Тонгански јазик

**Тонганскиот јазик** (*lea faka-Tonga*) е океански јазик, дел од подгрупата на полинезиски јазици, кои пак се дел од јазичното семејство на австронезиски јазици. Јазикот е службен и национален јазик во Тонга, островска држава во Океанија. Јазикот го зборуваат над 120.000 луѓе, од кои над 90.000 живеат во Тонга. Тонганскиот јазик е сроден до ниуеанскиот јазик, со кој ја сочинуваат подгрупата на тонгански јазици. Зборовниот редослед во тонганскиот јазик прирок-подмет-предмет.

## Сродни јазици
Тонганскиот јазик е еден од многуте јазици од полинезиската подгрупа на јазици од австронезиската јазична фамилија. Во таа грпа на јазици спаѓаат и хавајски јазик, маорски јазик, самоански јазик, тахитски јазик. Заедно со ниуеанскиот јазик, тонганскиот јазик ја формира групата на тонгански јазици, што е воедно подгрупа на полинезиската група на јазици.

Споредувајќи го тонганскиот јазик со другите полинезиски јазици, можно е да се реконструира зборовниот фонд на  праполинезискиот јазик.

Тонганскиот јазик е малку необичен за останатите полинезиски јазици поради својот *дефинитивен акцент*. Како и сите полинезиски јазици, тонганскиот го прифатил фонолошкиот систем на праполинезискиот јазик.

# Тонганскиот јазик го зачувал праполинезискиот глас *h, но се споил со оригиналниот *s како  (гласот  што го има во тонгоанскиот јазик доаѓа од гласот *t пред висока самогласка). Повеќето полинезиски јазици го изгубиле праполинезискиот глас  но се задржал во тонгоанскиот јазик, како и во рапа јазикот. 
# Во праполинезискиот јазик гласовите *r и *l биле посебни фонеми, но денес во скоро сите источни полинезиски јазици тие се споиле во еден глас па така имаат глас /r/, а додека во западните се спиле во /l/.  Оваа поделба не важи за тонгоанскиот јазик бидејќи го зачувал гласот /l/ а го изгубил гласот /r/.

## Правопис

### Писмо

Во старата т.н. мисионерска азбука, самогласките биле прво ставани па потоа следувале согласките. Тоа било така сѐ до Привискиот советот и со одлуката на советот во 1943 за правописот на тонгоанскиот јазик. Како и да, се користи стандардниот распоред на латинските букви па така имаме:

:

### Правописни одлики
Правописот на тонганскиот јазик е фонетски, исто како во македонскиот јазик.

Едно од правилата на тонганскиот јазик е дека две согласки не може да стојат една до друга, мора да има самогласка меѓу нив. Од другата страна пак дозволено е да се има повеќе самогласки една до друга во еден збор. Исто така, важно е да се напомене дека ниту еден тонгански збор не може да завршува на согласка.

Акцентот во тонганскиот јазик најчесто паѓа на претпоследниот слог од зборот. Сепак има исклучок од ова правило. Првиот исклучок е ако има долга самогласка, тогаш акцентот паѓа на таа самогласка. Вториот исклучок е ако зборот пред него има определен член 'e' или 'he', тогаш акцентот е на последниот слог.

## Регистри
Во јазикот има три регистри кои се состојат од:
* обични зборови (нормалниот јазик)
* учтиви зборови
* зборови за почит (јазикот на поглавиците)
* кралски зборови
* потценувачки зборови
На пример, фразата "Дојди и јади!" се преведува како:
* обично: *hau 'o kai* (дојди и јади!); пријатели, фамилија и сл.
* учтиво: *meatokoni* (храна или попрецизно: *mea-tokoni*: хранливо нешто); Во сериозни книги или во формални ситуации
* со почит: *mea mai pea ilo* (дојди и јади!); Кон благородници
* кралски: *hāele mai pea taumafa* (дојди и јади!); Се користи кон кралот или Господ.
* потценувачко: *mama* (јади!); Обично за потценување како обраќање кон свињи.

## Граматика

### Член
Во повеќето од јазиците во светот постојат само два члена:
* неопределен член,
* определен член.

Феноменот на дефинитивен акцент му дозволува на тонгоанскиот јазик да има три нивоа на членови:

* неопределениот член **ha**. Пример: ko ha pālangi ('бел човек', или било кој човек надвор од тонга.)
* полуопределениот член **(h)e**. Пример: ko e pālangi ('белиот човек'  во смисла дека човекот не припаѓа на друга раса туку како подгрупа на таа раса (ако има))
* определен член **(h)e** со сменет ултимативен акцент. Пример: ko e pālangí ('белиот човек').

### Заменки
Тонганскиот јазик разликува три граматички броеви: еднина, множина и двоина. Тие се појавуваат во трите колони подолу. Јазикот исто така разликува четири лица: прво лице (лексклузивно), прво лице (инклузивно), второ лице и трето лице и тие се во четирите главни редови во табелата подолу.

Ова дава 12 главни групи. Во секоја група заменката може да биде во функција како подмет (црвено) или прирок (зелено). Тоа е разликата за разлика од другите полинезиски јазици каде се наведува како *а-присвојност* и *о-присвојност*.

#### Лични заменки
Основните заменки се главните лични заменки кои во тонганскиот јазик можат да бидат пред глаголот (светла боја) или после (темна боја). Првите се нормалните подметни заменки.

:
* сите заменки што одат пред глаголот со еден слог се енклитички кои немаат акцент, туку го ставаат на самогласката пред него. Пример: *ʻoku naú* наспроти *ʻokú na* (not: *ʻoku ná*).
* Прво лице еднина, *Јас* користи **u** после *kuo*, *te*, *ne*, и исто така *ka* (станува *kau*), *pea*, *mo* и *ʻo*; но користи **ou** после *ʻoku*; и користи **ku** после *naʻa*.
* Прво лице инклузивно (Јас и ти) е некако слично. Значењето на *te* и *kita* може често да се замени со *еден*. Пример:
* Naʻa **ku** fehuʻi: Јас прашав
* Naʻe fehuʻi (ʻe) **au**: Јас(!) прашав (нагласено)
* ʻOku **ou** fehuʻi **au**: Јас се запрашав
* Te **u** fehuʻi kia te **koe**: Јас ќе те прашам
* Te **ke** tali kia te **au**: Ти ќе ми одговориш.
* Kapau te **te** fehuʻi: Ако некој праша.
* **Tau** ō ki he hulohula?: Дали сите одиме на балот?
* Sinitalela, **mau** ō ki he hulohula: Пепелашка, ние одиме на бал.

Друг архаичен аспект на јазикот е ретензијата на заменките што одат пред глаголот. Тие се користат помалку во самоански јазик, исчезнал во другите полинезиски јазици.

#### Присвојни заменки

Присвојнизаменки
определениили не
вид
еднинадвоинамножина

  подметно
  прирошки
  подметно
  прилошки
  подметно
  прилошки
1 лице(ексклузивно)(мое, наше)
 определено
 обично
 *he*ʻeku
 hoku
 *he*ʻema
 homa
 *heʻ*emau
 homau

  неопределено
  haʻaku
  haku
  haʻama
  hama
  haʻamau
  hamau

  определено
  емоционално
  siʻeku
  siʻoku
  siʻema
  siʻoma
  siʻemau
  siʻomau

  неопределено
  siʻaku
  siʻaku
  siʻama
  siʻama
  siʻamau
  siʻamau 

  емпатично
  haʻaku
  hoʻoku
  haʻamaua
  hoʻomaua
  haʻamautolu
  hoʻomautolu
1 лице(инклузивно)(мое, наше)
  определено
  обично
  *he*ʻete   
  hoto
  *he*ʻeta
  hota
  *he*ʻetau
  hotau

  неопределени
  haʻate
  hato
  haʻata
  hata
  haʻatau
  hatau

  определено
  емоционално
  siʻete
  siʻoto
  siʻeta 
  siʻota
  siʻetau
  siʻotau

  неопределено
  siʻate
  siʻato
  siʻata
  siʻata
  siʻatau
  siʻatau 

  емпатично
  haʻata
  hoʻota
  haʻataua
  hoʻotaua
  haʻatautolu
  hoʻotautolu

2 лице(твој)
 определено
 обично
 hoʻo
 ho
 hoʻomo
 homo
 hoʻomou
 homou

 неопределено
 haʻo
 hao
 haʻamo
 hamo
 haʻamou
 hamou

 определено
 емоционално
 siʻo
 siʻo
 siʻomo
 siʻomo
 siʻomou
 siʻomou

 неопределено
 siʻao
 siʻao
 siʻamo
 siʻamo
 siʻamou
 siʻamou

 емпатично
 haʻau
 hoʻou
 haʻamoua
 hoʻomoua
 haʻamoutolu
 hoʻomoutolu
3 лице (негово, нејзино, негово, нивно)
 определено
 обично
 *he*ʻene   
 hono
 *he*ʻena
 hona
 *he*ʻenau
 honau

 неопределено
 haʻane
 hano
 haʻana
 hana
 haʻanau
 hanau

 определено
 емоционално
 siʻene
 siʻono
 siʻena 
 siʻona
 siʻenau
 siʻonau

 неопределено
 siʻane
 siʻano
 siʻana
 siʻana
 siʻanau
 siʻanau 

 емпатично
 haʻana
 hoʻona
 haʻanaua
 hoʻonaua
 haʻanautolu
 hoʻonautolu


#### Останати заменки


Другизаменки
вид
еднинадвоинамножина

 подметно
 прилошки
 подметно
 прилошки
 подметно
 прилошки
1 лице(ексклузивно)(мое, наше)
 именска придавка
 *ʻa*ʻaku
 *ʻo*ʻoku
 ʻamaua
 ʻomaua
 ʻamautolu
 ʻomautolu


 именски прилог
 maʻaku
 moʻoku
 maʻamaua
 moʻomaua
 maʻamautolu
 moʻomautolu


 прилошка присвојност
 maʻaku
 moʻoku
 maʻama
 moʻoma
 maʻamau
 moʻomau

1 лице(инклузивно)(мое, наше)
 именска придавка
 *ʻa*ʻata
 *ʻo*ʻota
 ʻataua
 ʻotaua
 ʻatautolu
 ʻotautolu


 именска прилог
 maʻata
 moʻota
 maʻataua
 moʻotaua
 maʻatautolu
 moʻotautolu


 прилошка присвојност
 maʻate
 moʻoto
 maʻata
 moʻota
 maʻatau
 moʻotau


2 лице(твој)
 именкса придавка
 *ʻa*ʻau
 *ʻo*ʻou
 ʻamoua
 ʻomoua
 ʻamoutolu
 ʻomoutolu


 именски прилог
 maʻau
 moʻou
 maʻamoua
 moʻomoua
 maʻamoutolu
 moʻomoutolu


 прилошка присвојност
 maʻo
 moʻo
 maʻamo
 moʻomo
 maʻamou
 moʻomou

3 лице(негово, нејзино, негово, нивно)
 именска придавка
 *ʻa*ʻana
 *ʻo*ʻona
 ʻanaua
 ʻonaua
 ʻanautolu
 ʻonautolu


 именски прилог
 maʻana
 moʻona
 maʻanaua
 moʻonaua
 maʻanautolu
 moʻonautolu


 прилошка присвојност
 maʻane
 moʻono
 maʻana
 moʻona
 maʻanau
 moʻonau



### Броеви
* noa, taha, ua, tolu, fā, nima, ono, fitu, valu, hiva (0 … 9)
* hongofulu, taha-noa (10), uongofulu, uofulu, ua-noa (20), tolungofulu, tolu-noa (30), …  
* hongofulu ma taha, taha-taha (11), uongofulu ma fā, ua-fā (24), …; исклучоци: uo-ua (22), nime-nima (55), hive-hiva (99) 
* teau (100), teau taha (101), … teau hongofulu (110), teau-ua-noa (120), uongeau (200), tolungeau (300), … Но за покомплексни броеви: taha-taha-taha (111), … uo-uo-ua (222), fā-valu-ua (482), …
* afe, taha-afe (1000), ua-afe (2000), …
* mano (10000)
* kilu (100000)
* miliona (1000000)
ʻOku fiha ia? (колку тоа кошта)?) Paʻanga ʻe ua-nima-noa (T$ 2.50)

Покрај ова има и традиционално броење за риби, кокоси и сл.

## Книжевност
Тонганскиот е јазик што има поголема традиција како орален отколку пишан јазик. На тонгански се преведени Библијата, Книгата од Мормор и уште неколку позначајни книги. Во Тонга се издаваат неколку месечни и седмични весници и списанија на тонгански.

## Примери

Зборот „табу“ е од тонганско потекло, кој навлегол во македонскиот јазик преку англискиот. Во англискиот јазик зборот навлегол кога Џејмс Кук ја посетил Тонга. Зборот на тонгански е *tapu*, на фиџиски е *tabu*, на мароски *tabu* итн. Во превод зборот значи „забрането“ Првата употреба во англискиот јазик датира од 1777 година.

Некои основни зборови и фрази на тонгански:

* Mālō e lelei - здраво (разговорно)
* Mālō ‘etau lava. - здраво (формално)
* Fēfē hake? - Како си?
* Sai pē, mālō. - Добро, благодарам.
* ‘Alu ā. - довидување (ако некој заминува од местото каде си ти)
* Nofo ā. - довидување (ако ти заминуваш од местото каде е соговорникот)
* ‘Io - да
* ‘ikai - не
* mālō - благодарам
* fakamolemole - извини

## Наводи

## Литература
*Вовед за тонганскиот јазик, Peace Corps Tonga, на англиски јазик.
*C.M. Churchward, *Tongan grammar*. ISBN 0-908717-05-9
*C.M. Churchward, *Tongan dictionary*

## Поврзано

* Тонганци
* Тонга
* Тонгански јазици
* Тонганска азбука

## Надворешни врски
* Planet Tonga 
* Ethnologue за тонганскиот јазик
* Omniglot за тонганскиот јазик, писмо и изговот
* Тонгански-англиски речник 
* Тонгански за почетници 

*