Мала Антанта

**Малата Антанта** — сојуз формиран во 1920 и 1921 година од Чехословачка, Романија и Кралството на Србите, Хрватите и Словенците (Југославија од 1929 година) со цел заедничка одбрана против унгарскиот ревизионизам и изгледите за реставрација на Хабсбурговците во Австрија или Унгарија. Франција го поддржала сојузот со потпишување договори со секоја земја-членка. Брзиот раст на германската моќ предизвикало нејзин колапс во 1938 година и никогаш не стапил во воена операција.

## Потекло
Првите обиди за заемна одбрана на државите наследнички на Австро-Унгарија се случиле за време на Париската мировна конференција во 1919 година. Највпечатлив и најжесток поборник на одредениот сојуз што ги обврзува државите наследници бил Едвард Бенеш, министер за надворешни работи на Чехословачка од 1918 до 1935 година. Бенеш одиграл толку клучна улога во формирањето на Малата Антанта што се смета за нејзин вистински основач.

Антантата, исто така, јасно го одразува неговото верување во неопходноста да се развие демократијата не само во Чехословачка, туку и во останатите европски држави.

Очигледната цел на неговиот предложен сојуз била да го спречи повторното оживување на унгарската моќ и обновувањето на Хабсбуршката Монархија, но неговата вистинска цел следела многу поширок модел. Сојузот бил дизајниран да ги запре сите навлегувања врз независноста на земјите-членки од која било европска сила. Затоа, Бенеш имал намера да ја стекне почитта од Унгарија и другите сили како што се Франција, Германија и Обединетото Кралство. Покрај тоа, Малата Антанта требало да го зацврсти влијанието на нејзините земји-членки во меѓународните размислувања.

Унгарскиот историчар Адам Магда во своето иследување *Версајски систем и Средна Европа* (2006) напишал: „Денес знаеме дека пропаст на Средна Европа беше Малата Антанта, воениот сојуз на Чехословачка, Романија и Кралството на Србите, Хрватите и Словенците (подоцна Југославија), создаден во 1921 година не за соработка на Средна Европа, ниту за борба против германската експанзија, туку во погрешно перципирано мислење дека целосно немоќната Унгарија мора да се држи надолу“.

Друго толкување се заснова на размислувањата за новата рамнотежа на силите во Европа по Првата светска војна. Франција планирала да ја спречи можна германска агресија преку склучување договор со соседите на Германија. Пред Првата светска војна, Русија ја имала таа цел, но по војната, Франција не сакала да воспостави нормални дипломатски врски со Советскиот Сојуз, наследникот на Русија. Затоа, Франција барала алтернативни држави во близина на Германија со блиски врски со Франција. Бидејќи Малата Антанта ги исполнувала тие услови, Франција силно го поддржала нејзиното формирање.

## Формирање
Аранжман за колективна одбрана бил потпишан во Белград на 14 август 1920 година, за време на конвенцијата Чехословачка и Кралството на Србите, Хрватите и Словенците. Договорот гарантирал взаемна помош во случај на неиспровоциран напад започнат од Унгарија против кој било услов. Ратификациите биле разменети во Белград на 10 февруари 1921 година. Последователно, Бенеш предложил учество во новиот сојуз на Романија на 17 август 1920 година, но неговата понуда била одбиена од романската влада. Иако споменатиот договор бил потпишан, тој не служел како редовна сојузничка конвенција.

Сојузничките конвенции кои ја формирале Малата Антанта биле потпишани на следниов начин:

* Договорот меѓу Чехословачка и Романија потпишан на 23 април 1921 година во Букурешт. Ратификациите биле  разменети во Букурешт на 27 мај 1921 година. Договорот бил продолжен со дополнителни протоколи потпишани на 7 мај 1923 година, на 13 јуни 1926 година, и на 21 мај 1929 година 
* Договорот меѓу Кралството Срби, Хрвати и Словенци и Романија потпишан на 7 јуни 1921 година во Белград. Договорот бил продолжен со дополнителен протокол на 21 мај 1929 година.
* Договорот меѓу Чехословачка и Кралството на Србите, Хрватите и Словенците потпишан на 31 август 1922 година во Белград. Ратификациите биле разменети во Белград на 3 октомври 1922 година. Договорот бил продолжен со дополнителни протоколи потпишани на 19 септември 1928 година  и 21 мај 1929 година  .

Споменатите конвенции опфаќаle речиси идентични термини како и договорот од 14 август 1920 година. Повторно bilo наведено дека во случај на неиспровоциран напад на Унгарија против одреден условувач, другите страни треба да дадат заедничка помош. Дополнително, договорите ја дефинирале меѓусебната помош преку посебна воена конвенција што требало да се потпише. До влегувањето во сила на таквата конвенција, требало да се преземат привремени мерки. Земјите-членки на Малата Антанта се обврзале и на соработка во надворешната политика кон Унгарија.

* Сите тие конвенции биле заменети со сеопфатен договор за сојуз меѓу владите на Романија, Југославија и Чехословачка, потпишан во Штрбске Плесо (денес Словачка) на 27 јуни 1930 година и стапиле на сила „веднаш“, според член 6. Договорот создал редовна консултативна структура за Малата Антанта и барал министрите за надворешни работи на страните да се состануваат најмалку еднаш годишно. Регистриран е во *серијата договори на Друштвото на народите* на 3 октомври 1930 година. Ратификациите биле разменети во Прага на 25 ноември 1930 година.

За време на своето формирање, Малата Антанта морала да ја докаже својата решителност да биде заштитена од каква било реставрација спонзорирана од Хабсбурговците.

Прво, Карл I Австриски се вратил во Унгарија од Швајцарија на 26 март 1921 година. Тој го вратил унгарскиот престол, но неговата акција не ја заработила ниту поддршката на Миклош Хорти, ниту согласноста на Малата Антанта. Така, Карл I бил принуден да ја напушти земјата на 1 април 1921 година. Меѓутоа, на 20 октомври 1921 година, тој се вратил во Унгарија и ги обновил своите барања. Ситуацијата била комплицирана од фактот што Карл I успеал да добие поддршка од одреден дел од армијата.

Малата Антанта реагирала навремено, под водство на Бенеш. Нејзините земји-членки почнале да ги мобилизираат своите армии, а заканата за директно вклучување од нив станала неизбежна. Освен тоа, другите европски сили го изразиле своето противење на обидите на Карл I за реставрација. Унгарската влада ги поразила следбениците на Карл I и го уапсила на 24 октомври 1921 година. Тоа било проследено со унгарската неподготвеност да му ги одземе титулите на Карл I и зголемената опасност од воен упад на Малата Антанта во Унгарија. Конечно, унгарската влада донела акт со кој се укинале суверените права на Карл I на 10 ноември 1921 година.

## Консолидација
Иако спречената реставрација на Хабсбурговците била недвосмислен успех, последователните настани откриле зголемени тензии во сојузот. Конференцијата во Џенова (од 10 април до 19 мај 1922 година) ги истакнала различните мислења меѓу земјите-членки. Проблемот произлегол од можното признавање на Советскиот Сојуз од неговите европски колеги. Чехословачка била главно индустриска држава и затоа била подготвена да ги нормализира односите со Советскиот Сојуз и да ја признае новоформираната држава. Меѓутоа, Кралството Срби, Хрвати и Словенци и Романија биле аграрни земји кои не биле заинтересирани за економска соработка со Советскиот Сојуз. Сепак, сите земји-членки кои учествувале во Малата Антанта го сметале Советскиот Сојуз како закана.

Во 1920-тите, Франција, како главен поддржувач на Малата Антанта, ја спроведувала својата политика кон затегнување на сојузот преку лансирање на серија договори за пријателство насочени кон воспоставување на односите меѓу Франција; Чехословачка; Кралството на Србите, Хрватите и Словенците; и Романија. Споменатите договори биле потпишани на следниот начин:

* Договор за сојуз и пријателство меѓу Франција и Чехословачка, потпишан на 25 јануари 1924 година во Париз, кој бил склучен на неограничено време.
* Договор за пријателство меѓу Франција и Романија, потпишан на 10 јуни 1926 година во Париз, кој првично бил склучен на 10 години, но бил продолжен за уште 10 години на 8 ноември 1936 година 
* Договор за пријателство меѓу Франција и Кралството на Србите, Хрватите и Словенците, потпишан на 11 ноември 1927 година во Париз, кој првично бил склучен на пет години, но бил продолжен на 10 ноември 1932 година и на 2 декември 1937 година 

Договорите ги обврзале страните да се консултираат со нивните надворешни политики, особено безбедносните прашања на инволвираните држави.
[десно|мини|250x250пкс| Официјални лица на земјите од Малата Антанта во Букурешт, Романија во 1936 година. Од лево кон десно: Принцот Михаил (Романија), претседателот [Едвард Бенеш (Чехословачка), Кралот Керол II (Романија), принцот регент Павле (Југославија) и принцот Никола (Романија).]]
Успешното работење на Малата Антанта резултирало со негова институционализација. Водени од оваа цел, Пактот за организација, исто така наречен *Малиот систем на Антантата* или *пакт за реорганизација*, бил потпишан во Женева на 16 февруари 1933 година. Ратификациите биле разменети во Прага на 30 мај 1933 година, а договорот стапил во сила истиот ден. Регистриран е во *серијата договори на Друштвото на народите* на 4 јули 1933 година. Договорот го доставиле министрите за надворешни работи на земјите-членки: Богољуб Јевтиќ за Југославија, Николае Титулеску за Романија и Едвард Бенеш за Чехословачка. Целта на Пактот за организација била да обезбеди правна рамка за постојана соработка меѓу земјите-членки. Целта требала да се постигне со формирање на нови институции кои работат во име на земјите-членки во рамките на Малата Антанта. Главните инструменти за соработка биле:

* Постојаниот совет требало да се состои од министрите за надворешни работи на трите соодветни земји или од специјалните делегати назначени за таа цел. Одлуките на советот требало да се носат едногласно. Советот бил дизајниран да се состанува најмалку три пати годишно. Споменатите состаноци требало да се одржат во секоја од земјите-членки и во Женева за време на седницата на Лигата на народите.
* Секретаријатот на Постојаниот совет требало да ги извршува секојдневните рутински операции на Малата Антанта. Дополнително, одреден дел од секретаријатот имал за цел постојано да функционира во седиштето на Лигата на народите.
* Бил спроведен Економскиот совет со кој земјите-членки изјавиле дека сакаат да ги координираат и неговите економски интереси.

## Распуштање
Обновувањето на германската моќ по 1933 година постепено го поткопала француското влијание во земјите од Малата Антанта.

Во 1938 година, острото противење на какви било отстапки од новите територии на трите земји почнало да добива помала француска поддршка. На 22 август, Франција го потпишала Бледскиот договор, отповикувајќи одредени ограничувања поставени на Унгарија со Тријанононскиот договор. На 30 септември бил потпишан Минхенскиот договор, со кој на Германија и биле доделени делови од Чехословачка.

Франција гледала на Малата Антанта како можност, во интерес на француската безбедност, да ја ревитализира заканата од војна на два фронта против Германија. За ублажување на таа закана во 1934 година, хрватските Усташи, а можеби и Италија, Унгарија и Бугарија  го поддржале револуционерот Владо Черноземски, кој го убил кралот Александар I од Југославија и францускиот министер за надворешни работи, двајца водечки поборници на Малата Антанта. Тоа било увертира за Втората светска војна.

## Проглас за хрватско-романско-словачко пријателство
мини|152x152пкс| Романија, Хрватска и Словачка во 1942 г
За време на Втората светска војна, Романија, Независна Држава Хрватска и Словачката Република формирале сојуз сличен на Малата Антанта со цел да го запрат секое понатамошно унгарско проширување. Сојузот бил формиран од романскиот маршал Јон Антонеску.

## Поврзано
* Балкански пакт
* Бугарскиот државен удар од 1934 година
* Cordon sanitaire (меѓународни односи)
* Голема Унгарија (политички концепт)
* Тројна Антанта

## Наводи

## Библиотека
*  Boisdron, Matthieu, 2012, "La France et le pacte d'assistance mutuelle de la Petite Entente (juin 1936-avril 1937)". In: Krisztián Bene and Eva Oszetzky (eds), *Újlatin kultúrák vonzásában. Újlatin filológia 5.*, University of Pécs (Hungary). pp.&nbsp;283–305.
* Carr, E.H., 1961. *International Relations Between the Two World Wars, 1919-1939.* London: Macmillan.
* Dowling, Maria, 2002. *Czechoslovakia*. New York, NY: Oxford University Press.
* Fink, Carole, Axel Frohn, and Jürgen Heideking, 2002. *Genoa, Rapallo, and European Reconstruction in 1922*. Cambridge, UK: Cambridge University Press.
* Gilbert, Felix and David Clay Large, 1991. *The End of European Era, 1890 to Present*. 4th edition worldwide. 1st edition in the Czech Republic. Prague: Mladá fronta.
* Glasgow, George, 1926. *From Dawes to Locarno; Being a Critical Record of an Important Achievement in European Diplomacy, 1924-1925*. Ayer Publishing.
* Gordon, Craig A. and Felix Gilbert (eds), 1994. *The Diplomats, 1919-1939*. Princeton, NJ: Princeton University Press.
* Nálevka, Vladimír, 2000. *The World Politics in the Twentieth Century (I.)* [Světová politika ve 20. století (I.)]. 1st edition. Prague: Aleš Skřivan.
* Osmanczyk, Edmund Jan, 2002. *Encyclopedia of the United Nations and International Agreements*. New York, NY: Routledge.
* *Pact of the Organization of the Little Entente*. In: *Recueil des traités* SDN, v. CXXXIX, p.&nbsp;233. Available online
* Protheroe, Gerald J., 2006. *Searching for Security in a New Europe*. New York, NY: Routledge.
* Ragsdale, Hugh, 2004. *The Soviets, the Munich Crisis, and the Coming of World War II*. Cambridge, UK: Cambridge University Press.
* Spielvogel, Jackson J., 2005. *Western Civilization: Volume II: Since 1500*. Thomson Wadsworth.
* Wandycz, Piotr. "The Little Entente: Sixty Years Later" *Slavonic and East European Review* (1981) 59#4 pp.&nbsp;548–564 online
* Zeman, Zbyněk and Antonín Klimek, 1997. *The Life of Edvard Beneš 1884-1948: Czechoslovakia in Peace and War*. Oxford, UK: Oxford University Press.
* Ádám, Magda, *The Little Entente and Europe (1920-1929)*. Budapest: Akademiai Kiadó. 1993. Pp.&nbsp;329
* The American Historical Review, Vol. 99, No. 2 (Apr., 1994), p.&nbsp;548 (review consists of 1 page) Published by: American Historical Association

Категорија:Воени сојузи на Југославија
Категорија:Воени сојузи на Романија
Категорија:Воени сојузи на Чехословачка
Категорија:Европа во новиот век
Категорија:Голема Романија