Чинари

**Чинари** (науч: *Platanaceae*) — семејство цветни растенија од редот Proteales. Семејството се состои од само еден постоечки род чинар ''(Platanus)'', со дванаесет познати видови. Растенијата се високи дрвја, по потекло од умерените и суптропските региони на северната полутопка. Хибридниот лондонски чинар е широко распространет во градовите низ целиот свет.
[десно|мини|49 милиони години стар фосил ''[Macginitiea gracilis* од формацијата Клондајк, [[Вашингтон (сојузна држава)|Вашингтон]]]]

== Опис ==
[[Податотека:Platanus_orientalis_tree,_Thasos.jpg|лево|мини|Пример за *P. orientalis*]]

* Големо, симподијално, листопадно [[Дрво (растение)|дрво]], шарена кора што се лупи во големи неправилни листови, оставајќи мазна површина која е шарена и бледа, перзистентна кора во основата на стеблото, индументум со големи жлездести влакна, во ѕвездести снопчиња; жлездести влакна со едноклеточни, глобуларни капитулуми, кутикуларни [[Восок|восоци]] без кристалоиди, со стапчиња и плочи.
* [[Лист (ботаника)|Листови]] генерално со многу варијабилни форми, едноставни, наизменични, повеќе или помалку дистихозни, изобилатерални палматни со три до седум лобуси (палматидидни до палматизекточни) со цели рабови или со жлездести заби (секој со средна вена што се шири кон жлездестиот врв, каде што завршува со отворена дупка), или пенинервирани и цели (*Platanus kerrii*), оваа форма е честа кај младите, пролетни лисја кај други видови, поројна, со обично обвиткано ливче, кое ја затвора пупката (пупката е слободна кај *P. kerrii* ), стипули лиснати, големи, интрапетиоларни, цевчести, кај *P. kerrii* лузни, мали, базално споени со ливчето, присутни се доматии, устицата е неправилно аномоцитна.
* [[Стебло|Стебла]] со агрегирани зраци во [[Ксилем|ксилемот]], со септилакунарни јазли, присутен и површен плутен камбиум, [[Пупка|пупки]] покриени со единечна лушпа.
* Еднодомни [[растенија]], цветовите од секој пол во посебни соцветија
* [[Соцветие|Цветови]] во големи висечки стебла, секое еднополово, стеблосто или седечко, со бројни цветови, добиени од кондензација, со кружен [[прицветник]] во основата и [[Прицветник|брактеоли]] меѓу цветовите.
* [[Цвет|Цветовите]] се мали, незабележливи, хипогиниозни, правилни еднополови, садот е краток, мазен, хипогиниот диск отсутен, [[Околуцветник|околуцветникот]] е намален, [[Чашкино ливче|чашките]] бројат од три до четири, ретко осум, слободни или базално споени, пократки од ливчињата, триаголни. [[Венечно ливче|Ливчињата]] бројат од три до четири, ретко осум, скратени-шпатуларни или рустицијални, рожовидни, често отсутни кај женските цветови, машките цветови со хаплостемонозен андроецум, изостемно, спротивставени, со број од три до четири, ретко осум, [[Прашник|прашници]], гиностемијата е кратка или рустицијална, [[Прашник|прашниците]] се базификсирани, не се повеќеслојни, двостечни, тетраспорангијатни, издолжени, конективумот е апикално проширен, пелтатен, дехисцентен по должината на надолжните залистоци; понекогаш присутен пистилидиум, женски цветови со горна гиноециум [[Толчник (ботаника)|карпели]] апокарпични во два или три спирали, несовршено затворени апикално, опкружени со големи ливчиња, линеарни стилоидни, стигми внатрешни, декурентни во два гребена, повеќе или помалку суви, две јајце-клетки по карпел, но една речиси секогаш абортира, ортотропни, битегмични, со јадро-јадро, висечки, апикални до маргиналната плацентација, три или четири стаминоди 3-4, без нектариуми
* [[Овошје|Плод]] во ахен, клават, групиран во глобуларна капитулиформна инфрактесценција, секој плод опкружен со долги влакненца.
<gallery>
Податотека:Platanus_orientalis_fruit_body_01.jpg|алт=Fruiting body of P. orientalis (Oriental plane).| Плодно тело на *P. orientalis* 
Податотека:American_sycamore_(Platanus_occidentalis)_2.jpg|алт=Fruiting body of P. occidentalis (American sycamore) with some achenes removed| Плодно тело на *P. occidentalis* (американски јавор) 
Податотека:Platanus_nucula_01.JPG|алт=An achene| Ахен
Податотека:Fruit_morphology_fruit_type_-_achene_(from_multiple_fruit_of_achenes_Platanus).svg|алт=Cross section of an achene with the seed shown in brown| Попречен пресек на ахен со семето прикажано со кафеава боја
</gallery>

* [[Семе|Семињата]] се мали со тенки [[Семе|тестиси]] со малку [[ендосперм]], маслени и протеински, [[Зародок|ембрионот]] е тенок и прав со два линеарни котиледони, често нерамни.
* [[Полен]] во субпролатни монади, долг 16-22 μm, триколпатен, понекогаш секстаругатен, тектатно-колумелатен, мрежест површински, основниот слој е дебел колку тектумот.
* [[Хромозом|Хромозомски број]]: *2n* = 14, 16, 21, 42; *x* веројатно еднакво на 7 или 8

== Екологија ==
[[Опрашување|Опрашувањето]] е анемофилно; цветањето започнува на почетокот на пролетта кога никнуваат новите лисја. Главите што ги одржуваат плодовите обично се отфрлаат годината откако ќе созреат, во текот на есента. Дисперзијата на поединечните плодни тела, со нивните пердуви од трн, е анемохорна (тие понекогаш се дисперзираат со вода како секундарен механизам).

Растенијата најчесто растат во постудени услови во умерени климатски услови и често се наоѓаат на бреговите на реките и потоците. Тие се целосно отсутни во суви или претерано ладни подрачја.

== Фитохемија ==
Тие содржат [[Гликозид|цијаногени гликозиди]] кои се добиени од [[тирозин]], [[Флавоноид|флавоноиди]] кои припаѓаат на групата проантоцијанидини (на пр. проделфинидин) и флавоноли (каемферол, кверцетин, мирисетин), покрај тритерпеноли (вклучувајќи бетулинска киселина). Тие немаат елагична киселина, сапонини и сапогенини.

== Одгледување ==
[[Податотека:Platanus_occidentalis_GS344.png|мини|Морфолошки детали на *P. occidentalis*]]
Главната употреба за голем број видови е да обезбедат сенка во пешачките зони во умерените региони, особено [[Лондонски чинар|лондонскиот чинар]] (*Platanus × hispanica*), кој е широко распространет низ [[Европа]] и [[Северна Америка]]. Тој е многу отпорен, веројатно поради т.н. хибридна енергија, иако неговата употреба бара претпазливост поради нивниот трн што предизвикува алергии. Родителските видови се одгледуваат и за истиот ефект, но со полоши резултати бидејќи се помалку отпорни на загадување, меѓу другите причини. Дрвото се користи во изработка на мебел, обложување и други внатрешни работи, а е ценето и поради неговото долго време на горење.

== Фосили ==
Голем број фосили од ова семејство се регистрирани од периодот на [[Креда (период)|долна креда]] (пред 98-113 милиони години, *Platanocarpus*). Примерите од тоа време имале многу мал полен (8-10 μm) и развиен околуцвтник, а им недостасувале влакна во основата на јадрото. Се смета дека имало ентомофилно опрашување. За време на средна креда, фосилизираните форми со платиноидни листови се измешале со пердувести листови (*Sapindopsis*) или педатисектни листови (*Debeya*, *Dewalquea*), и овие форми траеле до [[Еоцен|еоценот]]. Листовите со типични стипули кои припаѓаат на подродот *Platanus* се многу чести во [[Палеоцен|палеоценските]] формации (пред 60 милиони години). Се смета дека единствениот современ род, *Platanus*, е реликт што може да се смета за жив фосил. Мора да бил [[Полиплоидија|полиплоид]] за време на неговиот развој, судејќи според големината на неговите усти.

== Систематска позиција ==
[[APG II|Системот APG II]] (2003) дозволува опција за вклучување во семејството *Proteaceae* или третирање како посебно како сегрегирано семејство. Доколку APG II го прифаќа семејството, тоа е сместено во редот *Proteales*, во кладот [[Евдикоти]]. Ова претставува мала промена од системот APG од 1998 година, кој го прифати ова семејство. [[Кронквистов систем|Кронквистовиот систем]] од 1981 година го признал семејството и го сместил во редот *Hamamelidales*, во поткласата [[Хамамелиди]] во класата [[Дикотиледони растенија]]. Системите Далгрен и Торн (1992) исто така го препознале ова семејство и го сместиле во редот *Hamamelidales* во надредот *Rosanae* во подкласата *Magnoliidae sensu Dahlgren* и *Thorne* (дикотиледони). Енглеровиот систем, во своето ажурирање од 1964 година, исто така го препознава семејството и го сместува во редот [[Розовидни]] во подкласата *Archichlamydeae* од класата [[Дикотиледони]]. Ветштајновиот систем, последен пат ревидиран во 1935 година, исто така го смества семејството во редот *Hamamelidales* во *Monochlamideae* во подкласата *Choripetalae* од класата *Dicotyledones*. Врз основа на молекуларните и морфолошките податоци, APW (мрежно место за филогенија на ангиосперми) го сместува семејството во редот *Proteales* како сестринско семејство на , што ги прави верзија на северната полутопка на ова семејство (погледни [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/welcome.html мрежно место на APW] ).

== Вклучени видови ==

: *Теоретски вовед во таксономијата*
Единствениот постоечки род, *Platanus* [[Карл Линеј|L.]], 1753, го има типскиот вид Азиски чинар *(Platanus orientalis)* [[Карл Линеј|L.]], 1753. Поделен е на два подрода: подродот *Castaneophyllum* J.-F. Leroy, 1982, со елиптични, перкиести листови со мали жилави стипули, кој го вклучува само *Platanus kerrii* Gagnep., 1939, изолиран реликтен вид кој ја претставува еволутивната базална гранка на родот и кој е сестринска група на другите видови, кои го сочинуваат подродот *Platanus* .

== Хибриди ==
[[Податотека:Platanus_orientalis_bark_on_trunk_02.jpg|лево|мини|Кора од *P. orientalis*]]
Лондонскиот чинар или хибриден чинар долго време се смета за хибрид кој е добиен со вкрстување помеѓу *P. occidentalis* и *P. orientalis*, и покрај ова, неговото потекло не е јасно. Некои експерти сметаат дека потекнува од [[Лондон]], а други од [[Шпанија]] или дури и во природна или култивирана хибридна форма (или не) во [[Турција]]. Прашањето не е истражено со современи молекуларни методи. Како последица на тоа, дури и неговата номенклатура е жестоко дебатирана, до степен до кој до неодамна, некои англофонски автори го негирале приоритетот на името што го користел Ото фон Минхаузен (следејќи ја Марија да Луз де Оливеира Таварес Монтеиро да Роча Афонсо, 1990, погледнете наводи). Растението не се наоѓа во дивината, иако се појавува во натурализирана форма по бреговите на реките и потоците.

Hybrid *Platanus × hispanica* <small> [[Philip Miller|Mill.]] ex [[Otto von Münchhausen|Münchh.]], 1770</small> (= *P. orientalis* var. *acerifolia* <small>[[William Aiton|Aiton]], 1789</small>; *P. hybrida* <small>[[Félix de Avelar Brotero|Brot.]], 1804</small>; *P. vulgaris* <small>[[Édouard Spach|Spach]], 1841, *nom. illeg.*</small>; *P. × acerifolia*.

Други предложени имиња за хибриди кои веројатно се синоними со горенаведеното, кое е единственото име на англиски јазик, и кои претставуваат помали малцинства се:

* Hybrid *Platanus* × *cantabrigensis* <small>[[A.Henry]], 1919</small>
* Hybrid *Platanus* × *parviloba* <small>[[Augustine Henry|A.Henry]], 1919</small>

Консултираните наводи не се согласуваат во однос на тоа дали плодот е нуклеус или ахен, разликата меѓу нив во крајна линија зависи од големината на перикарпот и степенот на неговата лигнификација. Плодот е сув, неразделен, монокарпеларен и моносперматичен.

== Наводи ==


== Надворешни врски ==
* 
* 
* [http://delta-intkey.com/angio/www/platanac.htm Platanaceae] in L. Watson and M.J. Dallwitz (1992 onwards), [http://delta-intkey.com/angio/ The families of flowering plants] .
* [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=10703 *Flora of North America*: Platanaceae]
* [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=10703 *Flora of China*: Platanaceae]
* [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Tree&id=4401&lvl=3&p=mapview&p=has_linkout&p=blast_url&p=genome_blast&lin=f&keep=1&srchmode=1&unlock NCBI Taxonomy Browser]
* [http://www.csdl.tamu.edu/FLORA/cgi/gateway_family?fam=Platanaceae links at CSDL] 
* [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/maps/platanaceae.gif Map, incomplete for Asia]
* [https://web.archive.org/web/20110806045020/http://www.csupomona.edu/~jcclark/flora/plants/platanaceae/platanus_racemosa_lf.jpg Foliage of *Platanus racemosa*]
* [http://academic.evergreen.edu/l/leroyc/photo/platanus.png *Platanus wrightii*] 
* [http://texastreeplanting.tamu.edu/treepictures/sycamore_mex.jpg Drawing of *Platanus mexicana*]
* [http://132.236.163.186/users/kcn2/toupload71/Platanus_rzedowskii1.jpg Female inflorescence of *Platanus rzedowskii'']

Чинари
Категорија:Флора на Македонија
Категорија:Флора на Европа
Категорија:Флора на Кина
Категорија:Флора на Америка