Револуции од 1989 година

**Револуциите од 1989 година**, познати и како **Падот на комунизмот**, - револуционерен бран што резултирал со крајот на повеќето комунистички држави во светот. Понекогаш овој револуционерен бран се нарекува и **Падот на народите** или **Есента на народите**, слично за терминот Пролет на нациите што понекогаш се користи за да се опишат револуциите од 1848 година во Европа. Револуциите, исто така, довеле до евентуален распад на Советскиот Сојуз — најголемата комунистичка држава во светот — и напуштање на комунистичките режими во многу делови од светот, од кои некои биле насилно соборени. Настаните, особено падот на Советскиот Сојуз, драстично го смениле балансот на силите во светот, означувајќи го крајот на Студената војна и почетокот на ерата по Студената војна.

Најраните регистрирани протести биле започнати во Казахстан, тогаш дел од Советскиот Сојуз, во 1986 година со студентските демонстрации  - последното поглавје од овие револуции завршило во 1996 година кога Украина го укинала советскиот политички систем на владеење кога Украина го усвоила нејзиниот нов устав, заменувајќи го  уставот од советската ера. Главниот регион на овие револуции бил во Источна Европа, почнувајќи во Полска  со полското работничко масовно штрајкувачко движење во 1988 година, а револуционерниот тренд продолжил во Унгарија, Источна Германија, Бугарија, Чехословачка и Романија. На 4 јуни 1989 година, синдикатот Солидарност извојувал убедлива победа на делумно слободните избори во Полска, што довело до мирен пад на комунизмот во таа земја. Исто така, во јуни 1989 година, Унгарија започнала со демонтирање на својот дел од физичката Железна завеса, додека отворањето на граничната порта меѓу Австрија и Унгарија во август 1989 година започнала мирна верижна реакција, во која Источниот блок се распаднал. Ова довело до масовни демонстрации во градовите како Лајпциг и последователно до падот на Берлинскиот ѕид во ноември 1989 година, кој служел како симболична порта за германското обединување во 1990 година. Една одлика заедничка за повеќето од овие случувања била широката употреба на кампањи на граѓански отпор, демонстрирајќи народно противење на продолжувањето на еднопартиското владеење и придонесувајќи кон притисокот за промени. Романија била единствената земја каде граѓаните и опозициските сили употребиле насилство за да го соборат нејзиниот комунистички режим, иако земјата била политички изолирана од остатокот од Источниот блок. Се смета дека Студената војна „официјално“ завршила на 3 декември 1989 година за време на Самитот на Малта меѓу советските и американските лидери. Сепак, многу историчари тврдат дека распадот на Советскиот Сојуз на 26 декември 1991 година претставува крајот на Студената војна.

Самиот Советски Сојуз станал повеќепартиска полупретседателска република од март 1990 година и ги одржал своите први претседателски избори, означувајќи драстична промена како дел од неговата реформска програма. Унијата се распаднала во декември 1991 година, што резултирало со седум нови земји кои ја прогласиле својата независност од Советскиот Сојуз во текот на годината, додека балтичките држави ја вратиле својата независност во септември 1991 година заедно со Украина, Грузија, Азербејџан и Ерменија. Остатокот од Советскиот Сојуз, кој го сочинувал најголемиот дел од областа, продолжил со формирањето на Руската Федерација.

Албанија и Југославија го напуштиле комунизмот помеѓу 1990 и 1992 година, а на крајот Југославија се поделила на пет нови земји. Чехословачка се распаднала три години по крајот на комунистичкото владеење, поделена мирно на Чешка и Словачка на 1 јануари 1993 година  Северна Кореја го напуштила марксизмот-ленинизмот од 1992 година 

Влијанието на овие настани се почувствувало во многу социјалистички држави од третиот свет ширум светот. Истовремено со настаните во Полска, протестите на плоштадот „Тјенанмен“ (април-јуни 1989 година) не успеале да поттикнат големи политички промени во Кина, но влијателните слики на храбар пркос за време на тој протест помогнале да се забрзаат настаните во други делови на светот. Три азиски земји, имено Авганистан, Камбоџа  и Монголија, успешно го напуштиле комунизмот до 1992-1993 година, било преку реформи или судири. Дополнително, осум земји во Африка или нејзината околина исто така го напуштиле, имено Етиопија, Ангола, Бенин, Конго-Бразавил, Мозамбик, Сомалија, како и Јужен Јемен (обединет со Северен Јемен).

Политичките реформи варирале, но само во четири земји комунистичките партии можеле да го задржат монополот на власта, имено Кина, Куба, Лаос и Виетнам. Сепак, овие земји подоцна ќе направат економски реформи во наредните години за да прифатат некои форми на пазарна економија во пазарниот социјализам. Европскиот политички пејзаж драстично се променил, при што неколку земји од поранешниот источен блок се приклучиле на НАТО и на Европската Унија, што резултирало со посилна економска и социјална интеграција со Западна Европа и Северна Америка. Многу комунистички и социјалистички организации на Запад ги префрлиле своите водечки принципи на социјалдемократијата и демократскиот социјализам. Спротивно на тоа, и нешто подоцна, во Јужна Америка, розова плима започнала во Венецуела во 1999 година и ја обликувала политиката во другите делови на континентот до раните 2000-ти. Во меѓувреме, во одредени земји последиците од овие револуции резултирале со конфликти и војни, вклучително и разни постсоветски конфликти кои остануваат замрзнати до ден-денес, како и големи војни, особено Југословенските војни кои довеле до првиот геноцид во Европа по Вториот Светска војна во 1995 година.

## Заднина

### Појава на „Солидарност“ во Полска
Работните превирања во Полска во текот на 1980 година довеле до формирање на независниот синдикат „Солидарност“, предводен од Лех Валенса, кој со текот на времето станал политичка сила, но сепак, на 13 декември 1981 година, полскиот премиер Војќех Јарузелски започнал акција против Солидарност со прогласување воена состојба, суспендирање на синдикатот и привремено затворање на сите негови водачи.

### Михаил Горбачов
мини|Првата фаза во повлекувањето на советските сили од Авганистан, 20 октомври 1986 година
Иако неколку земји од источниот блок се обиделе да направат некои неуспешни, ограничени економски и политички реформи од 1950-тите (на пр. Унгарската револуција од 1956 година и Прашката пролет од 1968 година), воздигнувањето на реформски настроениот советски лидер Михаил Горбачов во 1985 година го сигнализирал трендот кон поголема либерализација. Во средината на 1980-тите, помладата генерација советски апаратчици, предводени од Горбачов, почнале да се залагаат за фундаментални реформи со цел да се сменат годините на стагнација на Брежњев. По децении на раст, Советскиот Сојуз се соочувал со период на тежок економски пад и имал потреба од западна технологија и кредити за да се надомести неговата зголемена заостанатост. Трошоците за одржување на нејзината војска, КГБ и субвенциите за странските држави-клиенти дополнително ја оптовариле советската економија.
[лево|мини| Американскиот претседател [Роналд Реган и Михаил Горбачов на Црвениот плоштад, Москва, 31 мај 1988 година]]
Михаил Горбачов го наследил генералниот секретар на Комунистичката партија на Советскиот Сојуз и дошол на власт во 1985 година. Првите знаци на големи реформи се појавиле во 1986 година кога Горбачов започнал политика на *Гласност* (отвореност) во Советскиот Сојуз и ја нагласил потребата од *Перестројка* (економско преструктуирање). До пролетта 1989 година, Советскиот Сојуз не само што доживеал жива медиумска дебата, туку ги одржал и првите избори со повеќе кандидати во новоформираниот Конгрес на народни пратеници. Додека Гласност навидум се залагал за отвореност и политичка критика, тие биле дозволени само во тесен спектар диктиран од државата. Општата јавност во Источниот блок сè уште била предмет на тајна полиција и политичка репресија.

Горбачов ги повикал своите колеги од Централна и Југоисточна Европа да ја имитираат *Перестројката* и Г*ласност* во нивните земји. Меѓутоа, додека реформистите во Унгарија и Полска биле охрабрени од силата на либерализацијата што се шири од исток, другите земји од источниот блок останале отворено скептични и демонстрирале одбивност кон реформите. Верувајќи дека реформските иницијативи на Горбачов ќе бидат краткотрајни, тврдокорните комунистички владетели како Ерих Хонекер од Источна Германија, бугарскиот Тодор Живков, чехословачкиот Густав Хусак и романскиот Николае Чаушеску упорно ги игнорирале повиците за промени. „*Кога вашиот сосед ќе постави нов тапет, тоа не значи дека мора и вие*“, изјави еден член на источногерманското политбиро.

### Советски републики
[мини| Анимирана серија на карти кои го прикажуваат падот на комунистичките режими во Источна Европа и [Распад на Советскиот Сојуз|распадот на Советскиот Сојуз, што подоцна довело до судири во постсоветскиот простор]]
До крајот на 1980-тите, луѓето во Кавказот и Балтичките држави барале поголема автономија од Москва, а Кремљ губел дел од контролата врз одредени региони и елементи во Советскиот Сојуз. Пукнатините во советскиот систем започнале во декември 1986 година во Казахстан кога неговите граѓани протестирале поради етнички Русин кој бил назначен за секретар на казахстанскиот републички огранок на ККП. Овие протести биле прекинати по три дена.

Во ноември 1988 година, Естонската Советска Социјалистичка Република издала декларација за суверенитет, што на крајот ќе доведе до тоа други држави да направат слични декларации за автономија.

Катастрофата во Чернобил во април 1986 година имала големи политички и социјални ефекти кои ги катализирале или барем делумно ги предизвикале револуциите од 1989 година. Еден политички резултат на катастрофата било значително зголеменото значење на новата советска политика на гласност. Тешко е да се утврди вкупната економска цена на катастрофата. Според Горбачов, Советскиот Сојуз потрошил 18 милијарди рубљи (што е еквивалент на 18 милијарди американски долари во тоа време) за задржување и деконтаминација, практично банкротирајќи се себеси.

### Влијанието на „Солидарност“
[мини| Изданието од 20-21 март 1981 година на ''Wieczór Wrocławia'' (''Оваа вечер во [Вроцлав*  покажува празни места што остануваат откако владата цензурирајќи ги повлекла написите од страница 1 (десно, „Што се случи во [[Бидгошч]] ?“) и од последната страница (лево, „Земја - широко предупредување за штрајк“), оставајќи ги само нивните наслови, бидејќи печатарите - членови на [[Солидарност (синдикат)|Солидарност-синдикатот]] - решиле да го водат весникот со празни недопрени места. На дното на страница 1 од оваа главна копија е рачно напишана потврда на Солидарност за таа одлука.]]
Во текот на средината на 1980-тите, [[Солидарност (синдикат)|Солидарност]] опстојувала само како подземна организација, поддржана од [[Католичката црква]]. Сепак, кон крајот на 1980-тите, Солидарност станала доволно силна за да ги фрустрира обидите на [[Војќех Јарузелски|Јарузелски]] за реформи, а националните штрајкови во 1988 година ја принудиле владата да отвори дијалог со Солидарност. На 9 март 1989 година, двете страни се согласиле за [[Дводомен парламент|дводомен законодавен дом]] наречен Национално собрание. Веќе постоечкиот Сејм би станал долен дом. Сенатот би бил избран од народот. Традиционално како церемонијална функција, на претседателството му биле дадени повеќе овластувања  (Полски договор за тркалезна маса).

На 7 јули 1989 година, генералниот секретар Михаил Горбачов имплицитно се откажал од употребата на сила против другите држави од советскиот блок. Говорејќи пред членовите на 23-члениот [[Совет на Европа]], Горбачов не се осврнал директно на таканаречената доктрина на Брежњев, според која [[Москва]] го тврдела правото да употреби сила за да спречи членка на [[Варшавскиот пакт]] да го напушти комунистичкото јато. Тој изјавил: „*Секое мешање во внатрешните работи и какви било обиди да се ограничи суверенитетот на државите - пријатели, сојузници или кои било други - се недозволиви*“. Политиката била наречена Синатрова доктрина, по стих од песната на [[Френк Синатра]] „Мојот пат“. Полска станала првата земја од Варшавскиот пакт што се ослободила од советската доминација.

=== Падот на диктаторските режими ===
Во февруари 1986 година, во една од првите мирни револуции на масовно движење против [[диктатура]]та, Револуцијата на народната моќ на [[Филипини]]те мирно го соборила диктаторот Фердинанд Маркос и го инаугурирала [[Корасон Акино|Кори Акино]] за [[претседател]].

Домино ефектот на револуциите од 1989 година влијаел и на другите режими. [[Јужноафриканска Република|Јужноафриканскиот]] режим на [[апартхејд]]от и воената диктатура на Пиноче во Чиле биле постепено уништени во текот на 1990-тите, бидејќи Западот ги повлекол финансирањето и дипломатската поддршка. [[Гана]], [[Индонезија]], [[Никарагва]], [[Јужна Кореја]], [[Суринам]], [[Република Кина]] и Севеен - Јужен Јемен, меѓу многу други, избрале демократски влади.

Точните податоци за бројот на демократии варираат во зависност од критериумите што се користат за проценка, но според некои мерки до крајот на 1990-тите имало над 100 демократии во светот, што претставува забележителен пораст за само неколку децении.

== Национални политички движења ==

=== Полска ===
[[Податотека:Kolejka.jpeg|мини| Редици кои чекаат да влезат во продавница, типичен поглед во [[Народна Република Полска|Полска во 1980-тите]]]]
Бран штрајкови ја погодило Полска од 21 април, а потоа продолжил во мај 1988 година. Вториот бран започнал на 15 август, кога избувнал штрајк во рудникот за јаглен Јулиски Манифест во Јастржебие-Здрој, при што работниците барале релегализација на синдикатот „Солидарност“. Во текот на следните неколку дена, шеснаесет други рудници стапиле во штрајк, по што следеле голем број бродоградилишта, вклучително и на 22 август [[Бродоградилиште Гдањск|бродоградилиштето Гдањск]], познато како епицентар на индустриските немири во 1980 година што ја предизвикало Солидарност.  На 31 август 1988 година, [[Лех Валенса]], водачот на Солидарност, бил поканет во [[Варшава]] од комунистичките власти, кои конечно се согласиле на разговори. 

На 18 јануари 1989 година на бурната седница на Десеттата пленарна седница на владејачката Обединета работничка партија, генералот [[Војќех Јарузелски|Војчех Јарузелски]], првиот секретар, успеал да добие партиска поддршка за формални преговори со Солидарност кои водат до нејзина идна легализација, иако тоа било постигнато само со закана со оставка на целото партиско раководство доколку биде спречено.  На 6 февруари 1989 година започнале формалните дискусии на Тркалезна маса во Салата на колумните во [[Варшава]]. На 4 април 1989 година бил потпишан историскиот договор на Тркалезна маса со кој се легализирала Солидарност и биле воспоставени делумно слободни парламентарни избори што требало да се одржат на 4 јуни 1989 година (патем, ден по полноќното задушување на кинеските демонстранти на плоштадот „Тјенанмен“). Следел политички земјотрес бидејќи победата на Солидарност ги надминала сите предвидувања. Кандидатите на Солидарност ги освоиле сите места за кои им било дозволено да се натпреваруваат во Сејмот, додека во Сенатот освоиле 99 од 100 достапни места (со едното преостанато место заземено од независен кандидат). Во исто време, многу истакнати комунистички кандидати не успеале да го добијат ни минималниот број гласови потребни за да ги освојат местата што им биле резервирани.
[[Податотека:Lech_Walesa_George_H_Bush.PNG|мини| Претседавачот на солидарноста [[Лех Валенса]] (во средината) со претседателот Џорџ Х.В. Буш (десно) и Барбара Буш (лево) во Варшава, јули 1989 година]]
На 15 август 1989 година, двата долгогодишни коалициски партнери на комунистите, Обединетата народна партија (ЗСЛ) и Демократската партија (СД), го раскинале сојузот со ПЗПР и ја објавиле својата поддршка за Солидарност. Последниот комунистички премиер на Полска, генералот Чеслав Кишчак, изјавил дека ќе поднесе оставка за да дозволи некомунист да формира администрација. Со оглед на тоа што „Солидарност“ била единствената друга политичка групација што можела да формира влада, практично било уверено дека член на „Солидарност“ ќе стане премиер. На 19 август 1989 година, во неверојатен момент, Тадеуш Мазовјецки, антикомунистички уредник, поддржувач на Солидарност и побожен католик, бил номиниран за премиер на Полска а Советскиот Сојуз не изразил никаков протест. Пет дена подоцна, на 24 август 1989 година, полскиот парламент ставил крај на повеќе од 40 години еднопартиско владеење со тоа што Мазовјецки станал првиот некомунистички премиер на земјата од раните повоени години. Во тензичниот парламент, Мазовјецки добил 378 гласа, 4 против и 41 воздржани. На 13 септември 1989 година, парламентот ја одобрил новата некомунистичка влада, прва од ваков вид во [[Источен блок|Источниот блок]]. На 17 ноември 1989 година, статуата на [[Феликс Ѕержински]], полски основач на Чека и симбол на комунистичкото угнетување, била урната на плоштадот „Банк“, Варшава. На 29 декември 1989 година Сејмот го изменил уставот за да го промени официјалното име на државата од [[Народна Република Полска]] во [[Република Полска]]. Комунистичката полска обединета работничка партија се распуштила на 29 јануари 1990 година и се трансформирала во Социјалдемократија на Република Полска.

Во 1990 година, Јарузелски поднел оставка како претседател на Полска и бил наследен од [[Лех Валенса]], кој победил на претседателските избори во 1990 година  одржани во два круга на 25 ноември и 9 декември. Инаугурацијата на Валенса за претседател на 21 декември 1990 година многумина ја сметаат за формален крај на комунистичката [[Народна Република Полска]] и почеток на современа [[Полска|Република Полска]]. [[Варшавски договор|Варшавскиот пакт]] бил распуштен на 1 јули 1991 година. На 27 октомври 1991 година се одржале првите целосно слободни полски парламентарни избори од 1945 година. Ова ја завршило транзицијата на Полска од владеење на Комунистичката партија во либерален демократски политички систем од западен стил. Последните руски трупи ја напуштиле Полска на [[18 септември]] [[1993]] година.

=== Унгарија ===
Следејќи го водството на Полска, Унгарија била следната да се префрли на некомунистичка влада. Иако [[Унгарија]] постигнаla некои трајни економски реформи и ограничена политичка либерализација во текот на 1980-тите, големи реформи се случиle само по смената на [[Јанош Кадар]] како генерален секретар на Комунистичката партија на 23 мај 1988 година со Кароли Грош. На 24 ноември 1988 година, Миклош Немет бil назначен за премиер. На 12 јануари 1989 година, Парламентот усвоил „демократски пакет“, кој вклучувал синдикален плурализам; слободата на здружување, собирање и печат; нов изборен закон; и радикална ревизија на уставот, меѓу другите одредби. На 29 јануари 1989 година, спротивно на официјалното гледиште за историјата кое се одржува повеќе од 30 години, членот на владејачкото Политбиро, Имре Позгај, изјавил дека бунтот на Унгарија во 1956 година бил народен бунт, а не обид за контрареволуција поттикнат од странство.
[[Податотека:Nemzeti_Ünnep_-_Szabadság_tér_1989.03.15_(4).jpg|лево|мини| Унгарците демонстрираат пред седиштето на државната телевизија, 15 март 1989 година]]
Масовните демонстрации на 15 март, Националниот ден, го убедиле режимот да започне преговори со појавените некомунистички политички сили. Преговорите на Тркалезната маса започнале на 22 април и продолжиле до потпишувањето на договорот за Тркалезна маса на 18 септември. Во разговорите учествувале комунистите (MSzMP) и новопојавените независни политички сили Фидес, Сојузот на слободните демократи (SzDSz), Унгарски демократски форум (МДФ), Независната партија на малите сопственици, [[Национална селанска партија (Унгарија)|Унгарската народна партија]]. Во подоцнежна фаза биле поканети Демократската конфедерација на слободни синдикати и Христијанско-демократската народна партија (КДНП).  На овие разговори се појавиле голем број идни политички водачи на Унгарија, вклучувајќи ги [[Ласло Шојом]], Јожеф Антал, Ѓерѓ Сабад, Петер Толгеси и [[Виктор Орбан]].

На 2 мај 1989 година, првите видливи пукнатини во [[Железна завеса|Железната завеса]] се појавиле кога [[Унгарска Народна Република|Унгарија]] почнала да ја демонтира својата  долга гранична ограда со [[Австрија]], долга 240 километри. Ова сè повеќе ги дестабилизирала [[Источна Германија]] и [[Чехословачка]] во текот на летото и есента, бидејќи илјадници нивни граѓани илегално преминале на Запад преку унгарско-австриската граница. На 1 јуни 1989 година, Комунистичката партија признала дека поранешниот премиер [[Имре Наѓ]], обесен за предавство за неговата улога во унгарското востание во 1956 година, бил незаконски погубен. На 16 јуни 1989 година, [[Имре Наѓ|Наѓ]]<nowiki/>добил свечен погреб на најголемиот плоштад во [[Будимпешта]] пред толпа од најмалку 100.000 луѓе, по што следел погреб како на херој.

Првично незабележливото отворање на граничната порта на Железната завеса меѓу Австрија и Унгарија во август 1989 година потоа предизвикало верижна реакција, на крајот од која ГДР повеќе не постоела и Источниот блок се распаднал. Тоа било најголемото движење за бегство од Источна Германија од изградбата на [[Берлинскиот ѕид]] во 1961 година. Идејата за отворање на границата потекнува од Ото фон Хабсбург и тој ја известил кај Миклош Немет, кој ја промовирал идејата. Локалната организација во Шопрон го презел Унгарскиот демократски форум, а другите контакти биле остварени преку Хабсбург и Имре Позгај. Опширно рекламирање за планираниот пикник било направено со постери и флаери меѓу туристите од ГДР во Унгарија. Австрискиот огранок на Паневропската унија, кој тогаш бил предводен од Карл фон Хабсбург, дистрибуирал илјадници брошури со кои ги поканува на пикник во близина на границата во Сопрон. По паневропскиот пикник, Ерих Хонекер го диктирал *Дејли Мирор* од 19 август 1989 година: „*Хабсбург дистрибуираше летоци далеку во Полска, на кои туристите од Источна Германија беа поканети на пикник.* *Кога дојдоа на пикник, им даваа подароци, храна и германска марка, а потоа ги убедуваа да дојдат на Запад*“. Но, со масовниот егзодус на Паневропскиот пикник, последователното колебливо однесување на Партијата за социјалистичко единство на Источна Германија и неинтервенцијата на Советскиот Сојуз ги скршило браните. Тогаш десетици илјади источногерманци информирани за медиумите тргнале кон Унгарија, која повеќе не била подготвена да ги држи своите граници целосно затворени или да ги обврзува своите гранични трупи да употребат сила на оружје. Особено, раководството на ГДР во [[Источен Берлин]] повеќе не се осмелило целосно да ги блокира границите на сопствената земја.

Договорот на Тркалезна маса од 18 септември опфатил шест нацрт-закони кои опфаќале ревизија на Уставот, формирање на Уставен суд, функционирање и управување со политичките партии, повеќепартиски избори за пратеници во Народното собрание, кривичен законик и закон за казнена постапка. последните две промени претставувале дополнително одвојување на Партијата од државниот апарат).   Изборниот систем бил компромис: околу половина од пратениците ќе бидат избрани пропорционално, а половина од мнозинскиот систем.  Било договорено и слабо претседателство, но не бил постигнат консензус кој треба да го избере претседателот (парламентот или народот) и кога треба да се случат овие избори (пред или по парламентарните избори). На 7 октомври 1989 година, Комунистичката партија на нејзиниот последен конгрес повторно се етаблирала како Унгарска социјалистичка партија. На историската седница од 16 до 20 октомври, парламентот усвоил закон со кој се предвидува повеќепартиски парламентарни избори и непосредни претседателски избори, кои се одржале на 24 март 1990 година  Законодавството ја трансформирало Унгарија од [[Народна република|Народна Република]] во [[Унгарија|Република Унгарија]], ги гарантирала човековите и граѓанските права и создаде институционална структура која обезбедува поделба на власта меѓу судската, законодавната и извршната власт. На 23 октомври 1989 година, на 33-годишнината од Револуцијата во 1956 година, комунистичкиот режим во Унгарија бил формално укинат. Советската воена окупација на Унгарија, која опстојувала од [[Втората светска војна]], завршила на 19 јуни 1991 година.

=== Источна Германија ===
[[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-1990-0922-002,_Leipzig,_Montagsdemonstration.jpg|мини| Понеделнички демонстрации против владата во [[Лајпциг]] на 16 октомври 1989 година]]
На 2 мај 1989 година, [[Унгарска Народна Република|Унгарија]] започнала со демонтирање бодликавата жица на границата со [[Австрија]]. [[Граница]]та сè уште беше силно чувана, но тоа претставувало политички знак. Паневропскиот пикник во август 1989 година конечно започнал движење што не можеле да го спречат владетелите во Источниот блок. Тоа било најголемото движење за бегство од [[Источна Германија]] од изградбата на [[Берлинскиот ѕид]] во 1961 година. Покровители на пикникот, Ото фон Хабсбург и унгарскиот државен министер Имре Позгај, го виделе планираниот настан како можност да ја тестираат реакцијата на [[Михаил Горбачов]] и земјите од источниот блок на големото отворање на границата, вклучително и летот. По паневропскиот пикник, Ерих Хонекер го диктирал Дејли Мирор од 19 август 1989 година: „*Хабсбург дистрибуираше летоци далеку во Полска, на кои туристите од Источна Германија беа поканети на пикник.* *Кога дојдоа на пикник, им даваа подароци, храна и германска марка, а потоа ги убедуваа да дојдат на Запад*“. Но, со масовниот егзодус на Паневропскиот пикник, последователното колебливо однесување на Партијата за социјалистичко единство на Источна Германија и неинтервенцијата на Советскиот Сојуз ги скршило браните. Сега десетици илјади источногерманци информирани за медиумите тргнале кон Унгарија, која повеќе не била подготвена да ги држи своите граници целосно затворени или да ги обврзува своите гранични трупи да употребат сила на оружје.
[[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-R0518-182,_Erich_Honecker.jpg|мини| Ерих Хонекер, [[Германска Демократска Република|источногермански]] комунистички лидер.]]
До крајот на септември 1989 година, повеќе од 30.000 Источни Германци избегале на Запад пред [[Германска Демократска Република|ГДР]] да одбие патување во Унгарија, оставајќи ја [[Чехословачка]] како единствена соседна држава во која источногерманците можеле да избегаат. Илјадници источногерманци се обиделе да стигнат до Запад со окупирање на западногерманските дипломатски објекти во другите престолнини на Средна и Источна Европа, особено Амбасадата во Прага и Унгарската амбасада, каде илјадници кампувале во калливата градина од август до ноември, чекајќи ги германските политички реформи. [[ГДР]] ја затворил границата кон [[Чехословачка]] на 3 октомври, со што се изолирала од сите свои соседи. Откако биле исклучени од нивната последна шанса за бегство, сè поголем број Источни Германци учествувале во понеделничките демонстрации во Лајпциг на 4, 11 и 18 септември, при што секој привлекол од 1.200 до 1.500 демонстранти. Многумина биле уапсени и претепани, но луѓето одбиле да бидат заплашени. На 25 септември протестите привлекле 8.000 демонстранти.

По петтите последователни понеделнички демонстрации во [[Лајпциг]] на 2-ри октомври привлекле 10.000 демонстранти, водачот на [[Партија за социјалистичко единство на Германија|Партијата за социјалистичко единство]] (СЕД) Ерих Хонекер издал наредба за *пукање и убивање* на војската. Комунистите подготвиле огромно присуство на полиција, милиција, Штази и работна борбена војска, а постоеле гласини дека се планира масакр во стилот на плоштадот „Тјенанмен“ за демонстрациите следниот понеделник на 9 октомври.

На 6 и 7 октомври, [[Михаил Горбачов]] ја посетил Источна Германија за да ја одбележи 40-годишнината од Германската Демократска Република и го повикал источногерманското раководство да ги прифати реформите. Познатиот негов цитат е преведен на германски како „Wer zu spät kommt, den bestraft das Leben“ („*Оној што доаѓа предоцна е казнет со живот*“). Сепак, Хонекер останал противник на внатрешните реформи, при што неговиот режим отишол дотаму што го забранил тиражот на советските публикации кои ги сметал за субверзивни.

И покрај гласините дека комунистите планирале масакр на 9 октомври, тој понеделник во Лајпциг демонстрирале 70.000 граѓани, а властите на теренот одбиле да отворат оган. Следниот понеделник, на 16 октомври, 120.000 луѓе демонстрирале на улиците на [[Лајпциг]].

Ерих Хонекер се надевал дека советските трупи стационирани во ГДР со [[Варшавски договор|Варшавскиот пакт]] ќе ја обноват комунистичката влада и ќе ги потиснат цивилните протести. До 1989 година, советската влада сметала дека е непрактично Советскиот Сојуз да продолжи да ја потврдува својата контрола над Источниот блок, па затоа зазела неутрален став во однос на настаните што се случуваат во Источна Германија. Советските трупи стационирани во [[Источна Европа]] биле под строги инструкции од советското раководство да не интервенираат во политичките работи на нациите од [[Источниот блок]] и останале во нивните касарни. Соочени со тековните граѓански немири, СЕД го соборил Хонекер на 18 октомври и го заменил со човекот број два во режимот, Егон Кренц. Сепак, демонстрациите продолжиле да се зголемуваат, а во понеделникот, 23 октомври, демонстрантите во Лајпциг броеле 300.000 и останале толку големи следната недела.
[[Податотека:BerlinWall-BrandenburgGate.jpg|мини| [[Берлински ѕид|Берлинскиот ѕид]] кај [[Бранденбуршка порта|Бранденбуршката порта]], 10 ноември 1989 година]]
Границата кон [[Чехословачка]] била отворена повторно на 1 ноември, а чехословачките власти набрзо им дозволиле на сите Источни Германци да патуваат директно во [[Западна Германија]] без понатамошно бирократско одложување, со што го укинале нивниот дел од [[Железната завеса]] на 3 ноември. На 4 ноември властите одлучиле да одобрат демонстрации во [[Берлин]] и биле соочени со демонстрациите на Александарплац, каде што половина милион граѓани се собрале во главниот град барајќи слобода во најголемиот протест на ГДР што некогаш бил сведок. Не можејќи да го запрат последователниот проток на бегалци кон Запад преку Чехословачка, источногерманските власти на крајот попуштиле пред притисокот на јавноста дозволувајќи им на граѓаните на Источна Германија директно да влезат во [[Западен Берлин]] и [[Западна Германија]], преку постоечките гранични точки, на 9 ноември 1989 година. Поттикнати од непостојаните зборови на портпаролот на режимот Гинтер Шабовски на ТВ прес-конференција, во која изјавил дека планираните промени се на сила „*веднаш, без одлагање*“, стотици илјади луѓе ја искористиле можноста. Стражарите брзо биле преплавени од зголемената толпа луѓе кои барале да бидат пуштени во Западен Берлин. Откако не добиле повратни информации од нивните претпоставени, чуварите, не сакајќи да употребат сила, попуштиле и ги отвориле портите кон Западен Берлин. Наскоро, луѓето биле принудени да се отворат нови премини во [[Берлински ѕид|Берлинскиот ѕид]], а делови од ѕидот биле буквално урнати. Стражарите не биле свесни за тоа што се случува и стоеле на страна додека источните Германци го рушеле ѕидот со чекани.
[[Податотека:RIAN_archive_428452_Germany_becomes_one_country.jpg|лево|мини| Берлински ѕид, октомври 1990 година, вели „Ти благодарам, [[Михаил Горбачов|Горби]] “]]
На 7 ноември, целиот *министер за ДДР* ( Државен совет на Источна Германија), вклучително и неговиот претседавач Вили Стоф, поднеле оставка. Била формирана нова влада под значително полибералниот комунист, Ханс Модроу. На 1 декември, Volkskammer ја отстрани водечката улога на SED од уставот на ГДР. На 3 декември Кренц поднел оставка како лидер на СЕД; тој поднел оставка од функцијата шеф на државата три дена подоцна. На 7 декември започнале разговорите на Тркалезната маса помеѓу СЕД и другите политички партии. На 16 декември 1989 година, СЕД бил распуштен и повторно основан како [[Левичарската партија.ПДС|СЕД-ПДС]], напуштајќи го марксизмот-ленинизмот и станувајќи демократска социјалистичка партија.

На 15 јануари 1990 година, седиштето на Штази било нападнато од демонстранти. Модроу станал де факто лидер на [[Германска Демократска Република|Источна Германија]] сè додека не се одржале слободните избори на 18 март 1990 година - први од ноември 1932 година. СЕД, преименувана во [[Левичарската партија.ПДС|Партија на демократскиот социјализам]], била тешко поразена. Лотар де Мезиер од Источногерманската Христијанско-демократска унија станал премиер на 4 април 1990 година на платформа за брзо обединување со Западот. На 15 март 1990 година, бил потпишан мировен договор меѓу двете земји Германија и четирите сојузници за да го замени Потсдамскиот договор од 1 август 1945 година по [[Втора светска војна|Втората светска војна]] за враќање на целосниот суверенитет на Германија, што го олеснило повторното обединување. Двете германски земји конечно биле [[Повторно обединување на Германија|обединети]] во денешна Германија на 3 октомври 1990 година, решавајќи го германскиот проблем за статусот на две држави што постоел од 7 октомври 1949 година.

Подготвеноста на Кремљ да се откаже од таков стратешки витален сојузник означило драматична промена од страна на советската велесила и фундаментална [[парадигматска промена]] во [[Меѓународни односи|меѓународните односи]], кои до 1989 година биле доминирани од поделбата Исток-Запад што минувала низ самиот Берлин. Последните руски трупи ја напуштиле територијата на поранешна ГДР, сега дел од обединетата [[Германија|Сојузна Република Германија]], на 1 септември 1994 година.

=== Чехословачка ===
[[Податотека:Prague_November89_-_Wenceslas_Monument.jpg|мини| Протести под споменикот на [[Вацлавски плоштад|Вацлавскиот плоштад]], во [[Прага]]]]
[[Податотека:Bratislava_Slovakia_213.JPG|мини| Споменик на Кадифената револуција во [[Братислава]]]]
„Кадифената револуција“ била ненасилна транзиција на власта во [[Чехословачка]] од комунистичка влада во парламентарна република. На [[17 ноември]] [[1989]] година, полицијата ги потиснала мирните студентски демонстрации во [[Прага]], еден ден откако слични демонстрации поминале без инциденти во [[Братислава]]. Иако контроверзите продолжуваат околу тоа дали некој починал таа ноќ, тој настан предизвикал серија на популарни демонстрации од 19 ноември до крајот на декември. До 20 ноември, бројот на мирни демонстранти собрани во [[Прага]] се зголемил од 200.000 претходниот ден на околу половина милион. Пет дена подоцна, на протестот на плоштадот „Летна“ имало 800.000 луѓе. На 24 ноември, целото раководство на Комунистичката партија, вклучително и генералниот секретар Милош Јакеш, поднеле оставка. Двочасовниот генерален штрајк, во кој биле вклучени сите граѓани на Чехословачка, бил успешно одржан на 27 ноември.

Со падот на другите комунистички влади и зголемените улични протести, [[Комунистичка партија на Чехословачка|Комунистичката партија на Чехословачка]] на [[28 ноември]] [[1989]] година објавила дека ќе се откаже од власта и ќе ја растури еднопартиската држава. Бодликавата жица и другите пречки биле отстранети од границата со [[Западна Германија]] и [[Австрија]] на почетокот на декември. На 10 декември, претседателот [[Густав Хусак]] ја назначил првата главно некомунистичка влада во Чехословачка од 1948 година и поднел оставка. [[Александар Дубчек]] бил избран за претседател на федералниот парламент на 28 декември, а [[Вацлав Хавел]] за претседател на Чехословачка на 29 декември 1989 година. Во јуни 1990 година, Чехословачка ги одржала своите први демократски избори од 1946 година. На 27 јуни 1991 година, последните советски трупи биле повлечени од Чехословачка.

=== Бугарија ===
Во октомври и ноември 1989 година, во [[Софија]] биле организирани демонстрации за еколошки прашања, каде биле искажани и барања за политички реформи. Демонстрациите биле задушени, но на 10 ноември 1989 година (ден по рушењето на [[Берлинскиот ѕид]]) долгогодишниот лидер на Бугарија [[Тодор Живков]] бил соборен од неговото [[Политбиро]]. Него го наследил значително полибералниот комунист, поранешниот министер за надворешни работи Петар Младенов. [[Москва]] очигледно ја одобрила промената на раководството, бидејќи Живков се спротивставил на политиката на Горбачов. Новиот режим веднаш ги укинал ограничувањата на слободата на говор и собирање, што довело до првите масовни демонстрации на 17 ноември, како и формирање на антикомунистички движења. Девет од нив се обединиле како [[Сојуз на демократските сили (Бугарија)|Сојуз на демократски сили]] (СДС) на 7 декември. СДС не била задоволна од соборувањето на Живков и побарала дополнителни демократски реформи, најважно отстранување на уставно назначената водечка улога на [[Бугарска комунистичка партија|Бугарската комунистичка партија]].

Младенов на 11 декември 1989 година објавил дека Комунистичката партија ќе се откаже од монополот на власта, а следната година ќе се одржат повеќепартиски избори. Во февруари 1990 година, бугарскиот законодавен дом го избришал делот од уставот за „*водечката улога*“ на Комунистичката партија. На крајот, било одлучено тркалезната маса по полскиот модел да се одржи во 1990 година, а изборите да се одржат до јуни 1990 година. Тркалезната маса се одржала од 3 јануари до 14 мај 1990 година, на која бил постигнат договор за транзиција кон [[демократија]]. Комунистичката партија го напуштила марксизмот-ленинизмот на 3 април 1990 година и се преименувала во Бугарска социјалистичка партија. Во јуни 1990 година се одржале првите слободни избори од [[1931]] година, на кои победи Бугарска социјалистичка партија.

=== Романија ===
Оставката на чехословачкиот претседател [[Густав Хусак]] на 10 декември 1989 година значело пад на комунистичкиот режим во Чехословачка, оставајќи ја [[Романија]] на Чаушеску како единствен преостанат тврдокорен комунистички режим во [[Варшавскиот пакт]].

Откако го потиснал бунтот на Брашов во 1987 година, [[Николае Чаушеску]] бил реизбран уште пет години за лидер на Романската комунистичка партија (РКП) во ноември 1989 година, сигнализирајќи дека има намера да ги истера антикомунистичките востанија што го зафатиле остатокот од Европа. Додека Чаушеску се подготвувал да оди во државна посета на [[Иран]], неговиот Секуритате наредил апсење и прогонство на локалниот унгарски [[Калвинизам|калвинистички]] министер, [[Ласло Текеш]], на 16 декември, поради проповеди што го навредуваат режимот. [[Ласло Текеш|Текеш]] бил уапсен, но дури откако избувнале сериозни немири. [[Темишвар]] бил првиот град кој реагирал на 16 декември и граѓанските немири продолжиле пет дена.
[[Податотека:Civilian_with_PM_Md._1963_during_the_Romanian_Revolution_of_1989.jpg|лево|мини| Вооружени цивили за време на романската револуција. Револуцијата била единственото насилно соборување на [[комунистичка држава]] во [[Варшавски договор|Варшавскиот пакт]].]]
Враќајќи се од Иран, [[Николае Чаушеску]] наредил масовен митинг за негова поддршка пред седиштето на Комунистичката партија во [[Букурешт]] на 21 декември. Меѓутоа, на негов шок, толпата го исвиркала и го исмејувала додека тој зборувал. Години на потиснато незадоволство испливале на површина низ романското население, па дури и меѓу елементите во владата на Чаушеску, а демонстрациите се прошириле низ целата земја.

Најпрво, безбедносните сили ги послушале наредбите на Чаушеску да пукаат во демонстрантите. Меѓутоа, утрото на 22 декември, романската војска одеднаш ја сменила страната. Ова дошло откако било објавено дека министерот за одбрана Василе Милеа извршил самоубиство откако бил демаскиран како предавник. Било сугерирано дека тој се обидел само да се онеспособи за да биде ослободен од функцијата, но куршумот погодил артерија и набргу потоа починал. Верувајќи дека Милеа всушност бил убиен, чиновите војници практично *масовно* заминале на страната на револуцијата. Армиските тенкови почнале да се движат кон зградата на Централниот комитет со толпи кои се преплавиле покрај нив. Демонстрантите насилно ги отвориле вратите на зградата на Централниот комитет во обид да ги фатат Чаушеску и неговата сопруга [[Елена Чаушеску|Елена]], кои доаѓале на неколку метри од парот. Сепак, тие успеале да побегнат преку [[хеликоптер]] кој ги чекал на покривот од зградата.

Иако воодушевувањето го следел летот на Чаушеску, нивната судбина ја опкружила неизвесноста. На [[Божиќ]], романската телевизија прикажала како Чаушеску се соочува со избрзано судење, а потоа е погубен со стрелачки вод. Привремениот совет на Националниот фронт за спас предводен од Јон Илиеску го презел и ги објавил изборите за април 1990 година, првите слободни избори одржани во Романија од 1937 година. Сепак, тие биле одложени до 20 мај 1990 година. Романската револуција била најкрвавата од револуциите од 1989 година: загинале над 1.000 луѓе, од кои сто деца, а најмладото имало само еден месец. За разлика од неговите сродни страни во Варшавскиот пакт, КПР едноставно се стопила; ниту една денешна романска партија која тврди дека е нејзин наследник никогаш не била избрана во законодавниот дом по промената на системот. Сепак, поранешните членови на КПР одиграле значајна улога во романската политика по 1989 година; секој романски претседател до изборот на Клаус Јоханис во 2014 година бил поранешен член на Комунистичката партија.

Годините по отстранувањето на Чаушеску не биле ослободени од конфликти, а се случиле серија „Минеријади“ организирани од незадоволни рудари од долината на Жиу. Минеријадата од јуни 1990 година станала смртоносна откако универзитетските студенти, „Голанијадите“, одржале неколкумесечни протести против учеството на поранешните членови на КПР и Секуритате на општите избори во Романија во 1990 година. Претседателот Јон Илиеску ги нарекол демонстрантите „хулигани“ и ги повикал рударите да „*ја бранат романската демократија*“. Виорел Ене, претседател на Здружението на жртви на минеријадите, тврди дека:<blockquote><blockquote>Има документи, сведоштва на лекари, на луѓе од гробиштата Домнешти и Страулешти. Иако цело време зборувавме дека реалната бројка на загинати е над 100, никој досега не се спротивстави и немаше официјален став против.</blockquote></blockquote>Над 10.000 рудари биле пренесени во [[Букурешт]], а во судирите што следеле, седум демонстранти загинале, а стотици други биле повредени, иако проценките на медиумите за бројките на жртвите се многу поголеми. Опозицискиот весник *„Романија Либера“* објавил дека над 128 неидентификувани тела биле закопани во заедничка гробница на гробиштата Страулешти II, во близина на [[Букурешт]]. Неколку недели по минеријадата, неколку студенти по медицина спровеле истражување на гробиштата Страулешти II, откривајќи два ровови со околу 78 необележани гробници, за кои тврделе дека содржат жртви на настаните.

=== Југославија ===
[[Социјалистичка Федеративна Република Југославија]] не била дел од [[Варшавскиот пакт]], но ја следела [[Титоизам|својата верзија]] на комунизмот под [[Јосип Броз-Тито|Јосип Броз Тито]]. Тоа била мултиетничка држава која Тито можел да ја одржи преку југословенската патриотска доктрина „ [[Братство и единство]]“. Тензиите меѓу етничките заедници почнале да ескалираат, сепак, со [[Хрватска пролет|Хрватската пролет]] 1970–71, движење за поголема [[Социјалистичка Република Хрватска|хрватска]] автономија, кое била задушено. Уставните промени биле воведени во 1974 година, а југословенскиот устав од 1974 година пренел некои федерални овластувања на конститутивните републики и покраини. По смртта на Тито во 1980 година, етничките тензии се зголемиле, најпрво во [[Социјалистичка Автономна Покраина Косово|САП Косово]] со мнозинство Албанци со [[Протести во Косово (1981)|протестите на Косово во 1981 година]].

Паралелно со истиот процес, [[Социјалистичка Република Словенија|Словенија]] иницирала политика на постепена либерализација во 1984 година, нешто слична на советската перестројка. Ова предизвикало тензии меѓу Сојузот на комунистите на Словенија и [[Сојуз на комунистите на Југославија|централната југословенска партија]] и [[Југословенска народна армија|федералната армија]]. Во 1984 година била укината децениската забрана за изградба на [[Црква „Св. Сава“ - Белград|катедралата Свети Сава]] во [[Белград]], заостанувањето на комунистичката елита и народниот собир од 100.000 верници на 12 мај 1985 година за да се слави литургија внатре во ѕидовите на урнатините го означило враќањето на религијата во повоената Југославија. До крајот на 1980-тите, многу групи на граѓанско општество се залагале за демократизација, истовремено проширувајќи го просторот за културна плуралност. Во 1987 и 1988 година, низа судири меѓу новонастанатиот граѓански сектор и комунистичкиот режим кулминирале со таканаречената Словенска пролет, масовно движење за демократски реформи. Комитетот за одбрана на човековите права бил формиран како платформа на сите големи некомунистички политички движења. До почетокот на 1989 година, неколку антикомунистички политички партии веќе отворено функционирале, предизвикувајќи ја хегемонијата на словенечките комунисти. Наскоро, словенечките комунисти, притиснати од сопственото граѓанско општество, дошле во конфликт со српското комунистичко раководство.
[[Податотека:Yugoslavia_ethnic_map.jpg|мини|Етнички групи во Југославија во 1991 г]]
Во јануари 1990 година бил свикан вонреден Конгрес на [[Сојуз на комунистите на Југославија|Сојузот на комунистите на Југославија]] за да се решат споровите меѓу нејзините конститутивни партии. Соочени со тоа што биле целосно побројни, словенечките и хрватските комунисти го напуштиле Конгресот на 23 јануари 1990 година, со што практично ѝ ставиле крај на комунистичката партија на Југославија. Двете партии од двете западни републики преговарале за слободни повеќепартиски избори со свои опозициски движења.

На 8 април 1990 година, демократската и антијугословенската коалиција ДЕМОС победила на изборите во Словенија, додека на 22 април 1990 година хрватските избори резултирале со убедлива победа на националистичката [[Хрватска демократска заедница]] (ХДЗ) предводена од [[Фрањо Туѓман]]. Резултатите биле многу поизбалансирани во [[Босна и Херцеговина]] и во [[Македонски парламентарни избори (1990)|Македонија]] во ноември 1990 година, додека [[парламент]]арните и [[претседател]]ските избори во декември 1990 година во Србија и [[Црна Гора]] ја консолидирале моќта на [[Слободан Милошевиќ]] и неговите поддржувачи. Слободни избори на ниво на федерација никогаш не биле спроведени.

Словенечкото и хрватското раководство почнало да подготвува планови за отцепување од федерацијата, додека дел од Србите во Хрватска ја започнале таканаречената Балван револуција, бунт организиран од [[Социјалистичка Република Србија|Србија]] што ќе доведе до создавање на отцепениот регион Краина. На референдумот за независност на Словенија на 23 декември 1990 година, 88,5% од жителите гласале за независност. На референдумот за независност на Хрватска на 19 мај 1991 година, 93,24% гласале за независност.

Ескалирачките етнички и национални тензии биле влошени од нагонот за независност и довеле до следните [[Војните во Југославија|југословенски војни]]:

* [[Десетдневна војна|Војна во Словенија]] (1991)
* [[Хрватска војна за независност]] (1991–1995)
* [[Босанска војна]] (1992–1995)
* [[Косовска војна]] (1998–1999), вклучително и [[НАТО-во бомбардирање на СР Југославија|НАТО бомбардирањето на Југославија]].

Дополнително, во ист контекст често се зборува и за бунтот во Прешевската долина (1999–2001) и  [[Воен конфликт во Македонија, 2001|војната во Република Македонија]] (2001).   

=== Албанија ===
Во [[Народна Социјалистичка Република Албанија]], [[Енвер Хоџа]], кој ја предводел Албанија четири децении, починал на 11 април 1985 година  Неговиот наследник, Рамиз Алија, почнал постепено да го отвора режимот одозгора. Во 1989 година во [[Скадар]] започнале првите бунтови кои се прошириле и во другите градови.  На крајот, постојниот режим вовел одредена либерализација, вклучително и мерки во 1990 година кои обезбедувале слобода за патување во странство. Започнале напори за подобрување на врските со надворешниот свет. Изборите во март 1991 година - првите слободни избори во Албанија од 1923 година и само третите слободни избори во историјата на земјата - ги оставиле поранешните комунисти на власт, но генералниот штрајк и урбаната опозиција довеле до формирање на коалициски кабинет, вклучувајќи некомунисти. Парламентарните избори биле одржани во [[Албанија]] на 22 март 1992 година, со вториот круг на гласање за единаесет места на 29 март, во услови на економски колапс и социјални немири.

=== Монголија ===
Монголија ([[Надворешна Монголија]]) прогласила независност од [[Кина]] во 1911 година за време на падот на [[Ќинг (династија)|династијата Кинг]]. [[Монголска Народна Партија|Монголската народна партија]] ја презела власта во 1921 година, а партијата се преименувала во Монголска народна револуционерна партија. Во текот на овие години, [[Монголија]] била тесно усогласена со [[Советскиот Сојуз]]. По заминувањето на Јумџагин Цеденбал во 1984 година, новото раководство под Јамбин Батмонх спровел економски реформи, но не успеал да им се допадне на оние кои кон крајот на 1989 година сакале пошироки промени. „[[Монголска демократска револуција|Монголската револуција]]“ била демократска, мирна револуција која започнала со демонстрации и штрајкови со глад и ставила крај на 70-годишниот марксизам-ленинизам и на крајот тргнала кон демократија. Таа била предводена од претежно помлади луѓе кои демонстрирале на [[Дамдин Сухбатор (плоштад)|плоштадот „Сухбатор“]] во главниот град [[Улан Батор]]. Завршила со оставка на [[Авторитаризам|авторитарната]] влада без крвопролевање. Некои од главните организатори биле Цахиагин Елбегдој, Санјасуренгин Зориг, Ердениин Бат-Уул и Бат-Ердениин Батбајар.

Во текот на утрото на 10 декември 1989 година, првата јавна демонстрација се случила пред Младинскиот културен центар во главниот град [[Улан Батор]]. Таму, Елбегдорј го објавил создавањето на Монголската демократска унија, и започнало првото продемократско движење во Монголија. Демонстрантите повикале Монголија да ги прифати перестројката и гласност. Лидерите на дисидентите побарале слободни избори и економски реформи, но во контекст на „*човечки демократски социјализам*“. Демонстрантите внеле националистички елемент во протестите користејќи традиционално [[монголско писмо]] - кое повеќето [[Монголци]] не можеле да го читаат - како симболично отфрлање на политичкиот систем кој ја наметнал [[Монголска азбука|монголската кирилица]]. Кон крајот на декември 1989 година, демонстрациите се зголемиле кога дошла веста за интервјуто на [[Гари Каспаров]] во *Плејбој*, сугерирајќи дека [[Советскиот Сојуз]] би можел да го подобри своето економско здравје со продажба на Монголија на Кина. На [[14 јануари]] [[1990]] година, демонстрантите, откако пораснале од триста на околу 1.000, се состанале на плоштадот пред музејот на Ленин во Улан Батор, кој оттогаш го носи името Плоштад на слободата. Потоа следеле демонстрации на [[Дамдин Сухбатор (плоштад)|плоштадот „Сухбатар“]] на 21 јануари на −30&nbsp;степени. Демонстрантите носеле транспаренти кои алудирале на Чингис Кан (исто така наведен и на [[Џингис-хан]]), рехабилитирање на личност која советското школување занемари да ја пофали.

Во следните месеци од 1990 година, активистите продолжиле да организираат демонстрации, митинзи, протести и штрајкови со глад, како и штрајкови на наставниците и работниците. Активистите имале зголемена поддршка од Монголците, и во главниот град и на село, а активностите на синдикатот доведле до други повици за демократија низ целата земја. По бројните демонстрации на многу илјади луѓе во главниот град, како и во провинциските центри, на [[4 март]] [[1990]] година, МДУ и три други реформски организации одржале заеднички масовен состанок на отворено, поканувајќи ја владата да присуствува. Владата не испратила претставник на демонстрациите на преку 100.000 луѓе кои барале демократски промени. Ова кулминирало со Џамбин Батмонх, претседател на Политбирото на Централниот комитет на MPRP, одлучил да го распушти Политбирото и да поднесе оставка на 9 март 1990 година 

Првите слободни, повеќепартиски избори во Монголија за дводомен парламент се одржале на 29 јули 1990 година  Партиите се кандидирале за 430 места во Големиот Хурал. Опозициските партии не биле во можност да номинираат доволно кандидати. Опозицијата номинирала 346 кандидати за 430-те места во Големиот Хурал (Горниот дом). [[Монголска Народна Партија|Монголската народна револуционерна партија]] (МПРП) освоила 357 места во Големиот Хурал и 31 од 53 места во Малиот Хурал (кој подоцна бил укинат). МПРП уживала силна позиција во селата. [[Голем државен хурал|Големиот хурал]] првпат се состанал на 3 септември 1990 година и избрал претседател (MPRP), потпретседател ( социјалдемократ), кој исто така бил претседател на Бага Хурал, премиер (MPRP) и 50 членови на Бага Хурал (долниот дом). Во ноември 1991 година, Народниот Голем Хурал започнал дискусија за [[Устав на Монголија|нов устав]], кој стапил на сила на 12 февруари 1992 година. Покрај тоа, новиот устав ја реструктуирал законодавната гранка на власта, создавајќи еднодомно законодавно тело, Државниот Голем Хурал (SGH). МПРП го задржал своето мнозинство, но загуби лна изборите во 1996 година. Последните руски трупи, кои биле стационирани во Монголија, целосно се повлекле во декември 1992 година.

=== Кина ===
Додека [[Кина]] не претрпела револуција што резултирала со нова форма на владеење во 1989 година, народното национално движење довело до големи демонстрации во корист на демократските реформи. Кинескиот лидер Денг Сјаопинг го развил концептот на социјализам со кинески одлики и донел реформи во локалната пазарна економија околу 1984 година, но политиката била во застој.

Првите кинески студентски демонстрации, кои на крајот довеле до протестите во [[Пекинг]] во 1989 година, се одржале во декември 1986 година во Хефеи. Студентите повикале на избори во кампусот, шанса да студираат во странство и поголема достапност на западната поп-култура. Нивните протести ја искористиле олабавувачката политичка атмосфера и вклучиле собири против бавното темпо на реформите. Ху Јаобанг, штитеник на Денг Сјаопинг и водечки застапник на реформите, бил обвинет за протестите и принуден да поднесе оставка како [[Генерален секретар на Комунистичката партија на Кина|генерален секретар на ККП]] во јануари 1987 година. Во „*Кампањата за антибуржоаска либерализација*“, Ху дополнително ќе биде осудуван.

[[Протести на плоштадот „Тјенанмен“ од 1989 година|Протестите на плоштадот „Тјенанмен“]] биле поттикнати од смртта на Ху на 15 април 1989 година. Во пресрет на државниот погреб на Ху, околу 100.000 студенти се собрале на плоштадот „Тјенанмен“ за да го набљудуваат; сепак, од Големата сала не се појавиле водачи. Движењето траело седум недели.

[[Михаил Горбачов]] ја посетил Кина на 15-ти мај за време на протестите, носејќи многу странски новински агенции во Пекинг, а нивните сочувствителни портрети на демонстрантите помогнале да се поттикне духот на ослободување меѓу Централна, Југоисточна и Источна Европа кои гледале. Кинеското раководство, особено генералниот секретар на Комунистичката партија Џао Ѕијан, кој почнал радикално да ја реформира економијата порано од Советите, бил отворен за политички реформи, но не по цена на потенцијално враќање на нередот на [[Културна револуција|Културната револуција]].

Движењето траело од смртта на Ху на 15 април сè додека тенковите и војниците не влегле на протестите на плоштадот „Тјенанмен“ од 4 јуни 1989 година. Во Пекинг, воениот одговор на протестот на владата на НР Кина оставила многу цивили задолжени за чистење на плоштадот од мртвите и тешко повредените. Точниот број на жртви не е познат и постојат многу различни проценки. Настанот, сепак, направил одредена политичка промена; најзабележително е тоа што [[Кина]] почнала да ја отвора својата економија. Ова и овозможило на земјата да донесе големи суми пари, а исто така го започнал бранот на масовна миграција од рурална Западна Кина во урбана Источна Кина. Проблемот со масовната миграција е што таа сега започнала продлабочување на јазот меѓу руралните сиромашни и богатите урбани луѓе.

== Самит на Малта ==
[[Податотека:Bush_and_Gorbachev_at_the_Malta_summit_in_1989.gif|мини| [[Михаил Горбачов]] и претседателот Џорџ Х.В. Буш на советскиот крстаречки брод *Максим Горки*, пристаниште Марсакслок]]
Самитот на Малта се одржал меѓу американскиот претседател Џорџ Х. В. Буш и лидерот на СССР Михаил Горбачов на 2-3 декември 1989 година, само неколку недели по падот на Берлинскиот ѕид, состанок кој придонел за крајот на [[Студена војна|Студената војна]]  делумно како резултат на поширокото продемократско движење. Тоа била нивната втора средба по состанокот на кој бил вклучен тогашниот претседател [[Роналд Реган]], во [[Њујорк]] во декември 1988 година. Новинските извештаи од тоа време  се однесувале на Самитот на Малта како најважен од 1945 година, кога британскиот премиер [[Винстон Черчил]], советскиот премиер [[Јосиф Сталин]] и американскиот претседател [[Френклин Рузвелт]] се договориле за повоен план за Европа на [[Кримска конференција|Јалта]].

== Хронологија на изборите во Средна и Источна Европа и Средна Азија ==
Помеѓу јуни 1989 и април 1991 година, секоја комунистичка или поранешна комунистичка земја во Средна и Источна Европа и Средна Азија - а во случајот со [[СССР]] и [[Југославија]], секоја конститутивна република - одржала парламентарни избори за прв пат по многу децении. Некои избори биле само делумно слободни, додека други биле целосно демократски. Хронологијата подолу ги дава деталите за овие историски избори, а датумите се првиот ден на гласање бидејќи неколку избори биле поделени на неколку дена за вториот круг натпревари:
 
*  – [[Парламентарни избори во Полска (1989)|4 јуни 1989]]
*  – [[Парламентарни избори во Туркменистан (1990)|7 јануари 1990]]
*  – [[Парламентарни избори во Узбекистан (1990)|18 февруари 1990]]
*  – [[Парламентарни избори во Литванија (1990)|24 февруари 1990]]
*  – [[Парламентарни избори во Молдавија (1990)|25 февруари 1990]]
*  – [[Парламентарни избори во Киргистан (1990)|25 февруари 1990]]
*  – [[Парламентарни избори во Таџикистан (1990)|25 февруари 1990]]
*  – [[Парламентарни избори во Белорусија (1990)|4 март 1990]]
*  – [[Парламентарни избори во Русија (1990)|4 март 1990]]
*  – [[Парламентарни избори во Украина (1990)|4 март 1990]]
*  – [[Парламентарни избори во Источна Германија (1990)|18 март 1990]]
*  – [[Парламентарни избори во Естонија (1990)|18 март 1990]]
*  – [[Парламентарни избори во Латвија (1990)|18 март 1990]]
*  – [[Парламентарни избори во Унгарија (1990)|25 март 1990]]
*  – [[Парламентарни избори во Казахстан (1990)|25 март 1990]]
*  – [[Парламентарни избори во Словенија (1990)|8 април 1990]]
*  – [[Парламентарни избори во Хрватска (1990)|22 април 1990]]
*  – [[Парламентарни избори во Романија (1990)|20 мај 1990]]
*  – [[Парламентарни избори во Ерменија (1990)|20 мај 1990]]
*  [[Чехословачка]] – [[Парламентарни избори во Чехословачка (1990)|8 јуни 1990]]
*  – [[Парламентарни избори во Бугарија (1990)|10 јуни 1990]]
*  – [[Парламентарни избори во Монголија (1990)|22 јуни 1990]]
*  – [[Парламентарни избори во Азербејџан (1990)|30 септември 1990]]
*  – [[Парламентарни избори во Грузија (1990)|28 октомври 1990]]
*  – [[Македонски парламентарни избори (1990)|11 ноември 1990]]
*  – [[Парламентарни избори во Босна и Херцеговина (1990)|18 ноември 1990]]
*  – [[Парламентарни избори во Србија (1990)|9 декември 1990]]
*  – [[Парламентарни избори во Црна Гора (1990)|9 декември 1990]]
*  – [[1991 Парламентарни избори во Албанија (1990)|31 март 1991]]


== Распаѓање на Советскиот Сојуз ==
На 1 јули 1991 година, [[Варшавскиот пакт]] бил официјално распуштен на состанокот во [[Прага]]. На самитот подоцна истиот месец, Горбачов и Буш прогласиле американско-советско стратешко партнерство, што решително го означило крајот на [[Студената војна]]. Претседателот Буш изјавил дека американско-советската соработка за време на [[Заливска војна|Заливската војна]] 1990-1991 година ги поставила темелите за партнерство во решавањето на билатералните и светските проблеми.

Како што Советскиот Сојуз брзо ги повлекол своите сили од Централна и Југоисточна Европа, прелевањето од пресвртите во 1989 година почнале да одекнуваат низ самиот Советски Сојуз. Агитацијата за самоопределување довело до тоа прво Литванија, а потоа Естонија, Латвија и Ерменија да прогласат независност. Сепак, советската централна влада побарала отповикување на декларациите и се заканила со воена акција и економски санкции. Владата дури отиде дотаму што контроверзно испратила трупи на советската армија на улиците на главниот град на Литванија, [[Вилнус]], за да ги потисне сепаратистичките движења во јануари 1991 година, предизвикувајќи смрт на 14 лица.

Незадоволството во другите советски републики, како Грузија и Азербејџан, било спротивставено со ветувања за поголема децентрализација. Поотворените избори довеле до избор на кандидати кои се противат на владеењето на Комунистичката партија.

*Гласност* ненамерно ги ослободил одамна потиснуваните национални чувства на сите народи во границите на мултинационалната советска држава. Овие националистички движења биле дополнително зајакнати со брзото влошување на советската економија, чии темели биле изложени со отстранувањето на комунистичката дисциплина. Реформите на Горбачов не успеале да ја подобрат економијата, при што старата советска командна структура целосно се распаднала. Една по една, конститутивните републики создале сопствени економски системи и гласале за потчинување на советските закони на локалните закони. Во 1990 година, Комунистичката партија била принудена да го предаде својот седумдецениски монопол на политичка моќ кога Врховниот Совет ја укинал клаузулата во советскиот устав која гарантирал единствена власт да владее. Политиките на Горбачов предизвикала Комунистичката партија да ја изгуби контролата над медиумите. Деталите за минатото на Советскиот Сојуз брзо биле декласифицирани. Ова предизвикало многумина да не веруваат во „*стариот систем*“ и да се залагаат за поголема автономија и независност.
[[Податотека:Image0_ST.jpg|лево|мини| Тенковите на [[Црвен плоштад|Црвениот плоштад]] во Москва за време на [[Августовски државен удар|обидот за државен удар во 1991 година]]]]
Откако [[Референдум за задржување на СССР|референдумот во март 1991 година]] го потврдил зачувувањето на Советскиот Сојуз, но во полабава форма, група советски тврдоглави претставени од потпретседателот Генади Јанаев започнаа [[Августовски државен удар|државен удар обидувајќи се да го соборат Горбачов]] во август 1991 година. [[Борис Елцин]], тогашниот претседател на [[Руска Советска Федеративна Социјалистичка Република|Руската СФСР]], го собрал народот и голем дел од армијата против пучот и напорите пропаднале. Иако бил вратен на власт, авторитетот на Горбачов бил непоправливо поткопан. Горбачов поднел оставка како генерален секретар на Комунистичката партија по пучот, а Врховниот совет ја распуштил Партијата и забранил секаква комунистичка активност на советска територија. Само неколку недели подоцна, владата на 6 септември им ја доделил независноста на балтичките држави.

Во текот на следните три месеци, една република по друга прогласувале независност, најмногу поради страв од нов државен удар. Исто така, во ова време, советската влада била бескорисна бидејќи новата руска влада почнала да го презема она што остана од неа, вклучувајќи го и [[Кремљ]]. Претпоследниот чекор дошол на 1 декември, кога гласачите во втората најмоќна република, Украина, со големо мнозинство гласале за отцепување од Советскиот Сојуз на референдум. Ова ставило крај на секоја реална шанса да се задржи Советскиот Сојуз заедно. На 8 декември, Елцин се состанал со своите колеги од Украина и Белорусија и го потпишале Белавежскиот договор, изјавувајќи дека Советскиот Сојуз престанал да постои. Горбачов го осудил ова како незаконско, но тој одамна изгубил каква било способност да влијае на настаните надвор од [[Москва]].
[[Податотека:Cold_War_border_changes.png|мини| Промени во националните граници по крајот на [[Студена војна|Студената војна]]]]
Две недели подоцна, 11 од преостанатите 12 републики - сите освен Грузија - го потпишале Протоколот Алма-Ата, кој потврдил дека Советскиот Сојуз бил ефективно распуштен и заменет со ново доброволно здружение, [[Заедница на независни држави|Заедницата на независни држави]]. Поклонувајќи се на неизбежното, Горбачов поднел оставка како советски претседател на 25 декември, а Врховниот совет го ратификувал Белавежескиот договор следниот ден, правно распуштајќи се себеси и Советскиот Сојуз како политички ентитет. До крајот на 1991 година, неколкуте советски институции кои не биле преземени од Русија биле распуштени. Советскиот Сојуз бил официјално распуштен, распаднувајќи се на петнаесет составни делови, со што бил ставен крај на најголемата и највлијателната социјалистичка држава во светот, а таа позиција и била препуштена на Кина. Во 1993 година, [[Руска уставна криза (1992-1993)|уставната криза]] се претворила во насилство во Москва, бидејќи руските вооружени сили биле повикани да воспостават ред.

=== Балтички држави ===
[[Податотека:1989_08_23_Baltijoskelias14.jpg|мини| Балтичкиот пат претставувал човечки синџир од околу два милиони луѓе кои барале независност на [[Балтички држави|балтичките држави]] од [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]].]]
Естонија, Латвија и Литванија спровеле демократски реформи и постигнале независност од Советскиот Сојуз. Распеаната револуција е најчесто користено име за настаните помеѓу 1987 и 1991 година што довеле до обновување на независноста на [[Естонска Советска Социјалистичка Република|Естонија]], [[Латвиска Советска Социјалистичка Република|Летонија]] и [[Литванска Советска Социјалистичка Република|Литванија]]. Терминот бил измислен од естонскиот активист и уметник, Хајнц Валк, во напис објавен една недела по спонтаните масовни демонстрации на ноќно пеење од 10 до 11 јуни 1988 година на теренот на фестивалот за песна во Талин. Естонија го прогласила својот суверенитет од Советскиот Сојуз на 16 ноември 1988 година. Следела Литванија на 18 мај 1989 година и Летонија на 28 јули 1989 година. Литванија прогласила целосна независност на 11 март 1990 година, а на 30 март, Естонија го објавила почетокот на преодниот период кон независност, по што следела Летонија на 4 мај. Овие декларации биле исполнети со сила од Советскиот Сојуз на почетокот на 1991 година, во конфронтациите познати како „Јануарски настани“ во Литванија и „Барикади“ во Латвија. Балтичките држави тврделе дека нивното инкорпорирање во Советскиот Сојуз било незаконско и според меѓународното право и според нивното право, и тие повторно ја потврдуваат независноста која сè уште легално постоела.

Набргу по започнувањето на августовскиот пуч, Естонија и Латвија прогласиле целосна независност. До моментот кога пучот пропаднал, СССР веќе не бил доволно обединет за да создаде силен отпор и ја признал независноста на балтичките држави на 6 септември 1991 година.

=== Белорусија, Украина и Молдавија ===

*  прогласила целосна независност од СССР на 25 август 1991 година. Главните политички промени во раните 1990-ти биле поттикнати од Белорускиот народен фронт и неговата фракција во Врховниот совет на Белорусија. Неколку години подоцна, новиот посткомунистички лидер, Алаксандар Лукашенко, ја добил власта. По краток период, тој ја зголемил својата моќ како резултат на два контроверзни референдуми (1995-1996) и оттогаш е критикуван за репресирање на политичката опозиција.
*  учествувала во војната за Приднестровје меѓу Молдавија и силите поврзани со Русија во сепаратистичкиот регион Приднестровје. Комунистите се вратиле на власт на изборите во 2001 година под Владимир Воронин, но се соочиле со граѓански немири во 2009 година поради обвинувањата за фалсификувани избори.
*  ја вратила својата независност во август 1991 година, откако ја загубила независноста, како краткотрајна Украинска Народна Република, во 1919 година. Претседателствата на поранешните комунисти Леонид Кравчук и Леонид Кучма биле проследени со Портокаловата револуција во 2004 година, во која Украинците го избрале Виктор Јушченко (исто така поранешен член на КПСС). Киев, главниот град на Украина, бил централна точка на кампањата на движењето за граѓански отпор, со илјадници демонстранти кои секојдневно демонстрирале.

=== Закавказ ===
[[Податотека:April9victims.jpg|мини| Фотографии од жртвите на [[Деветоаприлска трагедија|масакрот во Тбилиси]] на 9 април 1989 година на билборд во [[Тбилиси]]]]
[[Податотека:Georgia,_Ossetia,_Russia_and_Abkhazia_(en).svg|мини| По прогласувањето независност на Грузија во 1991 година, [[Јужна Осетија]] и [[Абхазија]] ја објавиле својата желба да ја напуштат Грузија и да останат како дел од Советскиот Сојуз/Русија.]]
Сите земји во регионот ја вратиле својата независност во 1991 година по преземањето од страна на [[Црвена армија|Црвената армија]] во 1920-21 година.

*  и Северен Кавказ биле нарушени со етничко и секташко насилство од распадот на СССР. Во април 1989 година, советската армија масакрирала демонстранти во Тбилиси; во ноември 1989 година, Грузиската ССР официјално ја осудила инвазијата на Црвената армија на Грузија. Демократскиот активист Звијад Гамсахурдија бил претседател од 1991 до 1992 година. Русија им помагала на отцепените републики во војните во Јужна Осетија и Абхазија во раните 1990-ти, конфликти кои периодично се повторувале, а Русија ја обвинила Грузија дека ги поддржува чеченските бунтовници за време на чеченските војни. Со државен удар бил поставен поранешниот комунистички лидер Едуард Шеварнадзе за претседател на Грузија до Револуцијата на розите во 2003 година.
* . Борбата за независност вклучувала насилство додека Првата Нагорно-Карабашка војна се водела меѓу Ерменија и Азербејџан. Ерменија станала сè повеќе милитаризирана (со надмоќта на Кочарјан, поранешен претседател на Нагорно-Карабах, кој често се смета за пресвртница), додека изборите оттогаш биле сè поконтроверзни, а владината корупција станала посилна. По Кочарјан, имено, на власт дошол Серж Саркисјан. Саргсјан често е забележан како „*основач на ерменската и карабашката војска*“ и во минатото бил министер за одбрана и министер за национална безбедност.
* . Партијата на Народниот фронт победила на првите избори со самонаречениот прозападен, популистички националист Елџибеј. Сепак, Елџибеј планирал да ја прекине предноста на Москва во бербата на азербејџанската нафта и да изгради многу посилни врски со Турција и Европа, и како резултат бил соборен од поранешните комунисти во државен удар поддржан од Русија и Иран (кои ја гледале новата земја како привлечна закана, со територијални амбиции во рамките на иранските граници и исто така силен економски ривал). Муталибов се искачи лна власт, но тој набрзо бил дестабилизиран и на крајот соборен поради фрустрацијата на народот поради неговата воочена неспособност, корупција и несоодветно справување со војната со Ерменија. Азербејџанскиот КГБ и водачот на Азербејџанската ССР Хејдар Алиев ја освоил власта и останал претседател сè додека не му ја префрлил претседателската функција на својот син во 2003 година. Првата војна во Нагорно-Карабах се водела меѓу Ерменија и Азербејџан и во голема мера ги дефинирала судбините на двете земји. Сепак, за разлика од Ерменија, која и понатаму е силен руски сојузник, Азербејџан почнал, по војната на Русија со Грузија во 2008 година, да поттикнува подобри односи со Турција и другите западни нации, истовремено намалувајќи ги врските со Русија.

==== Чеченија ====
[[Податотека:Evstafiev-chechnya-women-pray.jpg|мини| [[Чеченија|Чеченките]] се молат руските трупи да не напредуваат кон [[Грозни]] за време на [[Прва чеченска војна|Првата чеченска војна]], декември 1994 година.]]
Во [[Чеченија]] ( автономна република во рамките на [[Руска Советска Федеративна Социјалистичка Република|Руската СФСР]] која имала силна желба за независност), користејќи тактики делумно копирани од Балтикот, антикомунистичките коалициски сили предводени од поранешниот советски генерал [[Џохар Дудаев]] извеле главно бескрвна револуција и на крајот принудиле оставка на комунистичкиот републикански претседател. Дудаев бил убедливо избран на следните избори и во ноември 1991 година ја прогласил независноста на [[Чеченско-ингушка Автономна Советска Социјалистичка Република|Чеченија-Ингушетија]] како Република Ичкерија. Ингушетија гласала за напуштање на унијата со Чеченија, и ѝ било дозволено да го стори тоа. Поради желбата на Дудаев да ја исклучи Москва од сите зделки за нафта, Елцин го поддржал неуспешниот пуч против него во 1993 година. Во 1994 година, [[Чеченија]], со само маргинално признавање (една земја: Грузија, која била  отповикана набргу по пучот со кој Шеварнадзе дошол на власт), била нападната од Русија, поттикнувајќи ја [[Прва чеченска војна|Првата чеченска војна]]. Чеченците, со значителна помош од населението на двете поранешни советски земји и од сунитските муслимански земји ја одбиле оваа инвазија по кое бил потпишан мировен договор во 1997 година. Сепак, Чеченија станувала сè поанархична, главно поради политичкото и физичкото уништување на државата за време на инвазијата, а генералот [[Шамил Басаев]], избегнувајќи секаква контрола од централната власт, спровел напади во соседен [[Дагестан]], што Русија го користела како изговор за реинвазија на [[Ичкерија]]. Ичкерија потоа повторно била инкорпорирана во Русија како [[Чеченија]].

== Политички реформи ==
Декомунизацијата е процес на надминување на наследствата на комунистичките државни естаблишменти, култура и психологија во посткомунистичките држави. Декомунизацијата била во голема мера ограничена или непостоечка. Комунистичките партии не биле забранети и нивните членови не биле изведени на суд. Само неколку места дури се обиделе да ги исклучат членовите на комунистичките тајни служби од одлучувањето. Во голем број земји комунистичката партија едноставно го променила своето име и продолжила да функционира. Меѓутоа, во неколку европски земји, одобрувањето или обидот да се оправдаат злосторствата извршени од нацистички или комунистички режими станало казниво до 3 години затвор.

== Економски реформи ==
[[Податотека:GDP_of_Russia_since_1989.svg|мини| Рускиот БДП од крајот на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] (прогнозите се од 2014 година)]]
Државните претпријатија во социјалистичките земји имале мал или никаков интерес да го произведуваат она што го сакаат клиентите, што резултирало со недостиг на стоки и услуги. Во раните 1990-ти, генералниот став бил дека нема преседан за преминување од социјализам во капитализам“, и само некои постари луѓе се сеќавале како функционира пазарната економија. Како резултат на тоа, вообичаено бил ставот дека Централна, Југоисточна и Источна Европа ќе останат сиромашни со децении.

Колапсот на Советскиот Сојуз и распадот на економските врски што следеле довеле до тешка економска криза и катастрофален пад на [[Животен стандард|животниот стандард]] во 1990-тите во постсоветските држави и поранешниот источен блок. Дури и пред руската [[Руска финансиска криза (1998)|финансиска криза]] во 1998 година, рускиот БДП бил половина од она во раните 1990-ти.

Имало привремен пад на производството во официјалната економија и зголемување на економската активност на црниот пазар. Земјите имплементирале различни програми за реформи. Еден пример, кој генерално се смета за успешен бил планот на Балцерович за „шок терапија“ во Полска. На крајот официјалната економија почнала да расте.

Во еден труд од 2007 година, Олех Хаврлишин ја категоризирал брзината на реформите во поранешните комунистички земји во Европа:

* *Одржлив Биг Бенг* (најбрзо): Естонија, Латвија, Литванија, Чешка, Полска, Словачка
* *Напреден почеток/стабилен напредок* : Хрватска, Унгарија, Словенија
* *Прекинат Биг Бенг* : Албанија, Бугарија, Македонија, Киргистан, Русија
* *Постепени реформи* : Азербејџан, Ерменија, Грузија, Казахстан, Украина, Таџикистан, Романија
* *Ограничени реформи* (најбавни): Белорусија, Узбекистан, Туркменистан

[[Податотека:History_of_NATO_enlargement.svg|мини| НАТО додал 13 нови членки од [[Повторно обединување на Германија|обединувањето на Германија]] и крајот на [[Студена војна|Студената војна]].]]
[[Проширување на Европската Унија во 2004|Проширувањето на Европската унија во 2004 година]] ги вклучила Чешка, Естонија, Унгарија, Латвија, Литванија, Полска, Словачка и Словенија. Проширувањето на Европската унија во 2007 година ги вклучила Романија и Бугарија, а Хрватска се приклучила на ЕУ во 2013 година. Истите земји [[Проширување на НАТО|станале членки на НАТО]]. Меѓутоа, во Монголија, економијата била реформирана на сличен начин како и источноевропските колеги. Ерменија, ја објавила својата одлука да се приклучи на Царинската унија и Заедничкиот економски простор на Белорусија, Казахстан и Русија, како и да учествува во формирањето на Евроазиската економска унија. Во сила од 2015 година, Ерменија се приклучила на договорот за Евроазиска економска унија.

Кинеската економска либерализација започнала во 1978 година и помогна милиони луѓе да се извлечат од сиромаштија, намалувајќи ја стапката на сиромаштија од 53% од населението во ерата на Мао на 12% во 1981 година. Економските реформи на Денг и денес ги следи [[Комунистичка партија на Кина|ККП]], а до 2001 година стапката на сиромаштија станала само 6% од населението.

Економската либерализација во Виетнам била иницирана во 1986 година, по кинескиот пример.

Економската либерализација во Индија била иницирана во 1991 година.

Професорот Ричард Б. Фримен од Универзитетот Харвард го нарекол ефектот на реформите „Големото удвојување“. Тој пресметал дека големината на глобалната работна сила се удвоила од 1,46&nbsp;милијарди работници на 2,93&nbsp;милијарди работници. Непосреден ефект бил намалениот сооднос меѓу капиталот и трудот. Долгорочно, Кина, Индија и поранешниот советски блок ќе штедат и инвестираат и ќе придонесат за проширување на светскиот капитал.

== Идеолошко продолжение на комунизмот ==
[[Податотека:Grand_Kremlin_Palace_façade,_1982-2008.jpg|мини| Фасадата на [[Голем Кремљски дворец|Големиот Кремљски дворец]] била вратена во првобитната форма по распадот на СССР во 1991 година. [[Грб на Сојузот на Советските Социјалистички Републики|Државниот амблем на СССР]] и вградените букви што ја формираат кратенката на СССР (CCCP) биле отстранети и заменети со пет руски [[Грб на Русија|двоглави орли]]. Над орлите била поставена дополнителна реставрација на грбот на различните територии на Руското арство.]]
Почнувајќи од 2008 година, речиси половина од Русите гледале позитивно на Сталин, а многумина ја поддржале реставрацијата на неговите претходно демонтирани споменици.

Во 1992 година, владата на претседателот Елцин го поканил Владимир Буковски да служи како експерт за да сведочи на судењето на [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|КПСС]] пред Уставниот суд на Русија, каде што комунистите го тужеле Елцин за забрана на нивната партија. Случајот на обвинетиот била дека самата [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|КПСС]] била неуставна организација. За да се подготви за неговото сведочење, Буковски побарал и добил пристап до голем број документи од советските архиви. Користејќи мал рачен скенер и лаптоп компјутер, тој успеал тајно да скенира многу документи (некои со високо безбедносно одобрение), вклучително и извештаи [[КГБ|на КГБ]] до Централниот комитет и да ги прошверцува датотеките на Запад.

== Толкувања ==
Настаните изненадиле многу луѓе. Пред 1991 година, многумина сметале дека распадот на Советскиот Сојуз е невозможен.

Книгата на Бартломиј Камински *„Колапс на државниот социјализам“* тврди дека државниот социјалистички систем има смртоносен парадокс, велејќи дека „*политичките акции дизајнирани да ги подобрат перформансите само го забрзуваат неговото распаѓање*“.

До крајот на 1989 година, бунтовите се прошириле од еден главен град во друг, соборувајќи ги режимите наметнати во Централна, Југоисточна и Источна Европа по Втората светска војна. Дури и изолационистичкиот сталинистички режим во Албанија не бил во можност да го запре бранот. Укинувањето на доктрината на Брежњев од страна на Горбачов била можеби клучниот фактор што овозможило народните востанија да успеат. Откако станало очигледно дека страшната советска армија нема да интервенира за да го скрши несогласувањето, режимите на Централна, Југоисточна и Источна Европа биле изложени како ранливи наспроти народните востанија против еднопартискиот систем и моќта на тајната полиција.

Којт Д. Блекер напишал во 1990 година дека советското раководство „*изгледа дека верувало дека каква било загуба на авторитет што би можела да ја претрпи Советскиот Сојуз во Централна и Југоисточна Европа ќе биде повеќе од неутрализирана со нето зголемување на неговото влијание во западна Европа*“. Сепак, малку е веројатно дека Горбачов некогаш имал намера за целосно разбивање на комунизмот и на Варшавскиот пакт. Наместо тоа, Горбачов претпоставувал дека комунистичките партии од Централна и Југоисточна Европа може да се реформираат на сличен начин како реформите што тој се надевал да ги постигне во КППС. Исто како што *Перестројката* имала за цел да го направи Советскиот Сојуз поефикасен економски и политички, Горбачов верувал дека Комекон и Варшавскиот пакт може да се реформираат во поефикасни ентитети. Меѓутоа, Александар Јаковлев, близок советник на Горбачов, подоцна ќе изјави дека би било „*апсурдно да се задржи системот*“ во Централна и Југоисточна Европа. Јаковлев дошол до заклучок дека Комекон со доминација на Советскиот Сојуз не може да работи на непазарни принципи и дека Варшавскиот пакт нема „*никакво значење за реалниот живот''“.

Во ретроспектива, авторитарните режими како Советскиот Сојуз се со поголема веројатност да бидат предмет на економски санкции од страна на демократските нации, создавајќи поризична ранливост за колапс. Тимур Куран во 1991 година напишал дека генерално лидерите биле презирани и не успеале да ги исполнат очекувањата за слободи и економски просперитет што ги ветиле, што довело до мотивација на граѓаните да ја превртат владата. Економската неволја што се отсликува кај повеќето режими ги намалило стапките на раст на речиси нула што довело до нивните соодветни востанија. Иако социјалистичката економија можеби играла улога, Статис Н. Каливас тврди дека меѓународните санкции како и владиниот состав на авторитарните режими подеднакво влијаеле врз намалувањето на просперитетот на нивната економија.

Научниците како Гејл Стоукс тврдат дека моралната репресија под маската на безбедноста од страна на комунистичките режими ги изнела граѓаните на улица. Други тврдат дека репресијата на револуционерните дисиденти и човековите права ја оправдале револуционерната привилегија низ Европа.

## Наводи

## Надворешни врски
* .
* . Some of aspects of state national economy evolution in the system of the international economic order.
* 
*  + Ergänzender Anhang A – F.

Категорија:Надворешни односи на Советскиот Сојуз
Категорија:Капитализам
Категорија:Европа во 1991 година
Категорија:Револуции од 1989 година