Автокефалност на Православната црква на Украина

мини| Патријархот Вартоломеј го потпишува томосот за автокефалност на Епифаниј I (облечен во бел клобук) стои зад него.
На 5 јануари 2019 година, Вартоломеј I, Цариградскиот вселенскиот патријарх, го потпишал томосот со кој официјално се признава и основа Православната црква на Украина и ѝ се доделува автокефалност (самоуправување). Настаните кои веднаш довеле до доделување на автокефалност биле:

* На 11 октомври 2018 година, синодот на Вселенската патријаршија објавил дека „*ќе продолжи кон доделување автокефалност на Црквата на Украина*“,  правејќи ја независна од Руската православна црква.
* Оваа одлука го натерало Светиот синод на Руската православна црква да ја прекине заедницата со Вселенската патријаршија на 15 октомври 2018 година, што го означило почеток на расколот помеѓу Москвската и Цариградската патријаршија во 2018 година.  
* На 15 декември 2018 година, советот за обединување ја основал Православната црква на Украина.
* На 5 јануари 2019 година, патријархот Вартоломеј го потпишал томосот за автокефалност на Православната црква на Украина. 

## Позадина
 
Цариградскиот вселенски патријарх тврди дека е најистакнат водач и меѓународен претставник на Источната православна црква.  Источната православна црква е географски поделена на неколку главно независни местни цркви, секоја со свој водач (патријарх, архиепископ или митрополит).

Набргу откако Украина ја стекна својата независност од СССР, некои нејзини претседатели побарале од Вселенската патријаршија да и даде на Украина црква различна од Московската патријаршија. 

### Три источни православни цркви во Украина
На крајот на 20 век, во Украина постоеле три источни православни јурисдикции:

* Украинската православна црква (Московска патријаршија) (УПЦ-МП) која е дел од Руската православна црква, а со тоа е и под Московската патријаршија. Оваа црква била, до 11 октомври 2018 година, единствената православна црква во Украина признаена од другите православни цркви.
* Украинската автокефална православна црква (УАПК), предводена од митрополитот Макариј, која била независна, која била основана во 1921 година по формирањето на краткотрајната Украинска Народна Република и откако го преживела Советскиот Сојуз и надвор и внатре во земјата.
* Украинската православна црква – Киевска патријаршија (УПЦ-КП), предводена од киевскиот патријарх Филарет, независна црква која била основана во јули 1992 година. Во јануари 1992 година, откако Украина ја стекнала својата независност од Советскиот Сојуз по распадот, киевскиот митрополит Филарет од УПЦ-МП свикал собрание во Киевскско-печерската лавра што усвоила барање за автокефалност до Московскиот патријарх. Московската патријаршија не го прифатила тоа и побарала од Филарет да поднесе оставка.   Филарет не поднел оставка и бил суспендиран на 27 мај 1992 година од страна на УПЦ-МП.  Епископите лојални на митрополитот Филарет и слична група од Украинската автокефална православна црква организирале обединувачки синод кој се одржал на 25-26 јуни 1992 година. Делегатите се согласиле да формираат комбинирана црква наречена *[[Украинска Православна Црква - Киевски Патријархат|Украинска православна црква - Киевска патријаршија]]* под патријархот што тие го избрале, Мстислав од UAOC.   Мстислав никогаш не ја одобрил унијата помеѓу УАПЦ и УПЦ-КП.  Филарет билотфрлен на 11 јули 1992 година од страна на Руската православна црква. По смртта на патријархот Мстислав во 1993 година, црквата УПК-КП ја предводел патријархот Владимир. Во јули 1995 година, по смртта на Владимир, Филарет бил избран за шеф на УПЦ-КП со гласови од 160-5. Филарет бил анатемизиран од Руската православна црква во 1997 година. 

УАПЦ и УПЦ-КП не биле признати од другите православни цркви и биле сметани за расколнички.  Претставниците на РПЦ изјавиле дека анатематизацијата на Филарет е „*признаена од сите помесни православни цркви вклучувајќи ја и црквата во Цаиград*“. Синодот на Вселенската Патријаршија го признал, во писмото од јули 1992 година до патријархот Алексиј II, отпуштањето на Филарет од страна на РПЦ,    и Вселенскиот патријарх ја признал анатемизацијата на Филарет во писмото од април 1997 година до Патриархот Алексеј II.   

На 11 октомври 2018 година, екскомуникациите на УАПЦ и УПЦ-КП биле укинати од страна на Вселенската патријаршија,  сепак Вселенската патријаршија не ги признала ниту УАПЦ и УПЦ-КП за легитимни и нивните водачи не биле признати како примати на нивните соодветни цркви.   Од 15 декември 2018 година, УАПЦ и УПЦ-КП повеќе не постојат и се споиле со двајца митрополити на УПЦ-МП за да ја формираат Православната црква на Украина. УПЦ-МП сè уште постои. УПЦ-МП има 12.064 активни парохии, УПЦ-КП имала 4.807, а УАПЦ имала 1.048. 

### Вселенска патријаршија и црковната ситуација во Украина
Во април 2014 година, Вселенскиот Патријарх зборувал за црковните проблеми во Украина за време на неговата проповед на Цветници и изјавил „*Вселенската патријаршија ги препознава тешките предизвици со кои се соочува блажениот украински народ денес*“.    Во февруари 2015 година, приматот на Канадската Украинска Православна Црква, митрополитот Јуриј (Калишчук), за време на тркалезна маса во агенцијата Укринформ,  изјавил дека „*[Цариградската Патријаршија] ја следи ситуацијата во Украина и го смета идеалното решение за обединетото „единство во Украина и православието*“. Тој додал дека „*Цариградската патријаршија го чека барањето и насоките од украинските православни јурисдикции овде, но пред се чека чекор од претседателот на Украина*“.  

На 6 јуни 2015 година, УАПЦ побарала од Вселенската патријаршија да ја прими „[*Украинската автокефална православна црква на Вселенската патријаршија како митропола со правата на самоуправување*“.  На 24 јуни, Светиот синод на Украинската православна црква (Московска патријаршија), одржан на 24 јуни во Киев, направил изјава за присуството на „*двајца епископи на Цариградската патријаршија во Украина [епископот Даниел Памфилонски и епископот Иларион ] и нивната средба со украинското свештенство*“. Епископите на Пратеникот на УПК „изразија загриженост“ за активностите на [епископот Памфилонски Даниел и епископот Иларион] на „канонската територија“ на УПК-МП без согласност на архиереите на МПЦ.  На 27 јули 2015 година, УПК-КП, по Светиот синод истиот ден, одлучил да побара од Вселенскиот патријарх да го признае нејзиниот автокефален статус. 

На 2 февруари 2016 година, московскиот патријарх официјално изјавил дека „*важно е веќе да постои заедничко разбирање за потребата од консензус меѓу сите Цркви, исклучувајќи какви било еднострани дејствија при доделувањето автокефалност*“.  Истиот ден тој предупредил дека „*едностраното признавање на расколот [во Украина] неизбежно ќе има [катастрофални последици] за единството на Православната Црква*“; во оваа прилика вселенскиот патријарх изјавил: „*Сите ние признаваме дека митрополитот Онуфриј е единствениот канонски поглавар на православието во Украина*“. 

Во јуни 2016 година, Сеправославниот собор во 2016 година се одржал на Крит. Меѓутоа, неколку дена пред да започне, Руската православна црква одбила да учествува. Претходно православните цркви на Грузија, Бугарија и Антиохија исто така одбиле да учествуваат. Едно од наведените прашања бил начинот на прогласување на автономија на православните цркви. На 16 јуни, украинскиот парламент, Врховната Рада, побарал од вселенскиот патријарх Вартоломеј I автокефалност за Православната црква на Украина и со тоа независност од Руската православна црква. На 11 јуни, пред усвојувањето на резолуцијата од парламентот, Московската патријаршија остро ја критикувала жалбата на пратениците.  Сепак, советот на Крит не го разгледал и официјално не го коментирал украинското прашање.  

На 15 декември 2017 година, Филарет во Киев се состанал со лични претставници на Цариградската патријаршија: Даниел Памфилонски (УПЦ на САД) и епископот Иларион (УПЦ на Канада) и разговарал со нив за прашања од „*заемен интерес*“.  

### Состојба на УПЦ-МП од 2014 година
Од промената на режимот иницирано преку соборување на претседателот Јанукович во 2014, Претседателот Порошенко и украинскиот парламент изразија сериозна загриженост за „двосмислениот“ став или молкот на црковниот водач и молкот на Руската православна црква и Украинската православна црква (Московска патријаршија) во врска со клучните прашања за националната безбедност. Тие не успеаја да ја поддржат Мајданската револуција на достоинството, со цел, меѓу другото, да го спречат влијанието и мешањето на Москва во внатрешните работи на Украина. Тие не успеаја да ги осудат Руската анексија на Крим и искоренувањето на парохиите на полуостровот. Тие не успеаја да го осудат сепаратистичката, спонзорирана од Москва, војна во Донбас. Резултатот е дека тие беа перципирани како Тројански коњи кои ја следат политичката агенда и интересите на Москва.Вили Футре 

## Процес на доделување автокефалност

### Барање од јуни 2016 година
На 16 јуни 2016 година, украинскиот парламент усвоил резолуција со која се апелира до Вселенскиот патријарх „да го признае актот во 1686 за неважечки како усвоен со кршење на светите канони на Православната црква“, „да земе активно учество во надминувањето на црковниот раскол со свикување украински обединувачки собор под покровителство на Вселенската патријаршија, кој би ги решил сите спорни прашања и би ја обединил Украинската православна црква“, и да и додели автокефалност на православната црква во Украина.     Истиот ден, Руската православна црква жестоко протестирала против оваа резолуција.  На 19 јули, Вселенската патријаршија соопштила дека ќе формира синодна комисија која ќе го „испита“ барањето на украинскиот парламент за доделување автокефалност на Украина.   На 1 август 2016 година, архиепископот Јов од Вселенската патријаршија во интервју дадено за *Религиозната информативна служба на Украина* изјавил дека „Цариград отсекогаш верувал дека територијата на Украина е канонска територија на црквата во Цариград “. 

### Барање од април 2018 година
лево|мини|194x194пкс| Средба на Порошенко со вселенскиот патријарх Вартоломеј I, 9 април 2018 година
На 9 април 2018 година, украинскиот претседател Петро Порошенко имал средба во Истанбул со Вселенскиот патријарх за време на која Порошенко „*ја истакна важноста на воведувањето на Единствена помесна православна црква во Украина за која се стреми украинскиот народ*“.  Во тоа време, една статија објавена на промосковската анонимна мрежна страница *Унија на православни новинари*  изјавила дека не е постигнат релевантен напредок во однос на прашањето за местната православна црква за Украина. 
мини|223x223пкс| Украинскиот претседател Петро Порошенко и Филарет, 16 април 2018 година
На 17 април, украинскиот претседател Порошенко се сретнал во Турција со Вселенскиот патријарх и упатил апел, поддржан од разни украински пратеници,   за доделување автокефалност на Украина;   двете страни постигнале договор по 7-часовни преговори. Целосниот апел подоцна бил објавен на официјалната мрежна страница на претседателот на Украина. УПЦ-КПи УАПЦ, исто така, испратиле сличен апел до Вселенската патријаршија во она што Порошенко го опишал како „ретко обединет потег на двете цркви [УПЦ-КПи УАПЦ]“.  На 18 април, нацрт-резолуцијата за поддршка на жалбата на Порошенко била поднесена до украинскиот парламент, а на 19 април била и усвоена.   Текстот на жалбата на украинскиот парламент бил подолг и содржи повеќе аргументи во корист на автокефалноста на Украина во споредба со жалбата на Порошенко. На 20 април, официјалното барање за издавање Томос за автокефалност било доставено до Вселенската патријаршија.  Истиот ден, 20 април, Светиот синод на Вселенската патријаршија „*гласаше да се продолжи со преземање на неопходните чекори за давање автокефалност на православните христијани во Украина*“.  На 22 април, Вселенската патријаршија издала официјално соопштение во кое изјавува дека синодот „*испитал прашања кои се однесуваат на црковната ситуација во Украина, како што беше направено во претходните синодни седници, и откако доби од црковните и граѓанските власти [...] петиција со која се бара давање автокефалност, одлучи тесно да комуницира и да се координира со своите сестрински православни цркви во врска со ова прашање*“.   Истиот ден, претседателот Порошенко на својата официјална страница на Фејсбук објавил дека „*Вселенската патријаршија ги започнала процедурите неопходни за доделување автокефалност на Украинската православна црква*“.    Договорот го доделил имотот на украинските цркви и манастири на автокефалната Украинска православна црква. 

На 23 јуни 2018 година, делегација на УПЦ-МП остварила разговори со патријархот Вартоломеј и други членови на хиерархијата на Вселенската патријаршија.   Преговорите не завршиле ниту со потпишани документи, ниту со заедничка изјава.  Целта на овие разговори, според пратеникот на УПЦ-МП, била „за добивање веродостојни информации од самиот патријарх Вартоломеј во врска со иницијативите за евентуално доделување на Томос за автокефалност, како и за да се соопштат ставот на Украинската православна црква по ова прашање. Архиереите го информирале патријархот и за моменталната состојба на црковниот живот во Украина“.

На 25 јуни, пратеникот на УПЦ-МП изјавил дека „ја слушнал пораката“ на митрополитот Онуфриј и постојаните членови на Светиот синод на Украинската православна црква на состанокот што се одржал на 23 јуни во Истанбул помеѓу делегацијата на пратеникот на УПЦ и Вселенскиот патријарх Вартоломеј и членовите на Светиот патријархиски синод. Затоа, архиереите на Пратеникот на УПЦ донеле заедничка изјава во која „*ја изразија својата визија за понатамошен развој на мисијата на Украинската православна црква во украинското општество*“.  Во соопштението се заклучува дека „*сегашниот канонски статус е сосема доволен за Украинската православна црква плодно да ја изврши својата мисија меѓу народот на Украина*“.   

На 31 август 2018 година, вселенскиот патријарх Вартоломеј се сретнал со московскиот патријарх Кирил за да разговараат за украинската автокефалност, информирајќи го дека тие „*веќе ја спроведуваат оваа одлука*“ за доделување автокефалност. 

На 1 септември, во Истанбул, започнал Собор на архиереите на вселенскиот престол. Патријархот Вартоломеј го одржал главното обраќање пред повеќе од 100 архиереи на престолот, меѓу другото наведувајќи: „потеклото на тешкотиите и реакциите во Украина не се ниту скорешен феномен, ниту нешто создадено од Вселенската патријаршија. Веќе од почетокот на 14 век, кога Престолот на Киевската митрополија беше преместен без канонска дозвола на Мајката Црква во Москва, имаше неуморни напори од страна на нашите браќа од Киев за независност од црковната контрола од страна на центарот во Москва. [...] Томосот што ја прогласува Москва за Патријаршија не го вклучува регионот на денешната Киевска митрополија во јурисдикција на Москва. Освен тоа, [...] канонската зависност на Киев од Мајката црква во Константинопол остана постојана и непрекината. [...] Бидејќи Русија, како одговорна за моменталната болна ситуација во Украина, не е во состојба да го реши проблемот, Вселенската патријаршија ја презеде иницијативата за решавање на проблемот во согласност со овластувањата дадени од Светите канони и јурисдикциската одговорност над епархијата на Киев, при што доби барање за таа цел од чесната украинска влада, како и повторливите барања на „Патријархот“ Филарет од Киев, апелирајќи да го решиме неговиот случај.  

На 12 декември 2018 година, 47 украински пратеници, повеќето од опозицискиот блок,    побарале од Уставниот суд на Украина „*да ја признае како спротивна на Уставот одлуката на Радата за поддршка на томосот, за кој тие веруваат дека го нарушува принципот на поделба на државата од црквата*“. Сепак, на 12 март 2019 година, Уставниот суд на Украина одбил да го покрене случајот и се оправдал дека прашањата опфатени во одлуката на украинскиот парламент „*не можат да бидат разгледани од Уставниот суд бидејќи се од политичка, а не од правна природа*“.     На 25 април 2019 година, Уставниот суд на Украина го разгледал случајот на верските организации кои сакале да ја укинат истата жалба на парламентот од 19 април 2018 година. Уставниот суд го отфрлил нивното барање, велејќи дека судот „*заклучил дека нема докази за административна надлежност*“.  

### Вселенски легати во Украина и реакции на РПЦ
лево|мини|167x167пкс| Даниел (Зелински) Памфилонски
На 7 септември, Цариградскиот патријарх објавил, на официјалните мрежни страници на Постојаната делегација на Вселенскиот Патријарх во Светскиот Совет на Црквите, како и на официјалната мрежна страница на Вселенската Патријаршија, дека ги назначил архиепископот Памфилон Даниел (Зелински) и епископот Иларион (Рудник) како негови  и егзархисти во Украина.   Овие назначувања биле, според официјалното соопштение на официјалната мрежна страница на Вселенската патријаршија, „*[во] рамките на подготовките за доделување автокефалност на Православната црква во Украина*“. Даниел Памфлионски и Иларион веќе биле испратени од Вселенската патријаршија во Украина во 2015 година, што во тоа време довело до официјален протест на УПЦ-МП.
мини|191x191пкс| Иларион (Рудник)
Истиот ден, претседателот на Одделот за надворешни црковни односи на Московската патријаршија, митрополитот Иларион, дал интервју за телевизискиот канал „Русија 24“ за назначувањето на двајцата егзархисти.  Во ова интервју, Иларион го упатил своето предупредување дека Руската православна црква „*нема да има друг избор освен да ја прекине заедницата*“ со Вселенскиот патријарх доколку ѝ се даде автокефалност на Украина. Ова интервју било целосно објавено на официјалната мрежна страница на Одделот за надворешни црковни односи на Московската патријаршија на англиски јазик следниот ден. 

На 8 септември, синодот на Руската православна црква го изразил својот „*решителен протест и длабока огорченост поради*“ извештајот објавен ден претходно за назначувањето на двајцата архиереи на Вселенската патријаршија за егзархии на Патријаршијата во Киев.  Истиот ден, на социјалната мрежа, Владимир Легојда, раководител на Синодното одделение за односи со црквата, општеството и медиумите, коментирал на темата и навел дека „*назначувањето од страна на Цариградскиот патријарх на неговите епископски претставници во Украина, без договор со Патријархот Московски [...] и Неговото Блаженство Митрополитот Киевски [...], е [...] невидено груб упад [...] не може да се остави без одговор на дејствијата на Московската Патријаршија*“.   Истиот ден, УПЦ-МП објавила официјална декларација  на својата мрежна страница во која се вели: „Именувањето на двајцата егзархисти е грубо кршење на канонската територија на Украинската православна црква. *„Епископите не смеат да ја напуштат сопствената епархија и да одат во цркви надвор од нејзините граници“*. 

### Септември 2018: „Одмазднички мерки“ на Рускиот православен синод и последици
На 14 септември 2018 година, како одговор на назначувањето на тие двајца егзарси, Руската православна црква одлучила да одржи „вонредна седница“ за да преземе „одмазднички мерки по назначувањето од страна на Цариградската патријаршија на нејзините „егзархисти“ во Киев, по одлуката на Синодот на оваа црква „да и даде статус на автокефалност на црквата во Украина“. „“ Синодот на Руската православна црква одлучил:  1. Да се ​​прекине литургиското молитвено одбележување на цариградскиот патријарх Вартоломеј. 

2. Да се ​​прекине сослужението со архиереите на Константинополската патријаршија. 

3. Да се ​​прекине учеството на Руската православна црква во сите епископски собори, теолошки дијалози, мултилатерални комисии и други структури со кои претседаваат или копретседаваат претставници на Цариградската патријаршија. 

4. Да се ​​усвои изјава на Светиот синод во врска со неканонските постапки на Цариградската патријаршија во Украина. 
Истиот ден било објавено соопштение во кое се објаснува ситуацијата и санкциите преземени во знак на протест против однесувањето на Вселенскиот Патријарх.   Истиот ден, митрополитот Иларион ја разјаснил ситуацијата во интервју објавено на официјалната мрежна страница на Одделот за надворешни црковни односи на Московската патријаршија. Во интервјуто, Иларион изјавил:
 [Суспендирано ќе биде [...] учеството во сите структури со кои претседаваат или копретседаваат претставници на Константинопол. [...] Суспензијата ги опфаќа бискупските собори во земјите на таканаречената дијаспора и теолошкиот дијалог[.] [...] Одлуката на Светиот Синод да го прекине литургиското спомнување на името на Цариградскиот патријарх за време на литургијата и фактот дека ја прекинавме соработката со архиереите на Цариградската патријаршија не значи целосно прекинување на евхаристиската заедница. Во нив може да се причестуваат мирјаните кои доаѓаат на Света Гора или се наоѓаат во црквите на Цариградската патријаршија. Но, ние одбиваме да сослужиме со архиереите на Цариградската патријаршија бидејќи секој пат тие го спомнуваат името на својот патријарх за време на литургијата додека ние сме ја суспендирале. [...] Не мислиме, се разбира, дека сето ова конечно ќе ја затвори вратата за дијалог, но нашата денешна одлука е сигнал до Цариградската патријаршија дека ако продолжат ваквите постапки, ќе мораме целосно да го прекинеме евхаристиското заедништво. [...] [По прекинот на евхаристиската заедница, најмалку половина од ова 300-милионско население повеќе нема да го препознава како прв меѓу еднаквите“.На 23 септември 2018 година, патријархот Вартоломеј, за време на Божествената Литургија што служела во православната црква Свети Фока, изјавил дека „*испратил порака дека Украина ќе добие автокефалност што е можно поскоро, бидејќи има право на тоа*“.  

### Соопштение од 11 октомври 2018 година на синодот на Вселенската патријаршија
На 11 октомври 2018 година, по редовен синод, Цариградската патријаршија ја обновила претходната одлука да пристапи кон доделување автокефалност на Украинската православна црква.  Синодот, исто така, го повлекол 332-годишното квалификувано прифаќање на Константинопол за канонската јурисдикција на Руската православна црква над Украинската црква содржана во актот 1686.  Синодот, исто така, ја укинал екскомуникацијата на патријархот Филарет од Украинската православна црква - Киевската патријаршија (УПЦ-КП) и митрополитот Макариј од Украинската автокефална православна црква (УАПЦ), а и двајцата епископи биле „*канонски вратени во нивниот архиерејски или свештенички чин, а верниците се обединети со нивните верници*“. 

Вечерта на 11 октомври, денот на прогласувањето на Цариградскиот патријарх, украинскиот претседател Порошенко со ентузијазам го поздравил потегот на Цариград,  кој Порошенко, предвреме и затоа погрешно, го опишал како доделување на томос за автокефалност на украинската црква (формален декрет за независност на црквата). Тој ја претставил независноста на украинската црква како дел од поширокиот судир на Украина со Русија, кој вклучува руска анексија на Крим во 2014 година, руска воена интервенција во Украина и желбата на Украина да се интегрира со Западот преку пристапување во Европската унија и НАТО (што е перцепција нашироко споделена од двете страни во спорот).   

На 12 октомври 2018 година, ден по одлуката на Вселенскиот патријарх, според мрежната страницата на Кремљ, рускиот претседател Владимир Путин „одржал оперативен состанок со постојаните членки на Советот за безбедност“ (Советот за безбедност на Русија) на кој „*дискутирале за прашања од домашната руска социо-економска агенда и меѓународни прашања*“.  Украинскиот *„Еуромајдан Прес“* го опишал ова како Путин да свика „вонреден состанок на Советот за национална безбедност и одбрана, на кој се „разговараше за ситуацијата на Руската православна црква во Украина“ и додал дека „Ова е откривачки лапсус, бидејќи за да ги смири Украинците, УПЦ-МП инсистира на тоа дека е независна од Москва и на никаков начин од „Руската црква во Украина. Слични извештаи дала и Религиозната информативна служба на Украина, цитирајќи ги Интерфакс-Религија, прес-секретарот на Путин, Дмитриј Песков, и мрежната страницата на Кремљ .

На 12 октомври 2018 година, УПК-КП во соопштение објавила дека оваа одлука на Вселенската патријаршија го вратила канонското признавање на епископството и свештенството на Киевската патријаршија.   Меѓутоа, подоцна било појаснето дека Филарет бил сметан од Вселенската патријаршија само како „поранешен митрополит на Киев“,      и Макариј како „поранешен архиепископ на Лвов“  и, на 2 ноември 2018 година, не ги признава ниту УПЦ-КП ниту УАПЦ како легитимни и дека нивните соодветни водачи не биле признати како примати на нивните цркви. Сепак, Вселенската Патријаршија изјавила дека ги признава како валидни таинствата на УПЦ-КП и УАПЦ.   Синодот се сметал за клучен чекор кон спојувањето на овие две организации во единствена црква независна од Москва. Руската православна црква е поврзана со 12.000 парохии во Украина, додека Киевската патријаршија и УАПЦ контролираат околу 6.000; сепак, се верува дека многу од украинските парохии контролирани од Русија може да пребегаат во киевските организации.  

### Прекин на заедништвото од страна на Руската православна црква
На 15 октомври 2018 година, Руската православна црква ја прекинала заедницата со Цариградската патријаршија поради одлуката на Вселенската патријаршија од 11 октомври 2018 година.
[мини| [Вартоломеј I Цариградски со украинскиот претседател Порошенко, потпишување на договорот за соработка, 3 ноември 2018 година]]
Во интервју дадено за BBC на 2 ноември 2018 година, Архиепископот Јов, архиереј на Цариградската Патријаршија, објаснил дека откако Вселенската патријаршија ја укинала одлуката на актот 1686 на 11 октомври 2018 година, УПЦ-МП канонски престанала да постои во Украина на 11 октомври  Тој додал дека канонски може да има само една црква на територијата на Украина и дека затоа егзархијата на Руската православна црква во Украина е „*едноставно неканонска*“ и дека во Украина „*не може да има повторување на сценариото на Естонија*“.  Тој, исто така, објаснил дека одлуката на Вселенската патријаршија била поттикната од реакцијата на украинските православни верници, кои сакале да останат православни, но не сакале да бидат дел од УПЦ-МП, по анексијата на Крим од Русија и војната во Донбас. 

На 3 ноември 2018 година, украинскиот претседател Порошенко, за време на посетата на Турција, потпишал договор за соработка со вселенскиот патријарх Вартоломеј.  Според Порошенко, овој договор „*ги создава сите услови за процесот на подготовка за собрание на обединување и процесот на обезбедување томос да се доведе во јасна кореспонденција со каноните на Православната црква*“.  Овој договор довел до протести на архиереите на УПЦ-МП и Руската православна црква.    Текстот на договорот подоцна бил објавен на 12 март 2019 година.   

### Соопштение од 29 ноември 2018 на синодот на Вселенската патријаршија
Редовното ноемвриско заседание на синодот на Вселенската патријаршија започнало на 27 ноември, а завршило на 29 ноември и траело три дена.   

На 27 ноември Вселенската патријаршија едногласно одлучила да го распушти својот егзархат на Архиепископијата на руските православни цркви во Западна Европа (АРПЦЗЕ).  

Во соопштението се вели дека Вселенската патријаршија „одлучила да го отповика патријаршискиот томос од 1999 година, со кој му доделила пастирска грижа и управа на православните парохии од руската традиција во Западна Европа на неговиот архиепископ-егзарх. [...] Денешната одлука има за цел дополнително да ја зацврсти врската на руската традиција со парохиите на мајката црква со патријархатот од Цариград. Вселенската патријаршија одлучи да ги интегрира и поврзе парохиите со различните свети митрополии на вселенската патријаршија во земјите каде што се наоѓаат. Нашата Мајка Црква ќе продолжи да обезбедува и гарантира зачувување на нивната литургиска и духовна традиција.  

На 29 ноември, синодот завршил.  Некои, како *Верската информативна служба на Украина,* очекувале Вселенската патријаршија да го даде датумот на обединувањето на соборот на Православната црква на Украина.  Сепак, не бил доделен датум.

По завршувањето на својот синод, Вселенската патријаршија подоцна објавила на својата официјална мрежна страница официјално соопштение. Во наведеното соопштение, Вселенската патријаршија објавила: 1) дека синодот на Вселенската патријаршија одлучил да ја распушти АРПЦЗЕ, „*притоа доверувајќи им ги своите верници на Архиереите на Вселенскиот престол во Европа*“, 2) дека, во очекување на доделувањето на томос за автокефалност на православната црква на Украина, синодот на Вселенската патријаршија ја „изработил Уставната повелба на Украинската црква“. Истиот ден, претседателот Порошенко во официјален говор пред украинската нација изјавил дека датумот за соборот за обединување на украинската црква ќе биде објавен „наскоро“ од Вселенскиот патријарх.   

### Обединувачки совет
На 15 декември 2018 година, членовите на постојните украински православни цркви (УПЦ-КП, УАПЦ и делови од УПЦ-МП) гласале преку нивните претставници (епископи) за обединување во Православната црква на Украина врз основа на целосна канонска независност. Тие го избрале својот примат, Епифаниј, и усвоиле повелба за Православната црква на Украина.   

### Формирање на Православната црква на Украина и избор на митрополитот Епифаниј
алт=|мини| Митрополитот Епифаниј и украинскиот претседател Порошенко, веднаш по обединувачкиот совето
мини| Новоизбраниот митрополит Киевски и на цела Украина, Епифаниј
Митрополитот Епифаниј од УПЦ-КП, кој бил избран на 13 декември од УПЦ-КП како единствен кандидат на советот за обединување помеѓу Украинската Православна Црква - Киевски Патријархат, Украинската Апостолска Православна Црква и делови од Украинската Православна Црква - Московски Патријархат, и се сметал за десната рака на Филарет,  бил избран за митрополит на Украина од страна на Советот на вториот круг на 15 декември.   Советот усвоил и повелба за новоформираната црква (Православна црква на Украина).

Во својот говор пред верниците по изборите, митрополитот Епифаниј им се заблагодарил на претседателот Порошенко, на вселенскиот патријарх, на Макариј и на украинскиот парламент, како и на Филарет. За Филарет, Епифаниј изјавил: „*Сакам да изразам благодарност до Неговата Светост, Неговата Светост Патријарх Филарет, кој е наш духовен ментор и ќе продолжи да биде почестен, помагајќи ни, цел живот, заеднички да ја изградиме нашата Единствена помесна православна црква. Ви благодариме, Ваша Светост*“. Тој додал дека вратите на неговата црква се „*отворени за сите*“. 

Епифаниј подоцна прецизирал дека неговата црква нема да донесе никаква важна одлука сè додека не го прими црковниот *томос*.   Вселенскиот патријарх му честитал и го благословил новоизбраниот митрополит на денот на неговиот избор и изјавил дека новоизбраниот примат бил поканет да дојде во Истанбул за да отслужи Литургија со Вселенскиот патријарх и да го прими *томосот* на Православната црква на Украина на 6 јануари 2019 година   

Порошенко, исто така, одржал говор по изборот на Епифаниј, во кој изјавил дека автокефалната црква ќе биде „*без [[Владимир Путин|Путин]], без Кирил*“, но „*со Бога и со Украина*“.  Тој додал дека автокефалноста е „*дел од нашата државна проевропска и проукраинска стратегија*“. Порошенко, исто така, го потврдил својот план да оди во Истанбул со сега избраниот примат на автокефалната украинска црква, на 6 јануари 2019 година, за да биде присутен кога приматот ќе го добие црковниот *томос*. 

На 1 јануари 2019 година, патријархот Вартоломеј ја потврдил својата намера да му додели *томос* за автокефалност на митрополитот Епифаниј на 6 јануари 2019 година, на денот на Божиќ според стариот Јулијански календар. 

## Томос за автокефалност
десно|мини|223x223пкс| Вселенскиот патријарх Вартоломеј (лево) му го предава томосот за автокефалност на митрополитот Епифаниј (десно)
десно|мини|201x201пкс|
На 5 јануари 2019 година, патријархот Вартоломеј и митрополитот Епифаниј отслужиле Божествена Литургија во катедралата Свети Ѓорѓи во Истанбул; томосот бил потпишан потоа, исто така во катедралата. 

*Томосот* „*стапил на сила од моментот на неговото потпишување*“.  Со потпишувањето на *томосот* официјално е основана автокефалната православна црква на Украина.  Претседателот Порошенко отпатувал за Истанбул за да присуствува на церемонијата на потпишување.   

По потпишувањето на *томосот*, патријархот Ватоломеј се обратил до митрополитот Епифаниј.  Говорови одржале и претседателот Порошенко  и митрополитот Епифаниј.  На 6 јануари, по Литургијата што ја отслужиле митрополитот Епифаниј и патријархот Вартоломеј, патријархот Вартоломеј го прочитал *томосот* на ПЦУ и потоа му го дал на митрополитот Епифаниј.  На потпишувањето и предавањето на *томосот* присуствувал и претседателот Порошенко.  

На 6 јануари 2019 година, Даниел (Зелински) Памфилонски изјавил дека неговата мисија во Украина како егзарх на Вселенската патријаршија е „*целосно прогласување на томосот и во исто време обединувачкиот совет*. *Така, јас се враќам во моето стадо во САД буквално за еден ден*“. 

На 8 јануари 2019 година, томосот бил вратен во Истанбул за да можат сите членови на Светиот синод на Вселенската патријаршија да го потпишат *томосот*. 

Претставникот на прес-службата на ПЦУ, свештеникот Иван Сидор, изјавил дека *томосот* е валиден по потписот на Вселенскиот патријарх, „*но според процедурата мора да има и потписи на оние епископи кои учествуваат на синодот на Цариградската патријаршија*“.  Поранешниот прес-секретар на УПЦ-КП, Евстратиј, изјавил дека Вселенскиот Патријарх ја признал ПЦУ со потпишување на *томосот* за автокефалност и со сослужување на литургијата со Епифаниј додека Епифаниј го сметал за примат на ПЦУ.  Вселенската патријаршија на 8 јануари 2019 година прогласила дека *томосот* е „*одобрен и валиден*“ и дека потпишувањето од целиот синод е „*чисто технички чекор*“, и дека „*важењето на томосот како акт за доделување автокефалност на ниту еден начин не е засегнато*“. Се додава дека Украина побарала *томосот* да биде донесен во Украина за Божиќ наместо да го остави во Истанбул неколку дена додека целиот синод не го потпише. Докторот по теологија Кирил Говорун на УПЦ-МП тврдел дека *томосот* ќе стапи на сила само кога ќе го потпишат сите членови на синодот на Вселенската патријаршија.

*Томосот* биол потпишан од сите членови на Светиот синод на Вселенската патријаршија на 9 јануари 2019 година.    *Томосот*, потпишан од сите членови на Светиот синод на Вселенската патријаршија, бил вратен во Украина утрото на 10 јануари 2019 година.    

*Томосот* е направен на пергамент од познатиот сликар и калиграф на Света Гора, јеромонахот Лука од манастирот Ксенофонт. 

На 7 февруари 2019 година, митрополитот Антониј на УПЦ на САД му соопштил на претседателот Порошенко во врска со доделувањето на *томосот* : „Целиот процес беше спроведен од Светиот Дух. Верувавме, но не очекувавме тоа да се случи толку брзо. Фала му на Бога, вие го водите овој процес од минатиот април, почнувајќи од посетата на украинскиот народ и најзначајниот настан во историјата на Цариград. Сметавме дека тоа беше невозможно да зборувате како голем водач на нацијата и влеговте во историјата на човештвото како човек кој го донесе Томосот во Украина“. 

## Настани во Украина

### Пренос на црквата Свети Андреј
мини|225x225пкс| Црквата Свети Андреј, Киев
На 18 октомври 2018 година, украинскиот парламент дал одобрение за трајно користење на црквата „Свети Андреј“ во Киев на Цариградскиот патријарх за тој да одржува „*богослужби, верски церемонии и поворки*“ во споменатата црква, под услов црквата Свети Андреј да се користи и како музеј и сè уште да припаѓа на украинската држава.     Црквата Свети Андреј, според официјален претставник, ќе служи и како амбасада на Вселенската патријаршија во Украина.  Претходниот сопственик на црквата Свети Андреј била Украинската автокефална православна црква која го прифатила преносот.  Парламентот морал да гласа за оваа одлука бидејќи црквата е дел од националното наследство во сопственост на државата.   Целта на ова гласање била, според *KyivPost*, „*да се забрза примањето на томос (уредба) - [признавањето] на локалната православна црква во Украина од страна на глобалното православие*“. Ирина Луценко, претставник на украинскиот претседател во парламентот, изјавила дека целта на оваа акција е да се даде „*знак на солидарност со овој процес [за Украина да добие томос]“, како и „симболичен гест на единство со Мајката-Црква [Константинопол]*“.Сепак, истиот ден опозицискиот блок поднел предлог за укинување на преносот, што значело дека украинскиот претседател нема да може да го потпише предлогот за префрлање на црквата Свети Андреј додека предлогот за укинување не биде разгледан од украинскиот парламент.  Конечно, претседателот Порошенко го потпишал законот за пренос на 7 ноември 2018 година   и законот стапил на сила на 10 ноември 2018 година  На 28 ноември 2018 година, во согласност со законот за верски организации, Кабинетот на министри на Украина го одобрил преносот на црквата Свети Андреј во трајна употреба на Вселенската патријаршија. 

Утрото на 15 ноември, четири непознати лица фрлиле молотови коктели кон црквата Свети Андреј (но не експлодирале) и го нападнале свештеникот со спреј.    На 27 ноември еден од осомничените бил уапсен. 

Првата литургија со која претседавале членовите на Вселенската патријаршија во оваа црква се одржала на 13 декември 2018 година.   Оваа литургија, на која беа архиереи на Вселенската патријаршија, била осудена од пратеникот на УПЦ-МП.   На 7 јануари 2019 година, епископот Иларион (Рудник) од Вселенската патријаршија отслужил Божиќна литургија во црквата Свети Андреј. 

### Откажување на преносот на Почаевската лавра
лево|мини|234x234пкс| Поглед кон Почаевската Успенска лавра во Украина.
На 16 ноември 2018 година, Укринформ објавил дека украинското Министерство за култура ја оспорило законитоста за пренос на Почаевската лавра, која се наоѓа во Тернополската Област, на УПЦ-МП. Почаевската лавра е историско место на Украина.  Дури во 2018 година, местниот заменик на градскиот совет на Почаев дознал дека наредбата на Јанукович од 2003 година за пренос на Лаврата до 2052 година на УПЦ-МП (№ 438)  била извршена на непознат начин. Полицијата на регионот отворила постапка за овој случај.  Доколку се утврди незаконитоста на преносот, преносот би бил откажан.  На 23 ноември 2018 година, украинското Министерство за правда го откажал преносот на Почаевската лавра на УПЦ-МП.    Следниот ден, монасите на УПЦ-МП на Почаевската лавра појасниле дека „*комисијата на Министерството за правда на Украина, како одговор на жалбата од Министерството за култура на Украина, ја откажа регистрацијата на договорот за правото на користење на Успенската катедрала, катедралата Троица, монашките ќелии, камбанаријата и епископската куќа*“.   На 28 ноември, Кабинетот на министри на Украина го одобрил враќањето на Почаевската лавра во Државниот историски и архитектонски резерват Кременец-Почаев со откажување на законот за пренос од 2003 година, со кој лаврата била дадена на УПЦ-МП и ја и ја исклучила лаврата од Почаевската лавра до Државниот историски и архитектонски резерват Кременец-Почаев.    

### Инцидент во Керчкиот Проток
На 27 ноември, претседателот на Врховната Рада (парламентот), Андриј Парубиј, објавил дека воената состојба што била прогласена во некои региони на Украина нема да го одложи приемот на томосот за автокефалност и дека, ако нешто се случи, воената состојба ќе го забрза процесот Украина да ги добие своите томоси.     На 28 ноември 2018 година, украинскиот претседател Порошенко изјавил дека инцидентот во Керчкиот Проток бил испровоциран од Русија со цел да ја принуди Украина да прогласи воена состојба и затоа да ја спречи Украина да го добие својот томос за автокефалност.  

### Закони за имињата и преносите на црквите
На 15 декември, Филарет побарал од претседателот на украинскиот парламент Андриј Парубиј законите 5309 и 4128 да бидат изгласани во парламентот.  Во октомври 2018 година, секретарот за печат на УПЦ-КП веќе го повикал украинскиот парламент да го усвои предлог-законот бр. 5309.  На 19 декември 2018 година, Филарет се изјаснил за предлог-законот 5309. 

#### Предлог-закон 5309 - имиња на цркви
Се очекувало дека на 20 декември 2018 година, украинскиот парламент ќе изгласа закон за да ја принуди УПЦ-МП да го промени своето име (закон бр. 5309 ).   Овој закон се однесува на имињата на верските организации (здруженија) кои се дел од верска организација (асоцијација) чиј управувачки центар е надвор од границите на Украина, во држава која, според Законот на Украина, е призната дека врши воена агресија против Украина и/или привремено окупира дел од територијата на Украина. На 20 декември, нацрт-законот бил успешно изгласан,  додека членовите на УПЦ-МП одржувале протести пред парламентот.  Набргу по донесувањето на законот, во парламентот избила тепачка меѓу пратениците.   

На 20 декември, УПЦ-МП го повикала украинскиот претседател да стави вето на законот.  Следниот ден, Епифаниј, приматот на ПЦУ, ја дал својата поддршка за овој предлог-закон.  На 22 декември, претседателот Порошенко го потпишал законот 2662-VIII (поранешен предлог-закон 5309)  и изјавил дека тие измени во законот создале „подобри услови“ за практикување на слободата на избор на вероисповед „за оние кои одлучуваат на која православна јурисдикција... Или на новосоздадената автокефална православна црква на Украина, или на црквата која инсистира да ја задржи својата поврзаност и зависност од РПЦ“.  На 25 декември, УПЦ-МП изјавила дека ќе поднесе жалба до Уставниот суд да го поништи законот 5309.   

Законот 5309 стапил во сила на 27 декември 2018 година. „Од сега па натаму, државниот орган за религиозни прашања – Одделот за религии и националности – мора да спроведе вештачење со кое ќе се утврди кои верски организации се предмет на оваа одредба. Резултатите од испитувањето ќе бидат објавени во официјалната публикација „Урјадовиј Курер““. Заедниците имаат 9 месеци да го променат своето име и да поднесат соодветни документи до јавните власти. Во спротивно, статутот на соодветната верска организација ќе престане да важи во делот кој го дефинира нејзиното целосно официјално име. 

##### Развој во судството
На 18 јануари, 49 членови на украинскиот парламент, повеќето од нив од Опозицискиот блок, вклучувајќи го и лидерот на партијата,   поднеле жалба до Уставниот суд на Украина да го укине законот 2662-VIII (поранешен предлог-закон 5309).   Министерот за правда на Украина изјавил дека таквата жалба не го спречува законот да се спроведува.

На 26 јануари 2019 година, украинското Министерство за култура го објавило преку официјалната публикација Урјадовиј Курерсписокот на верски организации кои морале да ја променат својата повелба за да бидат во согласност со украинскиот закон 5309.  Списокот ги вклучувал Украинската православна црква (Московска патријаршија), како и Вистинската руска православна црква, Руската православна старообредна црква, Руската староправославна црква и Поморската староправославна црква. Тие пет цркви „*во рок од три месеци треба да направат измени на нивните законски документи предвидени според Дел 7 член 12 од Законот „За слободата на совеста и верските организации“ и да ги достават на регистрација по потреба*“.   *„Документот им дава на парохиите и манастирите на Украинската православна црква три месеци да наведат во нивната повелба дека припаѓаат на верска организација со центар во држава „која извршила воена агресија врз Украина и привремено ја окупирала нејзината територија*.“

Митрополитот Иларион, од Московската патријаршија, го споредил овој закон со жолтата ѕвезда што Евреите биле принудени да ја носат во Третиот рајх.

На 18 февруари 2019 година, Министерството за култура на Украина објавило дека активностите на верската организација може да бидат прекинати преку судска одлука доколку таа организација одбие да се придржува кон законот. 

Во април 2019 година, *Интерфакс* објавил, цитирајќи објава на Фејсбук од Вадим Новински од Опозицискиот блок, дека Окружниот администртивен суд на Киев пресудил дека принудното преименување на УПЦ-МП е неуставно.   Претседателот на Врховната рада Андриј Парубиј изјавил дека оваа одлука не е конечна и дека ќе биде обжалена.  На 22 април, Окружниот управен суд на Киев објавил дека го суспендирал преименувањето на УПЦ-МП „*до завршување на постапката за основаноста [на случајот]*“.   Андриј Парубиј изјавил дека оваа одлука на судот за суспендирање на законот е „апсурдна“ и дека „*законот не е укинат, тој е во сила, тој е усвоен од Врховната Рада на Украина, резолуцијата е суспендирана и законот е во сила*“. Тој додал дека правниот оддел на парламентот ќе ја брани законитоста на законот 2662-VIII.   

На 20 април 2019 година, Уставниот суд на Украина ја отворил постапката во врска со жалбата од 18 јануари на 49 пратеници кои сакаат да го прогласат законот 2662-VIII (поранешен предлог-закон 5309) за неуставен.   

На 22 јули 2019 година, Шестиот управен апелационен суд одржал судско рочиште по жалбата на Министерството за култура против пресудата на Окружниот управен суд на Киев од 22 април 2019 година, за предлогот на Киевската метропола УПЦ-МП. 

Во декември 2019 година, Јураш, директор на Одделот за религиозни и националности, изјавил дека Окружниот управен суд на Киев не го блокирал законот. Тој изјавил: „Ова е недоразбирање [...] Има поднесок од 49 пратеници до Уставниот суд со барање овој закон да се прогласи за неуставен. Судот се уште не се изјаснил. Законот може да ја изгуби својата сила само по соодветната одлука. Но, за да се обезбеди тужба од адвокатите на истата партија кои се жалеа до Уставниот суд, пролетта  беше поднесена пријавата за регистрација. Врховниот суд на Украина изјави дека УПЦ-МП не може да биде принудена да се преименува се додека не се постави прашањето дали ПЦУ има административен центар во Украина или во Русија.  

На 11 февруари 2020 година, Уставниот суд на Украина започнал со ревизија на уставноста на законот. 

#### Предлог-закон 4128 - пренос на цркви
Предлог-законот 4128, кој се однесува на црковните заедници кои сакаат да бидат ставени под друга јурисдикција, бил моментално одложен по гласањето на законот 5309. Предлог-законот 4128 бил предложен во 2016 година.   Претседателот на Парламентот, Андриј Парубиј, изјавил дека побарал од парламентарната Комисија за култура и духовност да го преработи предлог-законот 4128 со цел тој да биде „*во согласност со препораките и одлуките на [[Европски суд за човекови права|Европскиот суд за човекови права]]*“.  

Новата верзија на нацрт-законот, ревидирана од Комитетот за култура и духовност, била означена како „4128-д“ и била успешно изгласана од украинскиот парламент на 17 јануари 2019 година.     На 22 јануари 2019 година, Порошенко ветил дека ќе го потпише законот.  На 28 јануари 2019 година, претседателот Порошенко го потпишал законот.    „Согласно законот, државните органи го признаваат правото на верската заедница да ја менува потчинетоста на верските центри со регистрирање на ново издание на повелбата или со воведување на некои измени на сегашната. Одлуката за измена на подреденоста се носи на генерално собрание на верска заедница. Ова собрание може да го свикаат членовите на оваа заедница. 

На 30 јануари 2019 година, законот бр. 2673-VIII (поранешен предлог-закон 4128-д  ) бил објавен во Холос Украјини,  законот стапил на сила следниот ден по неговото објавување, на 31 јануари 2019 година. Во март 2019 година, Уставниот суд на Украина објавил дека одбил да отвори случај за уставноста на овој закон. 

Украинскиот пратеник Володимир Зеленски изјавил дека законот 4128 е во согласност со одлуката на Европскиот суд за човекови права од 2007 година „Свето-Михајловска Парафија против Украина“.  

### Рации на СБУ
Службата за безбедност на Украина (СБУ) спровела рации низ целата земја, насочени кон црквите на Украинската православна црква (Московска патријаршија) и испрашувала свештеници на Московската патријаршија во ноември и декември 2018 година, обвинувајќи ги дека се агенти на руската влада.     Според митрополитот Павел, „*Има притисок лично врз мене, се слушаат закани, секакви напади не само врз мене, туку и врз други епископи и свештеници. Од која причина не знам*“. 
## Белешки

## Наводи

## Понатамошно читање
* Denysenko, Nicholas, *The Orthodox Church in Ukraine: A Century of Separation*, Northern Illinois University Press, 2018
*
*
*
* 

## Надворешни врски

* Text of the 3 November 2018 agreement signed by Poroshenko and Patriarch Bartholomew (on the official website of the President of Ukraine) (on website of the Religious Information Service of Ukraine)
*Cazabonne, Emma, "Program of the Ceremony for the granting of the Ukrainian Autocephaly, to be held at the Phanar on January", Orthodoxie.com
*Text of the tomos of autocephaly of the Orthodox church of Ukraine in Ukrainian, Greek and English (in Ukrainian on RISU.org) (in Greek in the archives of the Ecumenical Patriarchate) (in Ukrainian on Wikisource)

**Церемонија на потпишување на томосот:**

* Pictures of the signing ceremony of the tomos of autocephaly on a website of the Ecumenical Patriarchate
* Filmed signing ceremony of the tomos of autocephaly by Radio Liberty: LIVE | Томос для України: церемонія підписання
* Filmed signing ceremony of the tomos of autocephaly by the Ecumenical Patriarchate

**Врачување на томосот на митрополитот Епифаниј:**

* Filmed by Hromadske.TV: Томос про автокефалію передають Україні

Категорија:Цариградско-московски раскол (2018)
Категорија:Украинска православна црква