Јапонска книжевност

**Јапонска литература** —литература пишувана на територијата на јапонските острови. Во својот најран период таа е пишувана на кинески јазик, додека дури подоцна на јапонски.

Слично на јапонската историја, и јапонската литература се дели на неколку периоди, почнувајќи од најстариот, т.н. јамато период, па сè до денес.

## Период Јамато

Во овој период Јапонија ги стекнува основите на својата цивилизација. Под кинеското влијание од копното, од еден примитивен народ без писмо се развива високо културен народ. Се воведува кинеското писмо и Јапонците ја запознаваат постарата кинеска литература и древната кинеска култура. Друг важен фактор е будизмот, кој се шири од VI век и значајно влијае на неговите примитивни установи. Од овој литературен период се сочувани песни, најпрво усно пренесувани, а потоа собрани и објавени на кинески јазик во две историски хроники: *[[Коџики]]* и *[[Нихонги]]*; овие најстари песни имаат различен облик, а потекнуваат од 400-тата година и подоцна; песните се пократки (наречени танка) или подолги кои имаат одреден број на слогови. Во збирката *[[Мањошу]]* има сочувано околу 4.500 вакви песни и сите се одликуваат со непосредноста, свежината на изразот и вопростената обработка. Од прозните текстови останале обредните молитви наречени норито, посветени на шинтоистичките богови; содржат многу поетски елементи.

## Период Нара (710-794)

Од периодот Нара потекнуваат најстарите пишани хроники *Коџики* (*Хроника за старите нешта*) и *Нихонги* (*Хроника за Јапонија*). Првата хроника го опфаќа времето на создавањето на јапонската држава до крајот на владеењето на царицата Суико (628), а напишана е на говорен јапонски јазик од VIII век и со кинески букви. Втората е составена во 720 година, а го опишува настанувањето на јапонското царство сè до крајот на владеењето на царицата Џито (696).

Од овој период се и описите на јапонските покраини (*[[фудоки]]*). Силно се развива и песништвото и се одликува со стилско совршенство и чувственост. Нема римување во песните бидејќи се сменуваат стиховите од 5 и 7 слогови. Се разликуваат кратски песни (*танка*) од 31 слог и долги песни (*[[нагаута]]*) со различен број на слогови. Од поетите, познати се петмина, застапени во антологијата *Мањошу*: Какиномото но Хитомаро, Јамабе но Акахито, Јамануе но Окура, Отомо но Табити и Отомо но Јакамочи. Антологијата *Мањошу* е завршена на почетокот на IX век, а стиховите се главно од VII и VIII век.

## Период Хејан (794-1185)
[thumb|[Мурасаки Шикибу прикажана на карта од играта на збирка од сто песни - Хјакунинишу|300px]]
Периодот Хејан претставува класично златно време. Книжевните дела, главно поетски, се одликуваат со префинетост и голема чувственост за разлика од делата во претходниот период; естетските елементи се позабележливи, а техниката на литературното создавање е на многу повисок степен, додека симболизмот е силно нагласен. Се јавуваат и првите прозни дела на јапонски, од кои во околу 800-тата година настанала збирката на проза *[[Приказна за берачот на бамбус]]* (*Такетори моногатари*), која содржи чудесни раскази.

Бонзот Кобадаиши се смета дека го пронашол писмото кана изведено на основата на кинеските знаци. Околу 1000-тата година, нивото на литературата достига висок степен; значајни се делата *[[Исе моногатари]]*, *[[Тоса Ники]]*, *[[Сарашина Ники]]* и *[[Генџи моногатари]]*, врвен роман на класична Јапонија кој го составила Мурасаки Шикибу. Во иста лига се и есејите од таканаречената, Перница Книга, Макура но Сооши составени од писателката Сеи Шоонагон околу 1025&nbsp;г. Од поетските антологии, најпозната е *[[Кокиншу]]*, збирка на стари и нови песни, која ја составил Ки но Цурајуки, а содржи околу 1.100 песни. Во неа се застапени шест големи поети, т.н. рокасен: Хенџо, Аривара Нарихара, Буња но Јасухуе, бонзот Кисен, поетесата Оно но Комачи и Отоно ну Курокуши.

## Период Камакура (1185-1332)
  
Во овој период, под влијание на војните и создавањето на војничките касти, поезијата не е многу негувана. Стиховите танка и понатаму се омилени, а се составуваат антологии, како *[[Нов Кокиншу]]* (*Шин-Кокиншу*) во 1205 и *[[Хијакунин Ишу]]* (каде 100 поети пишувале една песна), составена околу 1235 година. Кај прозните дела преовладуваат историски текстови и воени раскази; *[[Хоген моногатари]]* и *[[Хеиџи моногатари]]* од крајот на XII век ги опишуваат граѓанските војни од 1157 и 1159. Од личните дневници, најпознати се *[[Изајоји ники]]* (дневник од шеснаесеттиот ден на месецот), од калуѓерката Абуцу; прочуен е и дневникот на почесната дама Бен. Во делото *[[Книга од колибата]]* (*Хоџоки*), напишано во 1212, писателот Камо Чомеји ги изнесува интимните мисли и чувства; тој ги напишал и *[[Приказни за четирите годишни времиња|Приказните за четирите годишни времиња]]* во кои го опишува животот на дворот во текот на една година, како и *[[Анонимни извадоци|Анонимните извадоци]]* во кои обработува поетски мотиви.

## Период Намбо Кучо и Муромачи (1332-1603)

Во овој период се истакнува поетот Кемко со песните во обликот танка. Во XVI век се јавува нов поетски облик: кратка песна од 17 слогови - хаикаи. Вакви песни пишувале Јамазаки и Аракида Моритаки. Од прозните дела најважни се историските списи; доста познато делото *[[Историја на големиот мир]]* (*Таихеки*), кое го опфаќа периодот од 1181 до 1368, време на граѓанските војни и немири. Се претпоставува дека го напишал Коџима. Друго големо историско дело е *[[Џиношотоки]]* (*Историја на законитиот ред на божествените цареви*) од Китабатаке Чикафуса (1293-1354). Ова дело се одликува со тоа што во него се наоѓаат првите елементи на филозофијата на историјата.

Од периодот Намбо Кучо, околу 1350, прочуено е делото *[[Цуре-Зуре-Гуса]]*, во кое бонзот Кенко забележал низа на анегдоти и свои рефлексии. Се појавува нов род во театарот: драмата "но" настанала во периодот Муромачи; се одликува со религиозен карактер и убав поетски стил; во неа постои хор, а глумците се маскирани. Драмата "но" трае кратско, па како меѓуигра се изведуваат шеговитите игри киоген. Драмата "но" настанала од светите игри на древните времиња..

## Период Едо или Токугава (1603-1608)

Литературата сè повеќе навлегува меѓу широките народни маси, а темите постануваат разновидни. Кинеското влијание сè уште се чувствува делумно, а писателите ја проучуваат конфуцијанистичката филозофија. Кон крајот на XVI век се истакнува Фуџивара Сенка со делото *[[Кана Сеири]]*, во кое ги изнесува основите на филозофијата на Конфуциј и Чу Сја. Во XVII век, Каибара Екикен го оставил класичното дело за воспитувањето на девојките *[[Големо училиште за жени]]*, а Араи Хакусеки својот *[[Семеен архив]]* и занимливата автобиографија. Муро Кујзо пишува филозофски разговори и делото *[[Гиџин року]]*, роман за 47 верни вазали кои извршиле харакири. На крајот на XVII век, влијателна е работата на писателите и научниците Ита Џинсои, Огу Сораји и Дајцаи Шунтој, претставниците на т.н. кагакуша школа, кои ја проучувале филозофијата на Конфуциј непосредно од текстовите.

## Школата Вагакуши

Многу заслужни за проучувањето на старите текстови се вагакушите, односно научници кои се посветиле на проучувањето и коментирањето на старите јапонски текстови.

## Значајни автори и дела

### Литература од нара-периодот
* Какимото не Хитомаро 
* Томо благослов ()

### Литература од периодот на Хејан

* Аривара и Нарихира (825&ndash;880)
* Оно но Комачи (&nbsp;– )
* Сугавара и Мичиген (845–903)
* Ки но Цурајуки (872–945)
* Лејди Ајсе (&nbsp;– )
* Минамото но Схитаго (911&ndash;983)
* Мајката на Мичицуна (&nbsp;– )
* Аказоме Емон (&nbsp;– )
* Сеи Шонагон (&nbsp;– )
* Мурасаки Шикибу (&nbsp;– )
* Изуми Шикибу (&nbsp;– ):
* Лејди Сарашина 
* Саиѓо Хоши (1118&ndash;1190)

### Литература од периодот Камакура-Муромачи
* *[[Приказната за Хајке]]* (околу 1212–1309)
*  ()
* Фуџивара но Теика (1162 и 1241)
* Јошида Кенко (–1352)

### Едо-периодска литература

* Мијамото Мусаши (–1645)
* Ихара Саикаку (1642–1693)
* Матсуо Башо (1644–1694)
* Чикаматсу Монцаемон (1653–1725)
* Јамамото Цунетомо (1659–1719)
* Yokoi Yayū (1702-1783)
* Фукуда Чијо-ни (1703–1775)
* Џошуа Бусон (1716-1784)
* Моторот Норинага (1730–1801)
* Сугита Генпаку (1733–1817)
* Уеда Акинари (1734–1809)
* Santō Kyōden (1761–1816)
* Кобајаши Иса (1763–1828)
* Џипенша Ику (1765–1831)
* Кјокутеи Бакин (1767-1848)
*  (патопис, 1834 година)
*  (Дело на Човечка географија, 1837 година)

### Литература од периодот Меиџи и Таишо

* Накане Брегот (1839–1913)
* Лафкадио Херн (1850–1904)
* Мори Огаи (1862–1922)
* Футабатеи Шимеи (1864–1909)
* Ито Сачио (1864–1913)
* Нацуме Сосеки (1867–1916)
* Кода Рохан (1867–1947)
* Масаока Шики (1867–1902)
* Озаки Којо (1868–1903)
* Допо Куникида (1871–1908)
* Ичијо Хигучи (1872–1896)
* Тосон Шимазаки (1872–1943)
* Кјока Изуми (1873–1939)
* Јонеџиро Ногучи (1875–1947)
* Такео Аришима (1878-1923)
* Акико Јосано (1878–1942)
* Кафу Нагаи (1879–1959)
* Наоја Шига (1883–1971)
* Такубоку Ишикава (1886–1912)
* Кан Кикучи (1888–1948)
* Ryūnosuke не ти дава (1892–1927)
Кенџи Мијазава (1896-1933)
Дењи Курошима (1898–1943)
* Мотоцикл Каџии (1901–1932)
* Хидео Огума (1901–1940)
* Такиџи Кобајаши (1903–1933)

### Модерна литература

* Кансуке Нака (1885–1965)
* Јаеко Ногами (1885–1985)
* Јуниор Танизаки (1886–1965)
* Хјакен Учида (1889–1971)
* Едогава Ранпо (1894–1965)
* Еиџи Јошикава (1892–1962)
* Мицухару Канеко (1895–1975)
* Јуја е таму (1897–1949)
* Шигеџи Цубои (1897–1975)
* Chio One (1897-1996)
* Масуџи Ибусе (1898–1993)
* Џун Ишикава (1899-1987)
* Јасунари Кавабата (1899–1972)
* Јурико Мијамото (1899–1951)
* Сакае Цубои (1899–1967)
* Фумико Хајаши (1903–1951)
* Тамики Хара (1905–1951)
* Tatsuzō Ishikawa (1905–1985)
* Фумико Енчи (1905–1986)
* Анго Сакагучи (1906–1955)
* Осаму Дазаи (1909–1948)
* Шохеи Ока (1909–1988)
* Орден Сакуносуке (1913-1947)
* Харуо Умезаки (1915–1965)
* Ајако Миура (1922–1999)
* Шушаку Ендо (1923–1996)
* Ритаро Шиба (1923–1996)
* Кобо Абе (1924–1993)
* Тојоко Јамасаки (1924–2013)
* Јукио Мишима (1925–1970)
* Осаму Тезука (1928–1989)
* Акијуки Носака (1930–2015)
* Савако Аријоши (1931–1984)
* Ајако Соно (р. 1931)
* Хисаши Инуе (1933–2010)
* Kenzaburō Ōe (1935–2023)
* Мичико Јамамото (р. 1936)
Кенџи Накагами (1946-1992)
* Харуки Мураками (р. 1949)
* Нацуо Кирино (р. 1951)
* Рју Мураками (р. 1952)
* Јоко Огава (р. 1962)
* Јошимото Техрлс (р. 1964)
* Миеко Каваками (р. 1976)
* Сајака Мурата (р. 1979)
* Нацуко Имамура (р. 1980)
* Акира Отан (р. 1981)
* Ао Омае (р. 1992)

## Библиографија
*Aston, William George. *[[s:A History of Japanese Literature|A History of Japanese Literature]]*, William Heinemann, 1899.
*Birnbaum, A., (ed.).* Monkey Brain Sushi: New Tastes in Japanese Fiction*. Kodansha International (JPN).
*Carol Fairbanks. *Japanese Women Fiction Writers*, Scarecrow Press, 2002. 
*Donald Keene
***Modern Japanese Literature*, Grove Press, 1956. 
***World Within Walls: Japanese Literature of The Pre-Modern Era 1600–1867*, Columbia University Press. 1976, reprinted 1999 
***Dawn to the West: Japanese Literature in the Modern Era, Poetry, Drama, Criticism*, Columbia University Press. 1984, reprinted 1998 
***Travellers of a Hundred Ages: The Japanese as Revealed Through 1,000 Years of Diaries*, Columbia University Press. 1989, reprinted 1999 
***Seeds in the Heart: Japanese Literature from the Earliest Times to the Late Sixteenth Century*, Columbia University Press. 1993, reprinted 1999 
*McCullough, Helen Craig, *Classical Japanese prose: an anthology*, Stanford, Calif. : Stanford University Press, 1990, 
*Miner, Earl Roy, Odagiri, Hiroko, and Morrell, Robert E., *The Princeton companion to classical Japanese literature*, Princeton, N.J. : Princeton University Press, 1985. 
*Okada, Sumie. *Japanese Writers and the West*, London: Palgrave Macmillan, 2003, 
* Ema Tsutomu, Taniyama Shigeru, Ino Kenji, 
## Понатамошно читање

* Aston, William George. *A history of Japanese literature*, NY, 1899 online
* Karatani, Kōjin. *Origins of modern Japanese literature*, Duke University Press, 1993.
* Katō, Shūichi. *A History of Japanese Literature: The first thousand years. Vol. 1.*, Tokyo; New York: Kodansha International, 1979.
* Keene, Donald. *Japanese literature: An introduction for Western readers*, 1953.
* Konishi, Jin'ichi. *A History of Japanese Literature, Volume 3: The High Middle Ages*, Princeton University Press, 2014.
* Shirna Haruo, Suzuki Tomi, Lurie, David (eds.), *The Cambridge History of Japanese Literature*, Cambridge, Cambridge University Press, 2016.

### Примарни извори
* Keene, Donald. *Anthology of Japanese Literature: From the Earliest Era to the Mid-Nineteenth Century*, Grove/Atlantic, Inc., 2007.

### Онлајн текстуални библиотеки
*Japanese Text Initiative, University of Virginia Library Electronic Text Center
*Premodern Japanese Texts and Translations , Michael Watson, Meiji Gakuin University

## Надворешни врски

*Japanese Literature Publishing Project, the Agency for Cultural Affairs of Japan
*Japanese Book News Website , the Japan Foundation
*Electronic texts of pre-modern Japanese literature by Satoko Shimazaki
*List of literary awards for fiction and nonfiction.

## Наводи