Голем Брион

**Голем Брион** () — остров во хрватскиот дел од Јадранското Море. Се наоѓа покрај западниот брег на Истра во северниот Јадран и е најголемиот остров во архипелагот Бриони (исто така познати како Брионски Острови). Како и поголемиот дел од архипелагот, Голем Брион е дел од Националниот парк Бриони, основан во 1983 година.

## Географија
Островот се наоѓа на 2&nbsp;км западно од копнениот град Фажана, и се наоѓа на околу 6&nbsp;км оддалечен од градот Пула. Одделен е од копното со *Фажанскиот Канал*, кој е само 12 метри длабок, а геолошките докази сугерираат дека до пред околу 10.000 години целиот архипелаг бил поврзан со полуостровот Истра. Островот има површина од 5,72&nbsp;км², што го прави 41. најголем хрватски остров, а неговата крајбрежна линија е долга 23,41&nbsp;км долг.

## Историја
Како и повеќето острови на архипелагот Бриони, Голем Брион бил населен уште од праисторијата, а најраните траги од населби датираат од 3000 година.&nbsp;п.н.е., или рано бронзено време. Илирите живееле на островите од околу 1500 година&nbsp;п.н.е. до римското освојување во 177 година&nbsp;п.н.е.. Биле откриени остатоци од пет илирски утврдени ридски тврдини. Најважниот римски локалитет на островот е во заливот Вериге, каде што сè уште може да се видат урнатините на *[[вила рустика]]* од 1 век, луксузна летна резиденција. По падот на Римското Царство во 476 година, целата област потпаднала под контрола наОстроготите, а за време на Готската војна во 6 век, островите биле преземени од Византиското Царство. Во 1331 година, Венецијанската Република ја презела власта, а островот бил управуван од неколку венецијански аристократски семејства. Почнувајќи од почетокот на 14 век, редовните епидемии на чума и маларија го десеткувале локалното население, сè до 17 век кога архипелагот де факто бил ненаселен. Во 19 век, Австроунгарија започнала да ги утврдува островите со изградба на масивни бастиони и батерии, а две големи тврдини на Мали Брион и пет помали на Голем Брион биле изградени за одбрана на главната поморска база на монархијата во Пула.
[лево|мини|Споменик на [Роберт Кох и борбата против маларијата во Голем Брион]]
Во 1893 година, целиот архипелаг, вклучувајќи го и Голем Брион, бил купен од австрискиот индустријалец за челик Паул Купелвизер. Купелвизер започнал проект за трансформирање на островите во ексклузивно летно одморалиште и здравствен центар. Започнале градежни работи на шеталишта, базени, штали и спортски терени. Сепак, градежните напори биле загрозени од епидемиите на маларија што се случувале во текот на летните месеци, па дури и самиот Купелвизер се разболел од болеста. На почетокот на векот, Купелвизер го поканил познатиот лекар Роберт Кох, кој во тоа време проучувал различни форми на маларија, и третмани со употреба на кинин. Кох ја прифатил поканата и поминал две години, од 1900 до 1902 година, на островите Бриони. Според упатствата на Кох, сите езерца и мочуришта каде што живееле комарците што пренесувале маларија, биле рекултивирани, а пациентите биле третирани со кинин. Така, маларијата била искоренета до 1902 година, а Купелвизер подигнал споменик на Кох, кој сè уште стои во близина на црквата „Свети Герман“ од 15 век на Голем Брион.

Првите гости дошле на Голем Брион во 1896 година, но поголем број на туристи почнале да доаѓаат откако била искоренета маларијата, од 1903 година па наваму. Иако Купелвизер веќе имал набавено два брода за да ги поврзе островите со копното, бил потребен полуксузен брод за да ги смести богатите клиенти, па Купелвизер нарачал нов брод со дизел мотор, кој бил прв од ваков вид во светот на бродоградбата. Бродот наречен *Бриони III* обезбедувал поштенски и локални патнички услуги во  децениите што следеле, па дури и ги преживеал двете светски војни, и бил во употреба до 1960-ти години. До 1913 година била завршена изградбата на хотелски комплекс (со вкупен капацитет од 320 соби) и 10 вили. Бил изграден нов кеј, заедно со пошта и телефонска централа, околу 50&nbsp;км патишта и патеки, и голема плажа. Исто така, бил изграден и затворен базен со загреана морска вода, казино и разни спортски терени, вклучувајќи го и најголемото голф игралиште во Европа, со 18 дупки и патеки од 5.850&nbsp;метри. Одморалиштето станало популарно засолниште за европските елити, а вестите за пристигнувањата на значајни членови од аристократските, културните, научните и индустриските кругови од тоа време редовно биле објавувани во островските весници кои се печателе помеѓу 1910 и 1915 година.
десно|мини|Разгледница од почетокот на 20 век што го прикажува одморалиштето
Иако островите наскоро стекнале популарност како ексклузивно летно одморалиште, плановите на Купелвизер за понатамошен развој биле прекинати на почетокот на Првата светска војна, кога околу 2.600 австроунгарски војници биле стационирани на островите. Кога завршила војната во 1918 година, целата Истра, вклучувајќи ги и нејзините острови, паднала под италијански суверенитет, но архипелагот Бриони останал во сопственост на семејството Купелвизер. Поради зголемената и посилна туристичка конкуренција, претпријатието на Купелвизер банкротирало во 1936 година, а островите паднале под надлежност на италијанското Министерство за финансии. Набргу потоа бил воведен дневен хидроавионски превоз до Бриони, но потоа Втората светска војна нагло го завршила и овој нов период на просперитет. Архипелагот повторно бил претворен во поморско утврдување, и неколку пати бил под воздушни напади по Втората светска војна. При бомбардирањето на 25 април 1945 година, два хотела, многу куќи и голем дел од кејот биле или тешко оштетени или целосно уништени.

По Втората светска војна, островот бил претворен во луксузна летна резиденција на Јосип Броз Тито. Тито го користел островот од јуни 1947 до август 1979 година за угостителство на голем број министри за надворешни работи, достоинственици и шефови на држави. Од 1984 година, на островот е сместена постојана изложба насловена како *„Јосип Броз Тито на Бриони“*, каде што посетителите можат да видат галерија со слики што документираат познати посетители кои биле гости на островот. Изложбата вклучува слики од шефови на држави од 60 различни земји, од првата таква посета во 1954 година од страна на царот на Етиопија, Хајле Селасие I до последната, посетата на претседателот на Гвинеја-Бисао Луис Кабрал во 1979 година. Други значајни гости кои го посетиле островот во тој период се Гамал Абдел Насер, Џавахарлал Неру, Еленор Рузвелт, италијанската актерка Софија Лорен и романописецот Џејмс Џојс.

Во 1978 година, на северниот дел од островот бил создаден сафари парк, кој зафаќал површина од 9 хектари. Паркот се користи како дом на голем број егзотични животни, од кои повеќето му биле донесени на Тито како подароци од шефови на држави, што биле членови на Движењето на неврзаните. Тука спаѓаат антилопите нилгај (подарени од Џавахарлал Неру во 1959 година), антилопите блатен јарец (подарени од Замбија во 1962 година), сомалиските овци (подарени од Етиопија во 1959 година), зебу, зебрите, индиските слонови и ламите. Покрај тоа, елените аксис, елените лопатари и муфлоните биле донесени на островот кон почетокот на 20 век. Нивниот број се зголемил во следните децении и може да се видат како слободно шетаат низ островот.
десно|мини|Плажа Голем Брион
Во октомври 1983 година, целиот архипелаг бил претворен во законски заштитен национален парк. Од почетокот на 1990-ти години, вилите на островчињата Ганг, Галија и Мадона, западно од Голем Брион, се користат како летна резиденција на хрватските претседатели, и преку целата година го чува малиот армиски гарнизон стациониран на островите. Сепак, поради недостаток на владини инвестиции во постојната инфраструктура, и забраната за нова градба поради статусот на островот како национален парк и заштитен резерват, објектите на Голем Брион и архипелагот Бриони се во состојба на запуштеност до 2000-ти години.

Од 2009 година, постојат планови за надградба на постојните хотели на најмалку четири ѕвездички, како и за модернизација на застарениот канализациски систем и електричната мрежа. Планот, осмислен како дел од проектот *Бриони Ривијера*, вклучува развој на архипелагот Бриони како луксузен туристички центар со вкупен сместувачки капацитет од 800 кревети.

## Наводи

## Надворешни врски

* Brijuni.hr    Официјална веб-страница на Националниот парк Бриони
* Историја на архипелагот Бриони на croatianHistory.net
* Статија за искоренувањето на маларијата на Бриони објавена во Хрватскиот медицински журнал

Категорија:Истарски острови
Категорија:Острови во Јадранското Море
Категорија:Ненаселени острови во Хрватска
Категорија:Координати на Википодатоците