Култ на личноста кон Хејдар Алиев

мини|282x282пкс| Алиев во 1997 г
**[[Култ на личноста|Култот на личноста на]] [[Хејдар Алиев]]**, познат и како **Хејдаризам**  (), станал значаен дел од азербејџанската политика и општество откако тој дошол на власт во 1993 година и продолжил по неговата смрт во 2003 година, кога неговиот син Илхам Алиев го наследил. Алиев, поранешен член на советското политбиро и лидер на Советски Азербејџан од 1969 до 1987 година, станал претседател на Азербејџан во 1993 година. Потоа почнал внимателно да дизајнира автократски систем, со големо потпирање на членовите на семејството и кланот, преку приходите од нафта и покровителство.

Во Азербејџан Хејдар Алиев е претставен како „*татко на азербејџанската нација*“.

## Сликата на Хејдар Алиев во Азербејџан
Алиев долго време бил обвинуван за кршење на човековите права и формирање автократски систем во Азербејџан, при што многу критичари дури го карактеризирале режимот како тоталитарен. Неговиот култ на личност е споредуван со оние во Советскиот Сојуз, карактеризиран со атмосфера на страв во Азербејџан и цензура на печатот. Ова продолжило и по неговата смрт. Според азербејџанскиот аналитичар Зафар Гулиев, назначувањето на Илхам Алиев за наследник на неговиот татко во 2003 година поттикнал процес на потврдување на култот на личноста на неговиот претходник и препишување на неодамнешната азербејџанска историја.

Во својата книга од 2003 година *Новата голема игра: Крв и нафта во Средна Азија*, германскиот новинар Луц Клевеман ја опишал ситуацијата:
*Во своето осумгодишно владеење, автократот оркестрирал вистински култ на личноста. Сликите на Алиев како сфинги зјапаат од ѕидот во секоја канцеларија низ земјата. Сликите со натпис „Сјајниот син на народот“ прикажуваат неверојатно подмладен претседател кој испушта црвени и жолти зраци на светлина, додека всушност осумдесетгодишниот Алиев боледува од рак и одамна го избрал својот син Илхам да го наследи како претседател*.

Опозицискиот аналитичар Зардушт Ализаде рекол дека Алиев „*беше последниот претставник на политичкото наследство на Сталин и Берија.* *[Тој] ги олицетвори најстрашните искуства во судбината на азербејџанскиот народ*.“  Записите и дебатите на американскиот Конгрес од 2006 година, исто така, изразиле загриженост за тоа како владата на Илхам Алиев одржува „*посебна државна телевизиска мрежа од советската ера и го издигна Хејдар Алиев до статус на помала култна личност*“.

Американскиот новинар и специјалист за Кавказ, Томас Голц напишал во 1998 година:
*Што се грижам за крајното наследство на Хејдар. Со помош на култот на личноста хранет со нафта на кој би му позавидил неговиот ментор Леонид Брежњев, Хејдар успеа да се наметне како персонификација на Азербејџан*—*[[l'État, c'est moi]]*.

Џули Хил го опишал култот во нејзината книга од 2005 година, *Повторно посетен Патот на свилата: пазари, трговци и минариња*, на следниов начин:
*Помеѓу супермаркет и продавница за железарија на прометна улица блиску до центарот на градот [Баку] има плакат на кој се прикажани портретите на Хејдар Алиев, подоцнежен претседател на Азербејџан и, според зборовите на неговиот син Илхам Алиев, актуелниот претседател, „основач на независна азербејџанска држава“. Во Баку, знаците на појавувањето на култот на Алиев, кој почина во 2003 година, се насекаде. Неговиот портрет свети од постери на сообраќајните раскрсници. Аеродромот, училиштата и фабриките се именувани по него. Неговата биста е во јавните згради. Мојот прв инстинкт беше да помислам дека секогаш присутните портрети се нешто незначително за неговиот наследник. Но, беше очигледно дека културата што ја создаде Хејдар сега добро му служи на Илхам. Синот ја презеде власта по смртта на неговиот татко и ја зацврсти контролата по изборите опфатени со измами во ноември 2005 година*.

## Реакција на Хејдар Алиев
Во 2001 година, кога новинарите од земјите на ЗНД го прашале Хејдар Алиев за неговиот култ на личноста, тој одговорил:
*Народот ме сака, не можам ништо со тоа. Не така одамна, претседателот на извршниот комитет на градот Гања одлучи да постави моја статуа пред зградата на комитетот. Му се јавив и му реков дека е непотребно. Тој се спротивстави, но јас му реков „стави статуа откако ќе умрам*..."

## Места именувани по Хејдар Алиев
мини|250x250пкс| Меѓународниот аеродром Хејдар Алиев во Баку
[мини|250x250пкс| Парк Хејдар Алиев во [Тбилиси, Грузија]]
Секој град во Азербејџан има улица именувана по Хејдар Алиев,  вклучувајќи и една од централните авении на главниот град Баку. Според официјалните информации, во Азербејџан има 60 музеи и центри кои го носат името на Хејдар Алиев.

Други места именувани по него вклучуваат:

* Меѓународен аеродром во Баку, именуван по Хејдар Алиев на 10 март 2004 година.
* Спортски и изложбен комплекс Хејдар Алиев, Баку
* Академија на Министерството за национална безбедност во Баку
* Културен центар Хејдар Алиев
* Џамијата Хејдар во Баку (отворена во 2014 година) 
* Рафинерија за нафта Баку
* Фабриката за длабоки води во Баку
* Грузиско-азербејџански хуманитарен универзитет Хејдар Алиев, независен универзитет во Марнеули, Грузија (отворен во 2008 година) 

### Надвор од Азербејџан

### Outside of Azerbaijan

*2004 – шума во Анкара, Турција
*2004 – улица во Астана, Казахстан
*2006 – парк во Истанбул, Турција
*2007 – плоштад во Тбилиси, Грузија
*2007 – парк во Анкара, Турција
*2007 – парк во Букурешт, Романија
*2007 – авенија во Аман, Јордан
*2008 – улица во Анкара, Турција
*2010 – шума во Фоча, Турција
*2010 – авенија во Хадера, Израел
*2010 – плоштад во Киев, Украина
*2010 – парк во Картепе, Турција
*2011 – мост во Тарс, Турција
*2011 – училиште во Анкара, Турција
*2011 – школа во Игдир, Турција
*2011 – улица во Малгобек, Ингушетија, Русија
*2011 – училиште во Астрахан, Русија
*Парк во Измир, Турција
*Улица во Измир, Турција
*Булевар во Измир, Турција
*Гимназија во Алиага, Турција

На 14 јуни 2005 година, комеморативна плоча била отворена во Санкт Петербург, Русија на улицата Гороковаја бр. 6, во близина на куќата во која живеел Алиев од 1949 до 1950 година.

## Друго
Редот Хејдар Алиев, основан во 2004 година, е врховен ред на Република Азербејџан .

### Ѓул бајрами
Годишно, од 2000 година, во Баку се одржува фестивал во чест на Хејдар Алиев, наречен Ѓул бајрами, што во превод значи „*Цветен празник*“. Почнува на 10 мај и трае неколку дена. Традиционално се одржува во паркот Хејдар Алиев, пред Централната банка на Азербејџан, каде што се собрани уникатни цвеќиња од целиот свет. Според опозицискиот весник „*Јени Мусават*“, на овој фестивал во 2013 година биле потрошени над 76 милиони долари.

### Филмови
Во 2003 година биле снимени два филма во знак на сеќавање на 80-тиот роденден на Алиев. *Црна етикета* (Qara nişanə) бил режиран од Вагиф Мустафаев, а полскиот глумец Тадеуш Хук ја играл улогата на Алиев. *Моментот на вистината* бил режиран од Рамиз Фаталијев со рускиот глумец Александар Балуев кој ја игра главната улога.

### Поштенски марки

Податотека:Stamp of Azerbaijan 596.jpg|2001 година
Податотека:Stamp of Azerbaijan 642.jpg|2003 година
Податотека:Stamp of Azerbaijan 700.jpg|2003 година
Податотека:Stamp of Azerbaijan 825-826a.jpg|2008 година
Податотека:Stamps of Azerbaijan, 2013-1105.jpg|2013 година
Податотека:Stamps of Azerbaijan, 2013-1093-1098.jpg|2013 година


## Статуи и споменици

### Во Азербејџан
Речиси секој поголем азербејџански град има барем еден споменик на Хејдар Алиев. По неговата смрт во 2003 година, многу повеќе биле подигнати во Азербејџан и во други земји, особено во постсоветските држави.

Во главниот град Баку, има најмалку три статуи на Хејдар Алиев: на меѓународниот аеродром Хејдар Алиев, во Алејата на честа и во паркот Хејдар Алиев на улицата Рашид Бехбудов.

Населбите во Азербејџан со статуи и споменици на Хејдар Алиев вклучуваат:

* Агџабади
* Агдаш
* Арџи
* Астара
* Билесувар
* Џалилабад
* Дашкесен
* Гања
* Горанбој
* Хорадиз
* Имашли
* Ивановка
* Ланкаран
* Лерик
* Масали
* Нафталан
* Набијагли
* Накиџеван
* Огуз
* Кабала
* Газак
* Гах
* Кивраг
* Кобустан
* Куба
* Кусар
* Quzanlı
* Саатли
* Сабирабад
* Салјан
* Шабран
* Шамакси
* Шаки
* Шемкир
* Ширван
* Сијазан
* Сумкајит
* Товуз
* Уџар
* Качмаз
* Кизи
* Кирдалан
* Јардимли

### Надвор од Азербејџан
десно|мини|224x224пкс| Статуата на Алиев во Белград
Од смртта на Алиев во 2003 година, многу статуи се поставени и надвор од Азербејџан.

Првата статуа на Алиев надвор од Азербејџан била поставена во Киев (2004). Истата година, бистата на Алиев била поставена во Букурешт, во паркот именуван по него во 2007 година. Подоцна статуи биле подигнати во Комрат, Гагаузија, Молдавија (2007), Тбилиси (2007)  Каљуб, предградие на Каиро (2008)  белградскиот парк Ташмајдан (2011)  и Град Мексико (2012). Сепак, вториот бил отстранет во 2013 година по значителни контроверзии.

За само две години, три статуи на Алиев биле подигнати во Русија: во Уљјановск (2009), село Џемикент, округ Дербентски, Дагестан (2010)  и Астрахан (2010).

Статуи на Алиев биле поставени и во четири турски градови: Карс (2007), Анкара, Истанбулскиот парк Хајдар Алиев, и Измир (2018). Биста на Алиев била поставена во Ташкент, Узбекистан во 2018 година 

## Поврзано
* Хејдар Алиев
* Илхам Алиев
* Култ на личноста
* Меѓународен аеродром Хејдар Алиев

## Наводи

Категорија:Политика на Азербејџан
Категорија:Статии со извори на руски (ru)
Категорија:Култ на личноста