Желки

[мини|десно|Глава на точкестата желка (''[Chelydra serpentina*).]]

*'Желките** се [[животни]] од класата на [[влекачи]]те. Се одликува со коскен или кожен штит, односно оклоп. Секој влекач со оклоп може да се нарече желка.

Желките се древни животни форми кои најпрво се појавиле на [[Земја]]та за време на [[тријас]]от, кој траел од пред 240 до 205 милиони години. Желките ги преживеале катастрофите кои ги истребиле [[диносаурус]]ите и многу други суштества при крајот на [[мезозоик]]от од пред околу 65 милиони години. Најраните познати [[фосил]]ни желки биле слични со желките кои живеат и денес. Најраните желки имале [[заб]]и, за разлика од денешните желки кои се без заби и ги користат острите вилици за да ја гризаат храната. Исто така, раните желки ја немале способноста да ја повлекуваат главата во оклопот.

== Распространетост и разновидност ==
Постојат околу 270 денешни видови на желки кои се групирани во 12 или 13 фамилии. Овие фамилии се класифицираат во два подреда: желки кои ги заштитуваат своите глави со извиткување на својот врат, при што тој се вметнува во оклопот и желки кои директно ги вметнуваат главите во оклопот. Првите се наоѓаат само во [[Јужна Америка]], [[Африка]] и [[Австралија]], како и во блиските острови. Вторите се пораспространети од првите. Во нив спаѓаат сите претставници кои живеат во [[океан]]ите, како и оние од слатководните басени на Северна Америка, [[Европа]] и [[Азија]] и копнените желки. Морските желки, како и неколку други видови на желки, се сметаат за членови на вториот подред, иако целосно не можат да ги вовлечат главите.

Желките го населуваат секој континент освен [[Антарктик]]от. Живеат во различни живеалишта, како бари, реки и океани; шуми и степи; а дури и во пустини. Како и сите денешни влекачи, желките се ектотермни - ладнокрвни животни чија телесна температура е под влијание на надворешната средина. Поради ова, желките се најраспространети во топлите [[тропски]] и [[суптропски]] клими. Источна Северна Америка, меѓутоа, е дом на многу видови на желки иако во неа владее умерена клима.

=== Видови во Македонија ===

Во [[Македонија]] се присутни четири вида на желки од три фамилии:

:фамилија **сувоземни желки** (''Testudinidae'')
**[[полска желка]] (''Testudo graeca'')
**[[ридска желка]] (''Testudo hermanni'')

:фамилија **блатни желки** (''Emydidae'')
**блатна желка (''Emys orbicularis'')

:фамилија **слатководни желки*' (*Geoemydidae*)
**[[речна желка]] (*Mauremys rivulata*)

== Физички опис ==

Желките варираат значително во големина. Најголемата светска желка е [[Голема кожногрбна морска желка|големата кожногрбна морска желка]] и таа достигнува должина на оклопот од 240 см и може да тежи повеќе од 900 кг. Џиновските копнени желки од островите [[Галапагос]] близу Јужна Америка и оние од островот [[Алдабра]], близу источниот африкански брег, можат да достигнат околу 130 см во должина. Најголемата северноамериканска слатководна желка е [[Алигаторска желка|алигаторската желка]], која достигнува должина на оклопот до 80 см. Меѓу најмалите желки се американските калливи и мошусни желки, кои се распространети од [[Канада]] па до Јужна Америка. Должината на оклопот кај многу видови во овие групи е помалку од 13 см. Други мали желки се [[Ретка барска желка|ретката барска желка]] од источен [[САД]], со 11 см; и [[Точкеста желка|точкестата желка]] од Јужна Африка, чиј оклоп е само 10 см долг.

== Физиологија ==
[[Податотека:Желка-1.jpg|мини|Сувоземна желка]]
Желките дишат воздух со помош на [[Бел дроб|бели дробови]] (како и другите влекачи и копнени ‘рбетници). Бидејќи ребрата на желките се дел од оклопот, тие не можат да ги придвижуваат ребрата за да ги прошируваат или смалуваат белите дробови. Наместо тоа, желките најизменично експандираат и контрахираат различни групи на [[мускул]]и, вклучувајќи ги и тие во нивниот абдомен и оние над предните и задните нозе, за таа цел. Кога овие мускули се експандираат, достапен е помал простор и белите дробови се компресирани, дозволувајќи и на желката да издиши. Воздухот се вдишува како што овие мускули се контрахираат за да овозможат поголем простор во кој белите дробови можат да се шират. Многу водни желки остануваат под водата за период од неколку часови до неколку денови, а и многу месеци за време на зимската [[хибернација]]. Многу желки се способни да земат [[кислород]] од водата преку линиите на устата, гркланот и преку [[клоака]]та, како и преку [[кожа]]та. Но, кога водните желки се активни, тие мора да отидат до површината периодично за да земат воздух со нивните бели дробови.

Како и повеќето влекачи, со исклучок на [[крокодил]]ите и нивните блиски роднини, желките имаат [[срце]] со три компартмани. Желкиното срце дејствува речиси како да е четириделно, но [[комора]]та има непотполна преграда. Оваа преграда оневозможува [[крв]]та која примила кислород од белите дробови да се меша со редуцираната крв.

Во [[Систем за варење|дигестивниот систем]] на желката, храната поминува од устата низ цевковиден [[хранопровод]] во [[желудник]]от, каде започнува дигестијата. Од желудникот, храната оди во цревата каде хранливите [[мономер]]и се ресорбираат во крвта. Отпадните материи од цревата се исфрлаат во клоаката, откаде го напуштаат телото. Желките имаат и [[Систем за излачување|уринарен систем]] кој ги филтрира [[екскрет]]ите од крвта и ги спроведува до клоаката.

Желките имаат [[централен нервен систем]] и добро развиен мозок. Тие имаат остри сетила со кои се ориентираат во средината. Повеќето желки имаат остар вид и можат да распознаваат нијанси и бои. [[Око|Очите]] на морските желки се адаптирани за подводно гледање, а можат да гледаат само на кратки растојанија кога се на копно. Голем број желки имаат добар осет за мирис. Оклопот и кожата на желките се чувствителни на допир. Можноста на желките да слушаат звуци кои патуваат низ воздухот е ограничена на ниски честоти, но тие можат да осетат вибрации пренесувани низ земјата или водата.

== Систематика ==


Желките се поделени на два подреда: Cryptodira и Pleurodira. Двете групи се разликуваат по начинот на кој го вовлекуваат вратот за нивна заштита. Pleurodira го вовлекуваат вратот странично, додека Cryptodira го вовлекуваат вратот наназад во оклопот. Овие движења се овозможени од морфологијата и распоредот на вратните пршлени. Морските желки (кои припаѓаат на Cryptodira) ја изгубиле способноста за вовлекување на главата.

==Желките како тема во уметноста и во популарната култура==
* „Како желката го добила оклопот“ — абориџинска  приказна.
* „Желката и орелот“ — [[басна]] на старогрчкиот баснописец [[Езоп]].
* „Зајакот и желката“ — басна на американскиот писател [[Емброуз Бирс]].
* „Желка“ — кус расказ на македонската писателка [[Сања Михајловиќ-Костадиновска]] од 2018 година.
* „Зајакот и желката“ — басна на [[Лафонтен]].
* „Ветрот на далечината“ — расказ на мексиканскиот писател [[Хосе Емилио Пачеко]].
* „Вечна желка“ - краток расказ на македонскиот писател [[Димитар Солев]].
* „Како желката ја доби куќата“ — песна на македонскиот поет [[Васе Тодоров - Шлеговец]].
* „Сонот на старата желка“ — песна на полската поетеса [[Вислава Шимборска]].
* „[[Тортоиз (рок-група)|Tortoise]]“ ([[англиски]]: Желка) — американска рок-група.
* „Желкин блуз“ (англиски: *Turtle blues*) — песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група *Big Brother and the Holding Company* од 1967 година.
* „[[Сонот на сините желки]]“ (англиски: *The dream of the blue turtles*) — песна од истоимениот албум на британскиот рок-музичар [[Стинг]].

== Поврзано ==
* [[Влекачи]]

== Наводи ==


== Галерија ==

<gallery>
Image:Terrapene_carolina_major.jpg|[[Кутијна желка]], *Terrapene carolina major*.
Image:LeatherbackTurtle.jpg|Кожногрбна морска желка, *Dermochelys coriacea*.
Image:Tucacas04012422TortugaCareyEretmochelysImbricata.JPG|јастребоклуна морска желка, *Eretmochelys imbricata''.



Категорија:Влекачи