Староанглиска книжевност

**Староанглиската книжевност** — поезија (алитеративни стихови) и проза напишани на староанглиски јазик во рана средновековна Англија, од 7 век до децениите по норманското освојување во 1066 година, период познат како англосаксонска Англија.  Делото *„Кедмоновата химна“* од 7 век често се смета за најстарата зачувана поема на англиски јазик, бидејќи се појавува во копија од текстот на Беде од 8 век насловен „*Црковната историја на англискиот народ“.* Поезијата напишана во средината на 12 век била дел од последно постнорманско книжевно творештво на староанглиски јазик. Придржувањето кон граматичките правила на староанглискиот јазик било во голема мера недоследно во делата од 12 век, а до 13 век граматиката и синтаксата на староанглискиот јазик целосно дегенерирале, отстапувајќи место на многу поголемиот корпус на книжевност на средноанглискиот јазик.

Во опаѓачки редослед во однос на количина, староанглиската книжевност се состоела од: проповеди и житија на светци; библиски преводи; преведени латински дела на раните црковни отци; хроники и дела од наративна историја; закони, тестаменти и други правни дела; практични дела за граматика, медицина и географија; и поезија. Вкупно, постојат над 400 зачувани ракописи од тој период, од кои околу 189 се сметаат за значајни. Покрај тоа, дел од староанглискиот текст бил зачуван на камени конструкции и украсни предмети.

Поемата *[[Беовулф|„Беовулф“]]*, која често го започнува традиционалниот канон на англиската книжевност, е најпознатото дело на староанглиската книжевност. *Англосаксонската хроника* се покажала како значајна за историското проучување, бидејќи ја зачувала хронологијата на раната англиска историја.

Покрај староанглиската книжевност, англо-латинските дела претставуваат значителен дел од книжевноста од раниот среден век во Англија.

## Постоечки ракописи
мини|''Хрониката на Питерборо'', во ракопис од околу 1150 година, е една од главните извори на ''Англосаксонската хроника''; на сликата е прикажана почетната страница.
Од англосаксонскиот период биле зачувани над 400 ракописи, од кои повеќето биле напишани во периодот од 9 до 11 век. Имало значителни загуби на ракописи како резултат на распуштањето на манастирите во 16 век.

Старите англиски ракописи биле високо ценети од колекционерите уште од 16 век, и поради нивната историска вредност и поради нивната естетска убавина со нивните рамномерно распоредени букви и декоративни елементи.

### Палеографија и кодикологија
Биле зачувани ракописи напишани и на латински и на народен јазик. Раните англосаксонски текстови користеле стилови на писма позајмени од ирските мисионери, меѓу кои биле и островскиот полуунцијал (кој се користел за важни латински текстови) и островскиот минускул (кој се користел и за латински и за народен јазик). Во 10 век, каролинската минускула била усвоена за латинскиот јазик; сепак, островската минускула продолжила да се користи за староанглиски текстови. Потоа, таа била сè повеќе под влијание на каролинската минускула, иако задржувала одредени карактеристични островски форми на букви.

Раните англиски ракописи често содржеле подоцнежни забелешки на маргините на текстовите; реткост е да се најде целосно неанониран ракопис. Тие вклучуваат корекции, измени и проширувања на главниот текст, како и коментари за него, па дури и неповрзани текстови. Поголемиот дел од овие забелешки се чини дека датираат од 13 век и подоцна.

### Скрипторија
Седум големи скрипториуми произвеле добар дел од староанглиските ракописи: Винчестер; Ексетер; Вустер; Абингдон; Дарам; и две куќи во Кентербери, Христовата црква и опатијата Свети Августин.

### Дијалекти
Регионалните дијалекти вклучуваат северумбриски, мерсиски, кентски и западносаксонски, што довело до шпекулации дека голем дел од поезијата веројатно била подоцна преведена на западносаксонски. Пример за доминацијата на западносаксонскиот дијалект се две повелби, од колекциите на Стоу и Британскиот музеј, кои ги наведуваат донациите за земјиште во Кент и Мерсија, но сепак биле напишани на западносаксонскиот дијалект од тој период.

### Поетски кодекси
Постојат четири главни поетски ракописи:

* Ракописот на Јуниус, познат и како Кедмонски ракопис, е илустрирана збирка песни за библиски наративи. Се чува в Бодлијанската библиотека, со ознака на полиците MS. Јуниус 11.
* „Ексетерската книга“ е антологија што ги обединува загатките и подолгите текстови. Се чува во библиотеката на катедралата во Ексетер откако била донирана во 11 век од страна на епископот Леофрик, а на полиците има ознака „Декан на Ексетер и ракопис на поглавје 3501“.
* Верчелиската книга содржи и поезија и проза; не е познато како се нашла во Верчели.
* Ноелскиот кодекс (Британска библиотека Котон Вителиус А. xv), понекогаш наречен *Беовулфски ракопис*, содржи проза и поезија, обично обработувајќи монструозни теми, вклучувајќи го и *[[Беовулф]].*

## Поезија
мини|На оваа илустрација од страница 46 од Кедмонскиот (или Јуниушки) ракопис прикажан е ангел како ги чува портите на рајот.

### Форма и стил
Најкарактеристично за староанглиската поезија бил нејзиниот алитеративен стиховски стил.

Англо-латинската поетска традиција во раната средновековна Англија била придружена со дискурси за латинската прозодија, кои биле „правила“ или насоки за писателите. Правилата на староанглиската поезија се разбираат само преку современа анализа на постојните текстови.

Првата широко прифатена теорија ја конструирал Едуард Сиверс (1893), кој разликувал пет различни алитеративни обрасци. Неговиот систем на алитеративни стихови се базирал на акцент, алитерација, количина на самогласки и обрасци на слоговна акцентација. Се состои од пет пермутации на основна шема на стихови; кој било од петте типа може да се користи во кој било стих. Системот бил наследен од и постои во една или друга форма во сите постари германски јазици.

Предложени биле и алтернативни теории, како што е теоријата на Џон Ц. Поуп (1942), која користи музичка нотација за следење на стиховите. Џ. Р. Р. Толкин опишал и илустрирал многу од карактеристиките на староанглиската поезија во својот есеј од 1940 година „За преведувањето на „Беовулф".

#### Алитерација и асонанса
Староанглиската поезија алитерирала, што значи дека звукот се повторува низ целиот стих, генерално земен од првиот слог на првиот нагласен збор во стихот. Алитерацијата се базира на звук, а не на буква. На пример, во првиот стих од „Скитникот “, „Oft him anhaga are gebideð“, „Oft the loner finds grace for him“, „o“ од „oft“ и „a“ во „anhaga“ и „are“ сите алитерираат. Префиксите, како што се „ge-“ секогаш се ненагласени и затоа не се дел од алитеративните обрасци, додека групите согласки, на пример „st“ или „sp“ може да алитерираат само со себе, а не со кој било збор што почнува на „s“.

#### Цезура
Староанглиската поезија, како и другите старогермански алитеративни стихови, исто така е вообичаено обележана со цезура или пауза. Покрај тоа што го одредувала темпото на стихот, цезурата исто така го групирала секој стих во два хемистиха.

#### Метафора
Кенинговите биле клучна карактеристика на староанглиската поезија. Кенинг е често формулаична метафорична фраза што опишува едно нешто во однос на друго: на пример, во *[[Беовулф]]*, морето се нарекува *пат на китовите.* Друг пример за кенинг во *„Скитникот“* е упатувањето на битката како „бура од копја“. 

Староанглиската поезија била обележана со релативната реткост на споредбите. *[[Беовулф]]* содржи најмногу пет споредби, а тие се од пократката варијанта.

#### Варијација
Староанглискиот поет особено сакал да го опишува истото лице или предмет со различни фрази (често апозитиви) што укажувале на различни квалитети на тоа лице или предмет. На пример, поетот *од Беовулф* во три и пол реда се осврнува на данскиот крал како „господар на Данците“ (мислејќи на народот воопшто), „крал на Скилдинзите“ (името на специфичното данско племе), „давач на прстени“ (една од функциите на кралот е да дели богатство) и „познат поглавар“. Ваквата варијација, на која современиот читател (кој сака вербална прецизност) не е навикнат, често претставува тешкотија во создавањето читлив превод.

#### Литоти
Литота е форма на драматично потценување што ја користи авторот за ироничен ефект.

### Усна традиција
Иако целата постоечка староанглиска поезија била напишана и писмена, многу научници предлагаат дека староанглиската поезија била усен занает кој се изведувал со *скоп* и бил придружен со харфа.

Хипотезите на Милман Пари и Алберт Лорд за Хомеровото прашање почнале да се применуваат (од Пари и Лорд, но и од Франсис Магун) на стихови напишани на староанглиски јазик. Според теоријата, одредени карактеристики на барем дел од поезијата можат да се објаснат со поставување на усно-формулаичен состав. Додека староанглиската епска поезија може да има одредена сличност со старогрчките епови како што се *[[Илијада|„Илијада“]]* и *[[Одисеја|„Одисеја“]]*, прашањето дали и како англосаксонската поезија била пренесувана преку усна традиција останува предмет на дебата, а прашањето за која било одредена песна веројатно нема да биде одговорено со совршена сигурност.

Пари и Лорд веќе ја демонстрирале густината на метричките формули во старогрчкиот јазик и ја забележале истата карактеристика во староанглискиот алитеративен стих:*Hroþgar maþelode helm Scildinga* ("Hrothgar spoke, protector of the Scildings")
*Beoƿulf maþelode bearn Ecgþeoƿes* ("Beowulf spoke, son of Ecgtheow")Покрај вербалните формули, било забележано дека многу слични теми се појавуваат меѓу различните дела од англосаксонската книжевност. Теоријата сугерира причина за ова: поезијата била составена од формули и теми од заеднички фонд за поетската професија, како и книжевни пасуси составени од индивидуални уметници во посовремена смисла. Лари Бенсон го вовел концептот на „пишана формула“ за да го опише статусот на дел од англосаксонската поезија која, иако е демонстративно напишана, содржи докази за усни влијанија, вклучително и големо потпирање на формули и теми. Чести усно-формулирани теми во староанглиската поезија вклучуваат „Ѕверови од битката“ и „Крипа на смртта“. Првата, на пример, се карактеризира со споменување на гаврани, орли и волци што претходат на особено насилни прикази на битка. Меѓу најтемелно документираните теми е „Херојот на плажата“. Д. К. Краун прв ја предложил оваа тема, дефинирана со четири карактеристики:

* Херој на плажа.
* Придружни „Задржувачи“.
* Трепкачка светлина.
* Завршување или започнување на патување.

Еден пример што Краун го наведува во својата статија е оној на крајот од борбата на Беовулф со чудовиштата за време на неговиот натпревар по пливање со Брека.

Краун се повикал на примери за темата во дванаесет староанглиски текстови, вклучувајќи едно појавување во Беовулф. Исто така, била забележана и во други дела од германско потекло, средноанглиска поезија, па дури и во исландска прозна сага. Џон Ричардсон сметал дека шемата е толку општа што се однесува на практично секој лик во одреден момент од наративот и ја сметал за пример на „прагната“ карактеристика на мономитот „Патувањето на херојот“ на Џозеф Кемпбел. Џ. А. Дејн, во една статија (окарактеризирана од Фоли како „полемики без строгост“) изјавил дека појавувањето на темата во старогрчката поезија, т.е. традиција без позната врска со германската, ја поништува идејата за „автономна тема во багажот на усниот поет“. Одговорот на Фоли бил дека Дејн погрешно ја разбрал природата на усната традиција и дека всушност појавувањето на темата во други култури покажува дека таа е традиционална форма.

### Поети
Повеќето староанглиски песни биле запишани без автори, а многу малку имиња се познати со сигурност; главните три се Кедмон, Алдхелм и Киневулф.

#### Беде
Често се смета дека Беде е авторот на песна од пет стиха насловена како *„Песната на смртта на Беде“*, поради нејзиното појавување во писмо по повод неговата смрт од Катберт. Оваа песна постои во нортумбриска и подоцнежна верзија.

#### Кедмон
Кедмон се смета за првиот староанглиски поет чие дело сè уште е зачувано. Тој бил опишан како легендарна личност во „Црковната историја на англискиот народ“ од Бед. Според Бед, Кедмон прво бил неписмен овчар. По визијата за гласник од Бога, Кедмон го добил дарот на поезија, а потоа живеел како монах под игуменката Хилд во манастирот Витби во Нортумбрија во 7 век. Бед во својата „*Историја"* изјавил дека тој ја репродуцирал првата песна на Кедмон, која се состои од девет стихови. Наречена *„Химна на Кедмон“*, песната била зачувана на нортумбриски, западносаксонски и латински во 19 посебно зачувани ракописи:

#### Кинуелф
Киневулф се покажал како мистериозна фигура тешка за идентификување, но неодамнешните истражувања сугерирале дека тој бил англијански поет од почетокот на 9 век. Му се припишуваат четири песни, потпишани со рунски акростих на крајот од секоја песна; тоа се *„Судбините на апостолите“* и *„Елена“* (двете пронајдени во Верчелиската книга), и *„Христос II"* и „*Јулијана“* (двете пронајдени во Ексетерската книга).

Вилијам од Малмесбери изјавил дека Алдхелм, епископ од Шерборн (починал 709 година), изведувал световни песни во придружба на харфа, но ниту една од овие староанглиски песни не била зачувана. Пол Г. Ремели неодамна предложил дека староанглискиот *Излез* веројатно било дело на Алдхелм или на некој тесно поврзан со него.

#### Алфред
Се верува дека Алфред бил автор на некои од метричките предговори на староанглиските преводи на *„Пастирската грижа“* од Грегориј и *„Утеха на филозофијата“* од Боетиус. Се смета дека Алфред бил автор и на 50 метрички псалми, но дали песните биле напишани од него, под негово водство или покровителство, или како општ дел од неговите реформски напори, не е познато.

### Поетски жанрови и теми

#### Херојска поезија
[мини|Премонтирана страница од ''[Беовулф*, [[Британска библиотека]] Котон Вителиус A.XV.]]
[[Податотека:Beowulf_Cotton_MS_Vitellius_A_XV_f._132r.jpg|мини|Прва страница од *Беовулф*, содржана во оштетениот Ноелов кодекс.]]
Староанглиската поезија на која ѝ било посветено најголемо внимание се занимавала со митското германско херојско минато. Научниците сугерираат дека староанглиската херојска поезија се пренесувала усно од генерација на генерација. Како што почнало да се шири христијанството, прераскажувачите честопати ги преточувале приказните за христијанството во постарите херојски приказни.

Најважно и најдолго дело, со 3.182 реда, е *„Беовулф“.* Тоа се појавува во оштетениот Ноелов кодекс. Беовулф ги раскажува подвизите на херојот Беовулф, крал на Ведер-Гетите или [[Англи|Аглите]], околу средината на 5 век. Авторот е непознат и Британија воопшто не се споменува. Научниците се поделени околу датумот на овој текст, со хипотези кои се движат од 8 до 11 век. Тоа добило големо признание, како и постојан академски и уметнички интерес.

Освен *„Беовулф“*, постојат и други херојски песни. Две биле зачувани во фрагменти: *„Борбата кај Финсбур“*, контроверзно протолкувана од многумина како прераскажување на една од битките во *„Беовулф“*, и *„Валдере“*, верзија на настаните од животот на Валтер од Аквитанија. Две други песни споменуваат херојски фигури: се верува дека *Видсит* е многу стар во некои делови, датирајќи од настаните во 4 век во врска со Еорманрик и [[Готи|Готите]], и содржи каталог на имиња и места поврзани со храбри дела. *„Деор“* е лирска песна, во стилот на *„Утеха на филозофијата“*, која споменува примери на познати херои, вклучувајќи ги Веланд и Еорманрик, споредени со нараторот.

*Англосаксонската хроника* содржи разни херојски песни вметнати низ целата книга. Најраната, од 937 година се нарекува *„Битката кај Брунанбур“* и ја слави победата на кралот Ателстан над Шкотите и Нордијците. Постојат пет пократки песни: заземање на петте општини (942); крунисување на кралот Едгар (973); смрт на кралот Едгар (975); смрт на Алфред, син на кралот Етелред (1036); и смрт на кралот [[Едвард Исповедникот]] (1065).

Поемата од 325 стиха именувана како *„Битката кај Малдон“* ги слави [[Ерл|грофот]] Биртнот и неговите луѓе кои паднале во битка против [[Викинзи|Викинзите]] во 991 година. Се смета за една од најдобрите, но недостасуваат и почетокот и крајот, а единствениот ракопис бил уништен во пожар во 1731 година. При крајот на поемата бил зачуван добро познат говор:

==== Елегична поезија ====
Поврзани со херојските приказни се голем број кратки песни од Ексетерската книга кои биле опишани како „елегии“ или „мудра поезија“. Тие се лирски и [[Боетиј|боетијски]] во нивниот опис на животните успеси и падови. *„Руина“* е мрачна приказна која раскажува за распаѓањето на некогаш славниот град на Римска Британија (градовите во Британија биле во опаѓање откако Римјаните си заминале на почетокот на 5 век, бидејќи раните келтски Британци продолжиле да живеат рурален живот). Во *„Скитникот“* еден постар човек зборува за напад што се случил во неговата младост, кога неговите блиски пријатели и роднини биле убиени; сеќавањата на колежот останале со него целиот негов живот. Тој ја доведува во прашање мудроста на импулсивната одлука да се вклучи во евентуално супериорна борбена сила: мудриот човек се вклучува во војна за да *го зачува* граѓанското општество и не смее да брза во битка, туку треба да бара сојузници кога шансите можат да бидат против него. *„Морнарот“* е приказна за едно тажно прогонство од домот на морето, од кое единствената надеж за спасение е радоста на небото. Други мудри песни се *„Вулф и Едвацер“*, *„Жалењето на сопругата“* и *„Пораката на сопругот“*. Алфред Велики напишал мудра песна во текот на своето владеење, лабаво заснована на [[Неоплатонизам|неоплатонската]] филозофија на [[Боетиј]] наречена „*Лејс на Боетиј“.*

==== Преводи на класична и латинска поезија ====
Неколку староанглиски песни се адаптации на [[Доцна антика|доцнокласични]] филозофски текстови. Најдолгата е превод од 10 век на „*Утеха на филозофијата*“ од Боетиј, содржан во ракописот „Otho a.vi“. Друга е *„Фениксот"* од Ексетерската книга, [[Алегорија|алегоризација]] на „*De ave phoenice“* од Лактанциј.

Други кратки песни потекнуваат од латинската бестијарска традиција. Меѓу нив се *„Пантерот“*, *„Кит“* и *„Еребица“.*

==== Гатанки ====
Најпознатите староанглиски [[Гатанка|загатки]] се наоѓаат во Ексетерската книга. Тие се дел од пошироката англосаксонска книжевност традиција на загатки, која вклучува загатки напишани на латински. Загатките биле и комични и непристојни.

Гатанките од Ексетерската книга се без број и без наслови во ракописот. Поради оваа причина, научниците предлагаат различни толкувања за тоа колку гатанки има, при што некои сметаат дека се 94, а други предлагаат бројка поблиску до 100. Повеќето научници веруваат дека Ексетерската книга била составена од еден писар; сепак, делата речиси сигурно првично биле составени од поети.

На ковчегот на Франк се наоѓа загатка на староанглиски јазик, напишана со [[Рунска азбука|рунско]] писмо. Едно можно решение за загатката е „кит“, што потсетува на китовата коска од која бил направен ковчегот.

==== Житијата на светците во стихови ====
Верчелиската книга и Ексетерската книга содржат четири долги наративни песни за животите на светците, или [[Хагиографија|хагиографии]]. Во Верчелиската книга се *Андреас* и *Елена*, а во Ексетер се *Гутлак* и *Јулијана.*

*„Андреас“* е долга 1.722 стихови и е најблиската од зачуваните староанглиски поеми до *Беовулф* по стил и тон. Таа е приказната за [[Апостол Андреја|Свети Андреј]] и неговото патување за да го спаси [[Апостол Матеј (Евангелист)|Свети Матеј]] од [[Mermedonians|Мермедонците]]. *„Елена“* е приказната за [[Света Елена (царица)|Света Елена]] (мајка на [[Константин Велики|Константин]]) и нејзиното откривање на [[Чесен Крст|Вистинскиот крст]]. Култот на Вистинскиот крст бил популарен во англосаксонска Англија и оваа поема била инструментална во неговото промовирање.

*„Гутлак“* се состои од две песни за англискиот светец Гутлак од 7 век. *Јулијана* го опишува животот на Света Јулијана, вклучувајќи разговор со ѓаволот за време на нејзиното затворање.

==== Поетски библиски парафрази ====
Постојат голем број делумни преводи и парафрази на Библијата на староанглиски јазик што биле зачувани. Јуниушкиот ракопис содржи три парафрази на текстови од Стариот Завет. Ова биле преформулации на библиски пасуси на староанглиски јазик, не точни преводи, туку парафразирање, понекогаш во форма на прекрасна поезија. Првата и најдолга е од *Битие* (првично претставена како едно дело во Јуниушкот ракопис, но денес се смета дека се состои од две одделни песни, А и Б), втората е од *Излез*, а третата е *Даниел.* Во Даниел се содржани две стихови, *Песна за трите деца* и *Песна за Азарија*, при што втората се појавува и во Ексетерската книга по *Гутлак*. Четвртата и последна песна, *Христос и Сатана*, која е содржана во вториот дел од Јуниушкиот ракопис, не парафразира ниту една посебна библиска книга, туку прераскажува голем број епизоди и од Стариот и од Новиот Завет.

Ноелскиот кодекс содржи библиска поетска парафраза, која се појавува веднаш по *Беовулф*, наречена *„Џудит“*, и е прераскажување на приказната за [[Книга Јудита|Џудит]]. Ова не треба да се меша со проповедта на Елфрик наречена „*Џудит“*, која ја прераскажува истата библиска приказна во алитеративна проза.

Зачувани се стари англиски преводи на [[Псалтир|Псалми]] 51–150, по прозна верзија на првите 50 Псалми. Постојат стиховни преводи на Gloria in Excelsis, [[Оче наш|молитвата Оче наш]] и Апостолскиот симбол на верата, како и некои химни и [[Поговорка|поговорки]].

==== Оригинални христијански песни ====
Покрај библиските парафрази, има и голем број оригинални религиозни песни, претежно лирски (ненаративни).

Книгата „Ексетер“ содржи серија песни насловени како *„Христос“*, поделени како *„Христос I“*, *„Христос II“* и *„Христос III“.*

*„Сонот за крстот“*, содржан во Верчелиската книга, се смета за една од најубавите староанглиски поеми. Присуството на дел од поемата (на нортумбриски дијалект) врежан со руни на камен крст од 8 век пронајден во Рутвел, Дамфрисшир, ја потврдува староста барем на овој дел од поемата. „Сонот за крстот“ е соновна визија во која [[Персонификација|персонифицираниот]] крст ја раскажува приказната за распнувањето. Христос се појавува како млад херој-крал, уверен во победата, додека самиот крст ја чувствува целата физичка болка од распнувањето, како и болката од тоа што е принуден да го убие младиот господар. Сонувачот решава да се потпре на крстот, а сонот завршува со визија за рајот.

Постојат голем број религиозни дебатни песни. Најдолгата е *„Христос и Сатана“* во Јуниушкот ракопис, кој се занимава со конфликтот меѓу Христос и Сатана за време на четириесетте дена во пустината. Друга дебатна песна е *„Соломон и Сатурн“*, која е зачувана во голем број текстуални фрагменти, во која [[Сатурн (митологија)|Сатурн]] е прикажан како магионичар кој дебатира со мудриот крал [[Соломон]].

==== Други песни ====
Во староанглискиот јазик постојат и други поетски форми, вклучувајќи кратки стихови, гноми и [[Мнемоника|мнемонички]] песни за помнење на долги списоци со имиња.

На маргините на ракописите се наоѓаат кратки стихови кои нудат практични совети, совети против губење на добиток или совети за справување со доцнење при раѓање, честопати групирани како амајлии. Најдолгата била наречена *Амалија од девет билки* и веројатно била од паганско потекло. Други слични кратки стихови, или амајлии, се: *За рој пчели*, *Против џуџе*, *Против прободувачка болка* и *Против вен*.

Постои група мнемонички песни дизајнирани да помогнат во меморирањето на листи и низи од имиња и да ги држат предметите по ред. Меѓу овие песни се: *„Месецослов“*, *„Судбините на апостолите“*, *„Рунската песна“*, *„Годините за постење* “ и *„Упатства за христијаните“.*

== Проза ==
Количината на зачувана староанглиска проза е многу поголема од количината на поезија. Од зачуваната проза, поголемиот дел се состои од проповеди, житија на светци и библиски преводи од латински. Поделбата на раносредновековни пишани прозни дела во две категории: „христијански“ и „секуларни“, како што е наведено подолу, е само заради погодност, бидејќи писменоста во англосаксонска Англија во голема мера била провинција на монаси, калуѓерки и свештеници (или на оние лаици на кои им ге предале вештините за читање и пишување латински и/или староанглиски). Староанглиската проза првпат се појавила во 9 век и продолжува да се евидентира во текот на 12 век како последна генерација писари, обучени како момчиња во стандардизираниот западносаксонски дијалект пред освојувањето, а починале како стари мажи.

=== Христијанска проза ===
Најпознатиот секуларен автор на староанглиски јазик бил кралот [[Алфред Велики]] (849–899), кој превел неколку книги, многу од нив религиозни, од латински на староанглиски јазик. Алфред, сакајќи да ја обнови [[Англиска култура|англиската култура]], се жалел за лошата состојба на латинското образование:



Алфред предложил учениците да се образуваат на староанглиски јазик, а оние што ќе се истакнат да продолжат да учат латински. Културната програма на Алфред имала за цел да преведе „одредени книги [...] неопходни за сите луѓе да ги знаат“ од латински на староанглиски јазик. Тие вклучувале: *„Cura Pastoralis“* од [[Папа Григориј I|Григориј Велики]], прирачник за свештеници за тоа како да ги извршуваат своите должности, кој станал „*Hierdeboc“* („Книга за овчари“) на староанглиски јазик; „“ од [[Боетиј]], (*Froforboc* или „книга на утеха“); и *Солилоквиумот* на Свети [[Свети Августин|Августин]] (познат на староанглиски како *Blostman*). Во тој процес, дел од оригиналната содржина бил испреплетуван низ преводите.

Други важни стари англиски преводи вклучуваат:  од Оросиј, придружно дело на *„Градот Божји“* од Свети Августин; „*Дијалозите“* на Григориј Велики; и *„Црковната историја на англискиот народ“* од Беде.

Се верува дека Елфрик од Ајншам, кој пишувал кон крајот на 10-ти и почетокот на 11-ти век, бил ученик на Етелволд. Тој бил најголемиот и најплоден писател на проповеди, кои биле копирани и адаптирани за употреба дури до 13-ти век. Во однос на преводот на првите шест книги од Библијата (*Староанглиски Хексатеух)*, се смета дека делови биле од Елфрик од стилски причини. Тој вклучил некои житија на светците во *католичките проповеди*, како и циклус од житијата на светците кои требало да се користат во проповедите. Елфрик, исто така, напишал староанглиско дело за пресметка на времето и пастирски писма.

Во истата категорија како Елфрик, и негов современик, бил Вулфстан II, надбискуп на Јорк. Неговите проповеди биле многу стилски. Неговото најпознато дело е *Sermo Lupi ad Anglos* во кое ги обвинил гревовите на Англичаните за викиншките инвазии. Напишал голем број свештенички правни текстови вклучувајќи ги *Институти за политика* и *Канони на Едгар*.

Еден од најраните староанглиски текстови во проза е „*Мартирологијата“*, кој содржи информации за светци и маченици според нивните годишнини и празници во црковниот календар. Била сочувана во шест фрагменти. Се верува дека била напишана во 9 век од анонимен [[Мерсија|мерсиски]] автор.

Најстарата збирка црковни проповеди била „*Бликлинговите проповеди“*, пронајдена во ракопис од 10 век.

Постојат голем број прозни дела со житија на светци: покрај оние напишани од Елфрик се и прозното житие на Свети Гутлак (Верчелиска книга), житието на [[Света Марина]] и житието на Свети Чад. Постојат уште четири житија во најраниот ракопис на *Житието на светците*, ракописот на Јулиј: Седумте Спаќари од Ефес, [[Марија Египетска|Света Марија Египетска]], [[Свети Евстатиј Плакида|Свети Евстатиј]] и Света Ефросина.

Постојат шест главни ракописи на Весексовите евангелија, кои датираат од 11-ти и 12-ти век. Најпопуларното, *Староанглиското евангелие по Никодим*, е третирано во еден ракопис како да е 5-то евангелие; други апокрифни евангелија во превод се: *Евангелието по Псевдо-Матеј*, *Vindicta salvatoris*, *Визијата на Свети Павле* и *Апокалипсата на Тома.*

=== Секуларна проза ===
*Англосаксонската хроника* веројатно започнала во времето на кралот Алфред Велики и продолжила повеќе од 300 години како историски запис за англосаксонската историја.

Бил зачуван еден единствен пример за класична [[Витешки роман|романса]]: фрагмент од приказната за *Аполониј од Тир* кој бил преведен во 11 век од *Gesta Romanorum.*

Монах кој пишувал на староанглиски јазик во исто време со Елфрик и Вулфстан бил Биртферт од Ремзи, чија книга *„Handboc“* била студија за математика и реторика. Тој, исто така, напишал дело насловено како *„Computus“*, во кое е наведена практичната примена на аритметиката при пресметување на календарски денови и [[Подвижен празник|подвижни празници]], како и табели на плима и осека.

Елфрик напишал две протонаучни дела, *„Хексамерон“* и *„Истражувања на сигевулфи“*, кои се занимавале со приказните за создавањето. Тој исто така напишал граматика и речник од латински јазик на староанглиски јазик, подоцна користен од студенти заинтересирани за учење [[Старофранцуски јазик|старофранцуски]] јазик, како што се заклучува од глосите на тој јазик.

Ноеловиот кодекс го содржи текстот на *„Чудата на Истокот“*, кој вклучува извонредна мапа на светот и други илустрации. Во Ноеловиот кодекс е содржано и *Писмото на Александар до Аристотел.* Бидејќи ова е истиот ракопис што го содржи *Беовулф*, некои научници шпекулираат дека можеби станува збор за збирка материјали за егзотични места и суштества.

Постојат голем број интересни медицински дела. Постои превод на *Хербариумот на Апулеј* со впечатливи илустрации, пронајден заедно со *Medicina de Quadrupedibus.* Втора збирка текстови е *Bald's Leechbook*, книга од 10 век што содржи билни, па дури и некои хируршки лекови. Третата збирка, позната како *Lacnunga*, вклучува многу амајлии и баења.

Правните текстови се голем и важен дел од целокупниот староанглиски корпус. Законите на Етелберт I од Кент, напишани на почетокот на 7 век, се најраното зачувано англиско прозно дело. Други закони, тестаменти и повелби биле напишани во текот на следните векови. Кон крајот на 9 век, Алфред ги составил законските кодекси на Етелберт, Ине и Офа во текст во кој ги изложил неговите закони, познат како *Домбок.* До 12 век тие биле распоредени во две големи збирки (видете *Textus Roffensis*). Тие вклучуваат закони на кралевите, почнувајќи со оние на Етелберт од Кент и завршувајќи со оние на [[Кнут Велики|Кнут]], и текстови што се занимаваат со специфични случаи и места во земјата. Интересен пример е *Герефа*, која ги опишува должностите на еден кнез на голем имот. Исто така, постои голем обем на правни документи поврзани со религиозни куќи. Тие вклучуваат многу видови текстови: записи за донации од благородници; тестаменти; документи за еманципација; списоци на книги и реликвии; судски случаи; правила на еснафите. Сите овие текстови даваат вредни сознанија за општествената историја од англосаксонските времиња, но имаат и книжевна вредност. На пример, некои од наративите за судските случаи се интересни поради нивната употреба на реторика.

== Натписи на предмети ==
Џејмс Паз предлага предметите што содржат староанглиски песни или фрази да се сметаат како дел од книжевното творештво од тоа време и како „говорни предмети“. Овие предмети го вклучуваат Рутвеловиот споменик (кој вклучува песна слична на „Сонот на крстот“ зачувана во Верчелиската книга), Франковиот ковчег, Алфредовиот скапоцен камен.

== Полусаксонски староанглиски јазик ==
*„Обраќањето на душата кон телото* “ (околу 1150–1175) пронајдено во библиотеката на Вустерската катедрала, во ракопис F. 174, содржи само еден збор со можно латинско потекло, а воедно одржува и дегенериран алитеративен метар и староанглиска граматика и синтакса, иако во дегенеративна состојба (оттука, раните научници на староанглискиот јазик ја нарекле оваа доцна форма „полусаксонска“).

„Гробот“ е поема зачувана во ракопис од 12 век, познат како MS Bodleian 343, на fol. 170r: со текот на времето, научниците ја нарекувале „англосаксонска“, „норманско-саксонска“, доцноанглиска и средноанглиска.

*Хрониката на Питерборо* може да се смета и за текст од доцниот период, кој продолжил до 12 век.

== Прием и студија ==

=== Доцносредновековни глоси и преводи ===
Старата англиска книжевност не исчезнала во 1066 година со норманското освојување. Многу проповеди и дела продолжиле да се читаат и користат делумно или целосно во текот на 14 век, а потоа биле дополнително каталогизирани и организирани. Она што може да се нарече најрана студија за староанглиската книжевност било напишано од писар од 12 или почетокот на 13 век од Вустер, познат само како „Тремелувата рака“ - прекар кој го добил поради треперењето на раката што предизвикувало карактеристично неуреден ракопис. „Тремелувата рака“ е познат по многу латински глоси на староанглиски текстови, кои претставуваат најраниот обид за превод на јазикот во постнорманскиот период. Веројатно неговото најпознато писарско дело е она од Катедралската библиотеката во Вустер, познато како MS F. 174, кое содржи дел од *Граматиката* и *Речникот* на Елфрик и кратка фрагментарна песна честопати наречена „Песна за смртта на Беде“, покрај песната „Телото и душата“.

=== Антикваризам и рана наука ===
За време на [[Англиска реформација|Реформацијата]], кога манастирските библиотеки биле расфрлани, ракописите почнале да ги собираат антикварници и научници. Некои од најраните собирачи и научници биле Лоренс Новел, Метју Паркер, Роберт Брус Котон и Хамфри Ванли.

Староанглиските речници и референци биле создавани почнувајќи од 17 век. Првиот бил *Dictionarium Saxonico-Latino-Anglicum* (1659) од Вилијам Сомнер. Лексикографот Џозеф Босворт започнал речник во 19 век наречен *Англосаксонски речник*, кој бил завршен од Томас Норткот Толер во 1898 година и ажуриран од Алистер Кемпбел во 1972 година.

=== Студии од 19-ти, 20-ти и 21-ви век ===
Во 19-тиот и почетокот на 20-тиот век фокусот бил ставен на германските и паганските корени кои научниците верувале дека ќе можат да ги пронајдат во староанглиската книжевност.  Бидејќи староанглискиот јазик бил еден од првите народни јазици што биле запишани, научниците од 19-ти век, кои ги барале корените на европската „национална култура“ (видете Романтичен национализам), покажале посебен интерес за проучување на она што тогаш вообичаено било нарекувано „англосаксонска книжевност“, и староанглискиот јазик станал редовен дел од универзитетската наставна програма.

По Втората светска војна, интересот за самите ракописи се зголемил, развивајќи нови палеографски пристапи од антикварските пристапи. Нил Кер, [[Палеографија|палеограф]], го објавил револуционерниот *Каталог на ракописи што содржат англосаксонски јазик* во 1957 година, а до 1980 година речиси сите англосаксонски ракописни текстови биле достапни како факсимили или изданија.

Балгодарение на творештвото на Бернар Ф. Ипе, вниманието кон влијанието на [[Свети Августин|августинската]] егзегезата се зголемило во науката.

На [[Џ. Р. Р. Толкин]] често му се припишува заслугата за создавање на движење кое го разгледува староанглискиот јазик како предмет на [[Теорија на книжевноста|книжевната теорија]] благодарение на неговото клучно предавање познато како „Беовулф: Чудовиштата и критичарите“ (1936).

Од 1970-тите години, покрај фокусот на [[Палеографија|палеографијата]] и самите физички ракописи поопшто, научниците продолжиле да дебатираат за прашања како датирањето, местото на потекло, авторството, врските помеѓу староанглиската книжевна култура и глобалните средновековни книжевности и валенциите на староанглиската поезија што можат да биде откриена од современата теорија.

=== Влијание врз модерната англиска книжевност ===

==== Проза ====
Толкин ја адаптирал тематиката и терминологијата на херојската поезија во некои дела, вклучувајќи ги *„Хобитот“* и *„Господарот на прстените“*, а Џон Гарднер го напишал *„Грендел“*, кој ја раскажува приказната за противникот на Беовулф од негова перспектива.

==== Поезија ====
Староанглиската книжевност имала одредено влијание врз модерната книжевност, а повеќе значајни поети преведувале и вклучувале староанглиска поезија во нивните дела. Меѓу некои од попознатите рани преводи се преводот на *„Битката кај Брунанбур“* од Алфред, преводот на Лорд Тенисон, преводот на *„Бетката кај Брунанбур*“ од Вилијам Морис и преводот на „*Морнарот*“ од [[Езра Паунд]]. Влијанието на поезијата може да се забележи кај современите поети Езра Паунд и [[Вистан Хју Оден|В. Х. Оден]].

Во поново време, други значајни поети како Пол Малдун, Едвин Морган, [[Шејмас Хини]], Дениз Левертов и У.А. Фанторп покажале интерес за староанглиската поезија. Во 1987 година, Дениз Левертов ја објавил „Кедмон“, оригинална композиција базирана на описот на Беде за поетот Кедмон за „Химната на Кедмон“ во збирката *„Дишејќи ја водата“.* Потоа следела верзијата на Шејмас Хини на поемата „Витби-сур-Мојола“ во неговата *„Ниво на духот“* (1996), „Химната на Кедмона“ од Пол Малдун во неговата *„Песок и чакал Мој* “ (2002) и „Песната на Кедмон“ од У. А. Фанторп во нејзината *„Ред на сонцето“* (2003).

Во 2000 година, Шејмас Хини го објавил неговиот превод на *„Беовулф“.* Хини користел ирски дикција низ целиот *„Беовулф“* за да внесе малку од она што тој го нарекол „посебно тело и сила“ во песната, истакнувајќи го неговото наследство од Алстер, „со цел да ја направи [песната] сè повеќе „волна напред/одново и одново“.

== Изданија ==
Целиот корпус на староанглиска поезија се уредува и анотира со достапни дигитални слики од страници и предмети од оригиналниот ракопис, и со преводи на современ англиски јазик, во рамките на проектот *„Староанглиска поезија во факсимил“.*

== Наводи ==


== Општи и цитирани извори ==
* .
* 
* .
* 
* .
* .
* .
* .
* .
* 
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* 
* .
* .
* .
* 
* 
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .

== За понатамошно читање==
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .

== Надворешни врски ==

* [https://web.archive.org/web/20190717111339/http://www.bosworthtoller.com/ *An Anglo-Saxon Dictionary*]
* *Dictionary of Old English: A–I*
* 
* [https://web.archive.org/web/20140606000419/http://wordhord.org/nasb The Anglo-Saxon Bible] Files in HTML and PDF of translations of the Bible (Old and New Testaments) into Anglo-Saxon
* [https://www.wwnorton.com/college/english/nael/noa/audio.htm Norton Topics Online] An online supplement to the Norton Anthology of English Literature with recordings of Old English Poetry
* [https://oepoetryfacsimile.org/ Old English Poetry in Facsimile Project] Under the direction of Martin Foys, the entire corpus of Old English poetry is being re-edited and annotated to available digital images of manuscript pages and objects, with Modern English translations
* [https://roep.web.ox.ac.uk/resources/ *ROEP: Resources for Old English Prose, University of Oxford, 2025''], provides short introductions to Old English Prose authors and texts, audio recordings and other resources 

Категорија:Англиска книжевност