Жадеит

**Жадеит** — пироксенски минерал со состав Na₂Al₂Si₃O₃. Тој е тврд (Мосова тврдост од околу 6,5 до 7,0 ), многу жилав и густ, со специфична тежина од околу 3,4. Се наоѓа во широк спектар на бои, но најчесто се наоѓа во нијанси на зелена или бела боја. Жадеит се формира само во субдукциските зони на континенталните маргини, каде што карпата се метаморфизира при висок притисок, но релативно ниска температура.

Жадеит е главниот минерал кој ја сочинува највредната форма на жад, скапоцен камен особено ценет во Кина. Поголемиот дел од жадеит со квалитет на скапоцен камен доаѓа од северен Мјанмар. Алатки и прибори од жад биле пронајдени на места од камено доба, што покажува дека минералот бил ценет од луѓето уште пред почетокот на пишаната историја.

## Име
Името *жадеит* е изведено (преку  и )) од шпанската фраза „piedra de ijada“ што значи „камен од страна“. Латинската верзија на името, *lapis nephriticus*, е потеклото на терминот нефрит, кој е различен минерал кој исто така го дели заедничкото име жад.

## Својства
Жадеит е тврд, екстремно жилав, , редок минерал од семејството на минерали клинопироксен.. Иако е многу варијабилен по боја, тој е типично од јаболко-зелена до смарагдно-зелена, или поретко бела или бела со дамки од зелена боја. Појавувањата се типично грануларни или масивни; поединечните кристали се многу ретки, се јавуваат единствено како мали призматични кристали во вуги во масивниот жадеит. Кристалите се четиристрани или осумстрани во пресек и покажуваат совршено расцепување на [110] под агли од 87 и 93 степени. Исто така, постои ретка разделба на [100]. Испреплетените кристали на масивниот жадеит му помагаат да ја даде својата екстремна жилавост.

Жадеитот има Мосова тврдост од 6,5 до 7, малку помала од онаа на обичниот кварц.  Површините на преломот се шеќерни по текстура и светкаат од изложеното совршено расцепување на [110]. Жадеитот е релативно густ, со специфична тежина од 3,3 до 3,5 кај природните примероци. Специфичната тежина се зголемува со содржината на железо, а многу чистиот жадеит има специфична тежина од 3,25. Сјајот е стаклен или бисерен на изложените површини на расцепување, а линијата е безбојна. Жадеитот е проѕирен до помалку проѕирен.

Жадеитот се карактеризира со својата зелена боја и цврсти агрегати од компактни влакнести кристали. Може да се разликува од нефрит по својот стаклест сјај на полирани површини (полираниот нефрит има маслен сјај) и по неговата поголема густина и показател на прекршување. Серпентинот, исто така, има помала густина и показател на прекршување од жадеит. Масивниот жадеит, исто така, карактеристично покажува погрануларна текстура од нефрит или серпентинит.

Жадеитот има топливост од 2,5 (што го прави умерено лесен за топење со пропански пламен) и дава жолта боја на пламенот.

Чистиот жадеит поседува свој состав и има типична клинопироксенска структура. Чистиот жадеит се состои од долги ланци на силициумски тетраедри во кои секој силициумски јон е опкружен со четири кислородни јони, при што два од кислородните јони се делат со соседните силициумски тетраедри. Ланците се поврзани заедно со алуминиумски и натриумови јони за да ја формираат целосната тридимензионална структура на кристал од жадеит. Алуминиумот спојува парови ланци (зафаќајќи го таканареченото M1 место), додека натриумот ги спојува спарените ланци со соседните спарени ланци (зафаќајќи го таканареченото M2 место). Резултирачката кристална структура припаѓа на моноклинскиот кристален систем, со просторна група *C2/c* .

## Хемија и потекло
Чистиот жадеит има состав . Нема значајна замена на силициумот со алуминиум кај природниот жадеит, а постои само многу ограничена замена на алуминиумот со железо од железо.[1] Сепак, калциумот заменува до 20% од натриумот, избалансиран со замена на алуминиумот со магнезиум или феро железо.[2]

Омфацитот е среден состав помеѓу жадеит и диопсид. Сепак, не постои вистинска серија на цврсти раствори, бидејќи омфацитот има своја структура која е малку поинаква од чистиот жадеит или чистиот диопсид, така што е одделен од двата крајни елементи со јаз на мешање. *Хлоромеланитот* е темнозелена сорта на жадеит во која дел од алуминиумот е заменет со железо, додека *царскиот жад*, највредната сорта на жад, е обоен во интензивна смарагдно зелена боја со траги од хром.

мини|Фазен дијаграм за жадеит систем
Жадеитот се јавува со албит во метаморфни карпи на нискотемпературни и високопритисни сино-шкрилести фации на деструктивните рабови на плочите. Иако е средна вредност по содржина на силициум диоксид помеѓу албит и нефелин, тој не е стабилен под условите во кои се присутни овие два минерали. Формирањето на жадеитот бара притисок од 10 до 25 kbar и температура од 600 до 1,000&nbsp;°C (1,100 до 1,800&nbsp;°F) преку реакцијата:

Жадеит може да се формира и при висок притисок преку реакцијата:

При уште повисок притисок, жадеитот реагира со лосонит за да формира зоизит и парагонит: 

Минералите поврзани со жадеит вклучуваат: глаукофан, лозонит, мусковит, арагонит, серпентин и кварц.

Карпите кои се состојат речиси целосно од жадеит се нарекуваат жадеитни. Во сите добро документирани појави, се смета дека жадеитот се формирал од течности од зоната на субдукција во соработка со серпентинит.

Жадеититот е отпорен на атмосферски влијанија, а алувијалните камења од жадеитит ослободени од средини богати со серпентин во кои се формирале можат да имаат тежина до тони. Суровите примероци со бурмански даночни марки или полирани жлебови за оценување на квалитетот се ценети од некои колекционери.

## Бои
[лево|мини|Необичен лаванден жад (метафонолит) од [Бурса (покраина)|покраината Бурса, северозападна Турција. Бојата е од жадеит пироксен.]]
[лево|мини|Преглед над карпи со преносно UV LED фенерче во [Мандалеј|Мандалај.]]
Бојата на жадеитот најчесто се движи од бела преку бледо зелена боја до темно зелена боја на жад, но може да биде и сино-зелена (како неодамна повторно откриениот „Олмеков син жад“ ), розова, лаванда и мноштво други ретки бои. *Хлоромеланитот* е многу темнозелена до црна сорта. Бојата е во голема мера под влијание на присуството на елементи во трагови како што се хром и железо. Неговата проѕирност се менува од непроѕирна до речиси проѕирна.  Варијации во бојата и проѕирноста често се наоѓаат дури и во еден единствен примерок.

## Појава
Значајните појави на жадеит се изолирани и ретки. Се наоѓа исклучиво во метаморфни карпи со висок притисок и ниска температура на континенталните маргини. Овгде може да се пронајде како мешунки или вени или како дисеминирани зрна. Наслаги се наоѓаат во Мјанмар, Алпите, Русија, и Гватемала. Во францисканскиот комплекс на Калифорнија, жадеитот е поврзан со глаукофан, арагонит, мусковит, лозонит и кварц. Сепак, појавите со лапидарен квалитет се речиси ексклузивни за Мјанмар. Поточните камења на реката Ују остануваат важен извор на жадеит. 

## Синтеза
Експерименталната синтеза на жадеит започнала во раните 1950-ти години. Л. Коен во „Нортон Абразивс“ се наведува како евентуално произведувач на првиот синтетички жадеит во 1953 година. .

Во 1980-тите, „Џенерал Електрик“ и други истражувачки групи произвеле синтетички жадеит во контролирани услови за наука за материјали и петролошки истражувања. Сепак, и покрај ваквите експерименти, производството на комерцијален обем не се случило поради тешкотиите и трошоците поврзани со синтетичкото производство. Барањата за притисок и температура се покажале скапи и, како такви, рударството останало поекономично.

Од крајот на 20 век, природниот жадеит започначнал понекогаш се третира со процес наречен „белење“, проследен со полимерна импрегнација, за подобрување на бојата или проѕирноста. Сепак, ваквите третмани се разликуваат од вистинската синтеза и се откриваат преку стандардно гемолошко тестирање.

## Употреба
Жадеитот е доминантен минерал од најпосакуваната сорта жад. Овој минерал бил ценет во традиционалната кинеска култура, каде што се употребувал за изработка на голем број прекрасни украси и прибор.

Жадеит го употребувале и луѓето од камено време за алатки и оружје.

Жадот го добил своето име „piedra de ijada“ („камен од страната“), бидејќи некогаш се сметало дека лечи заболувања на бубрезите кога се нанесува на страната од телото.

### Жад

Жадеитот е еден од двата минерали препознаени како скапоцен камен жад. Другиот е нефрит.  Повремено, други минерали како што се серпентин или кварц се продаваат како жад, но разликата може да се одреди според цепливоста и тврдоста. Жадеитниот жад е највредната форма, Жадот од жадеит првпат почнал да се користи значајно во Кина дури кон крајот на 18 век, како *феи цуи*.

Жадеит од долината Мотагва, Гватемала, го употребувале народите Олмеки и Маите, како и домородните народи на Костарика.

Необичните бои, како што е „Олмековскиот син“ жад, кој се карактеризира со својата длабока сино-зелена, проѕирна нијанса со бели дамки, стануваат сè поценети поради неговата единствена убавина и историска корист од страна на мезоамериканските Олмеци, а исто така и во Костарика.

### Употреба во камено време
[мини|Полирана глава од секира од [Младо камено време|неолитски жадеит од Музејот во Тулуз]]
Над 180 глави од секири направени од жадеитит, ископани во северна Италија во неолитскиот период, се пронајдени низ Британските Острови. Поради тешкотијата во обработката на овој материјал, се смета дека сите пронајдени глави од секири од овој тип не биле утилитарни и претставувале некаков вид валута или биле производи на размена на подароци.

Голем број жадеитни монистри и глави од секири, како и остатоци од работилници за жадеит од неолитскиот период, биле откриени во Итоигава, Јапонија. Овие монистра и секири се тргувале низ цела Јапонија и Корејскиот Полуостров и биле произведувани од најстарата позната култура во светот што употребувала жадеит, центрирана во регионот Итоигава.
[мини|Плоча од [Мајанска цивилизација|мајански жадеит, 600–900 н.е., Музеј во Бруклин]]

## Наводи

## Извори
* 

## Надворешни врски
* 

Категорија:Моноклински минерали
Категорија:Минерали на алуминиумот
Категорија:Минерали на натриумот