Ренесанса

[thumb|''[Давид (Микеланџело)|Давид*, од [[Микеланџело]]. [[Академија на убави уметности|Галеријата на Академијата]], [[Фиренца]].]]
*'Ренесанса** ([[фр.]] за „преродба“) е [[културно движење]] кое, главно, го опфаќа периодот од XIV до XVII век, започнувајќи во [[Фиренца]] во доцниот среден век, а подоцна распространувајќи се низ цела [[Европа]]. Поимот многу поретко се користи за опишување на историската [[ера]], но бидејќи промените на ренесансата не биле еднолични низ Европа, ова е општа употреба на поимот. Како културно движење, ренесансата се поврзува со оживувањето на учењето основано врз [[класична антика|класични]] извори, развојот на линеарната [[перспектива]] во сликањето и постепената, но распространета [[Историја на образование|образовна]] реформа. Најчесто, поради оваа интелектуална преобразба ренесансата се смета за мост помеѓу [[Среден век|средниот век]] и [[Нов век|новиот век]]. Иако ренесансата видела многу револуции во многу интелектуални занимања, како и општествени и политички пресврти, најверојатно е најдобро позната по сиот развој во уметноста и по придонесите на учените луѓе како [[Леонардо да Винчи]] и [[Микеланџело]].

Постои општ, но не и неоспорен, консензус дека ренесансата започнала во [[Фиренца]], [[Тоскана]] во XIV век. Различни теории се предложени за да одговараат на нејзиното потекло и нејзините одлики, фокусирајќи се на мноштво фактори вклучувајќи ги социјалните и граѓанските проблеми во [[Фиренца]] во тоа време; нејзината политичка структура; покровителството на нејзиното најдоминантно семејство, [[Медичи]]; и миграцијата на грчки школари и текстови во Италија проследувајќи го [[Падот на Цариград (1453)|Падот на Цариград]] од рацете на [[Османлии]]те.

Ренесансата има долга и сложена [[историографија]], а има и многу дебатирање помеѓу историчарите околу користеноста на ''Ренесанса'' како поим и како историско претставување. Некои се прашуваат дали ренесансата била воопшто културен „напредок“ од средниот век и ја гледаат како период на песимизам и [[носталгија]] за [[антика]]та, додека други се фокусираат на наизменичното менување помеѓу двете ери. Навистина, некои бараат крај на употребата на поимот, кои тие го гледаат како производ на [[Презентизам|презентизмот]] – употребата на [[историја]]та за да се полноважат и глорификуваат модерни идеали. Зборот ''Ренесанса'' е користен и за опишување други историски и културни движења, како [[каролиншка ренесанса|каролиншката ренесанса]] и [[ренесанса на XII век|ренесансата на XII век]].

== Преглед ==
***'

Ренесансата била културно движење кое длабоко влијаело на европскиот интелектуален живот во [[ран нов век|раниот нов век]]. Започнувајќи во Италија, а до XVI век распространувајќи се и низ цела Европа, таа влијаела на [[книжевност]]а, [[филозофија]]та, [[уметност]]а, [[политика]]та, [[наука]]та, [[религија]]та и на други аспекти од интелектуалноста. Ренесансните школари употребувале [[Хуманизам|хуманистички]] метод во учењето и барале реалистичност и емотивност во уметноста.

Ренесансните мислители во европските монашки библиотеки и кај разурнатата Византиско Царство барале литературни, историски и говорнички антички текстови, обично напишани на [[латински]] или [[старогрчки]], многу од кои се изгубени. Всушност, овој нов фокус на ренесансните школари е тоа што ги разликува од средновековните школари на [[ренесанса на XII век|ренесансата на XII век]] кои се фокусирале на изучување грчки и арапски дела за природните науки, филозофијата и математиката, наместо да изучуваат текстови од културно значење. Ренесансните хуманисти не го одбивале христијанството; сосем спротивно, многу од најдобрите ренесансни дела се посветени на христијанството, а црквата има заштитено многу од ренесансната уметност. Сепак, дошло до суптилен пресврт поради начинот на кој интелектуалците и приоѓале на религијата, што се рефлектирало во многу културни полиња. Поради тоа, многу грчко-христијански дела, вклучувајќи го грчкиот Нов завет, биле донесени назад од Византија во Западна Европа, што ги ангажирало западните школари за првпат од доцната антика. Оваа нова ангажираност со грчко-христијанските дела, a особено враќањето на оригиналниот грчки од Новиот завет поткрепено од хуманистите [[Лоренцо Вала]] и [[Еразмо Ротердамски]], ќе помогне за проширување на патот за [[Протестантска реформација|протестантската реформација]].

Некои уметници како [[Мазачо]] тежнееле да ја прикажуваат човечката форма пореалистично, развивајќи техники со кои поприродно ја прикажувале [[перспектива]]та и светлото. [[Политичка филозофија|Политичките филозофи]], како добро познатиот [[Николо Макијавели]], се стремеле да го прикажат политичкиот живот каков што навистина бил, за да се разбере рационално. Критички придонес за италијанската ренесанса дал хуманистот [[Пико дела Мирандола]], со пишување на неговиот познат текст *De hominis dignitate* ([[Говор за достоинството на човекот]], 1486), кој е составен од низа тези за филозофијата, природната мисла, вербата и магијата одбранени од секој противник. Покрај учењето на класичниот латински и грчки јазик, ренесансните писатели во голема мера почнале да ги користат своите [[Мајчин јазик|народни јазици]]; комбинирано со воведувањето на печатарството, на многу луѓе им се овозможува достап до книги, особено Библијата.

Сè на сè, ренесансата може да се види како обид на интелектуалците да го учат и подобрат секуларното и световното, двете преку оживувањето на антиката и необичниот начин на размислување. Некои школари, како [[Родни Старк]], ја кочат ренесансата како заслуга на раните иновации на италијанските градови-држави во доцниот среден век, кои се придружени од подготвена влада, христијанството и раѓањето на капитализмот. Оваа анализа расправа дека, додека големите европски држави (Франција и Шпанија) биле апсолутистички монархии, останатите биле под директна контрола на црквата, независните држави-републики на Италија ги презеле начелата на капитализмот изведени на свештенските сталежи и започнале огромна комерцијална револуција која ја наследила и финансирала ренесансата.

== Потекло ==
=== Латински и грчки фрази на ренесансниот хуманизам ===
=== Општествени и политички структури на Италија ===
=== Црна Смрт ===
=== Културна состојба на Фиренца ===

== Особености ==
=== Хуманизам ===


На некој начин [[Ренесансен хуманизам|хуманизмот]] не бил филозофија, туку метод на учење. Како контраст на средновековната [[схоластика]], која се фокусира на решавање противречности помеѓу авторите, хуманистите проучуваат антички текстови во оригинална форма и ги оценуваат низ комбинација од образложување и емпириски доказ. Хуманистичкото образование било засновано на програма од 'Studia Humanitatis', учење за петте хуманистички полиња: [[поезија]], [[граматика]], [[историја]], [[етика]] и [[реторика]]. Иако повеќе историчари повеќепати се обиделе да го дефинираат хуманизмот попрецизно, повеќето се имаат одлучено со една „нецелосна дефиниција... движењето за повраќање, толкување и асимилирање на јазикот, книжевноста, учењето и вредностите на Стара Грција и Рим“. Над сè, хуманистите го нарекуваат „генијалноста на човекот&nbsp;... единствената и исклучителна способност на човечкиот ум.“

Хуманистичките школари го обликувале интелектуалниот пејзаж низ раниот модерен период. Политички филозофи како [[Николо Макијавели]] и [[Томас Мор]] (1478 – 1535) ги оживеале идеите на грчките и римските мислители и ги примениле во критики за современата влада. Придонесот на Макијавели, во погледот на [[Исаија Берлин]] е всушност судбоносен пробив во западната политичка мисла доделувајќи единствено образложување на политиката и вербата што веројатно го прави татко на општествените науки.

=== Уметност ===
=== Наука ===

=== Јужна Европа ===
=== Северна Европа ===

== Историографија ==

== Други ренесанси ==

== Поврзано ==

* [[Хуманизам]]
* [[Протестантска реформација]]
* [[Научна револуција]]
* [[Висока ренесанса]]
* [[Ренесансна уметност]]
* [[Ренесансна архитектура]]

== Извори ==
* [[Јакоб Буркхард|Burckhardt, Jacob]] (1878), *The Civilization of the Renaissance in Italy*, trans S.G.C Middlemore (republished in 1990 under ISBN 0-14-044534-X)
* [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=62406457 *The Cambridge Modern History. Vol 1: The Renaissance (1902)] 
* Ergang, Robert (1967), *The Renaissance*(ISBN 0-442-02319-7)
* Ferguson, Wallace K. (1962), ''Europe in Transition, 1300-1500''  (ISBN 0-04-940008-8)
* Haskins, Charles Homer (1972), *The Renaissance of the Twelfth Century* (ISBN 0-674-76075-1)
* Huizinga, Johan (1924), *The Waning of the Middle Ages* (republished in 1990 under ISBN 0-14-013702-5)
* Jensen, De Lamar (1992), *Renaissance Europe* (ISBN 0-395-88947-2)
* Lopez, Robert S. (1952), *Hard Times and Investment in Culture*
* Thorndike, Lynn (1943) *Renaissance or Prenaissance?*

## Надворешни врски
* Фиренца: Виртуелно патување низ градот на ренесансата  
* Идејата на ренесансата  
* Леонардо да Винчи, галерија на слики и скици  
* Ранонововековна култура - Он-лајн семинар  

## Наводи

Категорија:Ренесанса