Амфибол

мини|Амфибол (тремолит)
**Амфибол** — група иносиликатни минерали, кои формираат призми или иглести кристали,  составени од двоен синџир  тетраедри, поврзани на врвовите и генерално содржат јони на железо и/или магнезиум во нивните структури. Нивниот симбол според Меѓународното минералошко здружение е Amp. Амфиболите можат да бидат зелени, црни, безбојни, бели, жолти, сини или кафеави. Меѓународното минералошко здружение моментално ги класифицира амфиболите како минерална супергрупа, во која се наоѓаат две групи и неколку подгрупи. 

## Минералогија
мини|Фотомикрографски слики на тенок пресек кој содржи амфиболен кристал; под вкрстено поларизирана светлина лево и рамнинско поларизирана светлина десно.
Амфиболите кристализираат во два кристални системи, моноклински и орторомпски. Во хемискиот состав и општите карактеристики тие се слични на пироксените. Главните разлики од пироксените се што (i) амфиболите содржат есенцијален хидроксил (OH) или халоген (F, Cl) и (ii) основната структура е двоен ланец на тетраедри (за разлика од едноланецната структура на пироксенот). Најочигледно, во рачните примероци, е дека амфиболите формираат коси рамнини на расцепување (на околу 120 степени), додека пироксените имаат агли на расцепување од приближно 90 степени. Амфиболите се исто така специфично помалку густи од соодветните пироксени.  Амфиболите се примарна состојка на амфиболитите. 

### Структура
Исто како и пироксените, и амфиболите се класифицирани како иносиликатни (верижни силикатни) минерали. Сепак, структурата на пироксенот е изградена околу единечни ланци на силициумски тетраедри, додека амфиболите се изградени околу двојни ланци на силициумски тетраедри. Со други зборови, како и кај скоро сите силикатни минерали, секој силициумски јон е опкружен со четири кислородни јони. Кај амфиболите, некои од кислородните јони се споделуваат меѓу силициумските јони за да формираат двојна синџирна структура како што е прикажано подолу. Овие ланци се протегаат по должината на [001] оската на кристалот. Едната страна од секој ланци има *апикални* кислородни јони, споделувани само од еден силициумски јон, а парови двојни ланци се врзани едни со други со метални јони кои ги поврзуваат апикалните кислородни јони. Паровите двојни ланци се споредени со I-зраци. Секој I-зрак е врзан за својот сосед со дополнителни метални јони за да се формира комплетната кристална структура. Големите празнини во структурата може да бидат празни или делумно исполнети со големи метални јони, како што е натриумот, но остануваат точки на слабост кои помагаат да се дефинираат рамнините на расцепување на кристалот.


Податотека:Amphibole_100.jpg|алт=Double-chain inosilicate structure looking up the [100] axis. Silicon ions are hidden by apical oxygen ions.| Двоверижна иносиликатна структура гледајќи нагоре кон оската [100]. Силициумските јони се скриени од апикалните кислородни јони.
Податотека:Amphibole_010.jpg|алт=Side view (along [010]) of double chain inosilicate backbone. Apical oxygens are at the bottom.| Страничен поглед (долж [010]) на двоверижен иносиликатен ‘рбет. Апикалните оксигени се на дното.
Податотека:Amphibole_001.jpg|алт=Amphibole structure looking along the [001] axis. Silicon ions are emphasized. Two "I-beams" are outlined in green.| Амфиболна структура гледана по должината на оската [001]. Силициумските јони се нагласени. Два „I-зраци“ се означени со зелена боја.


### Во карпи
мини|Минерален склоп од магматски карпи
мини|Хорнбленд диорит од планините Хенри, Јута, САД
мини|Амфиболит од Воренсбург, планини Адирондак, држава Њујорк, САД
Амфиболите се минерали од магматско или метаморфно потекло. Амфиболите се почести во средните магматски карпи отколку во мафичните магматски карпи,  бидејќи поголемата содржина на силициум диоксид и растворена вода кај поразвиените магми го фаворизира формирањето на амфиболи наместо пироксени. Највисоката содржина на амфибол, околу 20%, се наоѓа во андезитите. Хорнблендата е широко распространета во магматските и метаморфните карпи и е особено честа кај сиенитите и диоритите. Калциумот понекогаш е составен дел од природно присутните амфиболи. Амфиболите со метаморфно потекло ги вклучуваат оние развиени во варовници со контактна метаморфизам (тремолит) и оние формирани со промена на други феромагнезиски минерали (како што е хорнблендата како производ на промена на пироксен).  Псевдоморфите на амфиболот по пироксен се познати како уралит.

## Историја и етимологија
Името *амфибол* потекнува од старогрчкиот збор  (, ), кој прикажува двосмисленост. Името го користел Рене Жист Аиј за да ги вклучи тремолитот, актинолитот и хорнбленда. Групата ја именувал Аиј како потсетување на протејската сорта, по состав и изглед, претпоставени од нејзините минерали. Овој термин оттогаш се применува за целата група. Се разликуваат бројни подвидови и варијанти, од кои поважните се табелирани подолу во две серии. Формулите на секој од нив ќе се видат како изградени врз основа на општата двоверижна силикатна формула RSi4O11. 

Четири од амфиболските минерали најчесто се нарекуваат азбест. Тие се: антофилит, рибекит, серијата кумингтонит/грунерит и серијата актинолит/тремолит. Серијата кумингтонит/грунерит често се нарекува амозит или „кафеав азбест“, а рибекитот е познат како кроцидолит или „син азбест“. Тие најчесто се нарекуваат амфиболски азбест.  Рударството, производството и продолжената употреба на овие минерали може да предизвикаат сериозни болести. 

## Минерални видови
Амфиболите се класифицирани како што е прикажано во следната табела: 
}
|
|
|
|Хорнбленда
|-
|
|
|
|
|Керсутут
|-
| rowspan="2" |Натриум-калциум
|
|
|
|
|Рихтерит
| rowspan="2" |Na-Ca-клиноамфибол
|-
|
|
|
|
|Катофорит
|-
| rowspan="2" |Сода
|
|
|
|
|Глаукофан-рибекит
| rowspan="2" |Na-клиноамфибол
|-
|
|
|
|
|Екерманит-арфведсонит
|}

### Други видови
**Орторомпски серии**

* Холмквистит,Li2Mg3Al2Si8O22(OH)2

**Моноклински серии**

* Паргазит, NaCa2Mg3Fe2+Si6Al3O22(OH)2
* Винхит, (CaNa)Mg4(Al,Fe3+)Si8O22(OH)2
* Еденит,NaCa2Mg5(Si7Al)O22(OH)2  

### Серија
Дел од минералите на амфиболите формираат низи од цврсти раствори, барем на покачена температура. Железото обично слободно го заменува магнезиумот во амфиболите за да формира постојани низи од цврсти раствори помеѓу крајните елементи богати со магнезиум и оние богати со железо. Овде спаѓаат крајните елементи од камингтон (магнезиум) до гранерит (железо), каде што линијата на поделба е поставена на 30% магнезиум. 

Покрај тоа, ортоамфиболите, антофилитот и гедритот, кои се разликуваат според нивната содржина на алуминиум, формираат постојан цврст раствор на покачена температура. Како што амфиболот се лади, двата крајни елементи се експлодираат и формираат многу тенки слоеви. 

Хорнблендата е многу варијабилна по состав и вклучува најмалку пет серии на цврсти раствори: магнезиум-хорнбленда-ферохорнбленда (), чермакит-феротшермакит (), еденит-фероденит (), паргазит-феропаргазит () и магнезиум-хастингстит-хастингсит (). Покрај тоа, титаниумот, манганот или хромот можат да ги заменат некои од катјоните, а кислородот, флуорот или хлорот дел од хидроксидот. Различните хемиски типови е речиси невозможно да се разликуваат дури и со оптички или рендгенски методи, а потребна е детална хемиска анализа со употреба на електронска микросонда. 

Глаукофанот и рибекитот може да формират уште една серија на цврсти раствори, која се протега и кон хорнбленда и арфведсонит. 

Не постои постојана серија помеѓу калцичните клиноамфиболи, како што е хорнблендата, и амфиболите со ниска содржина на калциум, како што се ортоамфиболите или кумингтонит-грунерит. Составите со средна содржина на калциум речиси и да не постојат во природата.  Но, постои серија на цврсти раствори хорнблендата и тремолит-актинолитот на покачена температура. Постои јаз во растворливоста на пониски температури и, како резултат на тоа, хорнблендата често содржи екссолуциски ламели од гранерит. 

### Описи
Поради големите варијанти во хемискиот состав, различните членови значително се разликуваат по својства и општ изглед.

Антофилитот се јавува како кафеави, влакнести или ламеларни маси со хорнбленда во лискун - шкрилец во Конгсберг во Норвешка и некои други места. Сроден вид на алуминоза е познат како гедрит, а темнозелена руска сорта што содржи малку железо како куферит. 

Хорнблендата претставува важна состојка на многу магматски карпи. Исто така е важна состојка на амфиболитите формирани со метаморфизам на базалт. 

Актинолитот е важен и чест член на моноклинаката серија, формирајќи зрачни групи од ацикуларни кристали со светло зелена или сиво-зелена боја. Често се јавува како составен дел од зелените шкрилци. Името (од грчки *ἀκτίς, ἀκτῖνος/aktís, aktînos*, „зрак“ и *λίθος/líthos*, „камен“) е превод на стариот германски збор *Strahlstein* (зрачен камен).  

Глаукофанот, кроцидолитот, рибекитот и арфведсонитот формираат посебна група алкални амфиболи. Првите два се сини влакнести минерали, при што глаукофанот се појавува во сините шкрилци, а кроцидолитот (син азбест) во формациите на железен камен, и двата се резултат на динамичко-метаморфни процеси. Последните два се темнозелени минерали, кои се јавуваат како оригинални состојки на магматски карпи богати со натриум, како што се нефелин - сиенит и фонолит.  

Паргазитот претставува ретка сорта на хорнбленда богата со магнезиум  со есенцијален натриум, обично се наоѓа во ултрамафични карпи. На пример, се јавува во невообичаени мантилни ксенолити, носени од кимберлит. Тој е тврд, густ, црн и обично автоморфен, со црвено-кафеав плеохроизам во петрографскиот тенок пресек . 

## Наводи

Категорија:Иносиликати