Јан Матејко

мини|десно|Автопортрет на Јан Матејко
**Јан Алојзи Матејко** (, 24 јуни 1838  — 1 ноември 1893) — полски сликар, познат по сликите на значајни историски полски политички и воени настани. Неговите дела вклучуваат слики што се големо масло на платно како Рејтан (1866), Сојуз на Лублин (1869) или Битката за Грунвалд (1878), бројни портрети, галерија на полски кралеви и мурали во базиликата Св. Марија во Краков. Тој е познат како најпознат полски сликар или дури и "национален сликар" на Полска.

## Животопис
Матејко го поминал поголемиот дел од својот живот во Краков. Неговите професори на Академијата за ликовни уметности во Краков ги вклучија Војцех Корнели Стетлер и Владислав Лужчиќевич. Подоцна, тој стана директор во оваа институција, кој на крајот беше преименуван во Академијата за ликовни уметности на Јан Матејко. Голем број негови ученици станале истакнати сликари, вклучувајќи ги и Маурици Готлиб, Јацек Малчевски, Јозеф Мехофер и Станислав Виспјански.

Матејко е роден на 24 јуни 1838 година во слободниот град Краков. Неговиот татко, Францишек Ксавери Матејко (роден во 1789 или на 13 јануари 1793 година, умрел на 26 октомври 1860 година) е Чех роден во селото Рудниче, дипломирал на училиштето Градец Кралове, кој подоцна станал учител и професор по музика. Прво работел за семејството Воџицки во Кошчилники, Полска, потоа се преселил во Краков, каде што се оженил со полу-Германка, полуполошка Јоана Каролина Росберг (Розберг). Јан бил деветто дете од единаесет деца. Тој израснал во зграда на улицата Флоријанска. По смртта на неговата мајка во 1845 година, за Јана и неговите браќа и сестри се грижела неговата тетка (од страна на мајка му) Ана Замојска.

## Уметничка кариера
мини|Уметничко дело од страна на Јан Матејко во 1897, сликата прикажува четирите деца на Јан Матејко.
Во 1858 година, откако се здобил со признание како одличен студент, добил стипендија од австриското Министерство за верски прашања и образование за да студира во Минхен. Кон крајот на декември 1858 година се пријавил на Академијата за ликовни уметности во Минхен. Тука се сретнал со делата на извонредните антички и современи сликари. Посебно ја ценел работата на Пол Деларош и неговиот ученик Карл фон Пилоти, кој создавал историски дела. Матејко се уверил дека тоа е жанрот на кој сака да му се посвети и во 1853 година ја насликал својата прва историска слика, *Царевите Шуи пред Сигизмунд III.* Шемата на *Деларош*, заснована на избор на драмски момент од историјата и негово прикажување на театарски и емотивен начин, ја искористи младиот Матејко во *Труењето на кралицата Бона* (1859), насликана во Минхен и Краков, која веќе се сметаше за „композициски зрела“. во тоа време.

Во 1860 година, Матејко имал кратко патување во Виена, со цел да студира. Поради конфликт со виенскиот професор по уметност Кристијан Рубен, истата година се вратил во Краков. Тогаш го објавил *Облеката во Полска* - публикација која содржи гравури на фигури во историски носии, сведоштво за неговите подоцнежни историски интереси. Матејко подоцна основал сликарско студио, првично во семејниот дом. Во 1861 година, тој се преселил во „Куќата под коњот“ на семејството Фишер на 39 Рајнек Глоуни, каде што делел студио со Флоријан Цинек. Во истата 1861 година, се преселил на улицата Крупнича во студио претворено од фотографското студио на Валери Жевуски. Во тоа период, Матејко често бил депресивен, што било предизвикано од неговата невозвратена љубов кон Теодора Гибултовска. Една од анегдотите за нив се однесува на неуспешната свршувачка на Јан со Теодора во 1862 година. Шеснаесетгодишната девојка го фрлила прстенот што и го понудил сликарот. Сепак, веридбата се оджала во 1862 година.

Во 1862 година, меѓу другите, ја насликал *Јан Кочановски ја оплакува својата ќерка Урсула*, која ја продал во Варшава за околу 1.000 рубли Истата година ја довршил сликата *Станчик*. чиј херој е титуларниот кловн кој размислува за загубата на Смоленск. Делото *Станчик* било на некој начин израз на мислењето на Јан Матејко за историјата на Полска. Во следната слика, *Беседа на Пјотр Скарга* (1864), Матејко на главниот лик му дал свои карактеристики. Ова дело бил голем уметнички успех; на изложбата во Париз, сликарот освоил златен медал, а грофот Мориси Евстахи Потоцки од Затор му платил 10.000 гулдени за да ја купи. Финансискиот и уметничкиот успех му овозможил да основа семејство. Во тоа време, неговите двајца браќа, Едмунд и Казимиеж, учествувале во Јануарското востание. Јан не учествувал во борбите бидејќи не знаел да користи оружје и бил физички слаб. Но сепак, носел оружје и материјално им помагал на востаниците.

Како и во случајот со *Беседа на Пјотр Скарга*, во 1867 година Матејко повторно освоил златен медал за сликата *Рејтан,* а австроунгарскиот император Франц Јозеф I го купил делото за приближно 50.000 франци. Во 1870 година, по завршувањето на своето следно дело *Унијата на Лублин* (1867–1869), бил одликуван со Легијата на честа во Париз. Следната слика, *Стефан Батори кај Псков*, била завршена во 1871 година. Во 1872 година, пред да отпатува за Истанбул, Матејко започнал да работи на сликата *Астроном Коперник или Разговор со Бога*, која била завршена по враќањето во Краков. Делото било купено со јавни прилози од Јагелонскиот универзитет. Во ноември 1873 година, тој се вратил на улицата Флоријанска бр. 41 и откако ги исплатил своите браќа и сестри, станал единствен сопственик на имотот. Во мај 1873 година станал директор на Факултетот за ликовни уметности во Краков, на кој му се заканувало затворање, одбивајќи го преземањето на Академијата за ликовни уметности во Прага. Во 1876 година купил вила во Кжеславице, која станала летна резиденција на семејството. Во 1878 година, насликал уште една ценета слика, *Битката кај Грунвалд.* За која подоцна бил награден со почесен златен медал во Париз.

Артистот бил ценет од меѓународната заедница, тој станал почесен член на Академиите во Париз, Берлин, Прага и Виена, како и на Академијата Рафаел во Урбино. Тој, исто така, посветил време на Факултетот за ликовни уметности и се залагал за разубавување на Краков и зачувување на неговите споменици. До крајот на животот имал голема слава, како во Полска, така и во светот, што се должи на бројните награди (вклучително и на изложбите во Париз). Тој бил наречен „господар“, а со своето сликарство, придонесел за ширење на полската историја. Во 1883 година ја подарил својата слика *Јан Собиески во близина на Виена* на папата Лав XIII, кој од благодарност му врачил почесен Ломандантски Крст со ѕвезда од редот на Пиј IX.

## Конзерваторски и наставни активности
Матејко се занимавал со конзерваторски активности. Тој влијаел на спасувањето на спомениците на Краков. Учествувал во работата на конзерваторските комисии за време на реновирањето на готскиот олтар на Вит Ствош во црквата Света Марија (1867–1869)[36], реставрацијата на Сукиеннице (1875–1879), замокот Вавел (1886) и црквата Света Марија (1889). Учествувал во научната и истражувачката работа и правел инвентарни цртежи за време на отворањето на гробовите на Казимир Велики (1869), кралицата Јадвига (1887) и кардиналот Олешницки (1887) во катедралата Вавел. Учествувал во работата на комисијата за создавање на актот за конзервација на спомениците. Според дизајнот на Матејко, направена е полихромната внатрешност на црквата Света Богородица во периодот 1889–1891 година.

Образувал многу сликари, а негови најпознати ученици биле Јозеф Мехофер, Станислав Виспиански, Јацек Малчевски и Леон Вичулковски, водечки претставници на полскиот модернизам.

## Негови дела

## Крајот на животот
Јан Матејко починал по компликации со пукнат чир на желудникот на 1 ноември 1893 година на 55-годишна возраст. За време на неговиот погреб, ѕвонела *Камбаната на Зигмунт*, а илјадници жители на Краков го придружувале на неговото последно патување. Неговото тело било погребано во семејната гробница на главната авенија на гробиштата Раковицки во Краков. Гробницата се наоѓа во главната уличка, : блок М. ред 43-45.

## Награди и ордени

* Командантски крст од редот на Франц Џозеф (1867)
* Орден на Легијата на честа (1870)
* Командантски крст од Редот на железната круна
* Командантскиот крст со ѕвезда од редот на Пиј IX (1883)
* Златен медал на папата Лав XIII (1883)
* Значка на честа за уметнички дела и вештини (1887)
* Почесен член на Уметничкото друштво во Виена (1888)

## Наводи

Категорија:Полски сликари
Категорија:Носители на Легијата на честа
Категорија:Членови на Академијата на убавите уметности
Категорија:Родени во 1838 година
Категорија:Починати во 1893 година
Категорија:Академизам