Алабастер

[мини|Калцитски алабастер: Гробницата на [Тутанкамон (починал во 1323 година п.н.е.) содржела практичен *уметнички предмет*, тегла за козметика направена од египетски алабастер, која има капак над кој стои лавица (божицата Баст).]]
**Алабастер -** мека карпа која се користи за резбање и како извор на гипс во прав. Археолозите, геолозите и каменоделската индустрија имаат различни дефиниции за зборот *алабастер*. Во археологијата, терминот *алабастер* вклучува предмети и артефакти направени од два различни минерали: (i) ситнозрнест, масивен вид гипс, и (ii) ситнозрнест, лентест вид калцит.

Хемиски, гипсот е воден сулфат на калциум, додека калцитот е карбонат на калциум. Како видови алабастер, гипсот и калцитот имаат слични својства, како што се светла боја, проѕирност и меки камења кои можат да се резбаат и вајаат; оттука и историската употреба и примена на алабастерот за производство на резбани, декоративни артефакти и *уметнички предмети*. Калцитниот алабастер е познат и како оникс-мермер, египетски алабастер и ориентален алабастер, кои термини обично опишуваат или компактен, лентен травертински камен  или сталагмитски варовник обоен со вртложни ленти во кремова и кафеава боја.

[мини|Артефакт од алабастер: Композитна биста на царот [Септимиј Север; главата е мермерна, а бистата е од алабастер.]]
Генерално, античкиот алабастер е калцит на поширокиот Блиски Исток, вклучувајќи ги Египет и Месопотамија, додека во средновековна Европа е гипс. Современиот алабастер најверојатно е калцит, но може да биде и едното и другото. И двата се лесни за обработка и малку растворливи во вода. Тие се употребувале за изработка на разни уметнички дела и резба во затворен простор, бидејќи нема да преживеат долго на отворено.

Двата вида лесно се разликуваат според нивната различна тврдост: гипсениот алабастер (Мосова тврдост од 1,5 до 2) е толку мек што може да се изгребе со нокт, додека калцитот (Мосова тврдост од 3) не може да се изгребе на овој начин, туку со нож. Покрај тоа, калцитниот алабастер, бидејќи е карбонат, пече кога се третира со солна киселина, додека гипсениот алабастер останува речиси непроменет.

## Етимологија
мини|Алабастерни прозорци во црквата Санта Марија ла Мајор од Морела, Шпанија (изградена од 13 до 16 век)
Англискиот збор „алабастер“ е позајмен од старофранцускиот **', кој пак, е изведен од [[Латински јазик|латинскиот]] **', и тоа од грчкиот **' (**') или **' (**'). Грчките зборови означувале вазна од алабастер.

Името може да биде изведено понатаму од античкиот египетски збор **', што се однесува на садовите на египетската божица [[Баст]]. Таа била претставена како лавица и често била прикажувана како таква во фигури поставени врз овие садови од алабастер. Старите римски автори [[Плиниј Постариот]] и [[Клавдиј Птоломеј|Птоломеј]] напишале дека каменот кој се употребувал за чаши за миро, наречен ''алабастра,'' потекнувал од регион во Египет познат како Алабастрон или Алабастрити.

== Својства и употребливост ==
Најчистиот алабастер е снежно-бел материјал со фини униформни зрна, но често е поврзан со оксид од [[железо]], кој предизвикува кафеаво заматување и жили во каменот. Погрубите сорти на гипс алабастер се претвораат со калцинација во париски гипс и понекогаш се познати како „камен гипс“.

Мекоста на алабастерот овозможува лесно да се резба во сложени форми, но неговата растворливост во вода го прави несоодветен за работа на отворено.  Доколку алабастерот со мазна, полирана површина се измие со течност за миење садови, тој ќе стане груб, без сјај и побел, губејќи го поголемиот дел од својата проѕирност и сјај. Пофините видови алабастер се употребуваат во голема мера како [[Каменоделство|украсен камен]], особено за црковна украсеност и за огради на скали и ходници.

== Современа обработка ==
[[Податотека:Alabastro_z05.JPG|мини|Работилница за алабастер во Волтера, [[Тоскана]], Италија]]

=== Работни техники ===
Алабастерот се ископува, а потоа се продава во блокови на работилници за алабастер.  Таму се сечат до потребната големина („квадратирање“), а потоа се обработуваат во различни техники: се вклучуваат на струг за тркалезни форми, се [[Каменорезачки занает|резбаат]] во тридимензионални [[Вајарство|скулптури]], се [[Длето|длетаат]] за да се добијат [[Релјеф (вајарство)|нискорелјефни]] фигури или украси; а потоа им се дава елаборирана завршница што ја открива неговата проѕирност, боја и текстура.

=== Имитација на мермер ===
За да се намали [[проѕирност]]а на алабастерот и да се добие непроѕирност што укажува на вистински мермер, статуите се потопуваат во голема када со вода и постепено се загреваат - речиси до точката на вриење - во процес кој бара голема грижа, бидејќи доколку температурата не се регулира внимателно, каменот добива мртво-бел, кредаст изглед. Ефектот на загревањето се смета дека е делумна дехидрација на гипсот. Доколку се третира правилно, тој многу наликува на вистински мермер и е познат како „[[Мермер|мармо]] ди Кастелина“.

=== Боење ===
Алабастерот е порозен камен и може да се обои во која било боја или нијанса, техника која се употребува со векови. За ова, каменот треба целосно да се потопи во разни пигментни раствори и да се загрее до одредена температура. Техниката може да се употреби за маскирање на алабастер. На овој начин се добива имитација на корал кој се нарекува „алабастерен корал“.

== Видови, појава, историја ==
[[Податотека:Tutankhamun's_Alabaster_Jar.jpg|мини|Сад за парфем од калцитен алабастер од гробницата на [[Тутанкамон]], починал 1323 година п.н.е.]]
Типично, единствено еден тип се вајува во која било одредена културна средина, но понекогаш и двата вида се обработени за да се направат слични парчиња на истото место и време. Ова бил случај со малите колби од типот [[алабастрон]] направени на [[Кипар]] од [[Бронзено време|бронзеното време]] до класичниот период.

=== Панели на прозорци ===
Кога се сече на тенки листови, алабастерот е доволно проѕирен за да се употреби за мали прозорци. За оваа намена се употребувал во византиските цркви, а подоцна и во [[Среден век|средновековните]], особено во [[Италија]]. Големи листови од арагонски гипсен алабастер се употребуваат широко во [[Катедрала на Пресвета Богородица на Ангелите|катедралата на Пресвета Богородица на Ангелите]], осветена во 2002 година од страна на Архиепископијата во Лос Анџелес, Калифорнија. Катедралата вклучува специјално ладење за да се спречи прегревање на стаклата и нивно непроѕирно претворање. Античките го користеле калцитниот тип, додека современата катедрала во Лос Анџелес користи гипсен алабастер. Исто така, постојат повеќе примери на алабастерни прозорци во обични селски цркви и манастири во северна [[Шпанија]].

=== Калцит алабастер ===
[[Податотека:Calcite_dish._From_Royal_Tomb_"U",_Semerkhet,_at_Abydos,_Egypt._1st_Dynasty._The_Petrie_Museum_of_Egyptian_Archaeology,_London.jpg|мини|Калцитна чинија од староегипетската гробница „U“, [[Семерхет]]]]
Калцитниот алабастер, потврд од гипсот, се употребувал во антички Египет и поширокиот Блиски Исток (освен асирските палатски релјефи), а исто така и во современо време. Се наоѓа или како [[сталагмит]]ски нанос од дното и ѕидовите на [[Варовник|варовничките]] [[Пештера|пештери]], или како еден вид [[травертин]], слично таложен во извори на варовничка вода. Неговото таложење во последователни слоеви го создава лентестиот изглед што мермерот често го покажува на пресек, од каде што потекнува неговото име: оникс-мермер или алабастер-оникс, или понекогаш едноставно (и погрешно) како [[оникс]].

==== Египет и Блиски Исток ====
Египетскиот алабастер бил обработуван во голема мера во близина на [[Суец]] и [[Асјут]].

Овој вид камен е „алабастер“ на [[Стар Египет|древните Египќани]] и [[Библија]]та и често се нарекува ''ориентален алабастер'', бидејќи раните примероци доаѓаат од [[Далечен Исток|Далечниот Исток]]. Се смета дека [[Грчки јазик|грчкото]] име ''алабастрити'' е изведено од градот Алабастрон во [[Египет]], каде што се копал каменот. Локалитетот можеби го должи своето име на минералот;  иако потеклото на името на минералот е нејасно

„Ориенталниот“ алабастер бил многу ценет за изработка на мали шишенца за парфем или вазни за маст наречени алабастра; името на садот е предложено како можен извор на името на минералот. Во Египет, занаетчиите употребувале алабастер за канопски тегли и разни други свети и гробни предмети. [[Саркофаг на Сети I|Саркофагот на Сети I]], пронајден во [[Гробница на Сети I|неговата гробница]] во близина на [[Теба (Египет)|Теба]], е изложен во Музејот на Сер Џон Соун во [[Лондон]]; тој е врежан во еден блок од проѕирен калцитен алабастер од Алабастрон.

[[Алжир]]скиот оникс-мермер се ископува главно во покраината [[Оран]].

Калцитниот алабастер се ископувал во древниот [[Израел]] во пештерата позната како Пештера на Близнаците во близина на Бејт Шемеш. [[Ирод Велики|Ирод]] го употребувал овој алабастер за бањи во своите палати.

==== Северна Америка ====
Во [[Мексико]], постојат познати наоѓалишта на деликатна зелена сорта во Ла Педрара, во округот Текали, во близина на Пуебла. Оникс-мермерот се наоѓа и во округот Техуакан и на неколку места во САД, вклучувајќи ги [[Калифорнија]], [[Аризона]], [[Јута]], [[Колорадо]] и [[Вирџинија]].

=== Гипс алабастер ===
Гипсниот алабастер е помек од калцитниот алабастер. Се употребувал првенствено во средновековна Европа, а се уптребува и во современо време.

==== Антички и класичен Блиски Исток ====
[[Податотека:The_Royal_lion_hunt_reliefs_from_the_Assyrian_palace_at_Nineveh,_a_dying_male_lion,_about_645-635_BC,_British_Museum_(12254756385).jpg|мини|Ранет лав, детал од ''Ловот на лавови во'' Асурбанипал, 7 век п.н.е., [[Британски музеј]]]]
„Мосулски мермер“ претствува вид гипсен алабастер пронајден на север од денешен [[Ирак]], кој се употребувал за релјефите на асирските палати од 9 до 7 век п.н.е.; ова се најголемите видови скулптури од алабастер кои редовно се изработувале. Релјефот е многу низок, а резбата детална, но големите простории биле обложени со континуирани композиции на плочи од околу  високи. ''Ловот на лавовите во'' Асурбанипал и воените релјефи од Лахис, и двата од 7 век п.н.е. и во [[Британски музеј|Британскиот музеј]], се едни од најпознатите.

Гипсниот алабастер бил широко употребуван за мали [[Вајарство|скулптури]] за внатрешна употреба во античкиот свет, особено во антички Египет и [[Месопотамија]]. Фини детали можеле да се добијат во материјал со атрактивен финиш без железни или челични алатки. Алабастерот се употребувал за садови наменети за употреба во култот на божеството Баст во културата на античките Египќани, а илјадници [[Артефакт (археологија)|артефакти]] од гипс алабастер кои датираат од крајот на 4-тиот милениум п.н.е. се пронајдени и во Тел Брак (денешен Нагар), во [[Сирија]].

Во Месопотамија, гипсениот алабастер бил материјал по избор за фигури на божества и верници во храмовите, како на пример фигура за која се верува дека го претставува божеството Абу, која датира од првата половина на 3-тиот милениум п.н.е., а која се чува во Њујорк.

==== Арагон, Шпанија ====
Голем дел од светскиот алабастер се вади од средината на долината на реката [[Ебро]] во [[Арагон]], [[Шпанија]], каде што се наоѓаат најголемите познати експлоатирачки наоѓалишта во светот. Според брошура објавена од владата на Арагон, алабастерот на други места или е исцрпен, или неговото вадење е толку тешко што речиси е напуштено или се врши со многу висока цена. Во Арагон постојат две одделни места, и двете се наоѓаат во [[терцијар]]ни басени. Најважното место е областа Фуентес-Азаила, во терцијарниот [[ебро]]ски басен. Другото е басенот Калатајуд -Теруел, кој го дели пиринејскиот масив на два главни сектори (северозападен и југоисточен).

Изобилството на арагонски алабастер било клучно за неговото користење во архитектурата, скулптурата и декорацијата. Не постојат записи за употреба од страна на предримските култури, па затоа првите што го употребувале алабастерот од Арагон можеби биле Римјаните, кои произведувале садови од алабастер следејќи ги грчките и египетските модели. Се смета дека од реконструкцијата на римскиот ѕид во [[Сарагоса]] во 3 век од н.е. со алабастер, употребата на овој материјал станала вообичаена во градежништвото со векови. Муслиманската Сарагуста (Сарагоса) била наречена и „Медина Албаида“, Белиот град, поради појавата на нејзините алабастерни ѕидови и палати, кои се издвојувале меѓу градините, шумичките и овоштарниците покрај реките Ебро и Уерва.

Најстарите остатоци во палатата [[Алхаферија]], заедно со други интересни елементи како капители, релјефи и натписи, биле изработени од алабастер, но токму за време на уметничкиот и економскиот процут на [[ренесанса]]та, арагонскиот алабастер го достигнал своето златно доба. Во 16 век, скулпторите во Арагон го избирале алабастерот за своите најдобри дела. Тие биле вешти во искористувањето на неговите осветлувачки квалитети и генерално кажано, завршените уметнички дела ја задржале својата природна боја.

==== Волтера (Тоскана) ====
[[Податотека:Alabaster.whole.600pix.jpg|мини|Ламба, бел и кафеав италијански алабастер, пречник на основата 13 см (20 век)]]
Во современа [[Европа]], средиштето на трговијата со алабастер е [[Фиренца]], [[Италија]]. [[Тоскана|Тосканскиот]] алабастер се јавува во нодуларни маси вградени во варовник, меѓуслојни со лапори од [[миоцен]]ска и [[плиоцен]]ска возраст. Минералот се обработува главно преку подземни галерии, во областа [[Волтера]]. Препознаени се неколку варијанти - вени, точки, облачни, агатиформни и други. Најфиниот вид, добиен главно од Кастелина, се испраќа во Фиренца за фигурно-скулптура, додека вообичаените видови се резбаат локално, во вазни, светла и разни украсни предмети. Овие предмети се предмет на широка трговија, особено во Фиренца, [[Пиза]] и [[Ливорно]].

Во 3 век п.н.е. [[Етрурци]]те го употребувале алабастерот од Тоскана од областа на денешна Волтера за производство на [[Урна|погребни урни]], и најверојатно занаетот го презеле од грчки уметници. Во текот на [[Среден век|средниот век,]] занаетот со алабастер бил речиси целосно заборавен. Преродбата започнала во средината на 16 век, а до почетокот на 17 век изработката на алабастер била строго уметничка и не се проширила за да формира голема индустрија.

Во 17 и 18 век, производството на уметнички, висококвалитетни артефакти во ренесансен стил целосно престанало, заменето со помалку софистицирани, поевтини предмети посоодветни за производство и трговија во голем обем. Новата индустрија просперирала, но намалената потреба од квалификувани занаетчии оставила малкумина од нив сè уште да работат. 19 век донел бум во индустријата, главно благодарение на „патувачките занаетчии“ кои ги нудиле своите производи во палатите во Европа, како и во Америка и Истокот.

Во 19 век била воведена и нова технологија за обработка, што овозможила производство на уникатни парчиња по нарачка, како и комбинација на алабастер со други материјали. Освен новоразвиениот занает, уметничкото дело повторно станало можно, главно од скулпторот од Волтера, Албино Фунаиоли. По краток пад, индустријата повторно била оживеана со продажба на масовно произведени маниристички [[Експресионизам|експресионистички]] скулптури. Таа била дополнително зацврстена во 1920-тите со нова гранка која создала тавански и ѕидни ламби во стилот [[Ар деко|Арт Деко]], што кулминирало со учество на Меѓународната изложба на современи индустриски и декоративни уметности во Париз во 1925 година. Важни имиња во развојот на употребата на алабастер по [[Втора светска војна|Втората светска војна]] се Умберто Борња од Волтера, „првиот дизајнер на алабастер“, а подоцна и архитектот и [[индустриски дизајн]]ер Анџело Манџароти. Important names in the evolution of alabaster use after [[World War II]] are Volterran Umberto Borgna, the "first alabaster designer", and later on the architect and [[industrial design]]er [[Angelo Mangiarotti]].

==== Англија и Велс ====
[[Податотека:English_-_Resurrection_-_Walters_27308.jpg|мини|[[Исусово воскресение|Воскресението Христово]], типична плоча од алабастер во Нотингем од олтарски сет, 1450–1490, на која се прикажани остатоци од неговата сликана декорација]]
Гипсниот алабастер е вообичаен минерал, кој се јавува во Англија во Кеперовите лапори во [[Мидлендс]], особено во Челастон во Дербишир, во Фолд во Стафордшир и во близина на Њуарк во Нотингемшир. Наслагите на сите овие локалитети се екстензивно обработени.

Во 14 и 15 век, резбањето мали статуи и комплети [[Релјеф (вајарство)|релјефни]] панели за [[Олтарник|олтарски украси]] била вредна местна индустрија во Нотингем, како и голем англиски извоз. Тие обично биле насликани или делумно насликани. Исто така, се употребувало за фигури, често во природна големина, на надгробни споменици, бидејќи типичната лежечка положба одговарала на недостатокот на цврстина на материјалот, а била поевтина и полесна за обработка од добриот мермер. По [[Англиска реформација|англиската реформација,]] изработката на комплети олтарски украси била прекината, но работата на погребните споменици во релјефи и статуи продолжила.

Покрај резбите кои сè уште се наоѓаат во Британија (особено во [[Музеј на Нотингемскиот замок|Музејот на Нотингемскиот замок]], [[Британски музеј|Британскиот музеј]] и [[Викторија и Алберт (музеј)|Музејот на Викторија и Алберт]]), трговијата со минерален алабастер (освен трговијата со антиквитети) е во тек дури до Музејот Клуни, Шпанија и Скандинавија.

Алабастерот се наоѓа и во помала количина во Вочет во [[Сомерсет]], во близина на Пенарт во Гламорганшир и на други места. Во [[Камбрија]] се јавува главно во карпите на Њу Ред, но на понизок геолошки хоризонт. Алабастерот од Нотингемшир и Дербишир се наоѓа во дебели нодуларни слоеви или „подови“ во сфероидни маси познати како „топки“ или „чинии“ и во помали леќести маси наречени „колачи“. Во Челастон, каде што местниот алабастер е познат како „Патрик“, тој е преработен во украси под името „Дербиширски спар“ - термин што е посоодветно применет за [[Флуорит|флуорспат]].

[[Податотека:Willem_van_den_Broecke_-_Sleeping_nymph.jpg|алт=|мини|Дело на Вилем ван ден Брук, [[Државен музеј (Амстердам)|Државен музеј во Амстердам]]]]

==== Црн алабастер ====
''Црниот алабастер'' е ретка анхидритна форма на минералот на база на гипс. Црната форма се наоѓа само во три дела во светот, [[Соединети Американски Држави|САД]], [[Италија]] и [[Народна Република Кина|Кина]].

Државниот парк „Алабастер Кавернс“, во близина на Фридом, Оклахома, е дом на природна гипсена пештера во која поголемиот дел од гипсот е во форма на алабастер. На локацијата се наоѓаат неколку видови алабастер, вклучувајќи розов, бел и реткиот црн алабастер.

=== Галерија ===

==== Антички и класичен Блиски Исток ====
<gallery mode="packed" heights="175">
Податотека:Ebih-Il_Louvre_AO17551_n01.jpg|алт=Statue of Ebih-Il, Mari on the Euphrates, made of gypsum alabaster (25th century BC)| ''Статуа на Ебих-Ил'', Мари на [[Еуфрат]], изработена од гипс алабастер (25 век п.н.е.)
Податотека:Statuette_Goddess_Louvre_AO20127.jpg|алт=Necropolis of Hillah, near Babylon. Alabaster, gold, terracotta and rubies. Musée du Louvre| Некропола Хила, во близина на [[Вавилон]] . Алабастер, злато, [[теракота]] и рубини. Музеј Лувр
Податотека:Statue_Ammaalay_Louvre_AO20282.jpg|алт=Alabaster statue, Yemen (1st century BC)| Статуа од алабастер, [[Јемен]] (1 век п.н.е.)
Податотека:Assyrian_royal_lion_Hunt19.JPG|алт=Assyrian relief; King Ashurbanipal spears a lion| Асирски релјеф; кралот Асурбанипал прободува лав со копје
</gallery>

==== Европски среден век ====
<gallery mode="packed" heights="175">
Податотека:Norbury,_Derbyshire_-_Nicholas_Fitzherbert.jpg|алт=Alabaster sepulchral monument of Nicholas Fitzherbert, d. AD 1473, in St Mary and St Barlock's Church, Norbury, Derbyshire, England| Надгробен споменик од алабастер на Николас Фицхерберт, починал во 1473 година од нашата ера, во црквата „Света Марија и Свети Барлок“, Норбери, Дербишир, Англија
Податотека:Fossanova_Abbey_fc02.jpg|алт=Alabaster windows in the choir of Fossanova Abbey church (12th century) in Latina, Italy| Алабастерни прозорци во хорот на црквата Фосанова опатија (12 век) во Латина, Италија
Податотека:Casamari_coro.jpg|алт=Alabaster windows and rosette in the central apse of Casamari Abbey church (1203–1217) in Lazio, Italy| Алабастерни прозорци и розета во централната апсида на црквата Казамари (1203–1217) во [[Лацио]], Италија
Податотека:Orvieto083.jpg|алт=Alabaster window in Orvieto Cathedral (14th century), Italy| Алабастерен прозорец во [[Орвјетска катедрала|катедралата Орвието]] (14 век), Италија
</gallery>

==== Современ период ====
<gallery mode="packed" heights="175">
Податотека:Archaizing_Relief_of_a_Seated_King_and_Attendants,_late_19th_century.jpg|алт=Archaizing Relief of a Seated King and Attendants, Iran, Qajar period (late 19th century CE, in the style of 5th–4th century BC). Brooklyn Museum.| Архаизирачки релјеф на крал и придружници, [[Иран]], Каџарски период (крај на 19 век од н.е., во стилот на 5-ти–4 век п.н.е.). Музеј Бруклин.
Податотека:Alabasterlampe_Umgang_Oktogon_erleuchtet.jpg|алт=Alabaster lamp, Aachen Cathedral, Germany (early 20th century)| Ламба од алабастер, [[Ахенска катедрала]], Германија (почеток на 20 век)
Податотека:Alabaster-satin_spar.jpg|алт=Objet d'art with gypsum alabaster base, showing typical mottling (modern)| Уметнички предмет со основа од гипс-алабастер, со типични шари 
</gallery>

== Наводи ==


==Извори==
* Harrell J.A. (1990), "Misuse of the term 'alabaster' in [[Egyptology]]", ''Göttinger Miszellen'', **119*', pp.&nbsp;37–42.
* Mackintosh-Smith T. (1999), "Moonglow from Underground". Aramco World May–June 1999.[http://www.saudiaramcoworld.com/issue/199903] 

== Надворешни врски ==

* [http://www.oum.ox.ac.uk/corsi/files/pdf/Alabaster-travertine.pdf *More about alabaster and travertine'', brief guide explaining the confusing, different use of the same terms by geologists, archaeologists and the stone trade. Oxford University Museum of Natural History, 2012]
*Alabaster Craftmanship in Volterra 
* 

Категорија:Вајарски материјали
Категорија:Камен
Категорија:Минерали
Категорија:Сулфатни минерали
Категорија:Карбонатни минерали
Категорија:Минерали на калциумот