Орден на Белиот Орел

мини|Орден на Белиот Орел
**Орден на Белиот Орел** е најстарото и највисокото државно одликување на Република Полска доделувано за истакнати граѓански и воени заслуги во корист на Република Полска, во мир или за време на војна. Орденот не е поделен на степени. Се доделува на најистакнатите Полјаци и највисоко рангирани претставници на странски земји.

Орденот на Белиот Орел се носи на сина лента префрлена преку левото рамо на десната страна. Ѕвездата на Орденот на Белиот Орел, се носи на левата страна на градите.
мини|Ѕвезда на Орденот на Белиот Орел

## Историја

### Период 1705–1795 година
Орденот на Белиот Орел бил воведен од кралот Август II на 1 ноември 1705 година во замокот во Тикоцин на реката Нарев. За време на Првата Полска Република, доделуван бил главно на магнати кои го поддржувале кралот за време на слободните избори. Во времето на Август III, орденот изгубил дел од својот углед бидејќи министерот Хенрик Брул масовно го раздавал. За време на владеењето на Станислав Август Поњатовски, Орденот бил доделуван по наредба на царицата Катерина II. Доделувањето престанало поради Третата поделба на Полска.мини| Август II Силниот, старешина на Орденот на Белиот Орел во периодот 1705-1733 година, со Големата лента и ѕвезда на Орденот на Белиот Орел
[мини| [Станислав Август Поњатовски, старешина на Орденот на Белиот Орел во периодот 1764–1795 година, ѕвезда на Орденот на Белиот Орел на левата страна на градите]]

### Период  1807–1917 година
Повторно е воведен во 1807 година како највисоко одликување на Војводството Варшава, а подоцна и на Конгресното Кралство Полска. По падот на Ноемвриското востание во 1831 година, заедно со Орденот на Свети Станислав и Воениот Орден, биле укинати по наредба на царот. На негово место бил воведен Царскиот и Кралскиот Орден на Белиот Орел. Овој орден го доделувале руските цареви во периодот 1831–1917 година (до Февруарската револуција и падот на царот во март 1917 година). Воведувањето на одликувањето на Руската империја, преземајќи елементи Кралството на Полска, било репресија по Ноемвриското востание, кога, спротивно на Виенскиот договор, царот го признал Кралството Полска како освоена територија, а не посебна држава, поврзана со личен сојуз со Русија. Поради оваа причина, орденот во овој период не се смета како продолжение на полскиот орден на витештвото.[мини| Крал на Полска [Александар I (Русија)|Александар I (1815–1825) во полска генералска униформа со Ѕвездата на орденот]]

### Период 1921–1939 година
На 4 февруари 1921 година бил обновен, од страна на парламентот на Република Полска, како највисоко државно одликување. Тогаш добил нов изглед и поинакво мото: За татковината и нацијата. Претседателот на Република Полска, со регулатива од 23 октомври 1924 година, го утврдил статутот на Орденот на Белиот Орел. Во меѓувоениот период, одликувани биле 24 полски државјани и 88 странски државјани (вклучувајќи 33 монарси и претседатели, 10 премиери, 12 членови на владејачки семејства, 15 министри).мини| Јозеф Пилсудски, старешина на Орденот на Белиот Орел во периодот 1921-1922 година. На фотографијата е прикажан со неговите ќерки во 1923 година, орденот е видлив на градите на Маршалот.
мини| Претседателот Станислав Војчеховски, старешина на Орденот на Белиот Орел во периодот 1922-1926 година, со орден.

### Период 1939–1990 година
Од избувнувањето на Втората светска војна, орденот се доделувал ретко и само од страна на Полската Влада во прогон. Освен претседателите на Република Полска, кои по службена должност го добиваат, со орден биле одликувани и 6 Полјаци, меѓу кои: Тадеуш Томашевски, Евстахи Сапиеха и Михал Токаржевски-Карасшевич и 4 странци, меѓу кои кардиналот Карло Киарло. Во уредбата на Полскиот комитет за национално ослободување од 22 декември 1944 година за *Ордени, одликувања и медали,* се наведува Орденот на Белиот Орел, како едно од државните одликувања на Президиумот на Националниот совет за национално сеќавање, но тој не бил никогаш доделен (иако во еден момент се разгледувала можност на негово доделување на водачот на СССР, Јосиф Сталин). 

Подоцна оваа уредба  била укината од страна на Полската Народна Република според *Законот Ордени и одликувања* од 17 февруари 1960 година, кој во согласност со нејзиниот чл. 29 ги укинува претходните одредби, вклучувајќи го и Законот од 4 февруари 1921 година за воведување на Орден на Белиот Орел. Како највисокото државно одликување бил заменет со Орденот на градители на Народна Полска, основан во 1949 година.мини| Орденот на Белиот Орел презентиран во палатата Белведер на погребот на претседателот Ришард Качоровски, последниот старешина на орденот во прогон, 17 април 2010 година

### Од 1992 година
На 23 декември 1992 година Орденот на Белиот Орел повторно бил обновен со *Законот за ордени и одликувања* од 16 октомври 1992 година  (Сл. весник бр. 90, точка 450, изменет). Дизајнот на актуелниот изглед на орденот е дело на Едвард Горол. 

Орденот во моментов го доделува претседателот на Република Полска.

Првите личности кои го добиле одлукувањето, по неговото враќањето во 1992 година, од претседателот Лех Валенса во 1993 година, биле: папата Јован Павле II (орденот му бил врацен за време на неговиот аџилак во Полска на 22 мај 1995 година) и шведскиот крал Карл Густаф XVI.

На 20 мај 2008 година, гимназијата бр. 28 во Вроцлав била одликувана со Витешки Орден на Белиот Орел.

На 12 септември 2018 година, претседателот Анджеј Дуда на свеченото отварање на салата на Орденот на Белиот Орел во Претседателската палата во Варшава ги објавил имињата на 25 лица кои постхумно биле одликувани со Орденот на Белиот Орел.мини| Проф. Збигњев Релига одликуван со Ѕвезда на Орденот на Белиот Орел, 18 декември 2008 година
[мини| Адам Михник, Александар Хол и Јан Кшиштоф Биелецки одликувани со Ѕвезда на Орденот на Белиот Орел од претседателот [Бронислав Коморовски, 10 ноември 2010 година]]

## Опис на изгледот на орденот
Првично имал форма на овален црвен медал со светло сина лента и мото *Pro Fide, Rege et Lege* (латински: За верата, кралот и законот). Полскиот крал имал привилегија да носи одликување на орденот, кој бил крст обложен со скапоцени камења, прикачен на ланец на Орденот на Белиот Орел. Монарсите од династијата Ветин, Август II Силниот и неговиот син Август III Саксон, исто така имаале и цел сет на одликувања наречени *Орденова униформа*. Во 1709 година, орденот за сите витези, добил форма на малтешки крст. До 1713 година се носел околу вратот со дополнителна ѕвезда.

Ланецот на Орденот на Белиот Орел кој датира од владеењето на кралот Станислав Август Поњатовски и орденовиот меч како накит на Република Полска се чуваат во капелата на Кралскиот замок во Варшава.

### 1921 - 1990 година
По обновата на орденот во 1921 година, неговото мото е сменето во „*За татковината и нардот“*. Новиот изглед на орденот се состои од златен малтешки крст со бели рабови и златни зраци меѓу краците и бел емајлиран и крунисан орел со раширени крилја и главата свртена надесно (хералдички) поставен во центарот на крстот. Орденот е прикачен на мазна, светло сина лента и се префрла преку левото рамо до десната страна.

Ѕвездата пак е осумкратна со прави краци. На неа има златен малтешки крст со црвен емајл и бели рабови, како и златни зраци меѓу краците. Новото мото е испишано на краците на крстот. Монограмот РП (Република Полска) е поставен на бел емајлиран централен диск, опкружен со зелена емајлирана претстава на ловоров венец.

### Од 1992 година
Современиот изглед на Орденот на Белиот Орел е позлатен рамнокрак малтешки крст, со димензии 70 × 70 мм. Краците на крстот се покриени со црвен емајл со бели рабови во позлатена рамка. Меѓу краците на крстот се поставени позлатени зраци. Во центарот на крстот има бел емајлиран орел определен во Законот од 1 август 1919 година за *Амблемите и боите на Република Полска,* со позлатена круна, клун и канџи. На задната страна, краците на крстот се позлатени со бела емајлирана рамка и испакнат натпис: ЗА ТАТКОВИНАТА И НАРОДОТ. Во центарот на крстот, на тркалезен штит со бел емајл, опкружен со позлатени дабови листови покриени со зелен емајл, има позлатен монограм: РП. Крстот се пркачува на голема сина лента широка 100 мм и се префрла преку левото рамо до десната страна.

Ѕвездата на орденот е исто така позлатена со дијаметар од 80мм и осум зраци. На средината има позлатен крст со димензии 50 × 50мм, но без орел и без топчиња на аглите на краците. Меѓу краците на крстот има златни зраци, а на краците на крстот има позлатен натпис: ЗА ТАТКОВИНАТА И НАРОДОТ. Во центарот на крстот на кружен штит со бел емајл, опкружен со позлатени дабови листови покриени со зелен емајл, има позлатен монограм РП (Република Полска).

### Крст на орденот

Податотека:Cross_of_the_Order_of_White_Eagle_(XVIII_century).PNG|врска=Plik:Cross_of_the_Order_of_White_Eagle_(XVIII_century).PNG|алт=Krzyż Orderu Orła Białego (według wzoru z 1713 r.)| Крст од Орденот на Белиот Орел (според моделот од 1713 година)
Податотека:Cross_of_the_Royal_Brillantgarnitur_of_the_Order_of_White_Eagle_of_Augustus_II_the_Strong.jpg|врска=Plik:Cross_of_the_Royal_Brillantgarnitur_of_the_Order_of_White_Eagle_of_Augustus_II_the_Strong.jpg|алт=Krzyż Orderu Orła Białego z garnituru diamentowego Augusta II Mocnego| Крст од Орденот на Белиот Орел од дијамантското одело на Август II Силниот
Податотека:Cross_of_the_Royal_Rubingarnitur_of_the_Order_of_White_Eagle_of_Augustus_II_the_Strong.jpg|врска=Plik:Cross_of_the_Royal_Rubingarnitur_of_the_Order_of_White_Eagle_of_Augustus_II_the_Strong.jpg|алт=Krzyż Orderu Orła Białego z garnituru rubinowego Augusta II Mocnego| Крст од Орденот на Белиот Орел од рубин оделото на Август II Силниот
Податотека:Pillnitz_mpazdziora.JPG|врска=Plik:Pillnitz_mpazdziora.JPG|алт=Wizerunek Orderu Orła Białego na kolumnie zamku w Pillnitz| Слика на Орденот на Белиот Орел на столб во замокот Пилниц
Податотека:Cross_of_Order_of_the_White_Eagle_from_1780.PNG|врска=Plik:Cross_of_Order_of_the_White_Eagle_from_1780.PNG|алт=Order Orła Białego z 1780| Орденот на Белиот Орел од 1780 година
Податотека:Gross_with_Cordon_Bleu_of_Order_of_the_White_Eagle.png|врска=Plik:Gross_with_Cordon_Bleu_of_Order_of_the_White_Eagle.png|алт=Krzyż i Wielka Wstęga Orderu prezydenta RP na obczyźnie Ryszarda Kaczorowskiego| Крст и голема лента од орденот на претседателот на Република Полска во прогон Ришард Качоровски


### Ѕвезда на орденот

Податотека:Star_of_the_Royal_Diamantrosengarnitur_of_the_Order_of_White_Eagle_of_Augustus_II_the_Strong.jpg|врска=Plik:Star_of_the_Royal_Diamantrosengarnitur_of_the_Order_of_White_Eagle_of_Augustus_II_the_Strong.jpg|алт=Gwiazda Orderu Orła Białego z garnituru diamentowego Augusta II Mocnego| Ѕвезда на Орденот на Белиот Орел од дијамантскиот костум на Август II Силниот
Податотека:Star_of_the_Royal_Rubingarnitur_of_the_Order_of_White_Eagle_of_Augustus_II_the_Strong.jpg|врска=Plik:Star_of_the_Royal_Rubingarnitur_of_the_Order_of_White_Eagle_of_Augustus_II_the_Strong.jpg|алт=Gwiazda Orderu Orła Białego z garnituru rubinowego Augusta II Mocnego| Ѕвезда на Орденот на Белиот Орел од рубиновото оделото на Август II Силниот
Податотека:Star_of_the_Order_of_the_White_Eagle_from_XVIII_century.PNG|врска=Plik:Star_of_the_Order_of_the_White_Eagle_from_XVIII_century.PNG|алт=Gwiazda Orderu w XVIII w.| Ѕвезда на орденот во 18 век
Податотека:Gwiazda_OOB_gen._J._Hallera.jpg|врска=Plik:Gwiazda_OOB_gen._J._Hallera.jpg|алт=Gwiazda Orderu Orła Białego gen. Józefa Hallera| Ѕвезда она Орденот на Белиот Орел на генералот Јозеф Халер
Податотека:Star_of_Order_of_the_White_Eagle.png|врска=Plik:Star_of_Order_of_the_White_Eagle.png|алт=Gwiazda Orderu Orła Białego (wzór 1921)| Ѕвезда на Орденот на Белиот Орел (модел од 1921 година )


## Историјат на одликувањата на Орденот на Белиот Орел од 1992 година

### Потврда на македонско-полското пријателство и партнерство
Претседателот Стево Пендаровски на 24 октомври 2022 во Варшава, во рамки на неговата официјална посета на Република Полска, од страна на претседателот Анджеј Дуда, бил одликуван со највисокото полско одликување, Орден на Белиот Орел, како симбол на блиските дипломатски и политички релации меѓу двете држави и претседатели и потврда на македонско-полското пријателство и партнерство.

## Наводи


## Надворешни врски

* Аристократија
Категорија:Полски ордени и одликувања