Гратонит

**Гратонит** (IMA симбол *Gtn*) е редок минерал од минералната класа „сулфиди и сулфосали“ со хемиски состав Pb9[S3|(AsS3)4]  и затоа хемиски е олово - арсенски сулфосолт.

Гратонитот кристализира во тригоналниот кристален систем и развива призматични кристали издолжени по c-оската до околу 5 мм. Гратонитот се јавува во должини од милиметри, но исто така и во форма на масивни агрегати. Минералот, кој е непроѕирен во сите форми, покажува метален сјај на површините на неговите темни олово-сиви кристали и агрегати. Во рефлектираната светлина, гранонитот изгледа бел на полирани површини, но за разлика од галенитот, има јасна жолтеникава нијанса. Повремено, гранонитите се наоѓаат со површини кои станале шарени поради атмосферски влијанија. Сепак, линијата на минералот е секогаш црна.

## Етимологија и историја
Гратонитот за прв пат бил откриен во минерални примероци испратени до Минеролошката лабораторија на Универзитетот Харвард за идентификација во октомври 1938 година од страна на вработен по име Ванс од Природно-научниот институт Ворд. Овие примероци биле испитани од Чарлс Палаче. Истиот месец, Д. Џером Фишер од Чикашкиот универзитетот, исто така, добил некои примероци од материјалот, испратени од Џорџ В. Раст од Геолошкиот институт во Серо де Паско.

Палаче и Фишер успеале да докажат дека минералот е претходно непознат олово-арсенски сулфосалт. Именуван е по Луис Керил Гратон, поранешен професор по рударство и геологија на Универзитетот Харвард и консултант геолог за бакарната корпорација Серо де Паско.

Рудникот Екселсиор со полиметални минерализации на Zn-Pb-(Ag-Bi-Cu) во близина на Серо де Паско во Перу се смета за точен тип на локација (прво место на откривање).

Типичниот материјал на минералот се чува во Харвардскиот минералошки музеј (HMM) на Универзитетот Харвард во Кембриџ, Масачусетс, под инвентарски број *94611.*

Бидејќи гранонитот бил познат и признат како посебен минерален вид долго пред основањето на Меѓународното минералошко здружение (IMA), неговата *Комисија за нови минерали, номенклатура и класификација* (CNMNC) го усвоила ова означување и го нарекува гранонитот таканаречен „застарен“ (G) минерал. Краткото име (исто така и *симболот на минералот* ) за гранонит, исто така признат од IMA/CNMNC од 2021 година, е „Gtn“.

## Класификација
Веќе во застареното 8-мо издание на минералната класификација на Штрунц, гранонитот припаѓал на минералната класа „сулфиди и сулфосали“, а потоа на поделбата „Комплексни сулфиди (сулфосали)“, каде што е наведен заедно со баумхауерит, дуфреноизит, геокронит, јорданит, ливингит, ратит и сарторит во „групата сарторит-јорданит (оловен арсенски антисфефит)“ со системски број *II/D.06* .

Во Лапис системот за класификација, последен пат ревидиран во 2018 година од страна на Стефан Вајс, кој формално се базира на стариот систем за класификација на Карл Хуго Штрунц во неговото 8-мо издание, минералот го добил системскиот и минералниот број *II/E.15-030*. Ова одговара на поделбата „Сулфосоли (S: As,Sb,Bi = x)“, каде што гратонитот заедно со геокронитот, јорданитот, ленгенбахитот, менегинитот и цугаруит ја формираат групата „оловни сулфосали со As/Sb (x = 3,8 до 3,1)“ со системски број *II/E.15*.

Деветтото издание на класификацијата на минерали на Штрунц, последно ажурирано во 2009 година од страна на Меѓународното минералошко здружение (IMA) го сместува гранонитот во поделбата „Сулфосоли со PbS како модел“. Оваа поделба е понатаму поделена според соодветниот модел и неговата модификација (дериват). Врз основа на неговиот состав, минералот се наоѓа во поделбата „Деривати на галенит со олово (Pb)“, каде што е единствен член на неименувана група со системски број *2.* *JB.55* .

Во Дана класификацијата на минерали, гранонитот има системски и минерален број *03.03.02.01*. Ова одговара на класата „сулфиди и сулфосали“ и во рамките на таа класа, на поделбата „сулфосали“. Тука, во рамките на поделбата „сулфосали со однос 3 +)i (A2+)j [ByCz], A  , A = метали, B = металоиди, C = неметали“, тој е единствениот член на неименувана група со системски број *03.03.02*.

## Хемиски состав
Во идеалниот, чист состав на гратонитот (Pb9As4S15) минералот се состои од олово (Pb), арсен (As) и сулфур (S) во моларен однос од 9: 4: 15. Ова одговара на масен удел (тежински процент) од 70,49% од тежинаPb, 11.33 % од тежина.Како и 18.18% од тежина S или во оксидна форма 9 олово(II) сулфид (PbS) и 2 делење на арсен(III) сулфид (As2S3).]

Состав многу близок до теоретската идеална форма е пронајден во минерални примероци од Минас де Риотинто во Шпанија со 71,0 теж.% S, 11,0 теж.% As и 18,0 теж.% S.

Спротивно на тоа, минералните примероци од Серо де Паско во Перу, исто така, содржеле компоненти кои не се од формулата од 0,39.% од тежина Железо (Fe) и 0,21% од тежина Антимон (Sb).

## Кристална структура
Гратонитот кристализира во тригоналната Raumgruppe R    со параметри на мрежата *a*=17,70Å и *c*=7,79Å и 3 формулни единици по единична ќелија.

## Појава
Гратонитот се формира хидротермално во шуплините на бакарните руди. Поврзаните минерали може да вклучуваат арсенопирит, канфилдит, енаргит, хачинсонит, јорданит, пирит, пиротит, реалгар, сфалерит и мешани кристали од серијата тетраедрит - тенантит.

Како редок минерал, гранонитот е пронајден само на неколку локации, со околу 40 документирани појавувања низ целиот свет (до 2025 година). Освен неговата типска локација во рудникот Екселсиор и рудникот Серо де Паско, кој се наоѓа во близина на Серо де Паско во покраината Паско, минералот е пронајден и во Перу во рудникот Чакикоча со отворен коп на рудникот за злато Јанакоча во покраината Кахамарка, рудникот Биенавентурада во округот Хуачоколпа (Уанкавелика), рудникот Кирувилка во истоимениот округ во покраината Ла Либертад и рудникот Учучакуа во округот Ојон во покраината Лима.

Во Германија, гратонитот досега е пронајден само во рудникот Силберекл во близина на Рајхенбах (Лар), рудникот Мајкл во близина и во окното Шафсбукел на рудникот Сеген Готес во близина на Вислох (Рајн-Некар-Крајс) во Баден-Виртемберг и во општината Рејмерсгрунланд во дијабаз (Рајмерсгрунланд) во каменолом.

Единствената позната локација во Швајцарија досега е рудникот Ленгенбах во близина на Фелд во долината Бинтал во кантонот Вале.

Други локации каде што е пронајден минералот се: Аргентина, Кина, Доминиканската Република, Грција, Ирска, Островот Ман, Јапонија, Намибија, Полска, Србија, Шпанија, Тајван, Обединетото Кралство (Англија) и Соединетите Американски Држави (Ајдахо, Невада).

Гратонит е откриен и во минерални примероци од хидротермалното поле Дејин-1 во јужниот дел од Средноатлантскиот Гребен.

## Литература

* 
* 
* 
* 

## Надворешни врски

* Gratonit. In: Mineralienatlas Lexikon. Geolitho Stiftung; abgerufen am 14. Mai 2025 
* IMA Database of Mineral Properties – Gratonite. In: rruff.info. RRUFF Project; abgerufen am 14. Mai 2025 (englisch). 
* Gratonite search results. In: rruff.info. Database of Raman spectroscopy, X-ray diffraction and chemistry of minerals (RRUFF); abgerufen am 14. Mai 2025 (englisch). 
* American-Mineralogist-Crystal-Structure-Database – Gratonite. In: rruff.geo.arizona.edu. Abgerufen am 14. Mai 2025 (englisch). 

## Наводи

Категорија:Минерали на арсенот
Категорија:Минерали на оловото
Категорија:Триаголни минерали
Категорија:Минералогија