Вилијам Хајд Воластон

**Вилијам Хајд Воластон** (6 август, 1766 г. - 22 декември, 1828 г.) бил англиски хемичар и физичар кој е познат по откривањето на хемиските елементи паладиум и родиум. Тој, исто така, развил начин за преработка на платинска руда во коваливи инготи,  ја патентирал камерата луцида и дал придонеси во електричната енергија и спектроскопијата.

## Живот
Тој бил роден во Ист Дерем во Норфолк, син на Франсис Воластон (1737–1815), познат аматерски астроном, и неговата сопруга Алтеа Хајд. Бил еден од 17 деца, но семејството било финансиски добро, а тој бил во интелектуално стимулирачка средина. Се школувал приватно (и од далечина) на училиштето Чартерхаус од 1774 до 1778 година, а потоа студирал науки на колеџот Гонвил и Кајус во Кембриџ . Во 1793 година го добил докторатот (MD) по медицина на Универзитетот во Кембриџ и бил член на неговиот колеџ од 1787 до 1828 година.

Работел како лекар во Хантингдон од 1789 година, а потоа се преселил во Бери Сент Едмундс пред да се пресели во Лондон во 1797 година. За време на студиите, Воластон се заинтересирал за хемија, кристалографија, металургија и физика. Во 1800 година, откако добил голема сума пари од еден од неговите постари браќа, ја напуштил медицината. Се концентрирал на следење на своите интереси за хемија и други предмети надвор од неговата стручна професија.

Бил избран за член на Кралското друштво во 1793 година, каде што станал влијателен член. А станал негов претседател во 1820 година. Во 1822 година бил избран за странски почесен член на Американската академија на уметностите и науките.

Воластон починал во Лондон на 28 декември 1828 година и бил погребан во црковниот двор „Свети Никола“ во Чизлхерст, Англија.

## Работа
Откако воспоставил партнерство со Смитсон Тенант во 1800 година со цел производство и продажба на хемиски производи, Воластон се збогатил со развивање на првиот физичко-хемиски метод за преработка на платинска руда во практични количини. Тој ги чувал деталите од процесот во тајност сè до неговата смрт и остварувал огромен профит околу 20 години, бидејќи бил единствениот снабдувач во Англија на производот кој имал исти квалитети како златото, но бил многу поевтин.

Хемиската анализа поврзана со процесот на прочистување на платина го навела Воластон да ги открие елементите паладиум (симбол Pd) во 1802 година и родиум (симбол Rh) во 1804 година.

Кога Андерс Густав Екеберг го открил танталот во 1802 година, Воластон го прогласил новиот елемент за идентичен со ниобиумот (тогаш познат како колумбиум). Ниобиумот и танталот имаат невообичаено блиска хемиска сличност, дури и меѓу вертикално соседните елементи . Хајнрих Роуз подоцна ќе докаже дека колумбиумот и танталот се навистина различни елементи и ќе го преименува колумбиумот во „ниобиум“ во 1846 година.

Минералот воластонит подоцна бил именуван по Воластон за неговиот придонес во кристалографијата и анализата на минерали.

Воластон, исто така, извршил важна работа во областа на електричната енергија. Во 1801 година, извршил експеримент покажувајќи дека електричната енергија од триење е идентична со онаа произведена од волтаични купови.  Во текот на последните години од својот живот, тој извршил електрични експерименти, што резултирало со неговото случајно откривање на електромагнетната индукција 10 години пред Мајкл Фарадеј, што му претходело на евентуалниот дизајн на електромоторот: Фарадеј го конструирал првиот функционален електричен мотор и ги објавил своите резултати без да ја признае претходната работа на Воластон. Демонстрацијата на Воластон за мотор пред Кралското друштво не успеала, но сепак неговата претходна работа била признаена од Хамфри Дејви во истиот труд во кој ги пофалил „генијалните“ експерименти на Фарадеј. Воластон, исто така, измислил батерија што овозможувала цинковите плочи во батеријата да се издигнат од киселината, така што цинкот нема да се раствори толку брзо како што би се растворил ако постојано бил во батеријата.

Неговата оптичка работа била исто така важна, каде што е запаметен по неговите набљудувања на Фраунхоферовите линии во сончевиот спектар во 1802 година, 12 години пред набљудувањето на фон Фраунхофер. Ова бил клучен настан во историјата на спектроскопијата. Тој ја измисли камерата луцида (1807) која ја содржела Воластоновата призма (чија четиристрана оптика првпат била опишана во основа од Кеплер) и рефлектирачкиот гониометар (1809). Тој, исто така, ја развил првата леќа специјално за употреба во камера, наречена менискуска леќа, во 1812 година. Леќата била дизајнирана да ја подобри сликата проектирана од камерата опскура. Со промена на обликот на леќата, Воластон бил во можност да проектира порамна слика, елиминирајќи голем дел од дисторзијата што бил проблем со многу од биконвексните леќи од тоа време.

Воластон, исто така, осмислил криофор, „стаклен сад што содржи течна вода и водена пареа. Се користи на курсеви по физика за да се демонстрира брзо замрзнување со испарување“. На него му текнало да го искористи своето Бејкерово предавање во 1805 година, „*За силата на перкусијата“*, за да го одбрани принципот на Готфрид Лајбниц за *vis viva*, и така тој ја формирал раната формулација на законот за зачувување на енергијата.

Обидот на Воластон да го демонстрира присуството на гликоза во крвниот серум кај дијабетичари бил неуспешен поради ограничените средства за откривање што му биле достапни. Неговиот труд од 1811 година „За непостоењето шеќер во крвта кај лица кои работат со дијабетес мелитус“ заклучува дека шеќерот мора да патува преку лимфните канали од желудникот директно до бубрезите, без да влезе во крвотокот. Воластон ја поткрепил оваа теорија повикувајќи се на тезата на еден млад студент по медицина во Единбург, по име Чарлс Дарвин, насловена како „Експерименти со кои се утврдува критериум помеѓу мукагинозна и гнојна материја. И опис на ретроградните движења на апсорбирачките садови на животинските тела кај некои болести“. Студентот по медицина бил чичко на попознатиот Чарлс Роберт Дарвин.

Воластон пророчки претскажал дека ако еднаш се стекне точно знаење за релативните тежини на елементарните атоми, филозофите нема да бидат задоволни само со одредување на броеви, туку ќе мора да добијат геометриска концепција за тоа како елементарните честички се поставени во просторот. *„Кимијата во просторот“* од Јакобус Хенрикус вант Хоф била првата практична реализација на ова пророштво. 

Во 1814 година, тој бил првиот што ја проценил атомската тежина на јаглеродот на 12, пресметувајќи ја од релативните густини на кислородот и јаглерод диоксидот од Жан-Батист Био и Франсоа Араго. Сепак, вредноста 6 (со соодветна модификација на сите хемиски формули за да се има двојно поголем број на атоми на јаглерод) била попопуларна во 19 век.

Истот така во 1814 година, Воластон бил дел од кралска комисија која препорачала усвојување на империјалниот галон, а истата година го измислил името бикарбонат. Тој служел во Одборот за географска должина на владата помеѓу 1818 и 1828 година  и бил дел од кралската комисија која се спротивставила на усвојувањето на метричкиот систем (1819).

Воластон бил премногу болен за да го одржи своето последно бејкерско предавање во 1828 година и му го диктирал на Хенри Ворбартон, кој го прочитал на 20 ноември.

## Почести и награди

; Почести и награди

* Член на Кралското друштво, 1793 година.
** Секретар, 1804–1816.
** Претседател, накратко во 1820 година.
** Потпретседател, 1820–1828
** Медал Копли, 1802 година
** Кралски медал, 1828 година.
** Кронско предавање, 1809 година
** Бејкерско предавање, 1802, 1805, 1812, 1828
* Член на Кралската шведска академија на науките, 1813 година.

## Наследство

* Медал Воластон
** Список на добитници на медал Воластон
* Воластон, кратер од удар на Месечината
* Езерото Воластон, Саскачеван, Канада, слатководно езеро со површина од 2.681 квадратен километар (1.035 квадратни милји)
* Островите Воластон, Чиле се именувани по него
* Воластон Форленд, североисточен Гренланд.
* Полуостров Воластон, Канада.
* Воластонит, синџирест силикатен минерал
* Воластонска жица, екстремно фина платинска жица

Спомнато е дека Воластон не ја добил славата што би требало да го надополни неговиот историски статус во светот на науката: неговите современици Томас Јанг, Хамфри Дејви и Џон Далтон станале многу попознати.

За ова се посочени различни причини, вклучително и тоа што самиот Воластон не бил систематски или конвенционален во презентирањето на своите откритија, дури и објавувајќи анонимно (првично) во случајот со Паладиумот. Исто така, и можеби поважно за неговото современо наследство, неговите документи што биле во приватна сопственост биле недостапни и дека неговите тетратки исчезнале кратко по неговата смрт и останале така повеќе од еден век; тие конечно биле собрани кон крајот на 1960-тите на Универзитетот во Кембриџ, а првата сеопфатна биографија ја завршил Мелвин Уселман во 2015 година, по повеќе од 30 години истражување.

## Колекции
Универзитетскиот колеџ во Лондон поседува збирка трудови (првенствено од 20 век) за Воластон составени од Лајонел Феликс Гилберт, кој предложил биографија на Воластон која никогаш не била целосно напишана. Геолошкото друштво на Лондон поседува тетратка што му припаѓала на Воластон, а Кралското друштво поседува преписка напишана до Воластон за време на неговиот претседателски мандат.

## Публикации

* ''За силата на перкусијата'', 1805 година

## Поврзано

* Историја на електрохемијата
* Список на претседатели на Кралското друштво
* Хемиска кристалографија пред рендгенски зраци
* Геометриска кристалографија пред рендгенски зраци

## Наводи

## Литература

* Каталог на библиотеката и архивата на Кралското друштво  
* 
* 
* Kipnis, Alexander. (1993) "The Man Who Discovered Rhodium". *Rhodium Express*. No **0**: 30–34; "http://sites.google.com/site/rhodiumexpress/  Discovery of Rhodium]". Loc. cit. No **1**: 30–34. ISSN&nbsp;0869-7876
* 
* 

## Надворешни врски
* ''Родиум и паладиум: Настани околу нивните откритија''
* Документи од Гилберт на Универзитетскиот колеџ во Лондон

Категорија:Претседатели на Кралското друштво
Категорија:Родиум
Категорија:Паладиум
Категорија:Почесни членови на Кралското друштво на Единбург
Категорија:Носители на Кралскиот медал
Категорија:Членови на Кралската шведска академија на науките
Категорија:Носители на Коплиевиот медал
Категорија:Членови на Американската академија на уметностите и науките
Категорија:Откривачи на хемиски елементи
Категорија:Англиски физичари
Категорија:Починати во 1828 година
Категорија:Родени во 1766 година