Економска историја на Турција

**Економската историја на [[Република Турција]]** може да се проучува според под-периоди означени со големи промени во економската политика:

*1923-1929 година, кога развојната политика ја нагласила приватната акумулација;
*1929-1945 кога развојната политика ја нагласила акумулацијата на државата во период на глобални кризи;
*1950-1980 година, период на водена државна индустријализација заснована на увоз кој го заменува протекционизмот;
*1980 година наваму, отворање на турската економија кон либерална трговија со стоки, услуги и трансакции со финансиски пазар.

Сепак, една посебна одлика помеѓу 1923-1985 година, во голем дел како резултат на владините политики, заостаната економија се развила во комплексен економски систем кој произведува широк спектар на земјоделски, индустриски и услужни производи и за домашниот и за извозниот пазар каде економијата пораснала во просечна годишна стапка од шест проценти.

Од 1820 година, Турција доживеала економски раст и развој на просечно ниво (во споредба со остатокот на светот), но со повисоки стапки од другите земји во развој.

## Од Прва до Втора светска војна

За време на распадот на Отоманското Царство за време на Првата светска војна и последователното раѓање на Републиката, турската економија била неразвиена: земјоделството зависело од застарените техники и неквалитетниот добиток, а турската индустриска база била слаба; неколку фабрики за производство на основни производи како што се шеќер и брашно биле под странска контрола како резултат на капитулациите.

Економијата на Турција закрепнала неверојатно брзо откако престанале непријателствата. Од 1923 до 1926 година, земјоделското производство се зголемило за осумдесет и седум проценти, каде земјоделското производство се вратило на предвоените нивоа. Индустријата и услугите пораснале за повеќе од девет проценти годишно од 1923 до 1929 година; сепак, нивниот удел во економијата останал прилично низок до крајот на оваа деценија. Владата зачекорила во раните 1930-ти години за да го промовира економското закрепнување, по доктрината позната како Статизам. Растот забавил во најлошите години на депресија, освен помеѓу 1935 и 1939 година кога достигнал шест проценти годишно. Во текот на 1940-тите години, економијата стагнирала, во голем дел, бидејќи одржувањето на вооружената неутралност за време на Втората светска војна ги зголемило воените расходи на земјата, додека скоро целосно ја намалувало надворешната трговија.

## По Втората светска војна

По 1950 година земјата претрпела економски нарушувања уште еднаш во една деценија. Најсериозната криза се случила кон крајот на 1970-тите. Во секој случај, периодот на брза експанзија предводена од индустријата, обележана со нагло зголемување на увозот, резултирала во кризен биланс на девалвација на турската лира и програмите за штедење, дизајнирани да ја намалат домашната побарувачка за странски производи. Овие мерки биле спроведени во согласност со упатствата на Меѓународниот монетарен фонд. Овие мерки довеле до доволно подобрување на надворешните долгови на земјата за да се овозможи продолжување на заемите на Турција од странски доверители. Иако воените интервенции од 1960 и 1971 година биле делумно поттикнати од економски потешкотии, по секоја интервенција турските политичари ги зголемувале трошењата на владата, предизвикувајќи прегревање на економијата. Во отсуство на сериозни структурни реформи, Турција имала хронични дефицити на тековната сметка, обично финансирани од надворешно задолжување што го натерало надворешниот долг на земјата да се зголеми од деценија на деценија, достигнувајќи до 1980 година околу 16,2 милијарди американски долари, или повеќе од една четвртина од годишниот бруто-домашен производ. Трошоците за сервисирање на долгови во таа година изнесувале 33% од извозот на стоки и услуги.

Кон крајот на 1970-тите, турската економија можеби ја достигнала најлошата криза од падот на Отоманското Царство. Турските власти не успеале да преземат доволно мерки за да се прилагодат на ефектите од наглото зголемување на светските цени на нафтата во 1973-74 година и ги финансирале добиените дефицити преку краткорочни заеми од странски кредитори. До 1979 година инфлацијата достигнала трицифрено ниво, невработеноста се искачила на околу 15 проценти, индустријата користела само половина од својот капацитет, а владата не била во можност да ја плати дури и каматата за странски заеми. Се чинело дека Турција ќе може да одржи развој без кризи само ако доколку се направат големи промени во пристапот на владата за замена за увоз на развој. Многу набудувачи се сомневале во можноста на турските политичари да ги спроведат потребните реформи.

## Реформите на Озал

Во јануари 1980 година, владата на премиерот Сулејман Демирел (кој бил премиер 1965–71, 1975–78 и 1979–80) започнала со спроведување на далекусежна реформска програма дизајнирана од тогашниот потсекретар на премиерот Тургут Озал за промени во турската економија кон раст предводен од извозот.

Стратегијата повикувала да се заменат политиките на увоз со политики дизајнирани за да се охрабри извозот што може да го финансира увозот. Со оваа стратегија, планерите се надевале дека Турција може да доживее раст предводен од извозот на долг рок. Владата ги остварила овие цели преку сеопфатен пакет: девалвација на турската лира и институција на флексибилни девизни курсеви, одржување на позитивни реални каматни стапки и тесна контрола на снабдувањето со пари и кредит, елиминација на повеќето субвенции и ослободување на наплатените цени од страна на државните претпријатија, реформа на даночниот систем и поттикнување на странски инвестиции. Во јули 1982 година, кога Озал ја напуштил функцијата, многу од неговите реформи биле ставени на чекање. Почнувајќи од ноември 1983 година, сепак, кога тој повторно станал премиер, тој бил во можност да ја продолжи програмата за либерализација.

Програмата за либерализација ја совладала кризата со платниот биланс, ја воспоставила можноста на Турција за позајмување на меѓународните пазари на капитал и довела до обновен економски раст. Извозот на стока се зголемил од 2,3 милијарди американски долари во 1979 година на 8,3 милијарди американски долари во 1985 година. Раст на увозот на трговска размена во истиот период - од 4,8 милијарди американски долари на 11,2 милијарди американски долари - не се придржувал кон растот на извозот и пропорционално го намалил трговскиот дефицит, иако нивото на дефицит се стабилизирал на околу 2,5 милијарди американски долари. Политиките на Озал имале особено позитивно влијание врз сметката за услуги. И покрај скокот на каматните плаќања, од 200 милиони американски долари во 1979 година до 1,4 милијарди американски долари во 1985 година, сметката за услуги акумулираше растечки суфицит во овој период. Проширувањето на туристичките сметки и такси за гасоводот од Ирак биле главните причини за ова подобрување. Стабилизирањето на тековната сметка помогнало да се врати кредибилитетот на меѓународните пазари на капитал. Странските инвестиции, кои биле занемарливи во 1970-тите, сега почнале да растат, иако тој остана скромен во средината на 1980-тите. Исто така, Турција успеала да позајми на меѓународниот пазар, додека кон крајот на 1970-тите можела да побара помош само од ММФ и други официјални доверители.

Намалувањето на јавните расходи, што било во срцето на програмата за стабилизација, нагло ја забавило економијата кон крајот на 1970-тите и раните 80-ти. Реалниот бруто-национален производ се намалил за 1,5 процент во 1979 година и 1,3 проценти во 1980 година. Секторот за производство и услуги почувствувале голем дел од влијанието на овој пад на приходот, при што производствениот сектор работел со близу 50% од вкупниот капацитет. Како што се олеснило ограничувањето на надворешните плаќања, економијата нагло се намалила. Помеѓу 1981 и 1985 година, реалниот БДП пораснал за 3 проценти годишно, предводено од растот во секторот за производство. Со тесни контроли врз заработката и активностите на работниците, индустрискиот сектор започнал да се повлекува на неискористениот индустриски капацитет и го зголемил производството со просечна стапка од 9,1 процент годишно во периодот меѓу 1981 и 1985 година. Девалвацијата на лирата, исто така, помогнало Турција економски да стане конкурентна. Како резултат, извозот на производи се зголемил за просечна стапка од 4,5 проценти на годишно ниво во текот овој период.

Брзото оживување на растот и подобрувањето на платниот биланс не биле доволни за надминување на невработеноста и инфлацијата, кои останале сериозни проблеми. Официјалната стапка на невработеност паднала од 15% во 1979 година на 11% во 1980 година, но, делумно заради брзиот раст на работната сила, невработеноста повторно се зголемила на 13% во 1985 година. Инфлацијата паднала на околу 25% во 1981-1988 година но повторно се искачила на повеќе од 30% во 1983 година и повеќе од 40% во 1984 година. Иако инфлацијата се намали нешто во 1985 и 1986 година, таа и понатаму останала еден од основните проблеми со кои се соочувале творците на економската политика.

## Економски перформанси во раните 90-ти

Со ограничен пристап до Персискиот Залив, Ирак исто така зависел многу од Турција за извозните патишта за својата сурова нафта. Ирак финансирал два нафтоводи што се наоѓаат еден до друг од северните нафтени полиња Киркук до турското средоземно пристаниште Јумурталк, малку северозападно од Искендерун. Капацитетот на цевководите изнесувал околу 1,1 милиони барели на ден (170,000 m3 / d) (bpd). Не само што Турција добила дел од домашните резерви од гасоводот, туку и била добро платена. Некои извори ја проценуваат оваа такса од 300 милиони до 500 милиони американски долари.

Економијата на Турција била погодена од војната во Персискиот Залив во 1991 година. Ембаргото на ООН за Ирак барало прекин на извозот на нафта преку цевководите Киркук - Јумурталк, што резултирало загуба на такси за гасоводот. Покрај тоа, економијата можеби изгубила дури 3 милијарди американски долари во трговијата со Ирак. Сепак, Саудиска Арабија, Кувајт и Обединетите Арапски Емирати се обидоа да и компензираат на Турција за овие загуби, и до 1992 година економијата повторно почнала да расте рапидно.

Импресивните економски перформанси на Турција во 1980-тите освоиле високи оценки од агенциите за кредитен рејтинг на Вол Стрит. Во 1992 и 1993 година, владата ги искористила овие оценки за да привлече средства за да ги покрие своите буџетски дефицити. Изданијата на меѓународните обврзници во овој период изнесувале 7,5 милијарди американски долари. Овие капитални текови помогнале во одржување на преценетиот курс. Во пазарната економија, високото ниво на задолжување на владата требало да се претвори во повисоки домашни каматни стапки, па дури и евентуални позајмувања на приватниот сектор, со што на крајот би се забавил економскиот раст. Но, надворешното задолжување на владата го презел притисокот од домашните каматни стапки и всушност поттикнало повеќе позајмувања на приватниот сектор во веќе загреаната економија. Чувствувајќи лесна можност за профит во овој период, комерцијалните банки позајмувале по светски каматни стапки и позајмувале по повисоки домашни стапки на Турција без страв од амортизација на валутата. Како резултат на тоа, надворешниот краткорочен долг на Турција нагло се зголемил. Надворешната и внатрешната доверба во способноста на владата да управува со претстојната криза на платен биланс се намалила, што ги зголемило економските потешкотии.

Споровите меѓу премиерот Тансу Чилер (1993-1996) и гувернерот на Централната банка ја поткопале довербата во владата. Премиерот инсистирал на монетирање на фискалниот дефицит (продажба на државни должнички инструменти на Централната банка), наместо да пристапи кон предлогот на Централната банка за издавање поголем јавен долг во форма на државни хартии од вредност. Гувернерот на Централната банка поднел оставка во август 1993 година по ова прашање. Во јануари 1994 година, меѓународните кредитни агенции го намалиле долгот на Турција до под степенот на инвестиции. Во тоа време, вториот гувернер на Централната банка поднел оставка.

Загриженоста во врска со нарушувањата во економската политика се одраила во забрзаната „доларизација“ на економијата бидејќи жителите ги претвориле домашните средства во девизни депозити за да ги заштитат своите инвестиции. До крајот на 1994 година, околу 50% од вкупната депозитна база се одржувала во форма на депозити во странска валута, што претставувало зголемување од 1 процент во 1993 година. Намалувањето од страна на агенциите за кредитен рејтинг и недостигот на доверба во целта на владиниот буџетски дефицит од 14 проценти од БДП за 1994 година предизвикало голем одлив на капитал и пропаѓање на девизниот курс. Владата морала да интервенира со продажба на своите девизни резерви за да го засили падот на турската лира. Како резултат, резервите паднале од 6,3 милијарди американски долари на крајот на 1993 година на 3 милијарди американски долари до крајот на март 1994 година. Пред крајот на април, кога владата била принудена да објави програма за долгорочно штедење по локалните март 1994 година на изборите, лирата паднала за 76 проценти од крајот на 1993 година на TL41,000 во однос на американскиот долар.

Пакетот мерки објавени од страна на владата на 5 април 1994 година, бил доставен и до ММФ, како дел од неговото барање за подготвеност во висина од 740 милиони американски долари со почеток во јули 1994 година. Пакетот мерки содржел намалување на буџетските расходи, обврска за собирање даноци и залог за забрзување на приватизацијата на државните економски претпријатија (ЈИЕ). Некои набудувачи го довеле во прашање кредибилитетот на овие мерки, со оглед на тоа што даночните мерки преведени во приход се зголемиле еквивалентно на 4% од БДП и намалувањето на трошоците било еднакво на 6% од БДП.

Владата, всушност, успеала да создаде мал суфицит во буџетот во текот на вториот квартал од 1994 година, главно како резултат на повисоките даноци, откако во првиот квартал оствари дефицит од 17 проценти од БДП. Забавувањето на трошењето на владата, остарото губење на довербата во деловните активности и како резултат на падот на економската активност, сепак, ги намалило даночните приходи. Фискалната криза резултирала со пад на реалниот БДП од 5 проценти во 1994 година, откако економијата рапидно растела во 1992 и 1993 година. Реалните плати исто така паднале во 1994 година.