Национален парк Улуру-Ката Ќута

**Националниот парк Улуру-Ката Ќута** е заштитено подрачје на северната територија на Австралија. Паркот е дом на Улуру и Ката Ќута. Се наоѓа 1,943 км јужно од Дарвин по пат и 440 км југозападно од Алис Спрингс долж автопатите Стјуарт и Ласетер. Паркот зафаќа 1,326квкм и ги вклучува карактеристиките по кои е именуван: Улуру и,40км на запад, Ката Ќута. Локацијата е наведена како светско наследство на УНЕСКО поради природниот и културниот пејзаж.

## Преглед
Улуру/Ајерс Рок е препознаен како „најприродната икона на Австралија“ и стана фокусна точка за Австралија и за признавањето на австралиската домородна култура во светот. Монолитот од песочник изнесува 348м високо со поголемиот дел од најголемиот дел под земјата. За Анангу, локалното домородно население, карпата Улуру/Ајерс е име на место и оваа „Карпа“ има голем број на различни знаменитости каде што многу суштества предци имале интеракција со пејзажот и едни со други, за некои дури се верува дека сè уште живеат овде. Ката Ќута/Планината Олга, што значи „многу глави“ во неговото абориџинско име, е свето место поврзано со знаење кое се смета за многу моќно и опасно, погодно само за иницирани мажи. Составен е од група од 36 конгломератни карпести куполи кои датираат од пред 500 милиони години.

Анангу се традиционалните Абориџини сопственици на Националниот парк Улуру-Ката Ќута. Тие веруваат дека нивната култура била создадена на почетокот на времето од суштества на предците. Улуру/Ајерс Рок и Ката Ќута/Планината Олга обезбедуваат физички докази за подвизи извршени во периодот на создавање. Тие често водат пешачки тури за да ги информираат посетителите за локалната флора и фауна, грмушката храна и приказните за Абориџините на областа.

*Законот за правата на абориџините земјиште (Северна територија)* бил донесен во 1976 година, што значи дека по многу години Абориџинскиот закон и правата на земјиштето конечно биле признати во австралиското право. Девет години подоцна, на 26 октомври 1985 година, на традиционалните сопственици им биле претставени тапиите за сопственост на паркот, кои пак го изнајмиле земјиштето назад на австралиската влада преку директорот на националните паркови (поранешен Австралиски национални паркови и служба за диви животни) за 99 години.

## Историја
Улуру и Ката Ќута биле формирани пред околу 350 милиони години за време на орогенезата на Алис Спрингс.

Анангу се поврзувале со областа илјадници години и некои записи наведуваат дека тие можеби живееле таму повеќе од 10.000 години.

Европејците дошле во западната пустинска област на Австралија во 1870-тите. Улуру и Ката Ќута првпат биле мапирани од Европејците за време на експедицискиот период овозможен со изградбата на копнената телеграфска линија во 1872 година.

Во одделни експедиции, Вилијам Ернест Пауел Гилс и Вилијам Кристи Госе биле првите европски истражувачи на оваа област. Во 1872 година додека ја истражувал областа, Ернест Гилс ја здогледал Ката Ќута од близина на Кањонот Кингс и ја нарекол планината Олга, додека следната година Госе го видел Улуру и го нарекол Ајерс Рок по Сер Хенри Ајерс, главниот секретар на Јужна Австралија. Следеле натамошни истражувања со цел да се утврдат можностите на областа за сточарство.

Во доцниот 19-ти век, сточарите се обиделе повторно да се воспостават во областите кои се граничат со резерватот Југозападен/Петерман и интеракцијата помеѓу Анангу и белите луѓе станала почеста и понасилна. Поради ефектите од пасењето и сушите, резервите за храна со грмушки биле исцрпени. Конкуренцијата за овие ресурси создала конфликт меѓу сточарите и Анангу. Поради тоа, полициските патроли зачестиле.
лево|мини| Абориџинска карпеста уметност во Улуру
Помеѓу 1918 и 1921 година, големите соседни области на Јужна Австралија, Западна Австралија и Северната Територија биле прогласени за Абориџински резервати, како засолништа за номадскиот народ кој практично немал контакт со белците. Во 1920 година, дел од националниот парк Улуру-Ката Ќута бил прогласен за Абориџински резерват (попознат како резерват Југозападен или Петерман) од страна на австралиската влада според *Уредбата за Абориџините од 1918 година*.

За време на депресијата во 1930-тите, Анангу се вклучил во динго скалпирање со „кучиња“ кои го запознаа Анангу со европската храна и начини. Првите туристи ја посетиле областа Улуру во 1936 година.

Националниот парк Ајерс Рок бил признат во 1950 година, а истата година, Лен Туит, жител на Алис Спрингс, придружувал група ученици на патување во Улуру. Тој го препознал огромниот туристички потенцијал на карпата и почнал да нуди редовни тури во 1955 година, при што гостите кампувале во шатори и пиеле вода од Кертин Спрингс. Ката Ќута била додадена во националниот парк за да се создаде Националниот парк Ајерс Рок-планина Олга во 1958 година. Првото постојано сместување било изградено истата година, додека новата воздушна патека им овозможила на првите групи за турнеи кои влегуваат и летаат.

Во 1958 година, како одговор на притисоците за поддршка на туристичките претпријатија, областа што сега е парк била отсечена од Абориџинскиот резерват Петерман за да биде управувана од Одборот за резерви на Северната територија како Национален парк Ајерс Рок-Планина Олга. Првиот ренџер бил легендарниот централен австралиски лик, Бил Харни.

Веб-страницата привлекла внимание на 17 август 1980 година кога двомесечната Азарија Чембрлен била пронајдена мртва како резултат на тоа што ја нападнало динго.

На 1 октомври 2015 година, традиционалните сопственици продласиле слободна територија во сопственост на Абориџините на повеќе од 50,000квкм околу Националниот парк, заштитено подрачје на домородните луѓе (ИПА) именувано домородни заштитено подрачје Катити Петерман. Како четврта по големина ИПА на континентална Австралија, таа е поголема од Швајцарија и комплетира огромна мрежа од девет ИПА во Централна Австралија.

## Географија

### Геологија
десно|мини| Геолошки пресек на националниот парк.<br /><br /><br /><br /> <small>''Оваа слика претставува сомнителни факти, споредете веб-страница на www.environment.gov.au „Формирање на Улуру-Ката Ќута“ видете исто така Разговор:„Геолошка формација“''</small>
десно|мини| Поглед одблиску на процепите на Улуру
Овие куполи карпести формации се составени од конгломерат, седиментна карпа која се состои од калдрма и камења од различни типови на карпи, вклучувајќи гранит и базалт, цементирани со матрица од песочник. Пукнатините се должат на ерозија, првенствено од вода. Иако е сув регион, големата површина на овие куполи собира многу дождовна вода, која се слева во стрмните водопади за време на дождот.

Од геолошка гледна точка, анализата на националните паркови Улуру-Ката Ќута и Ватарка открива историја која влева стравопочит. Пред 500 милиони години, целата област била покриена со внатрешно море и во текот на многу векови, песок и кал паднале на дното на морето, создавајќи карпи и песочник. Куполите на Ката Ќута еродирале остатоци од седиментни карпи од морското дно, додека Улуру е остаток на крупно зрнестиот песочник богат со минерали наречен аркоза.

### Климата и годишните времиња
Просечните врнежи во паркот изнесуваат 307,7 милиметри годишно. Температурните екстреми во паркот се 45&nbsp;°C  во текот на летото и -5&nbsp;°C во текот на зимските ноќи. УВ отчитувањата во најекстремните летни денови достигнуваат помеѓу 11 и 15. Иако околината во Централна Австралија на почетокот може да изгледа мрачна-пулен пејзаж кој поддржува спектакуларни карпести формации-повнимателна инспекција ја открива како комплексен екосистем, полн со живот.

Растителниот и животинскиот свет се прилагодиле на екстремните услови во областа и последователно поддржува некои од најнеобичните флора и фауна на планетата. Многу од нив долго време биле извор  лекови за локалните Абориџини.
лево|мини| ''Буш такер'' (храна со грмушки) собран во пустинскиот парк Алис Спрингс.
Абориџините Австралијци разликуаваат шест периоди во годината:

# Пирјакату (август/септември) - Животните се размножуваат и хранат растенијата цветаат
# Вијарингкупаи (октомври/ноември) – навистина жешка сезона кога храната станува оскудна
# Итанџу- (јануари/февруари) Спорадичните бури може да се појават одеднаш
# Ванитџункупаи (март) – Поладно време
# Тјунталпа (април/мај) - облаци се тркалаат од југ
# Вари (јуни/јули) – студена сезона која носи утрински мразови

### Екологија
десно|мини| Воздушниот поглед на Улуру ја покажува неговата голема големина.
Паркот е рангиран како еден од најзначајните суви копнени екосистеми во светот. Како биосферен резерват во рамките на Програмата на УНЕСКО „Човек и биосфера“, се приклучува на најмалку 11 други резервати во Австралија и на меѓународната мрежа која за своја цел има да ги зачува главните видови на екосистеми во светот.

## Биологија

### Флора
мини|Диви цвеќиња цветаат со Ката Ќута во позадина
Флората на Националниот парк Улуру-Ката Ќута претставува голем дел од растенија пронајдени во Централна Австралија. Голем број од овие видови се сметаат за ретки и ограничени во паркот или во блискиот регион. Во Улуру и Ката Ќута има многу ретки и ендемични растенија. Голем број други видови во перкот може да бидат загрозени, иако се наоѓаат на друго место во централна Австралија.

Пустинската флора се приспособила на суровите услови. Растот и репродукцијата на растителните заедници се потпираат на нередовни врнежи. Некои растенија се способни да пркосат на огнот, а некои се зависни од него за да се размножуваат. Растенијата се важен дел од Тјукурпа и има церемонии за секоја од главните растителни храни. Многу растенија се поврзани со суштества на предците. Собирањето на растителна храна останува културно важна активност, зајакнувајќи ги традиционалните врски со земјата и Тјукурпа.

Флората во Националниот парк Улуру-Ката Ќута може да се подели во неколку категории:

* Пуну - дрвја
* Пути – грмушки
*  – цвеќиња
* Укири – треви

мини|Пустински дабови со Ката Ќута во позадина
Дрвјата како што се мулгата и централното крвно дрво се користат за изработка на алатки како врвови на копја, бумеранзи и чинии. Црвениот сок од крвното дрво се користи како средство за дезинфекција и како инхалатор за кашлица и настинка.

Други растенија, како што се реката црвена гума за џвакање и дрвјата од плута како гревила и хакеи, се извор на храна самите. Белата ронлива кора од речните црвени листови од гума за џвакање може да се витка во топчиња и да се јаде како лижан, а нектарот од цветовите на плутаните дрвја може да произведе сладок пијалак.

Вештерската грмушка изгледа како грмушка мулга со широки листови со кружни завршетоци. Во корените на ова дрво се наоѓаат маѓепснички грмушки. Маргаритки и други мелени цвеќиња цветаат после дожд и во текот на зимата. Други, како што се габите, цветаат со приближувањето пролетта. Анангу собираат семе од шипки, го дробат и го мешаат со вода за да направат паста за јадење што ја јадат сирова. За да се направи амортизер, семките се сушат со врел песок за да може да се отстранат нивните лушпи пред да се сомелат за брашно.
мини|Спинифекс трева
Бодливите тврди шпинифекс хамкови имаат огромни коренови системи кои го спречуваат поместувањето на пустинскиот песок. Корењата на хамак се шират под земја надвор од бодликавата грутка и длабоко во почвата, формирајќи огромен конус. Анангу користи смола собрана од гумениот спинифекс за да направи гума за џвакање . Спинифексот го матат додека не се ослободат честичките од смолата. Овие честички се загреваат додека не се спојат за да формираат црн катран кој може да се обликува, кој Анангу работи додека е топол. Гумата за џвакање се користи за лов, работни алати, како и за поправање на пукнатините на камените и дрвените алатки.

Голото волнено просо има семиња кои важат за важна анангу храна. Жените ги тријат семките од нивните стебленца, а потоа ги одвојуваат семките од плевата со вешто жлебување. Користејќи камења за мелење, тие потоа ги мелат семките во брашно за амортизери.

Во паркот има неколку ретки и загрозени видови. Повеќето од нив како папратите од адерски јазик (Ophioglossaceae) се ограничени на влажните области во основата на монолитот, кои се области со многу посетители и се подложни на ерозија.

Откако гнаа првите Евро пристигналепејци, во паркот се забележани 34 егзотични растителни видови, што претставува околу 6,4% од вкупната флора на паркот. Некои, како што е повеќегодишната бафелна трва ( *Cenchrus cilariиле*) беа воведени за да се санираат областите оштетени од ерозија. Тој е најзаканувачкиот плевел во паркот и се проширил за да ги нападне дренажните линии богати со вода и хранливи материи. Онаму каде што наездата е густа, таа го спречува растот на автохтоните  р ви - извор на храна за животните и луѓето. Неколку други, како што е брусницаиле, беа донесени случајно, носени на автомобили и луѓе.

### Фауна
мини|Црнонога карпеста ѕида (''Petrogale lateralis''), Австралија
Историски е познато дека 46 видови на домородни цицачи живееле во регионот Улуру, а во моментов има 21 според последните истражувања. Анангу тврди дека намалувањето на бројот на видовите има импликации за состојбата и здравјето на пејзажот. На правени се потези за враќање на локално изумрени животни, како што се птицата од малечок, опосум со четката опашка, зајакот зајак или *малата*, билби, вдлабнатиот бетонг и карпата со црнонога.

Мулгара, единствениот цицач кој се смета за ранлив, е претежно ограничен на преодната песочна рамнина, тесен појас на земја што се протега од околината на Улуру, до северната граница на паркот и во одморалиштето Ајерс Рок. Оваа многу важна област, исто така, содржи торбарски крт, вома питон или кунија и голема пустинска кожа.
лево|мини| Опсум со четкичка, Австралија
Маруку Артс е големо и успешно претпријатие во сопственост и управувано од Абориџините Абориџини, управувано од Анангу (луѓе од западните и централните пустини на Австралија). Има магацин со седиште во заедницата Мутитјулу (на источниот крај на карпата), малопродажна галерија во културниот центар на Националниот парк Улуру-Ката Ќута, како и штанд на пазарот на градскиот плоштад Јулара . Нејзините уметнички дела се состојат главно од слики и резби во дрво . Со околу 900 уметници во колективот, тој обезбедува важен извор на приход кој живее во оддалечените заедници низ централна Австралија. Се стреми да ја „одржи културата силна и жива, за идните генерации уметници, и [да] ја направи културата достапна на автентичен начин за оние кои бараат подлабоко разбирање“.

### Пешачење и качување
мини|Качувачи и знак
Искачувањето во Улуру е традиционална рута што ја поминувале мажите од предците на Мала по нивното пристигнување во Улуру. Анангу не се искачуваат на Улуру поради неговото големо духовно значење.

Прошетката долината на ветровите е алтернатива за искачувањето на Улуру и нуди поглед на пејзажот од две видиковци долж патеката. Прошетката понекогаш е стрмна, карпеста и тешка. Од безбедносни причини оваа прошетка е затворена под одредени околности, вклучувајќи топлина, темнина и за време на спасување.

Во ноември 2017 година, одборот на националниот парк едногласно гласаше да се забрани качувањето на Улуру, а искачувањето е забрането од октомври 2019 година 

### Сместувања
мини|Абориџинскиот ренџер Анангу во Улуру демонстрира
Абориџинската заедница Мутитјулу е во областа на паркот, но туристите мора да останат во одморалиштата во Јулара, надвор од националниот парк. Ресортот Ајерс Рок во Јулара нуди низа сместувачки капацитети од кампови до луксуз со пет ѕвезди. Исто така, постојат и неколку опции за јадење, супермаркет и голем број тур-оператори. Националниот парк и градот ги опслужува аеродромот Конелан.

Малку подалеку се наоѓа луксузното сместување со шатори на лонгитудот 131, со поглед на Улуру од шаторите.

Кампување во паркот не е дозволено.

## Поврзано
* Ката Ќута
* Заштитени подрачја на Северната територија
* Заштитени подрачја управувани од австралиската влада
* Список на национални паркови на Австралија
* Тони Тјамива
* Список на биосферни резервати во Австралија

## Наводи

## Надворешни врски

* Список на светско наследство за Националниот парк Улуру-Ката Ќута
* Извештај за Националниот парк Улуру-Ката Ќута
* Веб-страница на веб-страницата на Заштитената планета 

Категорија:Биосферни резервати во Австралија
Категорија:Светско наследство во Австралија
Категорија:Статии со краток опис
Категорија:Координати на Википодатоците
Категорија:МСЗП-Категорија II