Вивијанит

[алт=text|мини|Вивијанит од [Јужна Дакота, САД]]
[алт=text|мини|Вивијанит и [чилдернит од рудникот Сигло XX (рудник за калај во Боливија)]]
[алт=text|мини|Вивијанит од [Баварија (Германија)]]
[алт=text|мини|Вивијанит и [албит од Бразил]]

**Вивијанит** () — хидриран фосфатен минерал кој се наоѓа во голем број геолошки средини. Мали количини на манган Mn2+, магнезиум Mg2+ и калциум Ca2+ можат да го заменат железото Fe2+ во неговата структура. Чистиот вивијанит е безбоен, но минералот многу лесно оксидира, менувајќи ја бојата и обично се наоѓа како темно сини до темно синкавозелени призматични до сплескани кристали. Кристалите на вивијанитот често се наоѓаат во фосили, како што се оние на школките и полжавите, или се прикачени на фосилна коска. Вивијанитот може да се појави и на железни сандаци или на трупови на луѓе како резултат на хемиска реакција на распаѓачкото тело со железниот ограден простор. 

Минералот бил именуван од Абрахам Готлоб Вернер, „таткото на германската геологија“, во 1817 година, годината на неговата смрт, по Џон Хенри Вивијан (1785–1855), велшко-корнволски политичар, сопственик на рудник и минералог кој се наоѓал во Труро, Корнвол, Англија, или по Џефри Г. Вивијан, англиски минералог. Вивијанитот бил откриен во Вил Кинд, во Сент Агнес, Корнвол. 

## Вивијанската група
Минералите од групата вивијанит имаат општа формула A3(XO4)2·8H2O, каде што A е двовалентен метален катјон, а X е или фосфор или арсен, и тие се моноклински.  

Членови на групата се:

: Поврзано:
: – Бобиерит: Mg3(PO4)2·8H2O
: – Симплесит: Fe2+3(AsO4)2·8H2O
: – Метакотигит: Zn3(AsO4)2·8H2O
: – Метавивијанит: (Fe2+,Fe3+**'</sub>)(PO<sub>4</sub>)<sub>2</sub>(OH)<sub>**'·H2O.
: Забелешка: Метавивијанитот, во кој вивианитот лесно се преобразува, не е член на групата вивијанити бидејќи содржи тривалентни Fe3+ катјони.

## Структура
Кај чистиот вивијанит, крајниот член, целото железо е двовалентно, Fe2+, но постојат две различни места во структурата каде овие јони можат да ги заземат. На првото место, Fe2+ е опкружен со четири молекули на вода и два кислородни атоми, формирајќи октаедарска група. На второто место, Fe2+ е опкружен со два молекули на вода и четири кислородни атоми, повторно формирајќи октаедарска група. Кислородите се дел од фосфатните групи (PO43−), кои се тетраедарски. Структурата на вивијанитот има ланци од овие октаедри и тетраедри кои формираат листови нормални на оската на α-кристалот. Листовите се држат заедно со слаби врски, и тоа го објаснува совршениотрасцеп меѓу нив. 

Кристалите се моноклински, класа 2/m, просторна група C 2/m, со две формулни единици по единична ќелија (Z = 2). Приближните вредности на параметрите на единичната ќелија се:

: a = 10,1 Å, b = 13,4 Å, c = 4,7 Å и β = 104,3°,

со малку различни вредности дадени од различни извори:

: a = 10,086 Å, b = 13,441 Å, c = 4,703 Å, β = 104,27 °
: a = 10,06 Å, b = 13,41 Å, c = 4,696 Å, β = 104,3 ° 
: a = 10,034-10,086 Å, b= 13,434-13,441 Å, c= 4,687-4,714 Å, β = 102,65-104,27 ° 
: a = 10,024 (6) Å, b = 13,436 (3) Å, c = 4,693 (4) Å, β = 102,30 (5) ° 

## Изглед
Минералот може да се појави како кристали, или како маси или конкреции. Кристалите обично се призматични паралелни со c-оската на кристалот и сплескани нормално на b-оската. Еквантните кристали се поретки. Тие исто така може да се појават како ѕвездести групи или инкрустации со сечива или фиброзна структура. Непроменетите примероци се безбојни до многу бледо зелени, но оксидираат при изложеност на светлина (а можеби и in situ) до сина, потоа потемно зелена, кафеава, виолетова и виолетово црна боја. Линијата е бела, менувајќи се во темно сина или кафеава. Кристалите се проѕирни до проѕирни со стаклест сјај, бисерни на површината на расцепување или мат и земјени. 

## Оптички својства
Вивијанитот е дволомен (+) со показател на прекршување приближно:

: n α = 1,58, n β = 1,6, n γ = 1,6, но различни извори даваат донекаде различни вредности
: n α = 1,579, n β = 1,602, n γ = 1,637
: n α = 1,579-1,616, n β = 1,602-1,656, n γ = 1,629-1,675
: n α = 1,58-1,626, n β = 1,598-1,662, n γ = 1,627-1,699

Двојно прекршување: δ = 0,050–0,059  или 0,0470–0,0730

Показателите на прекршување се зголемуваат со зголемување на оксидацијата, двојното прекршување се намалува, а плеохроизмот на {010} станува посилен.

Аголот помеѓу оптичките оски, 2V, е измерен помеѓу 63° и 83,5°; може да се пресмета и од показателите на прекршување, давајќи вредност помеѓу 78° и 88°.   Дисперзијата на оптичките оски е слаба, со r2O2, и не е радиоактивен. 

## Геолошка поставеност
Вивијанитот е секундарен минерал кој се наоѓа во голем број геолошки средини: оксидациската зона на наоѓалиштата на метална руда, во гранитни пегматити кои содржат фосфатни минерали, во глини и глауконитни седименти и во поновите алувијални наоѓалишта кои го заменуваат органскиот материјал како што се тресет, лигнит, мочуришни железни руди и шумски почви (сите). Коските и забите закопани во тресетни мочуришта понекогаш се заменуваат со вивијанит. Некои автори велат дека е особено поврзан со госан, но ова го оспорува Петров. 

Поврзаните минерали вклучуваат метавивијанит, лудламит, пирит, сидерит и пиротит. Хидротермалните вени произведуваат најдобри кристални примероци со класична скапоцено зелена боја.

Типската местоположба е Вел Кин, Сент Агнес, округ Сент Агнес, Корнвол, Англија. 

## Фотооксидација
Оксидацијата на вивијанитот е внатрешен процес; ниту кислород ниту вода не влегува ниту излегува од минералот однадвор. Фотонот од видлива светлина исфрла протон од молекулата на водата, оставајќи јон на хидроксид ( OH−). За возврат, двовалентното железо Fe2+ губи електрон за да стане Fe3+, т.е. се оксидира и го балансира полнежот. Овој процес започнува кога видливата светлина паѓа врз вивијанитот и може да се случи во рок од неколку минути, драстично менувајќи ја бојата на минералот. На крајот, вивијанитот се менува во нов вид, метавивијанит Fe2+2Fe3+(PO4)2(OH)·7H2O, што обично се јавува како параморфи по вивијанитот. 

## Пигмент
Како пигмент, вивијанитот е познат како „син окер“ и се употребува уште од римско време, иако неговото користење во сликарството со масло било донекаде ограничено. Имал одредена употреба во ѕидните слики и полихромијата во средновековна Германија и Англија, како и во барокна и рококо Австрија и Германија. Најзначајно, спектроскопската анализа ја одредила неговата употреба во барокната уметност на холандското златно време, особено во делото на Алберт Кејп. Пронајден е во вермеровата  во сино-сивите делови од тепихот во преден план, и е истакнат во лисјата на рембрантовата *„Сузана“* (1636), ран претходник на неговата „Сузана и старешините“. Боите со вивијанит претставуваат некои проблеми за конзерваторите на уметнички дела поради неговата подложност на бланширање, што создава маглив изглед на делото, и понатамошна оксидација која создава жолто-кафеав метавивијанит, што може значително да ја промени нијансата и температурата на композицијата.

[мини|[Јоханес Вермер, *Сводничката*, 1656]]

## Локалитети

* Бразил. Рудник Цигана, Галилеја, Минас Жераис, со мусковит и пирит. Типично клинозни кристали од вивијанит до 11 см во пречник, со среден сјај, чадено-сина боја и добра проѕирност на матрица од остри сребрени мусковитни плочи, некои со друси од пирит микрокристали.
* Боливија: Лалагва, Потоси: Кристали до 10 см во рудникот Сиљо XX. Проѕирни кристали со зелена боја до 10 см од Сан Хозе/Сан Фирмин. Општо земено, вивијанитот се јавува како призматични кристали на матрица од ботриоиден гетит добиен со промена на пирит и марказит. Примероците пронајдени во 2000 година биле поврзани со чилендит, кронстедтит, пиротит, франкит и розов масивен сфалерит.
* Камерун: Најголемите кристали на вивијанит во светот (долги повеќе од еден метар) од кал.
* Канада: Во мочуришно железо кај Кот Сен Чарлс, Водреј-Суланж, Монтережи, Квебек 
* Германија: Во рудите на лимонит во Амберг-Ауербах и во пегматитите на Хагендорф, Баварија. 
* Јапонија: Во Нагасава, Ивама-мачи, Префектура Ибараки, вивијанит е пронајден по должината на пукнатините во карпите богати со графит, пирит и пиротит. Вивијанитот е тесно поврзан со пиритот и се јавува како многу тенки табеларни кристали, долги до 10 см.
* Косово. Рудници Трепча, Стари Трг. Дебели призматични кристали долги до 10 см и дебели 2 см, релативно стабилни. Темно зелена боја и проѕирна, најчесто се потпира на пиротит или пирит, а во некои случаи на кварц или карбонати. 
* Мексико: Во сино-зелени кристали со квалитет на скапоцен камен до 8 см во рудникот Сан Антонио, Санта Еулалија, Чивава 
* Русија: Во седиментни стратифицирани наоѓалишта на железна руда на Таманскиот Полуостров на Црно Море. 
* Словенија: Во рудникот Идрија, пронајдени се синкави кристали на вивијанит од 2 мм во пукнатини на лангобардиски песочник. 
* Шпанија: Во рудникот Брунита, Картагена, Мурсија, вивијанит е пронајден како темнозелени кристали, до 8&nbsp;cm 
* Украина: Во сливот на железна руда Керч на полуостровот Крим, тресети во Волинскиот регион и регионот Закарпатија. 
* САД: Во дијатомит во терцијарно езерско корито во близина на Бури, округот Шаста, Калифорнија.
* САД: Во зелениот песок во Мидлтаун, округот Њу Касл, Делавер.
* САД: Рудник Блекбирд, округот Лемхи, Ајдахо. Кристали во нијанси на розова, зелена, сивкасто сина, виолетова и виолетово црна, како и безбојни. Уникатната темно виолетова боја на некои примероци од рудникот е карактеристична за локалитетот. Некои единечни кристали имаат и виолетови и зелени зони. Кристалите на вивијанит од рудникот обично се издолжени и во облик на сечила. Тие се јавуваат како единечни и групи на темно изменет шкрилец и на бел кварц. Поврзаните минерали вклучуваат лудламит, кварц и сидерит. 
* САД: Изобилно во пегматитите на Њури, Мејн. 
* Нов Зеланд: Мали количини на вивијанит се присутни во седиментите на езерото Кохангапирипири.

## На Марс
Во труд објавен во *[[Nature (списание)|Nature]]* од 10 септември 2025 година се наведува „веројатното“ откривање на вивијанит и грејгит во кратерот Језеро на Марс, од страна на роверот *Персеверанс*. Се смета за потенцијален био-потпис на биота која оксидира железо.

## Наводи

## Надворешни врски
* Вивијанит како пигмент во ColourLex

Категорија:Моноклински минерали
Категорија:Фосфатни минерали
Категорија:Статии со извори на јапонски (ja)