Босанскохерцеговска книжевност

алт=Matija Divković's book, printed in Venice in 1611.|мини| Насловниот лист на првата босанска книга отпечатена во 1611 година, ''Nauk krstjanski za narod slovinski'', позната и како ''Mali nauk'' (Христијанска доктрина за словенскиот народ, ака. Мала доктрина) од „таткото на босанската литература“, Матија Дивковиќ.
мини|300x300пкс| Повелба на кралот Дабиша, на преминот од 14 до 15 век.

**Босанскохерцеговска книжевност** — комплекс од книжевни дела кои биле создадени на територијата на денешна Босна и Херцеговина и која се состои од книжевни традиции на народите кои живеат во Босна и Херцеговина.

Во зависност од периодот во историјата, таа е напишана на српско-хрватски, босански, хрватски и српски јазик и употребува латинско и кирилско писмо, а историски, се користеле иладино, арапски, персиски и отоманско-турски, со употреба на посебна форма позната како Алхамијадо и *[[Босанска арабица|Арабица]]*. Оттука, литературата на Босна и Херцеговина била реализирана во рамките на мултикултурно-цивилизациската парадигма. Таа е тесно поврзана со останатата јужнословенска литература.

Најзначајни претставници на современата литература се писатели како Иво Андриќ, Меша Селимовиќ, Бранко Ќопиќ, поети како Мак Диздар, Алекса Шантиќ, Антун Бранко Шимиќ, есеисти како Хамдија Крешевљаковиќ, како и денешниот драматуршки поет Абдулах Сидран, романсиите Александар Хемон, Миљенко Јерговиќ, Саша Станишиќ и Андреј Николаидис, есеистот Иван Ловреновиќ, Жељко Иванковиќ, Дубравко Ловреновиќ, Предраг Матвејевиќ и многу други.

Навраќајќи се во средновековното време, книжевноста била претежно црковна, со писменост која се вртела околу издаваштвото на Босанската црква и други верски литургиски, дипломатски и трговски текстови, засновани на босански народен јазик, стара форма на штокавски дијалект, ијекавски дијалект, во некои случаи старословенски, и со употреба на босанска кирилица и глаголица. Една специфична особеност на овој период во Босна и Херцеговина се пишаните споменици во форма на стеќаци. Договорот за меѓународна трговија меѓу Дубровничката Република и босанската средновековна држава на Бан Кулин, повелбата на Бан Кулин, напишана на босански народен јазик со употреба *на Босанчица*, е првиот таков документ помеѓу јужните Словени, кој се појавил половина век порано од првата повелба од секаков вид во Германија (првата била од 1238/9), и само малку подоцна од првиот таков документ во христијанска Шпанија и јужна Франција.

Од доцниот средновековен период и раниот современ период, улогата на босанските Фрањевци станала клучна за книжевните случувања и нивното производство на истиот босански народен јазик кои пишувале на *[[Босанчица]]*, која станала составен дел од литературата на Босна и Херцеговина, при што Матија Дивковиќ, првиот босански типограф кој во 1611 година ја отпечатил првата босанска книга, напишана на босански јазик со помош на Босанчица, бил наречен основач на книжевноста на Босна и Херцеговина.

## Позадина и теоретска основа
мини|255x255пкс| Дијаграм на босанската интегрална и посебна култура на Иван Ловреновиќ.
Книжевноста на Босна и Херцеговина претставува сложено книжевно издаваштво во Босна и Херцеговина, која се гледа како уникатна, единствена книжевност на Босна и Херцеговина, која се состои од книжевни традиции на народот на Босна и Херцеговина, вклучувајќи паралелни српски, хрватски и босански дела како и дела на малцинските групи како што е книжевноста на Евреите од Босна и Херцеговина или книжевноста на Ромите од Босна и Херцеговина. Во зависност од периодот во историјата, делата биле пишувани на на српско-хрватски, босански, хрватски и српски јазик и се употребувало и латинско и кирилско писмо, а историски, се користело ладино, арапски, персиски и отоманско-турски, со употреба на посебна форма позната како Алхамијадо и *[[Босанска арабица|Аребица]]*. Оттука, книжевноста на Босна и Херцеговина се реализирала во рамките на мултикултурно-цивилизациската парадигма. Таа е тесно поврзана со другите јужнословенски книжевности.

Културниот идентитет на Босна и Херцеговина треба да се разбере преку нејзиниот „*составен интегритет*“. Културните традиции на народите на Босна и Херцеговина се во специфичен однос, кој се карактеризира со постојано колебање помеѓу интегралниот босански идентитет и националните особености. Без оглед на социјалните околности, периодично дури и културниот изолационизам, ниту една од овие две карактеристики не била целосно потисната. Врз основа на ова наследство на современиот културен контекст, концептуалната одредница која е „книжевноста на народот на Босна и Херцеговина“ добива опсег што ја надминува националната и државната рамка кога станува збор за можноста за вклучување интегрални книжевни традиции на сите луѓе историски и три конститутивни народи на Босна и Херцеговина во современа смисла. Суштината е дека индивидуалната национална книжевност, хрватската, српската, црногорската и бошњачката, и онака не може да биде врзана за границите на денешните национални држави, бидејќи сите овие народи, во статус на конститутивно или национално малцинство, живеат во сите четири земји, со културни простори кои се преклопуваат и се мешаат едни со други. Ваквите околности ја оправдуваат повеќекратната припадност на некои автори на повеќе од една книжевност, а најдобар пример претставува Иво Андриќ, кој подеднакво припаѓа на босанската, српската и хрватската книжевност, соодветно.

Босанската книжевност, која вклучува книжевни традиции кои потекнуваат од Босна и Херцеговина, според Мухсин Ризвиќ се заснова на:

* свесност за секоја книжевна традиција за себе и за нејзиниот сопствен континуитет;
* свесност за босанската и херцеговската заедница и заедништвото кое произлегува од очигледната толеранција кон другите книжевни традиции и од знаењето за автохтоната положба на секоја традиција на босанскохерцеговско тло;
* свесност за меѓусебните односи кои се неопходни на линијата на заедничкиот јазик, на линијата на историската судбина на заедничкиот живот и интересите на одржување, на линијата на заедничките меѓусебни теми, идеологијата на општественото опстојување и, на линијата на интерес на стилско-естетските заедништва;
* свесност за вроденото навлегување во српската и хрватската книжевност на српските и хрватските писатели - земајќи ги српските и хрватските книжевни дела како модел во линијата на книжевните и стилските карактеристики на заедничкиот јазик и јужнословенскиот реципроцитет.

### Име
До средината на минатиот век, терминот „книжевност во Босна и Херцеговина“ бил во употреба, но веќе во 1950 година книжевната теорија го усвоила терминот „босанскохерцеговска книжевност“ (српскохрватски: *Bosanskohercegovačka književnost*). Автор по автор расправаат за нејзината природна примена, отфрлајќи ги критиките што се појавиле надвор од Босна и Херцеговина, во Србија и Хрватска. Теоретичарите на книжевноста и други научници во сродни области изработиле бројни дела на оваа тема, како што се *„Збирка на современа босанскохерцеговска проза*“ од 1950 година од Салко Назечиќ, Илија Кецмановиќ и Марко Марковиќ, делото од 1961 година *„Панорама на босанскохерцеговска поезија“* од Ристо Трифковиќ и делото од 1970 година *„Панорама на босанскохерцеговска поезија“* од Мак Диздар. Во 1970 година, Радован Вучковиќ напишал студија „*За некои прашања од пристапот кон босанскохерцеговската книжевност*“, додека во 1974 година, Воислав Максимовиќ ја објавил антологијата *„Босанскохерцеговска* *книжевна ревија“ 1910-1941 година*, Иван Кордиќ ги објавил „*Антологијата на босанскохерцеговската книжевност“,* а била објавена и тритомна „*Босанскохерцеговскакнижевна хрестоматија*“. Надвор од Босна и Херцеговина во соседните Хрватска и Србија, терминот не бил секогаш добредојден, но научниците како што е професорот Ѕвонко Ковач целосно го прифатиле, со што во 1987 година во *„Интерпретативен контекст“* јасно ставиле до знаење дека терминот „*добива сè поголема тежина како интегрален книжевно-историски концепт*“.


Податотека:Humacka_ploca.jpg|алт=Humac tablet| Хумска плоча
Податотека:Grd3.jpg|алт=Tablet of Župan Grd, kept in Trebinje| Плоча на Жупанот  Грдеша, чувана во Требиње
Податотека:Ploča_Kulina_bana_iz_crkve_kod_Visokog_0.jpg|алт=Ban Kulin's tablet, kept in Sarajevo| Плоча на Бан Кулин, чувана во Сараево
Податотека:Povelja_Kulina_bana.jpg|алт=Ban Kulin's Charter, kept in Russia| Повелбата на Бан Кулин, чувана во Русија
Податотека:Bilinopoljska_izjava.png|алт=Statement of Bilino Polje| Изјава на Билино Поље
Податотека:Hrvoje's_missal_1.jpg|алт=Hrvoje's Missal, kept in Topkapı Palace Manuscript Library| Мисалот на Хрвоје, кој се чува во библиотеката за ракопис на палатата Топкапи
Податотека:Hvalov_zbornik1.jpg|алт=A miniature from the Hval Manuscript, kept in the Bologna's University Library| Минијатура од Хвалскиот ракопис, чуван во Болоњската универзитетска библиотека
Податотека:Batalovof2.jpg|алт=List of Bosnian Church Djed from Batalo's Gospel, kept National Library of Russia| Список на босанската црква Џед од Евангелието на Батало, чувана Национална библиотека на Русија
Податотека:Divoševo_Jevanđelje.png|алт=Divoš's Gospel| Евангелието на Дивош
Податотека:Kočerinska_ploča.jpg|алт=Kočerin tablet| Кочеринска плоча 


### Меѓукнижевна заедница
Интерлитературата, како дел од проучувањето за книжевна споредба, е проучување на концептот на меѓукнижевноста и меѓулитературните заедници.
Податотека:Nauk_krstjanski1.png|алт=Divković's Nauk krstjanski| *Наук Крстјански* на Дивковиќ
Податотека:Asanaginica_prvo_izdanje.jpg|алт=First addition of Hasanaginica| Прво додавање на *[[Хасанагиница]]*
Податотека:Grammar_and_Its_Standards_WDL2977.pdf
Податотека:Epistolija,_Lazar_Jovanović,_1842_(1v).jpg|алт=Epistle| Послание
Податотека:Free_Will_and_Acts_of_Faith_WDL2986.pdf|алт=Free Will and Acts of Faith| Слободна волја и Дела на верата
Податотека:Sobornik,_Lazar_Jovanović,_1841_(1r)_b&w.jpg
Податотека:Risale-i_tarikatname_by_Gaibi_(f1v).jpg|алт=Risāle-i tarīkatnāme| Ризале-и тарикатнаме


## Историја
десно|мини|276x276пкс|Антун Кнежевиќ во 1870 година, улогата на босанските Фрањевци станала клучна, а нивното издаваштво е составен дел на книжевноста на Босна и Херцеговина.
Книжевното наследство на Босна и Херцеговина може да се оцени уште од средниот век. Тоа е тесно поврзано со другата јужнословенска книжевност, а некогаш дури била третирана и како дел од српската и хрватската книжевност, соодветно. Иако, не толку забележлив како средновековниот српски, дубровнички или далматински, по квантитет, сепак е меѓу најстарите. На босанскохерцеговско тло се појавиле првите споменици на јужнословенската писменост. Меѓу најстарите натписи се два напишани на босанска кирилица, и двата од Босна и Херцеговина, првиот е гробен натпис на жупанот од Требиње, Грдеша од околу 1180 година, а вториот е црковниот натпис на Бан Кулин од околу 1185 година, кој бил пронајден во близина на Високо, а денес се чува во музеј во Сараво. Најстарата позната повелба меѓу јужните Словени, исто така, потекнува од Босна, а е напишана на босански народен јазик, т.н. *Narodni jezik* (Народен јазик), и во *Босанчица* (босанска кирилица). Тоа бил трговскиот договор меѓу Дубровничката Република и босанската средновековна држава на банот Кулин од 29 август 1189 година, повелбата на Бан Кулин, која се појавила половина век порано од првата повелба од секаков вид во Германија (првата била од 1238/9), и само малку подоцна од првиот таков документ во христијанска Шпанија и јужна Франција.

Најстариот зачуван босански натпис  се смета дека е Хумската плоча, впишана во камена плоча помеѓу 10 и 12 век, што го става на постар датум од плочата на Бан Кулин (околу 1185) и Повелбата на Бан Кулин напишана на 29 август 1189 година. Текстот е напишан како старословенски  на босанско кирилско писмо,   и датира од крајот на 10 или почетокот на 11 век,  веројатно до почетокот на 12 век.

Некаде помеѓу 16 и 17 век, босанските муслимани, кои претходно пишувале на арапски и турски, започнале да пишуваат на говорниот местен народен јазик (*Народни језик*), но користеле арапски систем за пишување (исто така познат како *Арабика*), за разлика од христијаните, особено босанските Фрањевци, кои продолжиле да користат босанска кирилица. Во текот на 17 век започнала да се појавува пообемна книжевна дејност. Исто така, трите најголеми религии (исламот, православието и католицизмот) почнале да се зацврстуваат кон етничкиот идентитет кон крајот на 18, 19 и почетокот на 20 век, што ја поттикнало книжевноста во Босна и Херцеговина да се развива во три насоки, сите поврзани со црковните текстови и институции, но и покрај ориенталните разлики, трите останале слични во карактерот.

### Средновековна писменост

Податотека:Marijan_Sunjic_0.png|алт=Marijan Šunjić| Маријан Шуњиќ
Податотека:Ivan_franjo_jukic.jpg|алт=Ivan Frano Jukić| Иван Франо Јукиќ
Податотека:Fra._Antun_Knežević.png|алт=Fra Antun Knežević| Фра Антун Кнежевиќ
Податотека:Grgo_Martic.jpg|алт=Grgo Martić| Грго Мартиќ
Ваквите средновековни списи, пронајдени во Босна и Херцеговина, и направени за време на средновековниот период во босанската историја, кој опфаќа делови од Далмација, Стара Херцеговина, се врти околу литургиското книжевно издаваштво, како што се *„[[Дивошево евангелие]]“ (*босански*: Divoševo jevanđelje*), *„[[Гршковиќев извадок од Делата на светите апостоли|Гршковиќевиот извадок од Делата на светите апостоли]]“ (*босански*: Grškovićev odlomak apostola), „[[Хрвојев мисал]]“ (*босански*: Glagoljski misal Hrvoja Vukčića Hrvatinića), „[[Хвалов зборник|Хваловиот зборник]]“ (*босански*: Hvalov zbornik), „[[Венецијанска апокалипса]]“ ([[Босански јазик|босански]]: Mletačka apokalipsa), „[[Чајничко евангелие]]“ ([[Босански јазик|босански]]: Čajničko jevanđelje),* припаѓаат на босанската книжевност и се сметаат за пишано наследство, но не и книжевност во строга современа смисла. Ракописите кои припаѓаат на Босанската црква се важен дел од книжевноста во овој период. Некои од овие ракописи имаат некои иконографски елементи кои не се во согласност со наводната теолошка доктрина на христијаните, како Благовештение, Распетие и Вознесение. Сите значајни босански црковни книги, како „*Евангелие на Свети Никола*“, *„Сречковиќево евангелие“,*  *Хвалов зборник,*  *„Радосавлева босанска књига“* , се базирани на глаголицата црковни книги.
Податотека:Humacka_ploca.jpg|алт=Humac tablet| Хумска плоча 
Податотека:Grd3.jpg|алт=Tablet of Župan Grd, kept in Trebinje| Плоча на жупанот Грдеша, чувана во Требиње
Податотека:Ploča_Kulina_bana_iz_crkve_kod_Visokog_0.jpg|алт=Ban Kulin's tablet, kept in Sarajevo| Плоча на банот Кулин, чувана во Сараево
Податотека:Povelja_Kulina_bana.jpg|алт=Ban Kulin's Charter, kept in Russia| Повелбата на Бан Кулин, чувана во Русија
Податотека:Bilinopoljska_izjava.png|алт=Statement of Bilino Polje| Изјава на Билино Поље
Податотека:Hrvoje's_missal_1.jpg|алт=Hrvoje's Missal, kept in Topkapı Palace Manuscript Library| Мисалот на Хрвоје, кој се чува во библиотеката за ракопис на палатата Топкапи
Податотека:Hvalov_zbornik1.jpg|алт=A miniature from the Hval Manuscript, kept in the Bologna's University Library| Минијатура од ракописот Хвал, чувана во Болоњската универзитетска библиотека
Податотека:Batalovof2.jpg|алт=List of Bosnian Church Djed from Batalo's Gospel, kept National Library of Russia| Список на босанската црква Џед од Евангелието на Батало, чувана Национална библиотека на Русија
Податотека:Divoševo_Jevanđelje.png|алт=Divoš's Gospel| Евангелието на Дивош
Податотека:Kočerinska_ploča.jpg|алт=Kočerin tablet| Кочерин таблета


Хумската плоча претставува старословенски епиграф во форма на камена плоча, напишана на босанско кирилско писмо,   и издлабена во камена плоча. Се смета дека потекнува помеѓу 10 и 12 век, што го прави најстариот зачуван босански текст,  постар дури и од Повелбата на Бан Кулин Тоа е најстариот кириличен епиграф пронајден во Босна и Херцеговина,  и пронајден во селото Хумац во Босна и Херцеговина.  Плочата никогаш не била прецизно датирана, но некои обиди го вклучиле југословенскиот и босанскиот епиграф и средновековец, Марко Вего, кој ја датирал плочата од крајот на 10 или почетокот на 11 век, а истото датирање го предложил и лингвистот Јован Деретиќ,  додека историчарот Димитрије Богдановиќ смета дека потекнува од почетокот на 12 век. Текстот на плочата ја раскажува приказната за чинот на изградба на црква од страна на Крсмир (исто така преведен Ускрсимир или Крешимир) и неговата сопруга Павица, која била посветена на архангел Михаил. Натписот е издлабен во форма на четириаголник со босанско кирилско писмо, меѓу кои може да се идентификуваат пет глаголични писма, четири букви во форма на Е кои личат на Ⰵ и буква Ⱅ заедно со конвенционална кирилична буква Т. Тоа за прв пат било забележано од француски дипломат во Босанскиот вилает. Денес, плочата се чува во местниот музеј на фрањевачкиот манастир во истото село каде што е пронајдена, имено Хумак. 

Плочата на жупанот Грдеша претставува уште една испишана камена плоча од Требиње, денешна Херцеговина. Била направена околу 1180 година како надгробна плоча за жупанот Грдеша, за време на владеењето на големиот принц од Дукља Михаило  Плочата се чува во црква кај Требиње.


Плочата на банот Кулин претставува црковен натпис на банот Кулин која датира од околу 1185 година. Таа била пронајдена во близина на Високо, а денес се чува во Националниот музеј на Босна и Херцеговина.

Повелбата на Бан Кулин претствува првиот дипломатски документ напишан од писарот по име Радоје на стар босански јазик и го претставува најстарото дело напишано на босанско кирилско писмо (*Босанчица*) и еден од најстарите пишани државни документи во регионот.  Повелбата била напишана на 29 август 1189 година како трговски договор помеѓу Босанската Бановина и Дубровничката Република. Повелбата е напишана на два јазици: латински и стара форма на штокавскиот дијалект, при што штокавскиот дел е лабав превод на латинскиот оригинал. Како таква, таа е од особен интерес и за лингвистите и за историчарите. Освен тринитарното повикување (Во име на Отецот, Синот и Светиот Дух), кој ги карактеризира сите повелби од тој период, јазикот на повелбата е целосно ослободен од црковнословенско влијание. Јазикот на повелбата одразува неколку важни фонолошки промени што се случиле во босанскиот јазик до 12 век: Лингвистичката анализа сепак не укажува на некои специфични карактеристики на дубровничкиот говор, но покажува дека јазикот на повелбата има заеднички особини со добрувничките документи од првата половина на 13 век, или оние во кои учествувале добрувничките писарници.

*[[Билинополска Изјава|Билинополската Изјава]]* претставува изјава од 1203 година, во која босанскиот бан Кулин и високите поглавари на Босанската црква изјавуваат дека се откажуваат од еретичките учења на босанската црква.

*[[Хрвоев Мисал|Хрвоевиот Мисал]]* претставува литургиска книга, напишана во Сплит од местниот калиграф Бутко во 1404 година за Хрвоје Вукчиќ Хрватиниќ некаде околу 1403–1404 година. Книгата се нашла на патот до Истанбул и моментално се чува во Ракописната библиотека на Музејот на палатата Топкапи. Знаењето за нејзиното постоење било изгубено, сè додека не го споменале лингвистите Ватрослав Јагиќ, Л. Талочи и Ф. Викхоф во 19 век. Местото на книгата во Топкапи-сарај ја утврдила историчарката на уметност Мара Харисијадис во 1963 година. Некогаш книгата била врзана во скапоцени корици, но од 19 век „*Хрвоевиот Мисал*“ е во кожна обвивка и се смета за една од најубавите книги на глаголицата. Содржи 247 фолии, што вклучува 96 минијатури и 380 орнаментни иницијали и уште многу повеќе помали иницијали. Некои детали биле направени од златни листови. Напишана е во две колони на 488 страници (22,5x31 см), а содржи и одредена музичка нотација. Некои иницијали содржат архитектонски елементи на далматинскиот град Сплит. Особеноста и особената вредност на Хрвоевиот Мисал лежи во комбинацијата на источните и западните принципи во однос на составот и содржината, што го прави навистина непроценливо дело со место во регионалната и задрегионалната историја на уметноста.

*[[Хвалов зборник|Хваловиот зборник]]* претставува босански кирилски  ракопис од 353 страници, напишан во Сплит во 1404 година, за војводата Хрвоје Вукчиќ Хрватиниќ. Зборникот бил осветлен од готски уметници од далматинското приморје. Бил напишан од ''хрстјански'' Хвал на босанска кирилица со икавски акцент, со вовед од глаголица и е украсен со минијатури и други уметнички елементи. Зборникот содржи делови од Библијата, химни и кратки теолошки текстови, а тој е препишан од оригинален глаголичен текст, видливо и од глаголицата што се наоѓа на две места во книгата. Зборникот е еден од најпознатите ракописи кои припаѓаат на Босанската црква, во кој има некои иконографски елементи кои не се во согласност со наводната теолошка доктрина на христијаните (Благовештение, Распетие и Вознесение). Новите анализи на стилот и сликарските техники покажуваат дека тие биле напишани од најмалку двајца минијатуристи. Едниот сликар сликале на сината, а другиот на златната позадина во која минијатурите се сместени во богата архитектонска рамка. Зборникот денес се чува во Универзитетската библиотека во Болоња, Италија.  

*[[Радосавлева босанска книга|Радосавлевата босанска книга]]* или *Радосавлевиот зборник* е најмладиот, различен по содржина и оскуден зборник во однос на другите две антологии на средновековната босанска литература. Тој потекнува од 1404 година или некаде од почетокот на 15 век. Се состои од 60 листови хартија, со големина 14, 3x11 см. Името го добило по писарот Радосав христијанинот, кој го напишал за Гојсав Христијанинот, во времето на босанскиот крал Томаш (1443-1461). Главната содржина е Апокалипсата на апостол Јован. Напишан е на босанска кирилица, а на две места се користи глаголицата. Делото е украсено е со две знамиња и низа украсни иницијали. Се чува во Ватиканската библиотека. 

*[[Венецијанска Апокалипса|Венецијанската Апокалипса]]* е напишана на крајот на 14 или почетокот на 15 век. Точното датирање никогаш не е утврдено поради прекини и празнини на ракописот, со недостиг на колофон, кој веројатно постоел, што значи дека и писателот и патронот остануваат непознати. Приближното датирање се заснова на палеографска и лингвистичка анализа на ракописот. Тој многу наликува на Хваловиот Законик во однос на јазикот, но уште повеќе во однос на поединечните поглавја и нивниот распоред. Ракописот за прв пат се споменува во 1719 година, а во 1794 година веќе го проучувал Јозеф Добровски, кој ја опишал неговата содржина. Ракописот е напишан поубаво и почитливо од хвалскиот, а буквите се малку поголеми. Се чува во Венеција во библиотеката на Свети Марко. 

*[[Чајничково евангелие|Чајничковото евангелие]]* е најстарото евангелие напишано во средновековна Босна на крајот или почетокот на 15 век, кое веројатно припаѓало на босанското благородничко семејство, Павловиќи, и е единственото средновековно босанско евангелие кое е зачувано во земјата до денес. Анализирајќи ги јазичните карактеристики и неговиот штокавски дијалект, сигурно е дека потекнува од ијекавска источна Босна. Законикот е напишана стенографија од босански тип, познат и како босанска кирилица. Се проценува дека пет главни писари се менувале при континуираното пишување на текстот. Чајничкото евангелие е четириделно евангелие, а зачувани се само делови од Евангелието по Матеј, Евангелието по Марко и поголемиот дел од Евангелието по Лука, додека Евангелието по Јован, почетокот и крајот на ракописот и одреден број страници во средината, се изгубени, така што во сегашната состојба е скриптата има 167 страници. Кодексот е прогласен за национален споменик на Босна и Херцеговина. Музејот на црквата Успение на Пресвета Богородица, на Чајничковиот манастир, во Чајниче, Босна и Херцеговина, ја чува книгата 

*[[Кочеринска плоча|Кочеринската плоча]]* е средновековна плоча со натпис кој бил направен во 1404 или 1405 година на камената плоча поставена на *[[Стеќак|надгробниот]]* споменик на Вигањ Милошевиќ, напишана на босанска кирилица, на архаичен хрватско-западно-западен јазик со штокавско наречје. Плочата била откриена во 1983 година во некрополата на Липовац, во селото Кочерин, во близина на Широки Бриег, Босна и Херцеговина, каде што денеска е изложена во парохиските простории во Кочерин. Плочата содржи 25 реда скрипта, со 9-15 знаци на секоја линија. Има вкупно 300 знаци и го претставува најголемиот познат текст на босанска кирилица, и прикажува голем број на лигатури. Напишано е на штокавско икавско наречје, без назални самогласки, со еднослојно писмо и со некоја глаголична употреба.  Формата *свето* покажува влијание од црковнословенскиот јазик, но останатиот дел од натписот е без црковнословенизам по својата морфологија.. Текстот кажува како Вигањ Милошевиќ им служел на пет босански владетели Бан Стјепан, кралот Твртко, кралот Дабиша, кралицата Груба и кралот Остоја, а завршува со порака:  (македонски: И ве молам, не ме настапнувајте бидејќи јас бев таков каков што си и ќе бидеш како што сум јас ).

*[[Баталово евангелие|Баталовото евангелие]]* датира од 1393 година. Евангелието го напишал писарот (во средновековна Босна наречен дијак) Станко Кромирјанин. Покровител на писарот бил Батало Шантиќ. Зачувани се четири страници од евангелието и се чуваат во Националната библиотека на Русија во Санкт Петербург. На третата зачувана страница писарот Станко наведува дека пишувал украсено евангелие за Батало, кое датира од неговото завршување во 1393 година, за време на владеењето на Дабиша. На втората страница, има список на дедовци на Босанската црква. Истражувачите ја нарекуваат оваа листа „Црвена Господина Растудија“ (Орден на епископот Растудија), и се подразбира како список на имиња на сите епископи на босанската црква пред и по него.
десно|мини|200x200пкс|Натпис од 12 век од Босна и Херцеговина: „Полета, Друшан, Дражета ја погребаа својата мајка во деновите на славниот кнез Храмко“.

#### ''Стеќачки'' натписи
Најраните *[[Стеќак|стеќачки]]* натписи може да се проследат до средновековна Босна од 12 век.

### Османлиски период

Податотека:Nauk_krstjanski1.png|алт=Divković's Nauk krstjanski| *Наук Крстјански* на Дивковиќ
Податотека:Asanaginica_prvo_izdanje.jpg|алт=First addition of Hasanaginica| Прво додавање на *[[Хасанагиница]]*
Податотека:Grammar_and_Its_Standards_WDL2977.pdf
Податотека:Epistolija,_Lazar_Jovanović,_1842_(1v).jpg|алт=Epistle| Послание
Податотека:Free_Will_and_Acts_of_Faith_WDL2986.pdf|алт=Free Will and Acts of Faith| Слободна волја и Дела на вера
Податотека:Sobornik,_Lazar_Jovanović,_1841_(1r)_b&w.jpg
Податотека:Risale-i_tarikatname_by_Gaibi_(f1v).jpg|алт=Risāle-i tarīkatnāme| Ризале-и тарикатнаме

десно|мини|267x267пкс| Првиот речник на: босански јазик, направен во 1631 година од Мухамед Хеваџи Ускуфи Босневи.
десно|мини|200x200пкс| Босанска Книга за науката за однесување, објавена во 1831 година од Абдулвехаб Илхамија Жепчеви.
Босанскиот фрњевачки писател, Матија Дивковиќ (1563 – 1631) се смета за основоположник на современата книжевност на Босна и Херцеговина. Пишувал во *народен јазик* кој, покрај босанскиот, во тоа време бил заедничко име кај Босанците за јужнословенскиот јазик со штокавско наречје. Како преведувач, тој не бил педантен да им биде верен на своите извори, што значи дека ги изменил за да ги доближи до народниот мешан идиом на источно-босанското штокавско наречјеи икавски акцент, кој се зборува меѓу Олово и Крешево во Босна.

Мартин Недиќ бил истакнат поет од 19 век, кој пишувал историски и комеморативни песни, со настани и често сакраментални содржини. Тој, исто така, пишувал белешки од Босна, составил извештаи за состојбата на католичките училишта и собирал и објавувал историски материјали и национални богатства.

Некои од широко познатите народни балади биле напишани за време на отоманскиот период во историјата на Босна и Херцеговина, имено *[[Хасанагиница]]* (или: *Тажната песна на благородната сопруга на Асан-ага*), напишана на *„народен јазик“* пред 1646 година, преведена на европски јазици од личности како Гете, Скот, Пушкин и Мериме. Таа е преведена и на латински, чешки, полски, украински, шведски, унгарски, словенечки и многу други јазици. Ја подигнал Алберто Фортис и повторно ја нарачал на италијански во неговиот патопис *Патување до Далмација* објавен во 1774 година. Следеле многу преводи, во 1775 година на германски јазик, во збирката на Хердер *„Гласовите на народот“*, прво преведена од Клеменс Вертес, а подоцна од Гете. Волтер Скот ја превел на англиски во 1799 година (објавено во 1924 година), Мериме во 1827 година, Нервал во 1830 година и Фориел во 1832 година на француски, Пушкин во 1835 година на руски.

Босанскиот автор и поет, последното дело на Абдулвехаб Илхамија, „*Босанска книга за науката на однесување“*, е дело кое наведува 54 верски должности, проследено со совети за тоа што треба и што не треба да прави религиозниот човек. Делото било постхумно објавено во 1831 година, една деценија по неговата смрт. Книгата била отпечатена на *[[Босанска арабица|Арабица]]*, варијантата на персиско-арапско писмо што се употреувала за пишување босански јазик.

Мустафа Ејубовиќ бил роден во босанско семејство во Мостар во 1651 година. Неговиот татко Јусуф бил угледен професор. Завршил мактеб и медреса во Мостар пред да замине за Цариград да учи во 1677 година. Таму слушал предавања за филозофија, астрономија и математика, а откако дипломирал, станал професор во нижата медреса во Цариград, станувајќи познат по своите предавања. Ејубовиќ за време на својот живот напишал 27 трактати за логика. Покрај мајчиниот босански јазик, тој течно зборувал и арапски, турски и персиски јазик.

Мухамед Хеваџи Ускуфи Босневи е познат како автор на првиот „босанско-турски“ речник во 1631 година, *Магбули'ари*, еден од најраните речници на босанскиот јазик. Во Градскиот архив на Сараево моментално се чува рачна копија која датира од 1798 година. Речникот, напишан во стихови, содржи објаснувања со повеќе од 300 зборови и преку 700 зборови преведени на босански и турски јазик. Автор е и на религиозното и моралното писмо „*Табсират ел-арифин*“ кое е напишано делумно на турски, а делумно на босански, а бројот на песни на турски и босански јазик. Други истакнати автори биле Мустафа Гајби, Лазар Јовановиќ, Сафвет-бег Башагиќ.

#### ''Башагиќева збирка''
Сафвет-бег Башагиќ бил босански интелектуалец и човек со широки познавања, кој бил колекционер, писател, новинар, поет, преведувач, професор, библиограф, кустос во музеј, политичар. Собрал и зачувал значаен сегмент од босанската книжевност и муслиманското книжевно наследство од босанскиот османлиски период. Неговата збирка исламски ракописи и отпечатоци содржи арапски, персиски и турски дела и ретки босански текстови напишани со арапско писмо. *Башагиќевата збирка* содржи, истовремено, уникатни ракописи и суштински дела од средновековната исламска научна книжевност и убавините, кои се протегаат на интервалот од 12 до 19 век, и отпечатоци од два века, почнувајќи од 1729 година. 284-те ракописни тома и 365 печатени тома го прикажуваат повеќе од илјада години долгиот развој на исламската цивилизација од нејзиниот почеток до почетокот на 20 век. Особено авторскиот и јазичниот аспект на збирката претставува мост меѓу различните култури и одредено нивно преклопување. Самата историја на патувањето на збирката на исламски ракописи и отпечатоци на Башагиќ била драматична. Башагиќ се обидел да ја засолни колекцијата на посигурно место отколку во балканскиот регион во неговото време. Во превирањата од бурниот развој на балканските народи во 19 и 20 век, неговата вредна збирка на крајот завршила во фондовите на Универзитетската библиотека во Братислава.

### Современ период
Веројатно најпознатиот автор, опишан како „*илустративен производ на „синкретичката култура на Босна*“ е лауреатот на Нобеловата награда за литература Иво Андриќ, за кого Иван Ловреновиќ заклучил: „...*доколку Босна и Херцеговина, во целата нејзина културна историја, има нешто што навистина претставува културна вредност, а потоа е планетарна вредност, тогаш тоа е Иво Андриќ*““  кој ја добил Нобеловата награда за литература во 1961 година на 69-годишна возраст, за неговата „*Босанска трилогија*“ која ги вклучува романите ''Мостот на Дрина'' (1945), *[[Травничка хроника]]* (1945) и ''Госпоѓица'' (1947). Својот награден паричен дел од наградата го искористил во износ од околу 30 милиони динари што се проценува на над 1 милион евра во денешната вредност, а целата сума ја донирал на Босна и Херцеговина за изградба на библиотеки и купување книги. Андриќ го сторил истото со сите наградни пари што ги добил како паричен дел од наградите, како што се наградата „АВНОЈ“ од 1967 година и наградата „27 јули“ од 1970 година, а сите биле доделени и искористени за развој на библиотекарството во Босна и Херцеговина и зголемување на библиотечниот фонд. Благодарение на желбата на Андриќ оригиналниот ракопис на романот Мостот на Дрина да се чува во Сараево, во градот е основан денешниот Музеј на литература и театарска уметност. Музејот се наоѓа во населбата Башчаршија во срцето на Сараево, во старата традиционална палата на семејството Шкариќ, изградена во средината на 19 век, која му била донирана на градот Сараево од подоцнежните сопственици на семејството Деспиќ.

Меша Селимовиќ е уште еден истакнат босански романсиер, чиј роман *[[Дервишот и смртта]]* е едно од најважните книжевни дела во Босна и Херцеговина и Југославија по Втората светска војна. Исто како и во случајот со Андриќ, неговите главни теми се поврзани со неговата родна земја, Босна. Исто така, тој се занимавал со односите помеѓу индивидуалноста и авторитетот, животот и смртта и егзистенцијалните реалности на секојдневниот живот. Селимовиќ е претставник на новиот историски тип на проза кој имал најсилно влијание и оставил најсилна трага во современата босанска литература. Мотивите на свртувањето на писателите кон минатото почивале во обидот да ја кажат вистината за денешната доба и неговите драми, низ објективот и декорот на минатиот историски период како алегориска позадина. Најважните такви романи на Селимовиќ се *[[Дервишот и смртта]]* од 1966 година, и ''Тврдина'' во 1970 година.

Бранко Ќопиќ се смета за омилен писател на детската книжевност. Мак Диздар, како млад поет, покажал изразен општествен набој со стихозбирката „*Видовополска ноќ*“, за која била цензурирана од режимот во Југославија во меѓувоениот период. Диздар со оваа збирка се приклучил на цела генерација поети кои книжевноста ја сфаќаат како поле на револуционерна борба. 

#### Ромска книжевност
Ромската босанска култура и книжевност ја претставуваат автори како Раде Ухлик, кој бил истакнат босанскохерцеговски ромолог, лингвист, академик и писател.

## Придонес и влијание на босанските Фрањевци

Податотека:Marijan_Sunjic_0.png|алт=Marijan Šunjić| Маријан Шуњиќ
Податотека:Ivan_franjo_jukic.jpg|алт=Ivan Frano Jukić| Иван Франо Јукиќ
Податотека:Fra._Antun_Knežević.png|алт=Fra Antun Knežević| Фра Антун Кнежевиќ
Податотека:Grgo_Martic.jpg|алт=Grgo Martić| Грго Мартиќ


Матија Дивковиќ, Филип Ластриќ, Боно Бениќ, Маријан Шуњиќ, Антун Кнежевиќ, Иван Фрањо Јукиќ, Грго Мартиќ се само неколку од најистакнатите босански Фрањевци кои пишувале во различни периоди од босанската историја. Матија Дивковиќ се одликува со историската титула на основоположник на книжевноста на Босна и Херцеговина.

Тоа значи дека тој бил босански Фрањевец кој пишувал на народен јазик кој, покрај босанскиот, бил вообичаено име за јужнословенскиот јазик, штокавското наречје, меѓу Босанците во тоа време. Дивковиќ не секогаш бил изворен писател, туку преведувач и составувач. Како преведувач, тој не бил педантен да им биде верен на своите извори, кое значи дека ги модифицирал за да ги доближи до народниот мешан идиом на источно-босанскиот штокавски дијалект и икавски акцент, кој се зборува меѓу Сараево, Олово и Крешево во Босна. Неговите дела и неговиот стил биле широко и континуирано истражувани како дел од босанскохерцеговското, хрватското, црногорското и српското пишано наследство, бидејќи штокавско-икавското наречје на неговиот мајчин јазик на крајот станало основа на книжевните јазици развиени во сите овие земји во 19 век. Во неговата татковина Босна и Херцеговина, наследството и важноста на Дивковиќ, покрај религиозната доктрина и црковните учења што ги ширел, се означува и со неговата репутација како прв босански типограф кој ја отпечатил првата босанска книга, напишана на босански јазик користејќи Босанчица, јазикот и азбуката што луѓето во Босна зборувале и знаеле да читаат. Дивковиќ ги напишал своите книги за да ги задоволи потребите на католичкиот народ. Неговото дело „*Големата христијанска доктрина*“ (босански: V*eliki Nauk*) од 1611 година била наменета за свештениците, додека „*Малата христијанска доктрина*“ (босански: *Mali Nauk*) од 1616 година станал учебник за народот. Првата била составена од неколку неидентификувани латински дела (проповедите на Џон Херолт, Бернардин Бастио, итн.), додека втората е во форма на дијалог меѓу наставникот и ученикот, мешајќи стихови и проза, со различни религиозни и образовни теми. „*Малата христијанска доктрина*“ е една од најпопуларните книги во Босна и Херцеговина и широко користена во соседна Далмација, и имала дури осум изданија. Дивковиќ го напишал своето прво дело „ *Христијанска доктрина за словенскиот народ“*, додека служел како капелан во Сараево и почнал да преведува *„Сто чуда или знаци на Пресвета Богородица“* . Во 1611 година отпатувал во Венецијанската Република, каде што прво ги обликувал босанските кирилични букви, а потоа ги отпечатил и двете дела. Во 1612 година, Дивковиќ се вратил во Босна во Крешево и почнал да ја пишува својата најважна книга, *„Беседите на Дивковиќ за неделните евангелија од сите времиња“*, завршена во Олово во 1614 година. Испечатена е и во босанчица во Венеција во 1616 година (второ издание во 1704 година), како и *Христијанска доктрина со многу духовни работи* (1616 година, неколку подоцнежни изданија).

Анто Кнежевиќ, како писател и историчар, бил еден од главните застапници на бошњачката нација, а главна тема на неговите дела била жестокото залагање против претстојната *хрватизација* на босанските католици од една страна, како и неизбежната *[[србизација]]* на босанските православни луѓе од друга страна. Неговиот став и доктрина јасно отсликани во неговите книжевни дела била дека сите Босанци или Бошњаци се еден народ од три вери и дека до крајот на 19 век во Босна и Херцеговина не живееле Хрвати и Срби. Тоа е највидливо во неговите дела „*Зборови на свештеникот Гојко Мирошевиќ кон својот Бошњак и Херцеговец“*, „*Зборовите на босанскиот оџа Хаџи Мујо Мејовиќ“*, „*Зборовите на Петровачкиот оџа до неговите браќа Турци*“, *Солзите на Босанецот над гробницата на својот крал во Јајце*“, „*Крвава книга*“, „*Повторно за гробот босански*“, „*Кратка историја на босанскиот крал*“ и „*Падот на Босна*“, но најмногу во неговото *Писмо до Калај*, во кое Анто Кнежевиќ ги соопштува своите ставови на гувернерот на Австроунгарското Царство за Босна, Бени Калај . Во својата куќа го отворил и првото државно училиште во Босна. Друг поборник на босанскиот или бошничкиот идентитет на сите три вери во Босна бил Иван Фрањо Јукиќ, кој бил ментор на Кнежевиќ. Јукиќ бил основач и уредник на првото книжевно списание во Босна и Херцеговина, *Босански пријатели*, Јукиќ бил застапник на културниот идентитет независен од религијата на сите луѓе во земјата, што ја спровело идејата за универзално граѓанско образование кое не е поврзано со верската припадност. За него, како што забележал Иван Ловреновиќ во неговото основно дело *Босански Хрвати*, етничките и деноминационалните граници на босанскиот микрокосмос не биле ниту апсолутни, ниту од Бога дадени.

## Еврејска книжевност, алхамијадо и ''арабика''
[десно|мини|223x223пкс| Илустрирана страница од [Сараевска хагада|сараевската хагада, напишана во Каталонија од 14 век..]]
Појавата на книжевноста на алхамијадо се совпаѓа со приливот на население на Сефардски Евреи, за време на нивното протерување од Шпанија. Практиката на Евреите да го користат арапското писмо и/или хебрејското писмо за транскрипција на европските јазици, особено романските јазици како што се ладино, арагонски или каталонски се нарекува алхамијадо.

Го усвоиле босанските муслимани, кои претходно пишувале на арапски и турски, а потоа започнале да пишуваат на говорниот местен народен јазик, но користеле арапско писмо (*арабика*), за разлика од христијаните, особено босанските Фрањевци, кои продолжиле да ја користат босанската кирилица. Ова се случило некаде помеѓу 16 и 17 век, што се совпаѓа со развојот на постсредновековната народна книжевност на босанските Фрањевци. И двата феномени го иницирале мајчиниот босански јазик, или народен јазик за прв пат од средновековниот период. Сепак, појавата и развојот на книжевноста на алхамијадо, напишана на народен јазик со арапско писмо. исто така се совпаднало со социјалните пресврти, што резултирало со намалени прилики за луѓето да добијат образование, особено во пограничните региони. Потпирањето на скромните образовни ресурси, заедно со дисконтинуитетот на писменоста на босанските муслимани во однос на средновековното наследство и изолацијата на културната позадина од местните и странските јазични традиции, ги направило авторите на алхамијадоавтодидактни. Феноменот на босанската поезија алхамијадо целосно зависел од традицијата и индивидуалниот талент.

### ''Арабика''
десно|мини|150x150пкс| Прирачникот, ''Босанска книга за науката на однесување'' објавена во 1831 година од босанскиот автор и поет Абдулвехаб Илхамија, е отпечатен во ''арабица''.
Зборот алхамијадо се користи и за други јазици, како босански (српско-хрватски), пишуван со арапски букви. Оваа практика процветала за време на отоманскиот период, иако некои лингвисти претпочитаат да го ограничат терминот на романските јазици и наместо тоа да го користат терминот *[[Босанска арабица|арабица]]* кое се однесува на употребата на арапско писмо за босанскиот јазик. Се користела главно помеѓу 15 и 19 век и често се категоризира како дел од книжевноста на алхамијадо. Пред Првата светска војна постоеле неуспешни напори на босанските муслимани да ја усвојат *арабица* како трета официјална азбука за босанскиот заедно со латиницата и кирилицата. *Арабица* се засновала на персиско-арапското писмо на Отоманското Царство, со додадени букви кои не се наоѓаат на арапски, персиски или турски. На крајот биле воведени целосни букви за сите самогласки, правејќи *ја Арабика* вистинска азбука, за разлика од нејзината персиско-арапска основа. Конечната верзија ја смислил Мехмед Џемалудин Чаушевиќ на крајот на 19 век. Неговата верзија се нарекува *Матуфовица*, *Матуфовача* или *Мектебица*.

Првото книжевно дело објавено во *Арабица* за период од 64 години (од 1941 година) е стрипот „*Хаџи-Шефко и Хаџи-Мефко*“ во 2005 година (автори се Амир ел-Зуби и Мелиха Чичак-ел-Зуби). Авторите направиле мали измени на *арабицата*. Првата книга со ISBN била „*Период на поетските мисли кај Арапите и Арабицата*“ во април 2013 година во Белград од м-р Алдин Мустафиќ. Оваа книга претставува комплетирање на стандардизацијата на верзијата на Мехмед Џемалудин Чаушевиќ, а е и учебник за високо образование.

## ''Севдалинка''
десно|мини|200x200пкс| Умихана Чувидина, босанска поетеса од Севдах
Севдалинка претставува традиционален жанр на народна балада, која води потекло од Босна и Херцеговина. Иако, Севдалинка е составен дел од бошњачката култура, и како таков составен дел од пишувањето и пеењето на Босна и Херцеговина, таа е распространета и пеена низ регионот на поранешна Југославија.

Вистинските автори на многу балади на севдалинка се во голема мера непознати и тие се дел од традиционалната народна поезија, често напишана за време на османлискиот период. Меѓутоа, со почетокот на 19 век, авторите започнале да стануваат сè попознати. Најраната жена авторка од Босна и Херцеговина, чие дело опстанало до денес, е Умихана Чувидина (околу 1794 – ок. 1870), босанска муслиманска поетеса од отоманскиот период. Чувидина ги пеела своите песни и придонела многу за традиционалниот жанр на бошњачката народна музика, севдалинка.

Пишувала за својата тага и жалост за нејзиниот мртов љубовник. Единствената целосна песна што може да и се припише на Чувидина без сомнение е епот од 79 стихови наречен *„Сараевчанецот оди во војска против Србија“*, која е напишана со писмо на *[[босанска арабица]]* .

## Значајни автори и избрани дела

Податотека:S._Kragujevic,_Ivo_Andric,_1961a_0.jpg|алт=Ivo Andrić| Иво Андриќ
Податотека:Mesa_Selimovic_0.jpg|алт=Meša Selimović| Меша Селимовиќ
Податотека:Mehmed-beg_Kapetanovic_Ljubusak_0.jpg
Податотека:Safvet_beg_Bašagić_0.jpg
Податотека:Aleksa_Santic_(cropped).JPG|алт=Aleksa Šantić| Алекса Шантиќ
Податотека:Osman_Djikic_0.jpeg|алт=Osman Đikić| Осман Џикиќ
Податотека:Svetozar_Ćorović_1975_Yugoslavia_stamp_BW_0.jpg
Податотека:Antun_branko_Šimić.jpg|алт=Antun Branko Šimić| Антун Бранко Шимиќ
Податотека:Baruhdrkalmiphotobv5_0.png|алт=Kalmi Baruh| Калми Барух
Податотека:Veselin_Masleša.jpg
Податотека:Enver_Čolaković.png
Податотека:Skender_Kulenovic_(cropped).jpg
Податотека:Avdo_Humo_0.jpg
Податотека:Petar_Kočić1.jpg|алт=Petar Kočić| Петар Кочиќ
Податотека:S.Kragujevic,_Branko_Copic.JPG|алт=Branko Ćopić| Бранко Ќопиќ
Податотека:Zaim_Topčić1.jpg|алт=Zaim Topčić| Заим Топчиќ
Податотека:Predrag_Matvejević_on_Subversive_Festival_0_(cropped).jpg|алт=Predrag Matvejević| Предраг Матвејевиќ
Податотека:Ivan_Lovrenović_in_Mostar,_2015_0.jpg|алт=Ivan Lovrenović| Иван Ловреновиќ
Податотека:Miljenko_Jergovic_Graz_2012a.JPG|алт=Miljenko Jergović| Миљенко Јерговиќ
Податотека:Saša_Stanišić.jpg|алт=Saša Stanišić| Саша Станишиќ
Податотека:Aleksandar_Hemon_3280355a.jpg|алт=Aleksandar Hemon| Александар Хемон
Податотека:Umihana_Čuvidina_0.jpg
Податотека:Staka_Skenderova.jpg
Податотека:Laura_Papo_Bohoreta_2.jpg
Податотека:Milena_Mrazović_0.png
Податотека:Jagoda_Truhelka_0.png
Податотека:Jasmila_Zbanic_KVIFF.jpg
Податотека:Aleksandra_Cvorovic_0.jpg


### Нобеловец и значајни автори
Меѓу истакнатите прозисти се и нобеловецот Иво Андриќ, Меша Селимовиќ. Забележителни поети како Осман Џикиќ, Антун Бранко Шимиќ, Алекса Шантиќ, Јован Дучиќ, Хасан Кикиќ, Веселин Маслеша, Мак Диздар. Други истакнати автори се Мехмед Капетановиќ, Сафвет-бег Башагиќ, Петар Кочиќ, Скендер Куленовиќ, Енвер Чолаковиќ, Калми Барух, Светозар Ќоровиќ, Заим Топчиќ, Златко Топчиќ, Бранко Ќопиќ, Авдо Хумо, Хамза Хумо, Исак Самоковлија, Витомир Лукиќ, Зуко Џумхур, Душко Трифуновиќ, Абдулах Сидран, Иван Ловреновиќ, Предраг Матвејевиќ и Неџад Ибришмовиќ. Новиот бран на автори вклучува имиња како Марко Томаш, Ивица Џикиќ, Саша Станишиќ, Миљенко Јерговиќ, Семездин Мехмединовиќ, Ненад Величковиќ, Андреј Николаидис, Александар Хемон, Мухарем Баздуљ и други. Меѓу истакнатите писателки се Умихана Чувидина, Стака Скендерова, Лаура Папо Бохорета, Јагода Трухелка, Нафија Сарајлиќ, Милена Мразовиќ, Насиха Капиџиќ-Хаџиќ, Љубица Остојиќ, Огњенка Милиќевиќ, Бисера Аликадиќ, Нура Баздул-Хубијар, Алма Лазаревска, Јасмила Жбаниќ, Злата Филиповиќ, Лејла Каламујиќ, Сенка Мариќ, Лана Басташиќ и други.

### Избрани дела

* *Na Drini ćuprija* (''Мостот на Дрина''), Иво Андриќ,
* *Prokleta avlija i druge priče* (*[[Проклета авлија]]*), Иво Андриќ,
* *Derviš i smrt* (*[[Дервишот и смртта]]*), Меша Селимовиќ,
* *Tvrđava* (''Тврдина''), Меша Селимовиќ, (1970)
* *Jauci sa zmijanja*, Петар Кочиќ, Српска штампарија, Загреб (1910)
* *Sudanija*, Петар Кочиќ, Исламска дионичарска штампарија, Сараево (1911)
* *Pod maglom*, (Под магла), Алекса Шантиќ, Белград (1907)
* *[[Емина (севдалинка)|Емина]]*, Алекса Шантиќ (1902)
* *Na starim ognjištima*, (*На старите огништа*) Алекса Шантиќ, Мостар (1913)
* *Nosač Samuel* (*Носач Самуел*), Исак Самоковлија (1946)
* *Hanka*, Исак Самоковлија
* *Plava Jevrejka* (Русокосата Еврејка), Исак Самоковлија
* *Gluvi barut* (*[[Глув барут]]*), Бранко Ќопиќ (1957)
* *Ne tuguj, bronzana stražo* (*[[Не тагувај бронзена стражо]]*), Бранко Ќопиќ (1958)
* *Orlovi rano lete* (''Орлите рано летаат''), Бранко Ќопиќ (1957)
* *Kameni spavač* (*Камениот спијач*), Мак Диздар (1966–71)
* *Modra rijeka* (*Модра Река*), Мак Диздар (1971)
* *Zašto tone Venecija* (*Зошто Венеција тоне*), Абдулах Сидран
* *Прашањето на Бруно*, Александар Хемон (2002)
* *Проектот Лазар*, Александар Хемон (2008)
* *Sarajevski Marlboro*, Миљенко Јердовиќ (1994)

## Во други медиуми

### Театар
Народниот театар бил основан во 1919 година во Сараево, а негов прв директор бил познатиот драматург Бранислав Нушиќ.

Во 2000 година, операта базирана на *Хасанагиница* била премиерно изведена во Народниот театар во Сараево, а подоцна била објавена на компактен диск. Либретото го напишал Нијаз Алиспахиќ, а композитор бил Асим Хорозиќ.

### Во филмот и телевизијата
Бројни телевизиски филмови и серии се базирани на романите и приказните на Бранко Ќопиќ, како што се Николетина Буршаќ, ТВ филм (1964), Орлите рано летаат, телевизиски филм (1966), Глув барут, телевизиски филм (1990), Јежева куќица, анимиран филм (2017). Абдулах Сидран има напишано сценарија за светски познати наградувани филмови, како „Кога таткото беше отсутен од бизнисот“ и „Се сеќаваш ли на Доли Бел? во режија на Емир Кустурица и Кудуз во режија на Адемир Кеновиќ . Во 1974 година, романот на Меша Селимовиќ бил адаптиран за истоимениот игран филм Дервишот и смртта. Додека бил во Соединетите Американски Држави, Александар Хемон започнал да работи како сценарист и соработувал со Лана Вачовски и Дејвид Мичел на финалето на ТВ-шоуто Sense8 и The Matrix Resurrections.

*Хасанагиница* е адаптирана за телевизискиот филм и серија на ТВ Сараево, со Нада Ѓуревска во главната улога, Јосип Пејаковиќ како Хасан-ага и Миралем Зупчевиќ како Бег Пинторовиќ.

### Списанија
Списанијата како *[[Novi Plamen (literary magazine)|Нови Пламен]]*, *[[Most (culture magazine)|Мост]]* и *[[Sarajevske sveske (culture magazine)|Сараевске свеске]]* се некои од поистакнатите списанија кои покриваат културни и книжевни теми.

## Книжевни институции

### Музеј на книжевноста
Денешниот Музеј на книжевноста и театарска уметност на Босна и Херцеговина бил отворен, на некој начин, благодарение на желбата на Иво Андриќ оригиналниот ракопис на неговиот роман Мостот на Дрина да се чува во Сараево. Музејот се наоѓа во Стари Град, поточно населба Башчаршија во срцето на Сараево, улица „Симе Милутиновиќ“ бр. 7. Во старата семејна куќа, изградена во средината на 19 век, која првично била во сопственост на семејството Шкариќ, а потоа на семејството Деспиќ, се наоѓа музејот. Деспиќ бил тој што ја подарил својата куќа на градот Сараево, денес познат како Куќа-музеј на Деспиќ. Музејот бил основан во 1961 година како Музеј на книжевноста, од писателот Разија Ханџиќ, воедно и првиот директор на музејот, кој решил да го искористи фактот што Иво Андриќ ја добил Нобеловата награда за литература и што донирал вреден оригинален ракопис на неговиот роман. Една деценија подоцна, во 1970 година, ги проширил своите активности и на театарската уметност. Збирката на музејот се состои од 67 книжевни и 17 театарски збирки, кои содржат повеќе од 20.000 предмети. Помеѓу многуте вредни експонати е најважниот меѓу нив - оригиналниот ракопис на нобеловиот роман „Мостот на Дрина“.

### ПЕН Босна и Херцеговина
П.Е.Н. Центарот во Босна и Херцеговина е еден од 148-те центри на PEN International. Центарот е со седиште во Сараево, Босна и Херцеговина . а бил основан во првата година од војната во Босна, на 31 октомври 1992 година. Како дел од Југославија, Босна и Херцеговина немала право на членство во Меѓународниот ПЕН-центар како независен центар. Центарот му служи на здружението и во корист на неговите членови - писатели, новинари, уредници, издавачи, публицисти, литературни критичари и историчари, книжевни преведувачи и други интелектуалци и автори, застапувајќи ги нивните интереси во соработка со власти и организации во земјата и странство, со цел *„афирмирање и унапредување на литературата за изразување во согласност со меѓународната култура и толеранција во согласност со Повелбата на Меѓународните П.Е.Н. Организации*“.

### Книжевни награди
*Наградата „[[Меша Селимовиќ]]“* претставува книжевна награда за најдобар роман објавен во текот на претходната година во регионот на Босна и Херцеговина, Хрватска, Црна Гора и Србија. За прв пат била основана е во 2001 година и се доделува како дел од *„ [[Cum grano salis literary meeting|Книжевна средба Cum grano salis]]“* во Тузла, Босна и Херцеговина.

*Наградата „[[Скендер Куленовиќ]]“* претставува  награда која се доделува како дел од културната манифестација *„Денови на великаните на Босански Петровац“ (*Dani bosanskopetrovačkih velikana*)*, при што се одржуваат бројни настани во спомен на уметниците од регионот на Босански Петровац, како што се Ахмет Хромаџиќ, Скендер Куленовиќ, Мерсад Бербер и Јован Бијелиќ.

*Наградата „[[Мак Диздар]]“* претставува награда што ја доделува книжевната манифестација *„Слово Горчина* *“* во Столац за најдобра прва необјавена стихозбирка. Таа има за цел да ги афирмира младите поети и да го поттикне нивното понатамошно творештво.

*Наградата „Светозар Ќоровиќ“* претставува книжевна награда на Босна и Херцеговина која се доделува од 1997 година на *[["Ćorović meeting of writers"|„]]Ќоровиќевите средби на писателите*“, која се одржува секоја година во Билеќа.

*Годишната награда на Друштвото на писателите на Босна и Херцеговина* е книжевна награда што се доделува секоја година за најдобро новообјавено книжевно дело од членовите на *Друштвото на писателите на Босна и Херцеговина*.

*Наградата* *„Босански Стеќак“* претставува книжевна награда, основана од Златко Топчиќ, а се доделува од 1999 година како дел од *„ Сараевските денови на поезијата“* . Наградата се состои од скулптура на стеќак, плакета и парична сума од 5.000 куни.

*Наградата „[[Петар Кочиќ|Кочиќево]] перо“* е српска и босанска книжевна награда на Фондацијата Петар Кочиќ, Бања Лука и Белград. Наградата ја доделува Фондот на Петар Кочиќ или Министерството за култура на Република Српска и Србија.

## Книжевни проучувања
На Филозофскиот факултет во Сараево, во есента 1950 година била основана *Катедрата за книжевност на народите на Босна и Херцеговина*, најпрвин како *Катедра за српскохрватски јазик и југословенска книжевност,* а потоа и како факултет истата година. По неколку преименувања, реорганизации и реформи (во 1959, 1971, 1979 година), овој оддел бил преименуван во *Катедра за книжевност на народите и народностите на Југославија*, и повторно со позначајните реформи по независноста на земјата, одделот станал *Катедра за книжевност на народите на Босна и Херцеговина*, додавајќи бошњачка, хрватска и српска литература како посебни курсеви. Значајни научни проекти, под покровителство на Академијата на науките и уметностите на Босна и Херцеговина, вклучуваат: *Историја на книжевноста во Босна и Херцеговина* и *Прилози за историјата на книжевноста на Босна и Херцеговина*. Катедрата била вклучена во формирањето на Институтот за книжевност во Сараево (најпрвин наречен Институт за проучување на југословенските книжевности). Активен е и *Јазичниот институт* на Универзитетот во Сараево. Од 1954 до 1958 година, катедрата објавувала академско списание, *Прашања за јазикот и книжевноста (босански: Pitanja jezika i književnosti*).

## Наводи

## Цитати
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
*
*Fejzić, Fahira. "Povelja Kulina bana–međunarodna zakletva, diplomatsko-trgovinski ugovor i svjedok vremena." Godišnjak Bošnjačke zajednice kulture» Preporod « 1 (2009): 143-148.
*Sivrić, Ivan. "Povelja Kulina bana Dubrovniku." Suvremena pitanja 6 (2008): 174–177.
*Jalimam, Salih. "O latinskom tekstu u Povelji bana Kulina." Istrazivanja: Casopis Fakulteta Humanistickih Nauka 11 (2016).
*Peco, Asim. "Povelja Kulina bana u svjetlosti štokavskih govora XII i XIII vijeka–u." Osamsto godina Povelje bosanskog bana Kulina, 1189-1989 (1989).
*Vukomanović, S. "Leksika i gramatička značenja u Povelji Kulina bana, u: Osamsto godina Povelje bosanskog bana Kulina 1189–1989." Posebna izdanja ANUBiH, knj 23 (1989): 77–97.
*Karavdić, Zenaida. "O Povelji Kulina bana–“Bez’v’sega z’loga primysla”."

## Надворешни врски

* Музеј книжевности и позоришни уметнички Босна и Херцеговина
* Музеј на литература и театарска уметност на Босна и Херцеговина - музеј.ms

Категорија:CS1 Serbo-Croatian-language sources (sh)
Категорија:CS1 Serbian-language sources (sr)
Категорија:Босанска култура
Категорија:Статии со извори на српскохрватски (sh)
Категорија:Статии со извори на босански (bs)
Категорија:Статии со извадоци