Српска историографија

десно|мини|335x335пкс| Грофот Ѓорѓе Бранковиќ (р. 1711), писател на ''словенско-српската хроника''.
**Српска историографија** се однесува на историографијата (методологијата на студиите по историја) на српскиот народ од основањето на српската државност. Развојот може да се подели на четири главни фази: традиционална историографија, критичка школа на Руварац, комунистичко-марксистичко наследство и обновено српско национално движење.

## Средновековна српска историографија
## Современа српска историографија
Јован Рајиќ (1726–1801) бил претходник на модерната српска историографија, и се споредува со важноста на Николај Карамзин за руската историографија. Темелите на српската црковна историографија ги поставил епископот Никодим Милаш (1845–1915). Иларион Руварац (1832–1905) се смета за основач на критичката школа на српската историографија. Училиштето на Руварац се судрило со она на Панта Среќковиќ (1834–1903). Српската историографија најмногу била фокусирана на националните прашања за време на Друштвото за српско стипендирање и српското учено општество (1841–1886). Главен придонесувач за српската историографија во текот на деветнаесеттиот век бил дипломатот Стојан Новаковиќ, кој составил обемна библиографија и се смета за „татко на дисциплината на историската географија во Србија“, фокусирајќи се на српскиот народ и држава во текот на средниот век и потеклото. и развој на современата српска држава.

Српската црковна историографија се совпаднала со националистичките перспективи содржани во секуларната српска историографија. Православната црковна традиција и раната српска историографија преку народната поезија заснована на битката за Косово помогнаа да се надминат празнините и да се поврзе старата со тогашната нова српска држава. Нацијата и религијата биле тесно поврзани во националистичката српска историја на почетокот на 19 век. Патриотската историографија ги гледаше Србите како ослободители од странското угнетување на нивните јужнословенски браќа во Балканските војни и Првата светска војна . Српските националисти тврдат дека во комунистичката историографија, Србите биле трансформирани во угнетувачи, четниците од Втората светска војна биле означени како колаборационисти како усташите, а масакрите врз Србите биле минимизирани. Во Југославија по Втората светска војна, српските историчари тврдеа дека историите на поединечни народи повеќе не постоеле по обединувањето, за разлика од словенечките и хрватските историчари кои го тврдеа спротивното. Од 1950-тите па наваму, интелектуалните активности потпаднаа помалку под државна контрола и до 1960-тите дебатите за Вториот свет повторно се појавија кулминирајќи со повеќе дела во 1980-тите.

### Посткомунистичка српска историографија (1980-ти до денес)
Во текот на повоената ера, иако Тито ги осудувал националистичките чувства во историографијата, тие трендови продолжија со хрватските и српските академици кои понекогаш се обвинуваа меѓусебно за погрешно претставување на историите меѓусебно, особено во однос на хрватско-нацистичката алијанса. Комунистичката историографија беше оспорена во 1980-тите и започна рехабилитацијата на српскиот национализам од страна на српските историчари. Историчарите и другите членови на интелигенцијата што припаѓа на Српската академија на науките и уметностите (САНУ) и на Друштвото на писателите одиграа значајна улога во објаснувањето на новиот историски наратив. Процесот на пишување на „новата српска историја“ паралелно се одвиваше заедно со појавната етно-националистичка мобилизација на Србите со цел да се реорганизира југословенската федерација. Четири фактори и извори кои влијаеле на „новата историја“ вклучуваат:

# Српска етнонационалистичка идеологија
# Национализам кој потекнува од црковната историографија и православната црква
# Српска емигрантска пропаганда и митови
# Студии за геноцид и холокауст (поради тоа што Србите се идентификуваат со Евреите како злосторства против Србите се сметаа заедно со Холокаустот како еквивалентни)

Користејќи ги идеите и концептите од историографијата на Холокаустот, српските историчари заедно со црковните водачи ја примениле во Југославија од Втората светска војна и ги изедначиле Србите со Евреите и Хрватите со нацистичките Германци. Во врска со српските жртви во Втората светска војна, за време на ерата на Милошевиќ, српските историчари и режимот сметаа дека е важно да се обезбеди поддршка од истакнати југословенски Евреи и организации во врска со идејата за заедничко српско-еврејско мачеништво  Како такви, неколку Југословенски Евреи ја дадоа својата помош за новата српска историографија. Во 1980-тите, српските историчари изработија многу дела за присилното преобратување за време на Втората светска војна на Србите во католицизам во усташка Хрватска. Овие дебати меѓу историчарите отворено станаа националистички и навлегоа и во пошироките медиуми. Историчарите во Белград во текот на 1980-тите кои имаа блиски владини врски честопати излегуваа на телевизија во вечерните часови за да разговараат за измислени или вистински детали за усташкиот геноцид врз Србите за време на Втората светска војна. Овие дискусии имаа ефект да бидат теоретски заклучоци кои служеа како претходник за евентуалниот етно-демографско инженерство што се случи во Хрватска. Во тоа време некои добро познати српски историчари како Василије Крестиќ и Милорад Екмечиќ биле во авангардата на националистичкото движење. Во 1986 година, Василије Крестиќ заедно со историчарот Радован Самарџиќ биле членови на комисијата која подоцна го подготви *[[Меморандум на Српската академија на науките и уметностите|Меморандумот на Српската академија на науките и уметностите]]* кој се однесуваше на „геноцид“ извршен врз Србите од страна на Албанците и Хрватите во Југославија.

Во текот на 1980-тите и 1990-тите, главниот фокус на националистичката историја било Косово. Српските академици како Душан Батаковиќ добија дарежлива поддршка за објавување на националистички дела кои биле преведени на други јазици, а други српски историчари Димитрије Богдановиќ, Радован Самарџиќ и Атанасије Урошевиќ исто така изработија слични дела за Косово. Иако некои српски историчари не промовираа националистички погледи, практиката на историјата во Србија беше под влијание на ограничувањата што и беа поставени од национализмот спонзориран од државата. Фокусот на истражувањето за српските историчари е ограничен на српското искуство од животот под „Турците“ и само неколку српски историчари можат да читаат османлиски документи. Како такви, хабсбуршките документи се користени иако српските историчари го ставаат настрана корпусот на локални и важни докази засновани во османлиските документи при составувањето на националната историја.

Делата од српските историчари и етнографи кои биле академски застарени и политички пристрасни со цел да го оправдаат српскиот експанзионизам беа повторно објавени еден век подоцна, а некои дела ќе бидат објавени второ издание во 1990-тите. Овие дела беа пофалени од српските историчари бидејќи ги сметаа за речиси примарни извори поради нивниот архаичен стил и блискост со опишаните настани и затоа го промовираа нивното повторно објавување во текот на 1990-тите. Со оглед на тоа што делата и идеите на овие националистички ориентирани српски историчари од 19 и почетокот на 20 век беа проширени од писателите на српската книжевна сцена во текот на 1990-тите. Кога избувнаа војните во текот на 1990-тите, повеќето српски историчари се фокусираа на страдањата што Србите ги претрпеле во претходните конфликти за да ја нагласат српската виктимизација, етничкото чистење на Србите и сексуалните напади врз Србинките. Српските историчари ги бранеа постапките на режимот за време на распадот на Југославија.

Малкумина српски научници критички се занимавале со литература на српската историографија која во голема мера се заснова на митови. Меѓу оние што го вклучуваат историчарот Миодраг Поповиќ, кој изјавил дека српската историја во Отоманската Империја е одвоена од митовите содржани во српската народна поезија. Поповиќ додаде дека митовите за „турскиот јарем“ и „ропството под Турците“ биле производ на подоцнежните времиња со цел да се мобилизираат Србите за време на процесот на градење национална држава, поради што митот содржи толку многу антиисламски и антитурски ставови. Српската историографија во современото време сè уште останува политички чувствителна. Падот на режимот на Милошевиќ (2000) ги најавил поделбите во интелигенцијата за помирување со неодамнешното воено минато и моралната одговорност во Србија. Меѓу либералните историчари нивните напори се концентрирани на побивање на националистичките дискурси истакнати во медиумите и јавните ставови и неуспехот да ја прифати модерноста од страна на српското општество. Нивните ставови за распадот на Југославија се засноваат на пошироката поларизација и масовна дебата содржана во српската јавна дебата за минатото и како одговори на националистичките дискурси на историчарите поврзани со националистичко-патриотската група.

## Теми
Српската историографија (19 век - денес) преку своите историчари развила различни хистриографски позиции, погледи и заклучоци за теми и теми кои се однесуваат на проучувањето на српската историја и на српскиот народ. Од нив се:

### Средновековен и пред осамостојувањето
Во српската историографија постои дивергенција во ставовите во врска со византиското културно влијание врз Србија, при што некои српски историчари го поддржувале ставот дека постои, а други го гледаат како минимално. Српските историчари тврдат дека Власите во Далмација за време на раниот среден век биле темелно словенизирани и оттаму навистина биле Срби. Ривалството помеѓу принцот Бранимир (владеел 879–887) кој го избрал (католичкиот) Рим наместо (православниот) Константинопол и војводата Седеслав (владеел 878–879) кој го фаворизирал Константинопол завршил со погубување на вториот од страна на првиот. Во српската црковна историографија, Седеслав се смета за маченик на православната црква, а доаѓањето на Бранимир на власт се толкува како катастрофално што ги подели двата словенски народи кои дотогаш и двајцата се наклонуваа кон православната црква. Кралот Звонимир (владеел 1075–1089) личност која го консолидирала католицизмот и го отфрлила православието во Хрватска, историчарите на српската црква ја сметале за непријател на православната христијанска религија. Некои српски историчари тврделе дека средновековната босанска црква била дел од православната црква, а не е еретичка.

Српската историографија го нагласува православното српско потекло за Бошњаците, кои се толкуваат како откажување од врските со тоа етно-религиозно наследство откако преминале во ислам и подоцна го негираат со одбивање да прифатат српски идентитет. Додека битката на Косово (1389) против муслиманските османлиски сили е извадена од нејзиниот контекст во српската историографија. Тој настан бил искористен со ставање во рамките на пошироката српска политичка цел за оцрнување на босанските муслимани преку поврзување на нивното преминување во ислам со идентитетот на отоманскиот напаѓач. Босанските муслимани во најголемиот дел од српската националистичка историографија се претставени како потомци на ментално болни, мрзливи, робови, алчни земјопоседници, затвореници, крадци, отпадници или како Срби кои збунети и поразени избрале да ја следат религијата на своите непријатели. Српската историографија ја митологизираше појавата на исламот на Балканот како резултат на принуда и системот на девширме наместо да биде вистинска и сложена појава.

Српската историја често нагласува дека Пеќската патријаршија била обновена (1557) од Соколу Мехмед Паша, голем везир од Босна, кој по потекло бил со православно христијанско наследство и на тој начин тврдел дека е Србин во српската историја, додека неговиот роднина станал првиот патријарх. За да го покажат српскиот карактер на Босна и Херцеговина, српските историчари наведоа дека регионот по неговото потчинување на јурисдикцијата на Српската православна патријаршија довел до србизација на поголемиот дел од територијата. Во дел од српската историографија, православното свештенство се припишува како водечка воена и идеолошка улога за време на Првото српско востание (1804–1813). Прифаќајќи ја главно перспективата на источноевропските традиции, српската историографија смета дека националната борба е постигната преку ослободување од она што се нарекува „пет века“ на „турскиот јарем“. Српската историографија ги смета Србите како авангарда во заштитата на балканските христијани. *[[Горски венец|Планинскиот венец]]*, песна од 19 век напишана од Петар Петровиќ Његош, која содржи наратив за словенските муслимани кои одбиваат да се вратат во христијанството, проследено со нивниот масакр, се гледа во српската историографија како дел од идеологијата за национално ослободување од османлиската власт.

### Независност, Првата светска војна и меѓувоена Југославија
Од првото Српско востание (1804) па наваму, српските историчари го гледале Балканот како регион на вечни етнички конфликти, на кои балканските народи биле антисрпски со векови. Во српската историографија, „малцинските“ групи се прикажани како неверодостојни со „природни“ тенденции за бунт, предавство и измама. Во српската историографија беа упатени референци за муслиманското предавство и албанскиот иредентизам што се совпадна со новите кампањи за протерување на луѓето од Македонија и Косово во Турција.

Српската историографија го држи ставот дека Русите и Србите имаат посебен однос изразен преку славофилизмот и панславизмот и дека и двата народа се дел од едно поголемо словеско „братство“. На почетокот на 20 век, српската историографија во учебниците по географија имаше тенденција да ѝ служи на политичката цел на Голема Србија гледајќи го најголемиот дел од балканските словенски земји како населени со Срби, сè додека југословенската идеја постепено не ги смени тие ставови. Патриотската српска историографија ги прикажува Србите за време на Балканските војни (1912–1913) и Првата светска војна (1914–1918) како ослободувачи на јужните Словени од странските угнетувачи. Српските историчари ги гледале балканските војни (1912–1913) главно како српски настан на државна експанзија. Во врска со обединувањето на Црна Гора со Србија по Првата светска војна, српските заедно со црногорските историчари се обидоа критички да ги анализираат настаните иако беа спречени од политичките грижи и идеолошката пристрасност од југословенската ера. Само во последно време неколку српски и црногорски историчари со помал идеолошки багаж се обидоа да се вклучат во настаните. Српските историчари тврдат дека во периодот на Балканските војни, македонска нација не постоела и дека локалните Словени биле или српски или бугарски.

Атентаторот Гаврило Принцип кој во Сараево (1914) го убил надвојводата Франц Фердинандсрпските историчари го сметале за српски херој. Мнозинството српски историчари ги сметале Австроунгарија и Германија (Централни сили) како поттикнувачи на Првата светска војна, додека дејствијата на *[[Млада Босна]]* се претставени како автономни и не зависни од српските владини кругови. Улогата на Руската империја и позицијата што ја зазеле во предвечерието на војната е позитивно прикажана во српската историографија.

### Втора светска војна
Четниците заедно со усташите биле оцрнети од историографијата од времето на Тито во Југославија. Во 1980-тите, српските историчари го започнале процесот на преиспитување на наративот за тоа како била раскажана Втората светска војна во Југославија, што било придружено со рехабилитацијата на четничкиот водач Дража Михаиловиќ. Монографии поврзани со Михаиловиќ и четничкото движење беа произведени од некои помлади историчари кои биле идеолошки блиски со него кон крајот на 1990-тите. Преокупирани со ерата, српските историчари се обиделе да ја оправдаат четничката историја со прикажување на четниците како праведни борци за слобода кои се борат против нацистите, додека од историските книги ги отстранувале двосмислените сојузи со Италијанците и Германците. Со оглед на тоа што злосторствата извршени од четниците врз Хрватите и муслиманите во српската историографија се генерално „облечени во тишина“. За време на ерата на Милошевиќ, српската историја беше фалсификувана за да се прикрие улогата на српските соработници Милан Недиќ и Димитрије Љотиќ во чистењето на српската еврејска заедница, убивајќи ги во земјата или депортирање во источноевропските концентрациони логори.

Темата за жртвите на српското население во Втората светска војна е силно дебатирана по завршувањето на Втората светска војна. Во српската историографија, документирањето на нацистичките и усташките злосторства врз Ромите, Евреите и Србите беше преземено како приоритет. За српските историчари, Независната држава Хрватска беше одговорна за смртта на стотици илјади Срби низ руралните области и во концентрационите логори како Јасеновац. Во текот на 1980-тите и 1990-тите, прашањето за цивилните жртви во Втората светска војна беше оспорувано и предмет на манипулација меѓу Хрватите и Србите. Српските историчари заедно со политичарите честопати ги преувеличуваа бројките на убиените во Јасеновац за да шират страв меѓу поширокото српско население за време на распадот на Југославија.

Историографијата во Титова Југославија ја претстави Усташката Независна Држава Хрватска (НДХ) како наметнување на нацистичките напаѓачи и отстапување во историјата на Хрватите. До средината на 1980-тите, овој приказ бил оспорен од српските историчари. Тие тврделе дека Независната Држава Хрватска е добро организиран ентитет кој извршил геноцид врз Србите што се создавал неколку векови во Хрватска. Во текот на 1980-тите, Ватикан станал фокус на српската историографија. Папите биле прикажани како антисрпски, како суштински дел од пропаста на меѓувоената Југославија и учествувале во геноцидот врз Србите во рамките на Независната држава Хрватска, која се залага за оската. Новата српска историографија од 1980-тите, со која придонесоа секуларните и црковните историчари, ја истакна улогата што религијата ја играше како главен извор на српско-хрватските непријателства. Католичката црква била прикажана како главен носител на омраза што ја инспирирала идејата за геноцид врз Србите за време на Втората светска војна. Во делата на националистичките српски историчари, Ватикан е поврзан со повторливиот хрватски заговор за уништување на Србија. Користејќи аналогии од историската улога на Ватикан на Балканот, српските историчари тврдат дека Ватикан не ги разбира импликациите од муслиманско-албанското будење на Косово и другите делови на Југославија.

Меѓу српските историчари кои се фокусираат на Втората светска војна, тие го толкувале албанското движење Бали Комбит или како „антијугословенско“ или како „контрареволуционерно“. Додека Конференцијата во Бујан (1943) се смета за спротивност на антифашистичката борба поради албанските комунисти кои инсистираа на доделување на Косово на Албанија на крајот на војната. Иако Тито бил против таквото обединување, во 1980-тите српските историчари ја одржале средбата во Бујан против него. Во рамките на Југославија до 1990-тите, српската историографија ја прославувала помошта што Југославија ѝ ја даде на Албанија по Втората светска војна.

### Косово
Во српската историографија, принцот Лазар, личност која ги собрала српските сили во битката на Косово за да се бори против Османлиите, е претставен како блажен маченик. Среде годишнината од Косовската битка од доцните 1980-ти, двајца српски историчари независно заклучија по критичка историографска анализа дека Вук Бранковиќ за време на битката на Косово не бил предавник и дека ова откритие се смета за важна пресвртница за српската историографија. Од српските историчари кои ја прифатиле српската митологија, битката за Косово се смета за главна битка која ги надминува сите други битки, а за некои од нив се смета за историска идеја која и помага на нацијата да се поврзе со вистинското историско минато. Српските историчари до крајот на 1940-тите сè уште ја прикажуваа битката на Косово како „победа“ на Србите над Турците Османлии. Српската историографија тврди дека од битката за Косово (1389) па наваму, Србите биле подложени на вековно угнетување од страна на Муслиманско-Отоманската Империја и тие се бореле да ја обноват својата средновековна српска империја 
мини|250x250пкс| Србите што ја преминуваат реката за австриска територија, 1690 година.
Некои српски историчари тврделе дека документот издаден на 6 април 1690 година од австрискиот император се однесува на „покана“ за Србите да се преселат во Унгарија. Српската населба на Панонската рамнина се сметало во српската историографија како резултат на катаклизмичниот егзодус од Косово што се случил во 1690 година наречен *Голема миграција (Велика Сеоба)* откако косовските Срби се побуниле и им се приклучиле на новите Хабсбуршки сили кои се бореле против Османлиите. Српските историчари сметаат дека миграцијата се спроведува во огромни размери.

Српските историчари често се занимаваат со албанската историја со тесно националистички пристап. Српските историчари го оспоруваат аргументот дека Албанците се потомци на античките Илири и дека се етаблирани во регионот пред Словените, додека тврдат дека присуството на Албанците на Балканот започнува од 11 век. Поголемиот дел од современата српска историографија прикажува ситуација на конфликтни односи меѓу Србите и Албанците откако тие преминале во ислам. Стипендијата за Косово, исто така, опфати и отомански провинциски истражувања кои го открија етничкиот состав од 15 век на некои косовски населби, но како и нивните албански колеги, српските историчари користејќи ги овие записи направија многу од нив, но малку докажаа.

Српската историографија не го поддржува гледиштето на Историографијата на Албанија дека прородителите на косовските Албанци биле родени во Косово. Наместо во српската историографија, присуството на косовските Албанци и нивната евентуална доминација во регионот е припишана од (националистичките) српски историчари на повеќе причини. Од тие или доаѓањето и ширењето на Албанците од Албанија на север по османлиското освојување, австро-отоманската војна која доведе до миграција на Србите кон север во 1690 година со замена со Албанци и или асимилација на локалните Срби во Албанци. Српската национална историја го гледа албанското присуство во Косово, освен како неодамнешни имигранти, како присуство кое силно ја поддржувало и зајакнало османлиското владеење кое имало за цел да ги отсели Србите и да ја спроведе муслиманската контрола.

Многу српски историчари отфрлаат дека албанските семејни кланови за време на отоманскиот период помагале во заштитата и зачувувањето на православните манастири и цркви на Косово. Наместо тоа, тие тврдат дека Албанците имале царски османлиски воени и административни вработувања и биле виновни исто како и Турците за превирањата што принудија многу Срби во 1690 и 1734 година да мигрираат на север.

### Република Србија
Српската историографија генерално го држела ставот дека западните сили отсекогаш ја таргетирале Србија и дека најголем дел од она што се случило во српската историја е резултат на активностите на други моќни нации, како Австроунгарија.

## Поврзано
* Српска академија на науките и уметностите

## Наводи

Категорија:Историографија
Категорија:Историографија на Србија