Ослободување на Велес

**Битката за ослободување на Велес** ― воена битка од страна на Народноослободителна војска на Македонија која што соработуваше со Југословенските партизани против војската на Третиот Рајх кој што во нејзиниот состав содржи војници од војската на Бугарија кој што биле против Татковинскиот фронт. Битката почнала во надворешниот дел од градот околу Црквино, Горно Оризари и Лисиче но после се прошири кон внатрешниот дел во Велес, во населби како Којник, Тунелот, С'рмаале и други места.

Битката била победа на НОВМ и НОВЈ, заради тоа после битката германската армија почнала да се привлекува од градот и почнала да патува кон Скопје користејќи ги железничките пруги помеѓу градевите, каде што неколку дена од ослободувањето на Велес почна битката за ослободувањето на Скопје. Главни учесници на битката биле 3<sup>та</sup> Македонска ударна бригада којашто се бореше во западниот дел од Велес покрај Лисиче-Раштани, 12<sup>та</sup> Македонска ударна бригада која што организирала брз марш од Бањица кон Раштани, 8<sup>та</sup> Македонска ударна бригада, позната и како Велешката ударна бригда била покрај јужно-западниот дел од општина Велес со тивок организиран марш од Отиштино до Горно Оризари и после кон Вршник. 41<sup>та</sup> Македонска дивизија на НОВЈ од јужниот дел од Велес преку Градско активно ја следише германската армија откако ја поразиле во Егејска Македонија и во градот Гевгелија каде што после го ослободиле. 50<sup>та</sup> Македонска дивизија на НОВЈ исто ја следише германската војска преку северно-источниот дел од Велес од Штип.

## Заднина

### Местоположба

#### Велес
[лево|мини|При евакувацијата на Германската дивизија „Е“ и 50та пешадиска германска дивизија од [Егејска Македонија кон Велес тие уништувале мостови како обид на спречување на македонските и југословенските партизани да достигнат до Велес.|220x220пкс]]
Заради местоположбата на градот Велес и заради нејзината развиена железничка пруга поврзувајќи Гевгелија и Скопје таа била користена како редовен центар за пренесувајќи војници и материјали. Заради тоа Михајло Апостолски планирал да го користи градот како центар на комуникација помеѓу партизански единици и заради тоа предложил на главниот штаб на НОБ и ПОМ да се ослободи градот и да се користи како начин на пренесување војници и дивизии.

#### Германската армија
Германската војска во тој период била во проблематична состојба заради нивната местоположба, во тоа време најголемата дивизија од Третиот рајх во Македонија била армиската група „Е“  и 50та пешадиска германска дивизија. Двете дивизии биле заглавени длабоко во територијата на Егејска Македонија, јужните делови во Грција и јужниот дел од Албанија. Заради тоа под команда на германскиот генерал Александар Лер почнале да организираат евакуација од Грција кон Велес. Михајло Апостолски, посакувал процесот на ослободувајќи на Велес да биде едноставен без водејќи битка со германската армија, заради тоа неговиот главен план бил да ја спречи евакуацијата на Александар Лер.

### Евакуација

#### Зелениот пат
[мини|258x258px|Слика од германската армија околу [Егејска Македонија при нивната евакуација.]]Армиската група „Е“ според нејзината местоположба имаше три можни патишта за корист, тие биле црвениот, зелениот и синиот пат. Зелениот пат било патиште кој што минувало низ Мечово-Дескат-Кожани-Битола-Прилеп-Градско-Велес, било именувано како „зеленото“ во германската армија бидејќи било најбезбедниот пат за евакувација, 11та полска воздухопловна дивизија била еден од воените единиците кој што успешно евакуирале користејќи го зелениот пат.

#### Црвениот пат
Следниот главен пат бил „Црвениот“ кој што минувал низ Волос-Лариса-Тирнавос-Кожани-Бер-Топчиево-Ругуновец-Гевгелија-Валандово-Бистренци-Градско-Велес, црвениот пат бил познат заради колку небезбеден бил при евакуацијата, тој исто бил најдолгиот пат и заради тоа бил многу ретко користен при нивниот план.  4та СС полициска околинска дивизија под команда на Фриц Шмедес се обидувала да евакувира кон Велес користејќи го патот но само достигнале до Гевгелија пред да бидат поразени од страна на 41<sup>та</sup> Македонска дивизија на НОВЈ.

#### Синиот пат
Следниот пат бил „Синиот“ кој што минувал низ Солун-Кукуш-Дојран-Валандово-Струмица-Радовиш-Кадрифаково-Куманово-Велес, бил именуван како синиот заради колку ладен патот бил при евакувација, 22та германска пешадиска дивизија под команда на Ернест Лајсер успешно евакувирала, но 104та и 112та германска пешадиска дивизија се обидувала да евакуираат но била поразена во Струмица.

## Фортификација

### Германска фортификација
мини|Мапа за ослободувањето на Велес, прикажува фортификацијата на германската армија и на македонските партизани.|284x284пкс
Откако германските сили достигнале до Велес почнале да се спремаат за битка помеѓу македонските партизани, тие почнале да организираат три главни фортификации во градот Велес и нејзината околина, нивната прва главна, најдолга и најглавната фортификација била линија поставена во околината на Велес која што поминувала низ Гроот-Баир (точка во Облаковската Планина)-Вршник (точка во Градешката Планина), втората главна линија зафаќала железничката пруга пред градот со точката Вршник. Третата главна линија била во центарот на градот Велес, зафаќајќи железничкиот мост, центарот на градот, голем мост и јужен дел од Велес. Кон источниот дел на Велес кој што се наоѓаше на другата страна на брегот на реката Вардар било слабо фортификувано со само мал дел од војници сместени покрај патишта помеѓу Штип и Велес.

### Македонска фортификација
Македонските партизани и дивизии исто почнале да се организираат за нападот на Велес, 42<sup>та</sup> Македонска дивизија на НОВЈ организираше брз марш каде што поминувале низ Седларево-Црвена вода-Боро поле-Караџица-Солунски пат-Демирова ливада-Горно Јаболчиште-Дреново-Лисиче и почнале да организираат и групираат, истовремено почнале да поставуваат артилери покрај селата Бањица и Отиштино бидејќи се спремале за ослободувањето на Велес. 8<sup>та</sup> Македонска ударна бригада организирала брз марш од Сува Гора до Велес, 3<sup>та</sup> Македонска ударна бригада, 12<sup>та</sup> Македонска ударна бригада биле поставени во другата страна на езерото Лисиче каде што се спремале за борба.

## Борбата

### Планот
Македонските партизани откако поставиле фортификации почнале да организираат план за како да се ослободи градот. Главниот проблем на партизаните било структурата на германската армија, германската армија била многу повеќе развиена од македонската армија, Германците исто имале развиени коњовски и артилериски бригада поставени во внатрешниот дел од Велес, заради тоа доведеле до заклучокот дека нападот требаше да се одвива во ноќта. Според планот 42<sup>та</sup> Македонска дивизија на НОВЈ требаше да го ослободи западниот дел од градот, додека истовремено 50<sup>та</sup> Македонска дивизија на НОВЈ од Штип требаше да го ослободи источниот и северниот дел од градот. 11<sup>та</sup> Македонска ударна бригада требаше да помогне обезбевудајќи го приодот на 41<sup>та</sup> Македонска дивизија на НОВЈ кон Велес од Градско каде што ќе користеле мост што минува низ реката Бабуна.  3<sup>та</sup> Македонска ударна бригада требаше да го нападне индустрискиот центар на градот и да ги ослободи фабриките околу градот и железничката станица. 8<sup>та</sup> Македонска ударна бригада била дадена најголемата улога од сите други бригади и дивизии, тие требале да патуваат од западниот дел од градот и од германската касарна на градот до Долно Дуќани и центарот на градот, при тоа требала да ја ослободат маслодајната фабрика во тоа време, истовремено имале поставени артилери покрај Раштани-Велес за германските сили.

### Борбата
лево|мини|Борбен пат на 3 македонска ударна бригада, прикажувајќи го ослободувањето на Велес.
мини|247x247пкс|Македонски партизани од 8-та Македонска ударна бригада во Вршниик
мини|246x246пкс|При битката, германските сили почнале постепено да се привлекуваат кон центраниот дел на градот и покрај реката Вардар.
Главниот штаб на НОБ и ПОМ дала наредба за почетокот на нападот, 8<sup>та</sup> Македонска ударна бригада во 3-те часот наутро во 9-ти Ноември почнале долг и суров марш каде што се качувале на Градешката Планина и ја постигнале највисоката точка позната како Вршник за околу еден час. Во 4-те часот почна битката. 8<sup>та</sup> Македонска ударна бригада почнала да се симнува од планината кон градот, при тоа убиле еден германски стражар покрај Стар мост. Германците заради времето на нападот не биле спремни, заради тоа како обид на спречување на ослободувањето на градот тие ги уништиле сите мостови присутни во градот. Околу 3-те часот 3<sup>та</sup> Македонска ударна бригада ги нападнала германските и бугарските сили и достигнала до железничката станица и после тоа за кратко време успешно ја ослободиле населбата Тунел. Околу 8 часот Германските сили изгубиле контрола на Којник, Мегдан, Центарот на градот и реката Бабуна. Почнале да водат сурови борби покрај улиците, каде што некој граѓани почнале исто така да учествуваат.

Германската армија била во проблематична состојба, почнале да организираат евакувација од градот покрај 9-те часот, но во главната улица за излез од градот било окупирана од 50<sup>та</sup> Македонска дивизија на НОВЈ, заради тоа требале алтернативен пат да користат, заради тоа евакувацијата траеше неколку часеви, каде што неколку германци биле убиени и многумина заробени. Во 9-те часот главната касарница на германската војска во Велес била уништена од експлозија од македонските партизани. Околу 10-те часот се привлекле од центарот на градот, главната индустриска зона во Велес во тоа време и од велешката црква Св. Спас. Германската армија успешно повлекле дел од нивната армија покрај 12 часот користејќи го железничкиот мост. Во 15 часот мостот бил уништен од страна на германската армија како обид да ги спречи партизанските дивизии. Во 16 часот градот бил целосно ослободен.

#### Учество на Бугарската армија
Во бугарската историографија која што е позната заради нејзините псевдоисториски гледишта, сметаат дека ослободувањето на Велес било од страна на 4та бугарска армија која што водела марш од Брегалница-Струмица кон Велес. Вакви спорени гледишта се појавиле заради пристрасеноста пристуна во бугарската историографија која што имала главна улога да ги подобри гледиштата на нејзината држава после војната. Според Румен Даскалов, познат историчар и професор од Бугарија:
Според сведошти бугарската армија не учествувале во битката и пристигнале во градот после неколку дена кога било ослободено, тие при битката на ослободувањето на градот биле намерно пацифисти и поставиле фортификација покрај Злетовската река и пристигнале во Велес но брзо почнале да патуваат кон Скопје бидејќи никој во градот не ги почитуваше, на крајот не пристигнале до Скопје заради нивните саботаживни дела. според сеќавањето на Михајло Апостолски, бугарската армија почнале да објавуваат како го ослободиле Велес преку Радио Софија што било фалсификација. иста тактика ја користеле при ослободувањето на Штип и ослободувањето на Скопје. Во Бугарската армија било откриени привремени спремени весници за ослободувањето на Велес со лажна содржина претставувајќи ги како храбри борци за да се објаваат во бугарските медиуми но со наредба на Михајло Апостолски ги собрале весниците и ги уништиле.

## После ослободувањето

### После ослободувањето
[лево|мини|Извештај од [Борис Чушкаров|Боро Чушкар до Главниот Штаб на НОВ и ПОМ за нападот на Велес и нејзиното ослободување. (9 ноември 1944).]]
мини|287x287пкс|Слика од говорот на Брашнаров после ослободувањето на Велес
Германската армија била тешко поразена, биле форсирани да ги уништат железничките пруги што тие ги користеле и нивните локомотиви за да не бидат под контрола на партизани, сите Германски војници, живи и мртви биле прогонувани од градот, тие што биле заробени биле користени како работници на реконструкција на мостовите и железничките пруги уништени од Германија. Според сведошти сите Германци биле прогонувани но еден успеал да се скрие во црквата Св. Спас, но бил откриен и после убиен. Македонците ги пречекале со среќа, денот кога бил ослободен градот имало голема забава каде што населението играле ора во центарот на градот. Панко Брашнаров биле пречекан како херој на народот и дал говор за градот Велес. Со Брашнаров бил и Методија Андонов-Ченто, Крсте Гермов-Шакир и други истакнати партизани како Страхил Гигов. После ослободувањето на градот било организирано парада за слава на сите борци кој загинаа за ослободувањето на градот.

### Нова комунистичка влада
[мини|257x257пкс|Со новата формирана влада било одлучено за прв градоначалник да биде македонскиот револуционерен деец [Дончо Мирчевски.]]После ослободувањето структура на новата формирана комунистичка влада била организирана од страна на НООВ (Народниотослободителен одбор на Велес), како градоначалник на новата влада бил одбран Дончо Мирчевски, како секретар бил одбран Благој Васков, Орце Виларов бил прочелник за мобилизација, Сокол Танев бил за финансии, но тој во иднината ќе станел градоначалник на Велес после мандатата на Дончо Мирчевски. Јованче Поп Стефанов бил одбран за просвета, Богдан Гигов за земјоделие, Тодор Боцев за социјални грижи, Тодор Ацев бил одбран за командар на милицијата, Нада Алчева била одговорна по АФЖ и Никола Никушев, Руса Голистојанова, Амди Шех Исмаил и Али Риза биле истакнати членови на АФЖ.

## Жртви
[мини|233x233пкс|Слика од внатрешниот дел од [Спомен-костурница (Велес)|спомената костурница во Велес, каде што ги содржи остатоците на сите војници убиени бри битката, во спомената костурница исто содржи коските остатоци на Кочо Рацин.]]
Лист на сите борци кој што загинале во битката за ослободувањето на Велес, вкупно биле убиени 24 борци, 10 биле партизани во Трета Македонска ударна бригада, 8 биле партизани во Осмата Македонска ударна бригада, 6 биле борци кој што се приклучиле при битката, заради тоа за нив многу малку е познато. Биле исто така ликвидирани 12 цивилни жители при битката но за нив исто не е познато.

## Наводи


### Литература
* 
* 
* 

Категорија:НОБ
Категорија:Историја на Велес
Категорија:Македонија во НОБ
Категорија:Велес во НОБ
Категорија:Воена историја на Македонија