофилната конференција во Ватикан во ноември 2017 година, првиот голем меѓународен собир за разоружување по усвојувањето на договорот во јули, папата Франциско зазел став подалеку од неговите папски претходници да го осудат поседувањето јадрено оружје и да предупредат дека политиките за спречување јадрено оружје нудат „*лажно чувство на безбедност*“.

Ксанте Хол (IPPNW и ICAN) рекла дека жали за бојкотот на договорот од страна на сите јадрени сили и нивните сојузници, но навестила кон историјата: исто така, упатен е и Договорот за забрана за мини или Конвенцијата за кластер муниција кон државите што поседувале такво оружје, но конечно биле потпишани од повеќето држави. Барањето за јадрена забрана може само да го ослабне Договорот за неширење на јадрено оружје (NPT), така што јадрените сили блокираат преговори за мултилатерално разоружување од 1995 година, наместо да планираат модернизација и вооружување. Затоа, тие би се откажале од одговорноста за разоружување според NPT, член VI. Така ќе се зголеми опасноста бидејќи другите нации се чувствуваат помалку силни во неширењето на оружје. Спротивно на тоа, договорот за забрана на јадрено оружје би имал за цел нова динамика на разоружување, па оттука многу повеќе би го опоравил отколку да го ослабнал NPT.
десно|мини|300п|Глобален апел за договор за забрана на јадрено оружје, потпишан од 838 парламентарци во 42 земји.
Во *прегледот на НАТО*, Руле посочил дека според застапниците, имало за цел да се зајакне членот VI од *Договорот за неширење на јадрено оружје*, што барало добронамерни напори за преговори за ефективни мерки за јадрено разоружување. Скептиците тврдат дека Договорот за забрана ќе му наштетел на NPT.

Политичките партии кои ја поддржуваат владата во земјите-членки на НАТО честопати го делат отфрлањето на преговорите и договорот за јадрена забрана од страна на нивните влади. Сепак, во мај 2016 година холандскиот парламент усвои предлог со кој се повикува владата да работи на „меѓународна забрана за јадрено оружје“. Претходно во 2016 година, мнозинството норвешки парламентарци сигнализираа поддршка за забрана, додека беа во Германија, Бундестагот се определи во 2010 година за јадрено раздвојување со големо мнозинство. Како и да е, Норвешка и Германија не учествуваа во преговорите, додека Холандија гласаше против договорот.

Како одговор на апелот упатен од ICAN, над осумстотини парламентарци ширум светот ветиле поддршка за договорот за забрана, повикувајќи ги „*сите национални влади да преговараат за договор за забрана на јадрено оружје и што ќе доведе до нивно целосно искоренување*“ и опишувајќи го како „н*еопходен, изводлив и најитен*“. Земјите што ги застапувале биле членки и на постојните светски зони без јадрено оружје, како и на државите на НАТО. Од петте јадрено вооружени постојани членки на Советот за безбедност на Обединетите нации, Велика Британија била единствената што избрала претставници и дала поддршка на иницијативата.

, 84 држави го потпишаа Договорот и 49 го ратификуваа или пристапија кон него.

## Табела на држави учеснички

## Поврзано

* Антијадрено движење
* Хуманитарна иницијатива
* Список на договори за оружје за масовно уништување
* Конвенција за јадрено оружје
* Договор за неширење на јадрено оружје (NPT)

## Наводи

## Надворешни врски

* Мрежно место на ООН на конференцијата
* Страница за меѓународна кампања за укинување на јадреното оружје за преговорите за договорот
* Страница за кампања за договор за забрана на јадрено оружје, со блог во живо на конференцијата

Категорија:Договори на Австрија
Категорија:Политика за јадрените оружја
Категорија:Јадрено оружје
Категорија:Јадрено војување
Категорија:Договори на Обединетите нации