Лута млечка

***Лута млечка (***латински***:*** Lactifluus piperatus  синоним ***Lactarius piperatus*** ),  е полујадлива базидиомицетна габа од родот *[[Лактифлуус|Lactifluus]]*. И покрај тоа што може да се јаде, некои не ја препорачуваат поради нејзиниот лош вкус, иако може да се користи како зачин кога е исушена. Плодното тело е кремасто-бела печурка која е во форма на инка кога е зрела, со исклучително преполни жабри. Кога се сече, крвари млеко со белузлав пиперкав вкус. Широко распространета низ Европа и источна Северна Америка, Лутата млечка случајно била воведена во Австралија. Микориза, формира симбиотска врска со различни видови листопадни дрвја, вклучувајќи бука и леска, а плодните тела се наоѓаат на шумското дно во листопадни шуми.

## Систематика и таксономија
Видот бил еден од многуте видови именувани од Линеј кој официјално го опишал во том два од неговиот *[[вид Plantarum]]* во 1753 година како *Agaricus piperatus*,  специфичниот епитет што произлегува од латинската придавка *piperatus* што значи „пиперкаст“.  Долги години, тиролскиот натуралист Џовани Антонио Скополи се сметал за автор на првиот опис; сепак, неодамнешната ревизија на Меѓународниот кодекс за ботаничка номенклатура во 1987 година ги променил правилата во врска со датумот на започнување и примарната работа за имињата на габите. Претходно, датумот на започнување бил одреден како 1 јануари 1821 година, датум на делата на „таткото на микологијата“, шведскиот натуралист Елиас Магнус Фрис, но сега имињата може да се сметаат за валидни уште на 1 мај 1753 година. датум на објавување на основното дело на Линеј.

*Лута млечка* бил оригиналниот тип на видот од родот *[[Млечки (печурки)]]* . Меѓутоа, по откритието дека *Lactarius* всушност претставува повеќе од еден род,  видот Брезова млечка бил зачуван како тип за тој род. Така, *Лутата млечка* сега е тип на вид на *Lactifluus*, кој бил одвоен од *[[Млечки (печурки)]]* и содржи главно тропски млечни шапки, но и некои видови од северната умерена зона.  Филогенетските истражувања покажаа дека *L. glaucescens*, понекогаш се смета само за разновидност на Л*утата млечка*, е посебен вид во Европа.  Понатаму, постоењето на најмалку десет лози ширум светот, без преклопување меѓу континентите, било прикажано за групата околу Л*утата млечка*, што сугерира дека популациите во Северна Америка всушност може да бидат различни видови.

Општо позната е како шапка со луто млеко, млечна шапка од пиперка, пиперка Лактариус,  пиперка млечна печурка,  шапка од млеко со бела пиперка или други слични имиња. Слично на ова, на германски е позната како *Pfeffermilchling* („капа од бибер млеко“).

## Опис
[лево|мини|[Кравјо виме (габа)|Кравјото виме се разликува по пократкото, подебела дршка и неговата голема, волнена капа.]]
*Лутата млечка* има шапка што варира од 6-16 см попречно и е конвексна со широка инка во облик на центар. Шапката е кремасто-бела во боја, гола и не е сјајна; нејзината површина може да  испука на суви места.  Дршката е бела по боја, мазна,  3-7 см долга до 2-3см  дебела и е цилиндрична, понекогаш заострена кон основата.  Има дебел слој од цврсто бело месо, а тесните жабри се особено преполни и тесни, ја споделуваат белата боја на стеблото, но стануваат кремасти со возраста.   Како и кај другите видови *Lactarius*,  има изобилство млеко ( латекс ), кое е бело,  и суши маслинесто-зелено.  Има бел отпечаток од спори со , елиптични или амилоидни спори кои се украсени, како кај кравјото виме. Спорите се со големина од 6,5 &ndash; 9,5 на 5 &ndash; 8 μм и имаат ситни брадавици.

Кравјотото виме е поголема со дебел шип, волнена шапка и помалку преполни жабри,  но не е толку висока.  *[[Модролисна гулапка|Модролисната гулапка]]* е слична по боја и форма, иако има сино-зелена боја на жабрите и нема млеко.  *[[Lactifluus deceptivus|L. deceptivus]]* е исто така сличен, но се разликува по помалку преполните жабри, поцврста маргина на шапката и помалку луто млеко.  Блиску до *Лутата млечка* е *L. glaucescens*, која се разликува по нејзиното млеко кое се суши со зеленикава боја.

## Распространетост и живеалиште
*Лутата млечка* во широка смисла, т.е. веројатно вклучувајќи неколку видови,  се среќава во Европа,  регионот на Црното Море во североисточна Турција,  и источна и централна Северна Америка источно од Минесота. Ја има и во Македонија. Случајно е внесена во Австралија, каде што се наоѓа под  родни дрвја.  Се наоѓа на подот во листопадни шуми, особено под бука ( *Fagus* ), и може да се најде во текот на летото и есента и до почетокот на зимата.   Релативно е вообичаена, иако не толку вообичаен како сличниот вид *L. vellereus* .  *Лутата млечка* се среќава сама или во расеани групи.  Понекогаш се среќава како расте заедно со *[[Виолетовозелена гулапка]].*

## Јадливост
Видот содржи токсини, но и покрај тоа што некои миколози го опишуваат како нејадлив  или дури и отровен, *Лутата млечка* често се смета за јадлива.  Некои не ја препорачуваат поради непријатниот вкус.  Тешко се вари кога се јаде сирова, но се користи како зачин кога се суши; понекогаш се јаде и свежа по преварувањето, иако  вкусот сè уште не е пријатен.  Некои препорачуваат пржење на путер со сланина и кромид,  кисела,  или печење во пита или пециво.  Млекото има многу лут и зачинет вкус,  кој се отстранува ако се вари.  Печурката порано била многу ценета во Русија,  каде што би се берела во сушните сезони кога другите видови за јадење биле помалку достапни.  Печурката е популарна и во Финска, каде што готвачите постојано ја варат (секогаш ја фрлаат водата), а потоа ја чуваат во солена вода и ја чуваат во фрижидер, па кисела или ја сервираат во салати.  Кога се јаде свежа и сирова, познато е дека печурката предизвикува иритирачка реакција на усните и јазикот, која се смирува по еден час.  Блискиот L. glaucescens е пријавен дека е отровен,  но се шпекулира дека „труењата“ биле предизвикани од екстремно силниот, пиперкаст вкус, наместо од присуството на вистински отрови.

*Лутата млечка* е дел од необичното и високо ценето јадење во Северна Америка, кое е еден од неколкуте видови паразитирани од јастогот *[[Hypomyces lactifluorum]]*. Откако ќе се колонизира од паразитот, на површината на печурката се формира портокалово-црвена кора, а вкусот станува вкусен додека паразитот се инфилтрира во ткивата на својот домаќин.  Таа е исто така чест извор на храна кај црвените верверички .

## Други употреби
Поради присуството на ауксини во метаболитите на *Лутата млечка*, може да се примени како хормон за искоренување за да го помогне растот на садници од различни видови растенија, вклучително и леска, бука и даб.  Во 19 век се користела како народен лек за туберкулоза, иако немала ефект.  Во поново време, откриено е дека *Лутата млечка* може да се користи како антивирусно средство, а латексот се користи против вирусни брадавици.

### Поврзано
Список на видови Млечки (печурки)

## Наводи

Категорија:Статии со микроформати за вид
Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј
Категорија:Статии со извори на латински (la)
Категорија:Габи на Македонија
Категорија:Габи
Категорија:Јадливи габи
Категорија:Млечки (печурки)
Категорија:Габи на Европа
Категорија:Габи на Северна Америка