Еколошки фактори

Под надворешната (животна) средина, постои комплекс на фактори кои дејствуваат врз живите суштества на местото каде што живеат. Овие влијанија доаѓаат од жива и нежива природа во околината која ги опкружува растенијата и животните и се нарекуваат надворешни или **еколошки фактори**.

Основни својства на еколошките фактори се:
* тие дејствуваат сложено (како целина)
* постојано се менуваат во времето и просторот 
* тие се меѓусебно условени 
Тие меѓусебно ги условуваат и менуваат, така што единствениот ефект на еден единствен фактор е невозможен. На пример, влажност поради неговата температура. Промената на еколошките фактори е присутна со текот на времето (во текот на денот и ноќта, во текот на годината) и во просторот (на пр. Промена на температурата од екваторот кон половите).

## Поделба на еколошките фактори
Сите еколошки фактори може да се поделат на:
* абиотички, кои ги претставуваат физичките и хемиските услови на животната средина и 
* биотички, ефектите од кои еден организам страда, од други живи суштества.
Влијанието на човекот, бидејќи е многу специфично и значајно, се разликува како посебен антропоген фактор.

### Абиотички фактори
Абиотичките фактори на животната средина се поделени во три групи:
* климатски фактори;
* едафични фактори
* орографски фактори
Климатските фактори го одредуваат основниот карактер на некои области и вклучуваат:
* светлина 
* температура, 
* вода и влажност
* воздух.
За растот и развојот на секој растителен и животински вид, потребна е одредена минимална количина на топлина, а доколку недостасуваат, основните физиолошки процеси се прекинуваат и се создава смрт на дадениот организам. Затоа, температурата е еден од најважните фактори на животната средина. Водата, исто така, има огромно значење за живиот свет, бидејќи основните животни процеси во клетките не можат да се замислат без вода. Единствениот важен извор на природна светлина на Земјата е сончевото зрачење. За разлика од растенијата чија светлина е директен извор на енергија потребна за процесот на фотосинтеза, светлината влијае на повеќе животни индиректно (однесување, исхрана, итн.), Иако може да не дејствува директно (за адаптација, дистрибуција итн.). Воздухот има ефект врз живи суштества, нивните физички и хемиски својства. Воздухот дејствува врз живите суштества со нивните физички и хемиски својства. Хемиските својства на воздухот зависат од неговиот состав на гасови (содржи 78% азот, околу 21% кислород, околу 0,03% јаглерод диоксид, водородни траги итн.).Од физичките одлики на воздухот, важното за живите суштества, влажноста и воздушните струи имаат најголемо значење.

Едафски фактори кои ги опфаќаат физичките, хемиските и биолошките својства на земјиштето и ѕидовите на кои се развива земјиштето.

Орографски фактори вклучуваат релјефни одлики:
* надморска височина,
* наклонот на теренот,
* степен на изнемоштеност на релјефот, итн.

## Биотички фактори
Тие ги претставуваат интеракциите на растенијата, животните и луѓето (антропоген фактор). Сите растенија и животни се условени од животната активност на другите организми. На овој начин, очигледно е дека растенијата можат да комуницираат едни со други - меѓусебните односи на растенијата, како што се симбиозата, паразитизмот итн.Меѓу животните, постојат реципрочни врски кои најјасно се гледаат во синџирите на храна, иако се присутни и други односи како што се симбиоза, коменсализам (еден придонес на организмот, а другиот е неутрален) и паразитизам. Од друга страна, растенијата можат да делуваат на животни и животни на растенија.

Взаемните односи помеѓу растенијата и животните се рефлектираат со следното: 
* исхраната на сите животни зависи од сите растенија, 
* растенијата на ќивотните им служат како живеалиште, 
* животните вршат опрашување, 
* распространување на растенијата и плодовите и др.

## Еколошка валентност
Бидејќи еколошките фактори се различни и разновидни, еден органски вид не може да биде прилагоден во исто време. Во колкава мера видот се прилагодува на условите на животната средина, тоа зависи од неговата еколошка валентност. Еколошка валентност е широчината на флуктуациите на одредени еколошки фактори во кои е можно опстанокот на еден вид.

Според тоа, се разликуваат два вида организми:
* еуривалентни и 
* стеновалентни. 
**Еуривалентните ** се организми со широка еколошка валентност, додека стеновалентните имаат тесна еколошка валентност. Еуривалентните организми имаат широк спектар на адаптации кои им овозможуваат да преживеат во многу различни средини. Напротив нив, тие се повеќе или помалку специјализирани стеновалентни организми.

За секоја еколошка валентност се разликуваат три вредности:
* оптимум, 
* максимум и 
* минимум. 
Еколошкиот оптимум ја претставува вредноста на факторите во рамки на еколошката валентност, во која се развиваат најважните животни процеси. Горните и долните граници на некоја еколошка валентност се нејзиниот максимален и минимум. Надвор од овие граници, физиолошките процеси се прекинуваат и се јавува смрт.

Во надворешното окружување, каде што еколошките фактори се меѓусебно условени; ниту еден фактор не го постигнува својот оптимален ефект независно од другите фактори. Најчестата состојба во природата е поголема или помала девијација од оптималните услови на животот. Колку е отстапувањето поголемо, условите за преживување од некој вид се понеповолни. Само еден единствен еколошки фактор, чие дејство се приближува до максимум или минимум, може да го спречи опстанокот на организмот на одредено место. Еколошкиот фактор потоа станува ограничувачки фактор.

## Адаптации и форми на животот
Еколошките фактори се поврзани како целина, бидејќи тие се меѓусебно условени и променети, а заедно, како сложени, дејствуваат врз живите суштества.Организации се прилагодуваат на овие промени во потрагата за да преживеат. Поради тоа, секој вид се одликува со посебни особини кои се појавија за време на еволуцијата, условени од наследни фактори и наречени адаптации (прилагодувања).

Адаптациите секогаш се доследни со живеалиштето во кое живеат и го одразуваат карактерот на самото живеалиште. Живеалиште е одреден простор на Земјата кој се одликува со специфична комбинација на животни услови (фактори на животната средина). Збир од сите приспособливи својства кои се јавуваат во организмот на видот како одговор на ефектите од еколошките фактори ја прават животната (еколошка) форма. Животната форма веќе на прв поглед укажува на условите на околината на која се приспособуваат организмите. Се реализира врз основа на генетските можности на видот при долготрајна адаптација кон надворешното опкружување. Појавата на взаемно многу далечни видови има слични морфолошки и физиолошки одлики, што укажува на тоа дека тие слично се прилагодуваат на истите услови на животната средина, па така тие ја постигнале истата еколошка форма. Наспроти тоа, често се среќаваат различни видови на животни во рамките на сродни видови, бидејќи тие живеат во различни услови на животната средина.

Богатството и разновидноста на живиот свет во однос на различни видови на животни форми може да се претстави со бројни примери: 
* кај растенијата, тоа се животни форми на дрвја, грмушки, треви итн .;
* кај слатководните животни, подземни, шумски, пустински итн. форми

## Литература
* Jankovic, М., Djordjevic, V: *Применета екологија*, Nauchnaya книга, Москва, 1981.
* Ukanovi, Mara: *Животната средина предизвик*, Белград, 1991.
* Stankovic, S: *Екологија на животните*, Белград, 1979.
* Janković, М.: *Phytoecology*, Белград, 1986.

Категорија:Екологија