Отоманско кафуле

[мини|[Отоманска минијатура на меда во кафуле]]
**Отоманското кафуле** или **Отоманското кафе** — карактеристичен дел од културата на Отоманското Царство. Овие кафулиња, започнати во средината на 16 век, ги собрале граѓаните низ општеството за образовни, социјални и политички активности, како и општа размена на информации. Популарноста на овие кафулиња привлекувало владин интерес и на нив присуствувале владини шпиони за да го соберат јавното мислење. Отоманските кафулиња имале и религиозни и музички врски. Европејците ги прифатиле кафулињата и другите отомански обичаи за одмор во раниот современ период.

Активноста на пиење кафе и кафулиња потекнува од Арабија, а се преселила во Египет, потоа во Персија, па во Отоманското Царство во текот на 16 век. Во Отоманското Царство, првата кафеана била отворена во Истанбул во 1555 година за време на владеењето на Сулејман Величествениот. Основана е од двајца трговци од Дамаск и се наоѓала во Тахтакале, Истанбул.  На крајот, кафулињата понудиле повеќе од кафе, обезбедувајќи и слатки пијалаци и бонбони. Кафулињата исто така станале побројни и функционирале како центри на заедницата. Пред нивното воведување, домот, џамијата и продавницата биле примарни места на интерперсонална интеракција. На крајот, сепак, постоело едно кафуле на секои шест или седум комерцијални продавници. А до крајот на 19 век, само во Истанбул имало речиси 2.500 кафулиња.

## Заднина
Кафулињата собрале мажи од сите нивоа на општеството. Првенствено биле означени како машки простор. Традицијата на отоманските кафулиња била извезена во другите европски земји каде кафето станало главен производ. Во протестантските земји, како на пример во Британија, се сметало дека кафето има антиеротски, но и ментално стимулирачки својства. Идејата дека кафето ќе ги поттикне луѓето на работа и ќе го подобри квалитетот на таквата работа било многу компатибилна со протестантската работна етика. Ослободени од сексуални одвлекувања и всадување аскетизам, луѓето веројатно би можеле да живеат ослободени од грев. Се сметало за позитивна алтернатива на алкохолот, а протестантските посетители на Отоманското Царство сметале дека е доследна на христијанските (протестантски) вредности на воздржаност и на протестантската работна етика.

Според *Анегдотите на Рубен Перси*, составени од новинарот Томас Бајерли, Ерменец отворил кафуле во Европа во 1674 година, во време кога кафето за првпат станало модерно на Западот. Иако Перси ги опишал овие први европски кафулиња како „*несовршени*“ установи каде сè уште се консумираат алкохол и цигари, тој забележува дека „*грешката на Ерменецот*“ довело до основање на кафуле во Париз наречено Le Procope.

Еминеѓул Карабаба и Гулиз Гер забележуваат дека „*наместо само да обезбеди место за пиење кафе, кафулето создаде пријатно место за интеракција на посетителите*“. Кафулињата собрале различни групи, вклучувајќи академици, безделници, деловни луѓе и владини службеници. И покрај оваа разновидност, не сите граѓани оделе во исти кафулиња. Кафулињата се разликувале по обем, при што некои служеле како маалски објекти, а други како големи центри за заедницата. Како резултат на тоа, понекогаш различни луѓе посетувале различни продавници.

Но, кафулињата споделувале некои заеднички одлики на нивните муштерии. Како прво, кафулињата биле ограничени за машката популација; на жените и децата им бил забранет влез во овие простори.  Кафулињата, исто така, биле главни места за собирање на муслиманите, иако било познато дека повремено присуствувале следбеници на други религии како христијанството. Овие установи ги срушиле социјалните бариери и овозможиле социјализација и размена на информации.

## Активности

### Образовни
Кафулињата од отоманската ера го демократизирале образованието низ сите слоеви на општеството. Бидејќи поединци од различно потекло собрани во овие кафулиња, неписмени или луѓе со ниска писменост можеле да седат покрај образованите поединци. Оваа разновидна посетеност го овозможило она што научникот Џон Хотон го нарекол „пени универзитет“, изјава која ја пренесува практично бесплатната природа на образованието што мажите би можеле да го посетуваат со посета на кафулињата. На пример, буржоазијата која посетувала кафулиња сакала да им го докаже своето просветлување на елитите преку академски дискурс. Со тоа што биле блиску до овие академски дискусии, помалку образованите посетители можеле да слушаат и да учат од овие разговори. Второ, пописмените членови на општеството ќе одржуваат јавно читање на вестите, дозволувајќи им на неписмените да останат информирани. Дури и професионалните читатели понекогаш посетувале кафулиња за да ги прочитаат главните вести на денот. Овие читања биле особено корисни за оние кои не можеле да си дозволат претплата на весници. Отоманските кафулиња им дозволувале на членовите на пониското општество да добијат неформално образование, настава која традиционално ја обезбедувале универзитетите и црквите.

### Социјална и забавна активност
Кафулињата обезбедувале ново место за социјализација. Тие претставувале место каде се разменувале озборувањата помеѓу масите. Често кафулињата претставувале и место каде мажите дебатирале за жените или ја преиспитувале чистотата на познатите жени од заедницата. Во други случаи, мажите едноставно би разговарале за секојдневни работи или скандали. Понекогаш, тие вклучувале забавни активности како продукција на драми за секојдневни сатири, а биле домаќини и на импровизациски изведби, куклени претстави или раскажувани приказни. Појавата на кафулиња ја проширило приватната сфера за да овозможи многу социјални разговори и искуства во јавни средини.

Пред подемот на кафулето, мажите се наоѓале на работа, џамија или дома. Потребите на османлискиот живот би можеле да се исполнат со ротирање низ овие три места. Наведено како „*Четврто место*“, кафулето станало „*неутрално место за состаноци*“ со „ социјално израмнување “. Ова било конкретно распространето во 16 и 17 век, особено кога урбаните отомански граѓани копнеле за тесно поврзано, локално и семејно општество во услови на урбанизација. Организациската единица дополнително се удавила со подемот на централизираната држава. Понатаму, бинарното уредување домаќин-гостин не било присутно во кафулето, создавајќи поголеми нивоа на социјална еднаквост. Слично на моделот господар-роб, хиерархијата, иако сè уште важна, била заменета со други идентитети во просторот. Поетите, политичарите, научниците, дервишите, а подоцна и јаничарите можеле да се состануваат во групи со слични интереси за да ги изразат своите страсти и мисли. Вербалната комуникација била клучна за сите гости. На крајот на краиштата, кафулињата претставувале главното место каде се организирале дебати, драми, нарации, па дури и бунтови. Жан де Тевено, француски патник на Блискиот Исток, забележал дека мажите од сите занимања, религии или статуси можат да посетуваат кафулиња. Тевено ја препознал „*хетерогеноста на клиентелата во кафулињата*“, наведувајќи ги „*социо-професионалните и конфесионалните разлики*“. Главните посетители биле занаетчии, дуќанџии, но сепак трговците од странски земји како Англија, Русија, Франција и Венеција ја сочинувале втората по големина група. Поради зголемената комуникација и интеракција помеѓу различни луѓе, „*миметичките процеси*“ биле развиени во политиката, уметноста и, што е најважно, востанието. Бирократите дистрибуирале информации до воените офицери, исто како што писателите разменувале дела со поетите; вистински дијалектички процес ја обликувал богатата османлиска култура. Со текот на времето, кафеаната, како профитабилна индустрија, му дала на пазарот застапување над верските или државните власти.

### Политичка активност
Во кафулињата кружеле вести од политичкиот живот на земјата. Без модерни форми на комуникација и ограничена достапност на печатените вести, кафулињата им овозможиле на граѓаните вербално да се ажурираат меѓусебно за вестите. Во овие продавници често се објавувале вести и политички гласини. Во шпекулативните разговори се разговарало за промени во кабинетот, корупциски скандали и евентуално иницирање војна. Покрај размената на информации, во кафулињата биле планирани бунтови, државни удари и други акти на политички отпор. Особено, страсните јаничари ги направиле кафулињата нивни штабови за состаноци и дискусии за политички дејствија. Некои јаничари имале дури и свои кафулиња кои ги означувале со нивните ознаки, орта. Не-јаничарите и јаничарите се собирале во овие кафулиња за да планираат бунтови за да ја проверат моќта на султанот и да го спречат апсолутизмот. Како центри за дискусија за државата, кафулињата биле спротивставени од османлиската влада. Тие верувале дека кафулињата се места на пороци и неред. И покрај нивните напори да ги запалат или забранат кафулињата, овие установи останале популарни.

Во кафулињата управувани од јаничарите, *орта*, или баталјонот, станале главна единица на организацијата. Воините изразиле силна лојалност кон нивната поединечна орта, а кафулето обезбедувало средства да станат сè поизолирани од османлиските власти, како и поврзани со тајни мрежи за атентати, озборувања и богатство. За време на доцниот период од историјата на Отоманското Царство, овие единици биле внимателно следени за нивното преголемо влијание и моќ во општеството, особено од кралските и другите власти. Иако навидум биле безопасни, кафулињата ја прошириле таа моќ во граѓанското општество, дозволувајќи им на присутните и состаноци во затскриени простори. Трансплантацијата на кафеаната во Европа дала слично искуство. За двете царски администрации, кафеаната претставувала „*метафора за урбаниот неред, виновникот за проблемите на општеството*“. Што е уште поважно, ако овие кафулиња биле во сопственост на јаничарите, властите имале уште поголеми проблеми да влезат. Од 95% од кафулињата во сопственост на муслимани, 42% биле во сопственост на јаничари. Елитните воини учествувале во Девлет сохбети, термин што значи „*државен разговор*“. Многу од овие дискусии шириле гласини или приватни информации меѓу високо интелигентна и способна група. Како сопственици, но и клиенти на овие установи, јаничарите го контролирале протокот на вербална комуникација и информации во време на ниски стапки на писменост. Со оглед на тоа што овие специфични јаничарски групи функционирале како еден вид локална полиција, нивните дејствија можеле да се извршат со мали до никакви последици.

## Законски ограничувања за кафулиња
Отоманската влада била заинтересирана за кафулињата, а тие вработувале шпиони да ги посетуваат и да собираатинформации за јавното расположение. Овие шпиони често биле локални жители или регрутирани сопственици на кафулиња кои одговарале на полицијата. Иако многу не е познато за шпионите, документите од средината на 19 век (1840-1845) покажуваат дека шпионите правеле неделни извештаи за локалната полиција. Овие извештаи биле споделувани со султанот. На шпионите им биле доделувани и берберски продавници, џамии, приватни бањи и хотелски соби. Но, бидејќи кафулињата биле клучни локации за дискурс и размена на информации, поголемиот дел од шпионските извештаи вклучувале вакви разговори. Главната цел на шпионите била да го соберат јавното мислење, вклучувајќи сè, од озборувања од соседството до планирани политички немири. Овие извештаи не биле користени за прогон на поединци или обвинување за злосторства. Наместо тоа, извештаите претставувале форма на микро надзор каде владата можела брзо да собере информации за јавното мислење за различни теми.

Постојат записи за повторени обиди да се наметнат законски ограничувања или даноци на кафулињата. Султанот Мурад III, на пример, ја забранил продажбата на боза, благ алкохолен пијалак направен со ферментирани житарки што се служило во кафулињата; Султанот Мурад IV целосно ги укинал кафулињата во 1633 година; и тајните агенти на Абдулхамид посетувале кафулиња за да ги прислушкуваат разговорите на посетителите. Законодавството било симболично, каде османлиската држава немала средства да го спроведе законите и да го спречи ефектот од консумацијатата на кафе.

Муслиманските правни научници се склонети да се грижат за местата каде што се собираат пониските редови, и – иако имало сигурно груба страна и несолени типови – реалноста на нормалната кафеана била поскротлива од нејзината репутација. Зашто кафулињата не биле само дувла за пиење, туку суштински дел од секојдневниот живот за оние на кои им недостигале социјални простори на друго место во нивниот град. Отоманските богаташи, со своите огромни домови и повеќе трпезарии, се забавувале и се дружеле дома; ниската и средната класа, за кои цената за изградба на посебни простори за забава во домот била премногу скапа, морале да излезат да се дружат. До средината на 17 век, отоманските градови биле преполни со кафулиња, и токму тука голем број обични отоманци поминувале многу часови од својот неработен живот. На почетокот на 19 век, според даночните документи, во Истанбул имало повеќе од 2.500 кафулиња, за население од можеби 400.000 жители и патници кои поминувале низ него.

## Протестантство и воздржаност
[мини| Сајрус Хамлин, ко-основач на [Роберт колеџ|колеџот Роберт во Истанбул]]
Во 19 век протестантските мисионери основале неколку училишта во Отоманското Царство, вклучително и едно во Истанбул, кое подоцна станало познато како Роберт колеџ. Сајрус Хамлин, кој бил претседател на колеџот до 1877 година, напишал: „*Парата го направи Константинопол трговски град и ги спои цивилизацијата, уметноста и пороците на Западот и Истокот во османлиската престолнина*“. Тој чувствувал дека вредностите се христијански наместо „*западни*“ и тој и неговиот наследник Џорџ Вашбурн ја поддржувале воздржаноста во Отоманското Царство. Според Мери Нојбергер, „*Ова всадување на протестантската работна етика беше дел од поопшт напад врз балканското пијанство и безделничење*“. Таа пишува дека „*многу британски и американски списи го прославуваа кафулето, па дури и пушењето како прифатливи и регенеративни форми на одмор*" .

## Музика
Пека Пенанен тврдел дека кафеанската музика на грчки јазик не е независен стил колку што е „гранка“ на она што се нарекува „*отоманска популарна музика*“ или музиката што се изведувала во кафулињата и другите места за одмор. Таа напишала дека некои грчки писатели „*наклонети го потценуваат отоманскиот елемент*“, објаснувајќи дека „*националистичката гледна точка во грчкото пишување за музиката која го нагласува домашното потекло на културните, политичките и социјалните фактори може да се нарече хеленоцентризам* “.

## Дополнително читање

* "Coffee and spices: official Ottoman reactions to Egyptian trade in the later sixteenth century," Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes, 76, 1986, pp.&nbsp;87–93.
* "Coffeehouses: public opinion in the nineteenth-century Ottoman Empire," in Armando Salvatore and Dale F. Eickelman (eds) Public Islam and the Common Good, Leiden: E. J. Brill, 2004, pp.&nbsp;75–97.
* "Contrôle et taxation du commerce du café dans l’Empire ottoman fin XVIIe–première moitié du XVIIIe siècle," in Michel Tuchscherer (ed.) Le Commerce du cafe avant l’ère des plantations coloniales: espaces, réseaux, sociétés (XVe–XIXe siècle), Cairo: Institut français d’archéologie orientale, 2001, pp.&nbsp;161–79.
* "Crisis and change 1590–1699," in Halil İnalcık and Donald Quataert (eds) An Economic and Social History of the Ottoman Empire: 1300–1914, 2 vols, Cambridge: Cambridge University, 1994, pp.&nbsp;411–636.
* "Freedom in an Ottoman perspective," in Metin Heper and Ahmed Evin (eds) State, Democracy and the Military: Turkey in the 1980s, Berlin: Walter de Gruyter, 1988, pp.&nbsp;23–35.
* "İstanbul: Bir Büyük Kahvehane," İstanbul Dergisi, 47, 2003, pp.&nbsp;75–8.
* "Kahvehaneler ve Hafiyeler: 19. Yüzyıl Ortalarında Osmanlı’da Sosyal Kontrol," Toplum ve Bilim, 83, 2000, pp.&nbsp;58–79.
* "Seniority, sexuality and social order: the vocabulary of gender in early modern Ottoman society," in Madeline C. Zilfi (ed.) Women in the Ottoman Empire: Middle Eastern Women in the Early Modern Era, Leiden: E. J. Brill, 1997, pp.&nbsp;169–96.
* "The Age of Tulips: confluence and conflict in early modern consumer culture (1550–1730)," in Donald Quataert (ed.) Consumption Studies and the History of the Ottoman Empire, 1550–1922: An Introduction, Albany: State University of New York, 2000, pp.&nbsp;83–106.
* "The love of boys in Arabic poetry of the early Ottoman period, 1500–1800," Middle Eastern Literatures, 8 (1), 2005, pp.&nbsp;3–22.
* "Wealth and power in the land of olives: the economic and political activities of Müridoğlu Hacı Mehmed Ağa, notable of Edremit," in Making a Living in the Ottoman Lands 1480–1820, Istanbul: Isis Press, 1995, pp.&nbsp;291–311.
* Açıkgöz, Nâmık. Kahvenâme: Klâsik Türk Edebiyatında Kahve, Ankara: Akçağ Basım Yayım Pazarlama. 1999.
* Afyoncu, Erhan. İbrahim Müteferrika’nın Yeni Yayınlanan Terekesi ve Ölüm Tarihi Üzerine. Türklük Araştırmaları Dergisi, 15, 2004, pp.&nbsp;349–62.
* Aktepe, M. Münir. Patrona İsyanı, 1730, Istanbul: İstanbul Edebiyat Fakültesi Basımevi. 1958.
* And, Metin. A History of Theatre and Popular Entertainment in Turkey, Ankara: Forum Yayinlari. 1963.
* Artan, Tülay. Architecture as a theatre of life: profile of the eighteenth century Bosphorus’, Ph.D. dissertation, Massachusetts Institute of Technology. 1989.
* Beeley, Brian. "The Turkish village coffeehouse as a social institution," Geographical Review, 60 (4) October, 1970, pp.&nbsp;475–93.
* Before Homosexuality in the Arab–Islamic World, 1500–1800, Chicago: Chicago University Press. 2005.
* Behar, Cem. A Neighborhood in Ottoman Istanbul: Fruit Vendors and Civil Servants in the Kasap İlyas Mahalle, Albany: State University of New York Press. 2003.
* Beinin, Joel. Workers and Peasants in the Modern Middle East, Cambridge: Cambridge University Press. 2001.
* Beldiceanu-Steinherr, Irene. "Le règne de Selim Ier: tournant dans la vie politique et religieuse de l’Empire ottoman," Turcica, 6, 1975, pp.&nbsp;34–48
* Brookes, Douglas. The Ottoman Gentleman of the Sixteenth Century. translated by Douglas Brookes, Cambridge: Harvard University Department of Near Eastern Languages and Civilizations. 2003.
* Caratzas, Adam. Formation of the Modern State: The Ottoman Empire, Sixteenth to Eighteenth Centuries, Albany: State University. 1991.
* Coffee and the conquest of the night in the early modern era. Davis, California. 2003.
* Consumption Studies and the History of the Ottoman Empire, 1550–1922: An Introduction, Albany: State University of New York. 2000.
* Coping with the State: Political Conflict and Crime in the Ottoman Empire, 1550–1720, Istanbul: Isis Press. 1995.
* Deleuze, Gilles. A Thousand Plateaus: Capitalism and Schizophrenia, translated by Brian Massumi, Minneapolis: University of Minnesota Press. 1987.
* Desmet-Grégoire, Hélène. Cafés d’Orient revisités, Paris: Centre National de la Recherche Scientifique Editions. 1997.
* Efendi, Abdi. 1730 Patrona İhtilâli Hakkında Bir Eser: Abdi Tarihi, edited by Faik Reşit Unat, Ankara: Türk Tarih Kurumu. 1943.
* Eldem, Edhem. The Ottoman City between East and West: Aleppo, Izmir and Istanbul, Cambridge: Cambridge University Press. 1999.
* Evren, Burçak. Eski İstanbul’da Kahvehaneler, Istanbul: Milliyet Yayınları. 1996.
* Faroqhi, Suraiya. Towns and Townsmen of Ottoman Anatolia: Trade, Craft and Food Production in an Urban Setting, 1520–1650, Cambridge: Cambridge University Press. 1984.
* Göçek, Fatma Müge. East Encounters West: France and the Ottoman Empire in the Eighteenth Century, New York: Oxford University Press. 1987.
* Gökman, Mehmet. Tarihi Sevdiren Adam: Ahmet Refik Altınay – Hayatı ve Eserleri, Istanbul: İş Bankası Yayınları. 1978.
* Hattox, Ralph S. Coffee and Coffeehouses: The Origins of a Social Beverage in the Medieval Near East. Seattle: University of Washington Press. 1985.
* Heinz, Wilhelm. Die Kultur der Tulpenzeit des Osmanischen Reiches. Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes, 61, 1962, pp.&nbsp;62–116.
* Ismācil, Muhammad Husām al-Din. "Le café dans la ville de Rosette à l’époque ottomane XVIe–XVIIe siècle," in Michel Tuchscherer (ed.) Le Commerce du cafe avant l’ère des plantations coloniales: espaces, réseaux, sociétés (XVe–XIXe siècle) Cairo: Institut français d’Archéologie orientale, 2001, pp.&nbsp;103–9.
* Işın, Ekrem. "Bir içecekten daha fazla: kahve ve kahvehanelerin toplumsal tarihi" ("More than a beverage: a social history of coffee and coffeehouses"), in Selahattin Özpalabıyıklar (ed.) Tanede Sakli Keyif, Kahve (Coffee, Pleasures Hidden in a Bean) Istanbul: Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık, 2001, pp.&nbsp;10–43.
* Kırlı, Cengiz. "The struggle over space: coffeehouses of Ottoman Istanbul, 1780–1845," Ph.D. dissertation, State University of New York, Binghamton. 2000.
* Kultur und Alltag im osmanischen Reich, Munich: C. H. Beck’sche. 1995.
* Kural, Ezel. "The double veil: travelers’ views of the Ottoman Empire," in Ezel Kural Shaw and C. J. Heywood (eds) English and Continental Views of the Ottoman Empire, 1500–1800, Los Angeles: William Andrews Clark Memorial Library, 1972, pp.&nbsp;1–29.
* Men of Modest Substance: House Owners and House Property in Seventeenth-Century Ankara and Kayseri, Cambridge: Cambridge University Press. 1987.
* Morality Tales: Law and Gender in the Ottoman Court of Aintab, Berkeley: University of California Press. 2003.
* Özpalabıyıklar, Selahattin. Tanede Saklı Keyif Kahve (Coffee, Pleasures Hidden in a Bean) Istanbul: Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık. 2000.
* Peirce, Leslie. The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire, Oxford: Oxford University Press. 1993.
* Rise of the Bourgeoisie, Demise of Empire: Ottoman Westernization and Social Change, Oxford: Oxford University Press. 1996.
* Sennet, Richard. The Fall of Public Man, New York: Alfred. 1977.
* Unat, Fuat. Osmanlı Sefirleri ve Sefâretnâmeleri, edited by B. S. Baykal, Ankara: Türk Tarih Kurumu. 1968.
* Ünver, Süheyl. Ressam Ali Rıza Beye göre Yarım Asır Önce Kahvehanelerimiz ve Eşyası, Ankara: Ankara Sanat Yayınları. 1967.
* Watenpaugh, Heghnar. The Image of an Ottoman City: Imperial Architecture and Urban Experience in Aleppo in the 16th and 17th Centuries, Leiden: E. J. Brill. 2004.
* Weinberg, Bennett. The World of Caffeine: The Science and Culture of the World's Most Popular Drug, New York: Routledge. 2002.
* Wheatcroft, Andrew. The Ottomans. London: Viking. 1993. White, Charles. Three Years in Constantinople; or, Domestic Manners of the Turks in 1844, 3 vols, London: Henry Colburn. 1845.
* Yaşar, Ahmed. The coffeehouses in early modern Istanbul: Public space, sociability and surveillance. MA thesis, Boğaziçi University. 2003.
## Наводи

Категорија:Отоманска култура