Хаплогрупа F-M89

**Хаплогрупата F**, позната и како **F-M89** и претходно како **хаплогрупа FT** — многу честа хаплогрупа на Y-хромозомот. Кладот и неговите поткладови сочинуваат над 90% од татковските лози надвор од Африка.

Огромното мнозинство на поединечни мажи со F-M89 спаѓаат во неговиот директен потомок **хаплогрупа** **GHIJK** (F1329/M3658/PF2622/YSC0001299). Покрај GHIJK, хаплогрупата F има уште три непосредни поткладови: **F1** (P91/P104), **F2** (M427/M428) и **F3** (M481). Овие три, со F* (M89*), ја сочинуваат парагрупата **F(xGHIJK)**. Тие првенствено се наоѓаат низ Јужна Азија, Југоисточна Азија и делови од Источна Азија.

Гранките на хаплогрупата GHIJK последователно се делат на два директни потомци: G (M201/PF2957) и HIJK (F929/M578/PF3494/S6397). HIJK за возврат се дели на H (L901/M2939) и IJK (F-L15). Потомците на хаплогрупата IJK ги вклучуваат кладовите I, J, K, и, на крајот, неколку главни хаплогрупи потекнуваат од хаплогрупата K, имено: хаплогрупите M, N, O, P, Q, R, S, L, и T.

## Потекло
Се проценува дека SNP M89 се појавил пред околу 38.700–55.700 години, а најверојатно потекнувал од Западна Азија или Југоисточна Азија. Исто така, од претходните истражувања било сугерирано дека F-M89 најверојатно за првпат се појавил во Арапскиот Полуостров, Левант или Северна Африка, пред околу 43.800–56.800 години. Исто така, се шпекулира дека можната местоположба на првото ширење на оваа лоза и порастот до распространетост се смета дека била на Индискиот Потконтинент, или некаде блиску до него, а повеќето од поткладовите и хаплогрупите се смета дека зрачеле нанадвор од Персискиот Залив. и/или соседните делови на Блискиот Исток и Југоисточна Азија.

Некои лоза изведени од хаплогрупата F-M89 се смета дека мигрирале назад во Африка од Западна Азија, за време на праисторијата. На пример, поткладовите на F-M89 биле откриени во древните примероци на ДНК од Судан, кои биле поврзани и со мероитски и со пост-мероитски http://khartoumspace.uofk.edu/handle/123456789/6376  погребувања.

## Распространетост
Огромното мнозинство живи поединци кои носат F-M89 припаѓаат на поткладовите на GHIJK. За споредба, случаите на парагрупата F(xG,H,I,J,K) - односно базалните F* (M89) или примарните поткладови F1 (P91; P104), F2 (M427; M428) и F3 ( M481) - се релативно ретки распространети низ светот.

### F(xG,H,I,J,K)
Недостатокот на прецизно тестирање со висока резолуција во минатото ја отежнува дискусијата за F*, F1, F2* и F3* одделно. ISOGG наведува дека F(xG,H,I,J,K) не е добро проучена, се јавува „ретко“ кај современите населенија и врвови во Јужна Азија, особено Шри Ланка. Исто така, се смета дека одамна е присутна во Југоисточна Азија. Сепак, можноста за погрешна идентификација се смета за релативно висока и некои случаи всушност може да припаѓаат на погрешно идентификувани поткладови на хаплогрупата GHIJK. Ова било, на пример, случајот со поткладот хаплогрупа H2 (P96), која првично била именувана како „F3“, т.е. - име кое оттогаш било преназначено на F-M481.

F(xF1, F2, F3) е забележан кај 10% од мажите во Шри Ланка, 5,2% од мажите низ Индија (вклучувајќи и до 10% од мажите во Јужна Индија), 5% во Пакистан, како и пониски нивоа меѓу Тамангите (Непал) и во Иран.

Било забележано дека мажите со потекло од Индонезија носат F(xG,H,I,J,K) – особено F-M89* – на релативно значајни нивоа. Било пријавено со стапки од 4-5% во Сулавеси и Лембата. Едно иследување, кое не проверувало сеопфатно за други поткладови на F-M89 (вклучувајќи некои поткладови на GHIJK), покажало дека индонезиските мажи со SNP P14/PF2704 (што е еквивалентно на M89), сочинуваат 1,8% од мажите во Западен Тимор, 1,5% од Флорес 5,4% од Лембата 2,3% од Сулавеси и 0,2% во Суматра. F1 (P91), F2 (M427) и F3 (M481; претходно F5) сите се многу ретки и практично ексклузивни за регионите/етничките малцинства во Шри Ланка, Индија, Непал, Јужна Кина, Тајланд, Бурма и Виетнам.

Во Средна Азија, примери на F(xG, H, I, J, K) биле пријавени кај поединци од Туркменистан и Узбекистан.

Кутанан и неговите соработници (2020) пронашле F*-M89 во 50,0% (8/16) од примерокот од Црвените Лаху, 47,1% (8/17) од примерокот на црниот Лаху и 6,7% (1/15) од примерокот од Лису во провинцијата Мае Хонг Сон во Тајланд. Сите овие членови на F*-M89 во северозападниот дел на Тајланд што зборуваат лолојски, било откриено дека се прилично тесно поврзани во татковската линија, при што TMRCA на нивната Y-ДНК се проценува дека е 584 години пред сегашноста. Сепак, гореспоменатите Y-хромозоми се само далечно поврзани со случаите на F*-M89 забележани во примероци од други населенија на Тајланд, вклучувајќи 5,6% (1/18) од примерокот на Пуаниц од Централен Тајланд, 11,8% (2/17 ) на примерок од Соа од североисточен Тајланд и 29% (2/7) од примерок од Саек од североисточен Тајланд. TMRCA на кластерот Лолоиш од Северен Тајланд и Y-ДНК на единката Пуан од Централен Тајланд се проценува дека е 12.675 години пред сегашноста. TMRCA на кластерот F*-M89 од североисточен Тајланд се проценува дека е 6.492 години пред сегашноста. TMRCA на сите овие поединци F*-M89 од Тајланд се проценува дека е 16.006 години пред сегашноста.

Исто така, постојат докази за западна палеолитска повратна преселба на F(xG,H,I,J,K) од Јужна Азија, во Иран, Арабија и североисточна Африка, како и поткладови на хаплогрупата К до Југоисточна Европа.

Неолитската преселба во Европа од Југозападна Азија, од првиот бран на земјоделци во Европа, била изнесена како извор на F и G2a пронајдени во остатоците од европскиот неолит, кои датираат од околу 4000 година п.н.е. Овие остатоци, според Херера и неговите соработници (2012) покажале „*поголема генетска сличност*“ со „*поединците од современиот Близок Исток*“ отколку со современите Европејци. F(xG,H,I,J,K) можеби биле пронајдени во остатоците од бронзеното време од Европа, имено поединците познати како *DEB 20* и *DEB 38*, кои живееле околу 7.000–7.210 БП, а биле пронајдени во Деренбург Меренстиг II во Германија.

Три помалку одредени случаи, кои не се тестирани за сите поткладови на GHIJK, биле пронајдени помеѓу неолитските остатоци во Европа. *I0411* (*Трок 4*), кој живеел 7.195-7.080 години пред сегашноста, бил пронајден во пештерата Елс Трокс, во близина на Бисаури (современа Шпанија) - додека хаплогрупите G, I1 (I-M450; I-S247) J, L1b2, Q1b1, Q1a2a, R1a1a1R ( -L449), R1b1a2b1a (R-M35) и T биле исклучени,  I2a1b1 и R1b1a2 биле пронајдени во други остатоци од истото место (*Troc 5* и *Troc 2*). Слично на тоа, три групи остатоци од Унгарија не биле тестирани за сите поткладови на GHIJK: *BAM 17*, *BAM 26* (и двете од Alsónyék Bátaszék, околу 7,850–7,675 години БП) и *TOLM 3* (7,030–7,23 п.с., пронајдени во Толна). (Поединец познат на научниците како „ Оазаnbsp;1“, кој живеел околу 37.800 години пред сегашноста во Источна Европа, првично бил класифициран како припадник или на парагрупата F(xGHIJK) или во рамките на К. Сепак, последователните истражувања откриле дека тој припаѓал на К2а* )

Некои случаи кои биле пријавени помеѓу современото население на Европејци, Индијанци и жители на Тихоокеанските острови може да се должат на преселба и мешање на F(xG, H, I, J, K), како резултат на контакт со Јужна и/или Југоисточна Азија, за време на раната современа ера (16-19 век). Таквите примери вклучуваат:

* ниски нивоа во Полинезија; 
* некои поединци меѓу домородните Американци Семиноли и Борука; 
* ретки случаи во Холандија; 
* два случаи во Португалија.

#### F* (M89*)
Базален F-M89* бил забележан кај 5,2% од мажите во Индија. Регионална анализа била обезбедена од Чарони и неговите соработници (2009): 10% во Јужна Индија; 8% во Централна Индија; околу 1,0% во Северна Индија и Западна Индија, како и 5% во Пакистан; 10% во Шри Ланка; 4% меѓу народот Таманг од Непал; 2% во Борнео и Јава; 4-5% во Сулавеси и Лембата во Југоисточна Азија.

Во Иран, било откриено дека 2,3% од мажите Бандари од провинцијата Хормозган носат базален F-M89.

Хаплогрупа F* е пронајдена само кај 11,67% од тестираните Кинези, во Хан и Ксиан (1/34).

Хаплогрупата F-M89 била забележана и во североисточна Африка меѓу две лица од христијанскиот период, кои биле ископани на Четвртата катаракта на Нил и на островот Меро. Остатоците од праисториската единка на пештерата Бачо-Киро F6-620 / AA7-738, од почетниот доцен палеолит, датирани помеѓу 45.930 и 42.580 радиојаглеродно датирани години пред сегашноста, ја носат и базалната лоза на хромозомот Y хаплогрупа F-M89.

#### F1 (P91)
Овој потклад бил дефиниран од SNP P91. Најчеста е во Шри Ланка.

#### F2 (M427)

F2 Y-хромозоми биле пријавени помеѓу малцинствата од пограничните области на Јужна Кина (Јунан и Гуејџоу), Тајланд, Бурма и Виетнам, имено Ји и Куконг или Лаху Ши („Жолта Лаху“), подгрупа на Лаху.

#### F3 (M481)
Новодефинираниот и редок потклад F3 (M481; претходно познат како F5) бил пронајден во Индија и Непал, меѓу народот Тару и во Андра Прадеш. F-M481 не треба да се меша со хаплогрупа H2 (L279, L281, L284, L285, L286, M282, P96), која претходно била погрешно класифицирана под F-M89, како „F3“.

### Хаплогрупа GHIJK
Базалните GHIJK никогаш не биле пронајдени, ниту кај живи мажи ниту кај древни остатоци.

Поткладовите - вклучително и некои големи хаплогрупи - се широко распространети во современите населенија на Кавказ, Блискиот Исток, Јужна Азија, Европа, Југоисточна Азија, Тихоокеанските острови и Индијанците.

## Филогенетика
Во филогенетиката на Y-хромозомот, поткладовите претставуваат гранки на хаплогрупите. Овие поткладови се дефинирани и со полиморфизми на единечни нуклеотиди (SNP) или уникатни полиморфизми на настани (UEPs).

### Филогенетски дрвја
Постојат неколку потврдени и предложени филогенетски дрвја достапни за хаплогрупата F-M89. Научно прифатениот е Конзорциумот на Y-хромозомот (YCC) кој бил објавен во Карафет 2008 година и последователно ажуриран. Нацрт-дрвото што покажува наука што се појавува е обезбедено од Томас Кран во Центарот за геномски истражувања во Хјустон, Тексас. Меѓународното здружение за генетска генеалогија (ISOGG) исто така обезбедува аматерско дрво.

### Нацрт дрвото на Центарот за геномски истражувања
Нацрт дрвото на Центарот за геномски истражувања за хаплогрупата F-M89 е како што следува. (Прикажани се само првите три нивоа на поткладови.)

* **F-M89** P14, M89, M213, P133, P134, P135, P136, P138, P139, P140, P141, P142, P145, P146, P148, P149, P151, P151, P136, P161, P15,, P187, P316, L132.1, L313, L498
** **F-P91** P91, P104
** *F-M427* M427, M428
** **F-P96** P96, M282, L279, L281, L284, L285, L286
*** **F-L280** L280
** **G-M201** M201, P257, L116, L154, L204, L240, L269, L402, L605, L769, L770, L836, L837, L1258, U2, U3, U6, U7, U12, U13, U11,
** **H-M69** M69, M370, PAGES00049
** **IJK** L15, L16

Ова е официјалното научно дрво направено од Конзорциумот на Y-хромозомот (YCC). Последното големо ажурирање било во 2008 година  Последователните ажурирања биле тримесечни и двегодишни. Тековната верзија е ревизија на ажурирањето од 2010 година.

* **CF**
** **F** (L132.1, M89/PF2746).
*** **F1** (P91, P104)
*** **F2** (M427, M428)
*** **F3** (M481)
*** **Макрохаплогрупа GHIJK** (F1329/M3658/PF2622/YSC0001299).

### Филогенетска историја
Пред 2002 година, во академската литература постоеле најмалку седум системи за именување на филогенетското дрво на Y-хромозомот. Ова довело до значителна конфузија. Во 2002 година, главните истражувачки групи се собрале и го образувале Y-хромозомот конзорциум (YCC). Тие објавиле заеднички труд кој создал единствено ново дрво кое сите се согласиле да го користат. Подоцна, група граѓански научници со интерес за популациската генетика и генетската генеалогија образувале работна група за да се создаде аматерско дрво со цел да биде пред сè навремено. Табелата подолу ги обединува сите овие дела на точката на знаменитото дрво на YCC од 2002 година. Ова му овозможува на истражувачот што прегледува постара објавена литература брзо да се движи помеѓу номенклатурите.

## Наводи

## Надворешни врски

* 
* 
* 

F-M89