Креолски јазик

[мини| Антилски креолски сообраќаен знак во [Гваделуп|Гвадалупе знак на кој пишува  , во буквален превод значи „Подигнете ја ногата (забавете). Овде си играат деца!“ во 2010 година.]]
**Креолски јазик**, или едноставно **креолски**, е стабилен природен јазик кој се развил од процесот на поедноставување и мешање на различни јазици во нов облик (често пиџин ), а потоа тој облик се проширува и развива во целосно оформен јазик со мајчин јазик, сето тоа во релативно краток временски период. Иако концептот е сличен на оној на мешан или хибриден јазик, креолските јазици често се карактеризираат со тенденција за систематизирање на наследената граматика (на пр. преку елиминирање на неправилностите или регулирање на спрегите на неправилните глаголи). Како и секој јазик, креолските јазици имаат конзистентен граматички систем, поседуваат голем и стабилен вокабулар и децата ги учат како мајчин јазик. Овие три карактеристики разликуваат креолските јазик од пиџин. Креолистиката, или креологијата, е проучување на креолските јазици и, како таква, е потполе на лингвистиката. Лицето што се занимава со оваа наука се нарекува креолог.

Точниот број на креолски јазици не е познат, особено бидејќи многу од нив се слабо проучени или документирани. Од околу 1500 година досега се појавиле околу сто креолски јазици. Најголемиот дел од нив се базирани на европски јазици, како што се англискиот и францускиот што се должи на европската ера на откритија и Атлантската трговија со робови од тој период. Со напредокот во бродоградбата и навигацијата, трговците морале да најдат начин за комуникација со луѓе од различни делови на светот, а најбрзиот начин бил развојот на пиџин; Понатаму, од овие пиџини се развиле целосни креолски јазици. Покрај креолите кои се базираат на европски јазици, како основа, постојат и креоли кои се базирани на други јазици, како што се арапски, кинески и малезиски.

Лексиката на креолскиот јазик главно е земена од матичните јазици, особено од јазикот на доминантната група во социјалниот контекст на формирањето на креолскиот јазик. Сепак , често се забележуваат јасни фонетски и семантички промени. Од друга страна, граматиката која еволуирала кај креолските јазици често има нови или уникатни карактеристики кои значително се разликуваат од оние на матичните јазици.

## Преглед
Се смета дека креолски јазик настанува кога пиџинот, јазик развиен од возрасни за користење како втор јазик – станува мајчин и примарен јазик на нивните деца, преку процес познат како нативизација . Животниот циклус на пиџин -креол го проучувал американскиот лингвист Роберт Хол во 1960-тите години.

Некои лингвисти, како Дерек Бикертон, сугерираат дека креолските јазици споделуваат повеќе граматички сличности меѓусебно отколку со јазиците од кои потекнуваат. Сепак, досега нема општо прифатена теорија која ги објаснува овие сличности.[  Дополнително, не е идентификувана ниту една граматичка карактеристика што е специфична само за креолските јазици.

Повеќето од денес познатите креолски јазици настанале во последните 500 години, како резултат на глобалната експанзија на европските поморски сили и трговијата за време на ерата на откритија, што довело до формирање на големи европски колонијални империи . Слично на повеќето малцински и неофицијални јазици, креолите честопати биле сметани за пониски варијанти или дијалекти на своите изворни јазици. Поради оваа предрасуда, многу креоли кои се развиле во европските колонии биле стигматизирани иизумреле. Сепак, во последните децении политичките и академските промени ја подобрија позицијата на креолските јазици, признавајќи ги како живи јазици и предмет на лингвистички истражувања. Некои креолски јазици добиле статус на официјални или полуофицијални јазици во одредени територии.

Лингвистите денес признаваат дека формирањето на креолски јазици е универзален феномен, кој не е ограничен само на европскиот колонијален период и претставува важен аспект на јазичната еволуција.

Други научници, како Саликоко Муфвене, тврдат дека пиџините и креолите настануваат независно, под различни околности. Според Муфвен, пиџините се појавиле во трговски колонии каде што корисниците ги зачувале своите мајчини јазици за секојдневна комуникација. Од друга страна, креолите се развиле во населбенички колонии, каде говорители на европски јазици – често договорни слуги – интензивно комуницирале со неевропски робови, Тие апсорбирале зборови и карактеристики од јазиците на робовите, што резултирало со поедноставена верзија на изворниот јазик која се користела за секојдневна комуникација.

## Историја

### Етимологија
Англискиот термин *креол* потекнува од  créole, кој е сроден со  criollo и  crioulo, сите потекнуваат од глаголот *criar* („да се размножуваат“ или „да се подигнат“), сите доаѓаат од латинскиот creare ' што означува креира, создава. Специфичната смисла на терминот е измислена во 16 и 17 век, за време на големата експанзија на европската поморска моќ и трговија што доведе до формирање на европски колонии на други континенти.

Термините  и  првично се користеле низ шпанските и португалските колонии како квалификатори за да се разликуваат членовите на етничката група кои се родени и израснати локално од оние кои имигрирале како возрасни. Тие најчесто се применувале на државјаните на колонијалната сила, на пр. за да се разликуваат  (луѓе родени во колониите од шпански предци) од españoles peninsulares (оние родени на Пиринејскиот Полуостров, т.е. Шпанија). Меѓутоа, во Бразил терминот се користел и за да се направи разлика помеѓу  (црнци родени во Бразил од предците на африканските робови) и  (роден во Африка). Со текот на времето, терминот и неговите деривати (креолски, креолски, креол, крејол, криол, крио, итн.) го изгубиле генеричкото значење и станале вистинско име на многу различни етнички групи кои се развиле локално од имигрантските заедници. Оттука, првично, терминот „креолски јазик“ го означувал говорот на кој било од тие креолски народи.

### Географска распространетост
Како последица на колонијалните европски трговски модели, повеќето познати европски креолски јазици се појавија во крајбрежните области во екваторијалниот појас ширум светот, вклучувајќи ги Америка, западна Африка, Гоа долж западниот дел на Индија и долж Југоисточна Азија до Индонезија, Сингапур, Макао, Хонгконг, Филипини, Малезија, Маврициус, Реинион, Сејшели и Океанија.

Многу од тие креоли сега се изумрени, но други сè уште преживуваат на Карибите, северниот и источниот брег на Јужна Америка (Гвајани), западна Африка, Австралија (види австралиски криолски јазик ), Филипините (види Чавакано), островските земји како како Маврициус и Сејшели и во Индискиот Океан.

Атлантските креолски јазици се засноваат на европски јазици со елементи од африканските, а можеби и американските јазици. Креолските јазици на Индискиот Океан се засноваат на европски јазици со елементи од малгашки, а можеби и од други азиски јазици. Меѓутоа, има креоли како Нуби и Санго кои потекнуваат исклучиво од неевропски јазици.

### Социјален и политички статус
Поради генерално нискиот статус на креолските народи во очите на претходните европски колонијални сили, креолските јазици генерално се сметаат за „дегенерирани“ јазици, или во најдобар случај како базични „дијалекти“ на политички доминантните мајчини јазици. Поради ова, зборот „креол“ генерално го користеле лингвистите во спротивност со „јазикот“, наместо како квалификатор за него.

Друг фактор што може да придонесе за релативното занемарување на креолските јазици во лингвистиката е тоа што тие не одговараат на неограмскиот „модел на дрво“ од 19 век за еволуцијата на јазиците и неговата претпоставена регуларност на промените на звукот (овие критичари ги вклучија и првите застапници на брановиот модел, Јоханес Шмит и Хуго Шучарт, претходниците на модерната социолингвистика). Оваа контроверзност од крајот на 19 век длабоко ги обликуваше современите пристапи кон компаративниот метод во историската лингвистика и во креолистиката.
[мини| Хаитски креолски јазик се користи на шалтер за изнајмување автомобили во [Флорида, САД во 2014 година]]
Поради социјалните, политичките и академските промени предизвикани од деколонизацијата во втората половина на 20 век, креолските јазици доживеаја оживување во изминатите неколку децении. Тие се повеќе се користат во печатените форми и филмските печатените материјали, а во многу од случаевите, нивниот престиж во заедницата драстично се подобри. Всушност, некои и се стандардизираа и се користат во локалните училишта и универзитети ширум светот. Во исто време, лингвистите почнаа да сфаќаат дека креолските јазици во никој случај не се помалку битни во однос на другите јазици. Тие сега го користат терминот „креолски“ или „креолски јазик“ за кој било јазик за кој постои сомневање дека е подложен на креолизација, термини кои сега не ни сугерираат географски ограничувања или етнички предрасуди.

Има контроверзии за степенот до кој креолизацијата влијаела на еволуцијата на афроамериканскиот народен англиски јазик (AAVE). Во американскиот образовен систем, како и во минатото, употребата на зборот ебоника за да се однесува на ААВЕ ја отсликува историската негативна конотација на зборот *креол* .

## Класификација

### Историска класификација
Според нивната надворешна историја, разликуваат четири вида на креолски јазици: плантажа-креоли, утврдувачки креоли, бегалски креоли и креолизирани пиџини. По самата природа на креолските јазици, филогенетската класификација на одреден креол често е предмет на дебата, особено кога пиџинот-претходник и неговите матични јазици (кои можеби биле други креоли или пиџини) исчезнале пред да бидат документирани.

Филогенетската класификација традиционално се потпира на наследувањето на лексиката, особено на „јадрени“ термини, и на граматичката структура. Сепак, кај креолите, основната лексика често има мешано потекло, а граматиката е главно оригинална. Од овие причини, прашањето кој јазик е родител на одреден креол – односно дали јазикот треба да се класифицира како „француски креол“, „португалски креол“ или „англиски креол“ – често нема конечен одговор и може да стане тема на долготрајни контроверзии, каде што социјалните предрасуди и политичките размислувања може да се вмешаат во научната дискусија.

### Субстрат и суперстрат
Термините субстрат и суперстрат често се користат кога два јазика ќе дојдат во интеракција. Меѓутоа, нивното значење е релативно добро дефинирано само во настани на учење втор јазик или замена на јазикот, кога мајчините говорители на одреден изворен јазик (субстратот) се на некој начин принудени да го напуштат во корист на целниот јазик (суперстратот). Резултатот на таков настан е тоа што поранешните говорители на субстратот користат одредена верзија на суперстратот, барем во формални контексти. Субстратот може да преживее како втор јазик за неформални разговори. Како што покажа судбината на многу заменети европски јазици (како што се етрурски, бретонски и венецијански), влијанието на супстратот врз официјалниот говор често е ограничено на изговор и скромен број позајмени зборови. Субстратот може дури и целосно да исчезне без да остави никаква трага.

Сепак, постои спор околу тоа до кој степен термините „субстрат“ и „суперстрат“ се применливи за создавањето или описот на креолските јазици. Моделот на замена на јазик можеби не е соодветен за контекстите на формирање на креоли, каде што новиот јазик произлегува од повеќе јазици без некој од нив да биде наметнат како замена за друг. Разликата субстрат–суперстрат станува проблематична кога треба да се претпостават повеќе суперстрати (како во Папиаменто), кога субстратот не може да се идентификува или кога присуството или опстојувањето на субстраталните елементи се претпоставува само врз основа на типолошки аналогии. Од друга страна, разликата може да има смисла кога придонесите на секој јазик-родител во резултирачкиот креол може научно да се покажат како нееднакви. Во литературата за Атлантските креоли, „суперстрат“ обично значи европски, а „субстрат“ неевропски или африкански.

### Декреолизација
Бидејќи креолските јазици ретко стекнуваат официјален статус, говорителите на целосно формиран креол можат да почувствуваат потреба да го усогласат својот говор со еден од матичните јазици. Овој процес на декреолизација обично создава посткреолски јазичен континуум кој се карактеризира со големи варијации и хиперкорекции во јазикот.

Општо е прифатено дека креолите имаат поедноставена граматика и поголема внатрешна варијабилност отколку постари, поустановени јазици. Сепак, овие гледишта повремено се оспоруваат.

Филогенетските или типолошките споредби на креолските јазици довеле до различни заклучоци. Сличностите се обично поголеми меѓу креолите произлезени од сродни јазици, како што се европските јазици, отколку меѓу пошироките групи кои вклучуваат и креоли базирани на неиндоевропски јазици (како Нуби или Санго). Креолите базирани на францускиот јазик пак, се послични еден со друг (и со разновидностите на францускиот јазик) отколку со други европски-базирани креоли. Особено се забележало дека определителните членови се главно преноминални во креолите базирани на англискиот јазик и англискиот јазик, додека генерално се постноминални во француските креоли и во разновидноста на францускиот јазик што бил пренесен во денешен Квебек во 17 и 18 век . Освен тоа, европските јазици кои дале основа за креолските јазици во европските колонии сите припаѓаат на истата подгрупа на западните - индоевропски азици и имаат високо конвергентни граматики; до тој степен што Ворф ги здружил во единствена стандардна просечна европска јазична група. Францускиот и англискиот се особено блиски, бидејќи англискиот, преку обемно позајмување, е типолошки поблизок до францускиот отколку до другите германски јазици. Затоа, тврдените сличности меѓу креолите можеби се само последица на сличното потекло, а не карактеристични одлики на сите креоли.

### Универзалините пристапи
Универзалините модели ја нагласуваат интервенцијата на специфични општи процеси за време на преносот на јазикот од генерација на генерација и од говорник до говорител. Процесот на кој се повикува се разликува: општа тенденција кон семантичка транспарентност, учење на првиот јазик водено од универзален процес или општ процес на организирање на дискурсот. Бикертоновата јазична биопрограмска теорија, предложена во 1980-тите, останува главната универзалистичка теорија. Бикертон тврди дека креолите се изум на децата кои растат на новооснованите плантажи . Околу нив слушаа само пиџини, без доволна структура за да функционираат како природни јазици ; а децата ги користеа своите вродени лингвистички капацитети за да го трансформираат пидгинскиот влез во полноправен јазик. Наводните заеднички карактеристики на сите креоли тогаш ќе произлезат од тоа што тие вродени способности се универзални.

## Неодамнешни студии
Последните децении излегле некои нови прашања за природата на креолите: особено, прашањето колку се сложени креолите и прашањето дали креолите се навистина „исклучителни“ јазици.

### Прототип на креол
Некои истражувачи предложиле карактеристики кои ги разликуваат креолските јазици од некреолските. (на пример, од Бикертон)

Џон МекВортер  предложил три карактеристики за дефинирање на таканаречениот **креолскиот прототип** – односно јазиците што настанале неодамна од пиџин:

* Недостиг на контекстуална инфлекција - Креолите обично немаат инфлекции што означуваат согласување по род или падеж (за разлика од инфлекциите за време, начин или број). 
* Недостиг на функционално користење на тонови - Кај креолите недостигаат тонови кои служат за разликување на лексички единици (на пример, како кај мандаринскиот *mā* „мајка“ и *mǎ* „коњ“) или за изразување граматички функции. 
* Недостиг на семантички непрозирни зборови  - Во креолите недостигаат зборови чија семантика не може да се анализира преку значењето на нивните составни делови, како што се англиските „understand“ или „make up“.

МекВортер тврди дека овие три карактеристики се очекувани кај јазиците што неодамна настанале од пиджин, бидејќи нивното усвојување би било предизвик за немајчините говорители. Со текот на времето, такви елементи може повторно да се појават. На пример, тој наведува дека креолот Сранан, кој постоел со векови во диглосичен однос со холандскиот, позајмил зборови од холандски што имаат префикс *ver-* (како *fermorsu*, што значи „распрснување“).

Иако МекВортер тврди дека овие три својства ги дефинираат креолите и дека не нашол ниту еден контрапример, неговиот модел е оспорен од други научници:

* Хенри Витман (1999) и Дејвид Гил - Тие наведуваат дека јазиците како што се Мандинг, Сонанке, француски Магуа и Риjау индонезиски ги имаат сите овие три карактеристики, но не покажуваат ниту една од социоисториските особини на креолските јазици.МекВортер одговорил дека, на пример, Сонанке има значителна инфлекција, а Магуа задржува граматички ознаки за род, лице и број. 
* Други (Мускен и Ло) - Се наведуваат креоли со инфлекциска морфологија во Бербице холандскиот креол , на пример, или тонови во Папјаменто . Повторно, МекВортер (2018) ги оспорува овие примери, тврдејќи дека овие карактеристики се појавиле подоцна, како резултат на контакт со други јазици (на пример, тоновите во Папјаменто се влијание од шпанскиот).

### Исклучителност на креолските јазици
МекВортер предложил дека „наједноставните граматики во светот се граматиките на креолските јазици“ и дека сите некреолски јазици имаат барем исто толку сложена граматика како и креолските јазици. Гил тврди декаРиjау индонезискиот има поедноставна граматика од Сарамакан , јазикот што Меквортер го користи како пример за неговата теорија. Витман изразил слични забелешки во неговата дебата со МекВортер (1999).

Недостатокот на напредок во дефинирањето на креолите преку нивната морфологија и синтакса доведе до сомнежи во нивното третирање како посебна јазична категорија. Истражувачи како Роберт Шоденсон, Саликоко Муфвен, Мишел ДеГраф и Хенри Витман тврдат дека:

1. Креолите не се структурно различни од другите јазици.

2. Креолите треба да се разгледуваат како социоисториски, а не лингвистички концепт – тие се поврзани со раселени популации и ропство.

 предлагаат дека креолите се пример за јазична промена предизвикана од „абнормален“ јазичен пренос, но градуалистите тврдат дека процесите што ги создале креолите не се различни од универзалните јазични промени.

ДеГраф и други ја оспоруваат идејата дека креолите се исклучителни во кој било значаен начин. Дополнително,  тврди дека некои романски јазици би можеле да се сметаат за креоли, но историските предрасуди спречуваат да се класифицираат како такви.

## Контроверзност
Креолистиката се занимава со истражување на релативниот степен на креолност кај јазиците за кои се претпоставува дека се креоли. Овој концепт, кој Шнајдер го нарекува „континуум на креолност“, останува предмет на дебата меѓу креолистите. Сè уште нема консензус дали креолноста претставува прототипски феномен или е само доказ за препознатливи феномени кои се јавуваат без внатрешна единственост или единствена причина.

### „Креол“, како социоисториски концепт
*Креолноста е во центарот на контроверзиите меѓу* Џон МекВортер и *Микаел Парквал* *од една страна* кои се спротивставуваат на Хенри Витман (1999) и Мишел ДеГраф *од друга*. Според МекВортер, креолноста е прашање на степен: прототипските креоли ги поседуваат сите три својства што тој ги предлага како дијагностички за креолност:

1. Мала или никаква инфлекција,

2. Мала или никаква употреба на тонови, и

3. Транспарентна деривација (зборовите лесно се анализираат според нивните компоненти). флексија, малку или без тон и проѕирно изведување.

Според неговата дефиниција, помалку прототипски креоли делумно отстапуваат од овој прототип. На пример, МекВортер го наведува Хаиќанскиот креол како „најкреолскиот од сите креоли“, бидејќи ги поседува сите три својства. Од друга страна, креолот Паланкеро е помалку прототипски, бидејќи содржи инфлекции за множина, минато време, герунд и партицип. Критики на хипотезите на МекВортер и Парквал Критичарите наведуваат дека овие параметри на креолност можат да се најдат и кај јазици како Мандинг, Сонанке и Магуа француски кои не се сметаат за креоли. Витман и ДеГраф заклучуваат дека досегашните обиди да се создаде објективен метод за мерење на креолност не успеале.  доаѓа до ист заклучок за Риjау индонезиски.  обезбедуваат докази за креолски јазици кои неочекувано отстапуваат од едно од трите својства на МекВортер (на пример, инфлекциската морфологија во Бербице холандскиот креол , тоновите во Папијаменто.  и  тврдат дека креолските јазици не се структурно различни од другите јазици. Тие сметаат дека „креол“ е пред сè социоисториски концепт кој ги опфаќа раселените популации и робовладетелството, а не лингвистички концепт.  го разгледуваат односот меѓу креолистиката и колонијалните идеологии. Тие ја отфрлаат идејата дека креолите може да се дефинираат според одредени граматички карактеристики и ја истакнуваат важноста на социоисториските контексти во кои настанале креолските јазици

### „Креол“, како лингвистички концепт
Од друга страна, МекВортер посочува дека јазици како Бамбарски јазик, (основно наречје на Мандинг), имаат значителна нетранспарентна деривација и дека нема причина да се претпостави дека тоа отсуствува кај блиските јазици како Мандинка.  Тој исто така забележува дека Сонанке има инфлекции, и дека моменталната лексикографија за овој јазик е премногу елементарна за да се тврди со сигурност дека тој нема нетранспарентна деривација. Во меѓувреме, според описите на Анри Витман, Магуа францускиот задржува граматичкиот род, што се квалификува како инфлекција, и има нетранспарентна деривација.

Мишел ДеГраф истакнува дека Хаиќанскиот креол има нетранспарентна деривација од францускиот јазик.

### Дополнителни ресурси
 критички го разгледуваат предлогот дека креолските јазици претставуваат хомогена структурна категорија со заедничко и/или специфично потекло.

 ги поделиле креолите на четири групи:

* Теории кои се фокусираат на европскиот влез
* Теории кои се фокусираат на неевропскиот влез
* Постепени и развојни хипотези
* Универзални пристапи

Авторите, исто така, ги ограничуваат Пиџин и мешаните јазици во посебни поглавја надвор од оваа шема, без разлика дали релексификацијата односнозаменувањето на вокабуларот доаѓа во предвид.

## Наводи

Категорија:Пиџини и креолски јазици
Категорија:CS1: долга вредност за volume