Хаплогрупа H (Y-ДНК)

**Хаплогрупата H (Y-DNA)**, позната и како **H-L901/M2939** — хаплогрупа со Y-хромозом.

Примарната гранка H1 (H-M69) и нејзините поткладови е една од најдоминантните хаплогрупи меѓу населението во Јужна Азија, особено нејзиниот потомок H1a1 (M52). Примарната гранка на H-M52, H1a1a (H-M82), најчесто се наоѓа кај Ромите, кои потекнуваат од Јужна Азија и мигрирале на Блискиот Исток и Европа, околу почетокот на 2-риот милениум н.е., и народот Кмери кој бил под влијание на индиското население. Многу поретката примарна гранка H3 (Z5857) е исто така концентрирана во Јужна Азија.

Сепак, примарната гранка **H2** (P96) се смета дека била пронајдена во ретки нивоа првенствено во Европа и Западна Азија уште од праисторијата. Пронајдена е во остатоци од **предгрнчарскиот неолит Б** ( **ПГГНБ**), кој е дел од предгрнчарскиот неолит, неолитска култура со центар во Горна Месопотамија и Левант, која датира пред околу  години, а исто така и подоцнежната Линискокерамичка култура и неолитска Иберија. H2 најверојатно влегла во Европа за време на неолитот со ширењето на земјоделството. Нејзината денешна распространетост е составена од различни поединечни случаи распространети низ Европа и Западна Азија.

## Структура
H-L901/M2939 е директен потомок на хаплогрупата GHIJK. Таа има три свои директни потомци на H-L901/M2939 - нивните дефинирачки SNP се како што следува:

* **H1** (L902/M3061)
** **H1a** *претходно хаплогрупа H1* (M69/Page45, M370)
** **H1b** B108, Z34961, Z34962, Z34963, Z34964
* **H2** *претходно хаплогрупа F3*,  (P96, L279, L281, L284, L285, L286, M282)
** **H2a** FGC29299/Z19067
** **H2b** Z41290
** **H2c** Y21618, Z19080
* **H3** (Z5857)
** **H3a** (Z5866)
** **H3b** (Z13871)

## Древна распространетост
Се верува дека H-L901/M2939 се одвоила од HIJK 48.500 години пред сегашноста. Се смета дека ја претставува главната хаплогрупа на Y-хромозомот на палеолитските жители на Јужна Азија. Можно место за воведување може да биде Јужна Азија, бидејќи таму е многу концентрирана.

### H1a
**Шахре Сухте и Гонур**

Шахре Сухте, Иран и Гонур, Туркменистан. H1a1d2 - бронзено време, 3200-1900 п.н.е.

**Наоѓалишта Гогдара и Барикот**

Бидејки има ограничено тестирање на древната ДНК во Јужна Азија, според тоа, постои и ограничена количина на древни примероци за H1a, и покрај тоа што таа денес е многубројна и добро распространета хаплогрупа. Првиот сет на древна ДНК од Јужна Азија бил објавен во март 2018 година  Биле собрани 65 примероци од долината Сват во северен Пакистан, од кои 2 и припаѓале на H1a.

### H2
Најраниот примерок на H2 бил пронајден во предгрнчарската неолитска Б култура на Левант пред 10.000 години. Од древните примероци, јасно е дека H2, исто така, има силна поврзаност со проширувањето на земјоделството од Анадолија во Европа, и најчесто се среќава со хаплогрупата G2a. H2 била пронајдена во неолитска Анадолија, како и во повеќе подоцнежни неолитски култури во Европа, како што е Винчанската култура во Србија, и мегалитската култура на Западна Европа.

Проучувањето од 2021 година покажало нови докази за двонасочна неолитска експанзија во Западна Европа  и покажало дека иако H2 е помалку од 0,2% во современото западноевропско население, таа е повеќе вообичаена за време на неолитот, помеѓу 1,5 и 9%. Тие идентификувале два главни клада **H2m** и **H2d** . Во однос на тековната ISOGG номенклатура, H2m се смета дека е дефинирана со мешавина од H2, H2a, H2a1 и H2c1a SNP додека H2d се смета дека е дефинирана со два H2b1 SNP и четири дополнителни SNP кои претходно не биле откриени. Тие процениле дека TMRCA (најнов заеднички предок) за H2d и H2m е ~ 15,4 киа со H2m и H2d проценети TMRCA од ~ 11,8 и ~ 11,9 киа соодветно. H2 разновидноста веројатно постоела кај ловците-собирачи од Блискиот Исток и раните земјоделци, а последователно се проширила преку неолитската експанзија во Централна и Западна Европа. H2d била пронајдена по должината на внатрешната/дунавската рута во централна Европа, но повеќето H2m поединци биле пронајдени по должината на медитеранската рута во Западна Европа, Пиринејскиот Полуостров и на крајот, Ирска.

Ималоп, исто така, две појави на H2a пронајдени во неолитските погребувања на Линкардстаун во југоисточна Ирска. Повеќе неолитски примероци H2 биле пронајдени во Германија и Франција.

## Современа распространетост

### H1a

#### Јужна Азија
H-M69 е вообичаена помеѓу населенијата на Бангладеш, Индија, Шри Ланка, Непал и Пакистан, со помала честота во Авганистан. Највисоката честота на Халпогрупата H била пронајдена во племенските групи како што се 87% кај Корагите, 70% кај Коите и 62% кај Гондите. Високите честоти на H-M69 се во Индија, и во дравидската и во индо-ариевската каста (32,9%) , во Дака, Бангладеш (35,71%), и H-M52 меѓу Калашите (20,5%) во Пакистан.

Хаплогрупата H обично се среќава меѓу индоариевските, дравидските и племенските (индиски, како и пакистанските Калаши) населенија во индискиот потконтинент. Во Европа најмногу се среќава кај Ромите, кои припаѓаат претежно (помеѓу 7% и 50%) на поткладот H1a (M82).

Хаплогрупата H-M69 била пронајдена во:

* Бангладеш - 35,71% (15/42) во примероци од Дака,, и 17.72% (115/649) помеѓу бенгалски примероци од различни области на земјата.
* Индија - поделена на две зони:
** Јужна Индија – 27,2% (110/405) од примерок од неодреден етнички состав. Хаплогрупата H пронајдена меѓу дравидските племенски групи со најголема честота. Корагите носат 87%, а племето Која имаат 70% хаплогрупа Х. Гондите носат околу 62% од халпогрупата Х. Друга студија ја открила хаплогрупата H-M69 во 26,4% (192/728) од етнички разновидна група примероци од различни региони на Индија.
** Западна Индија - Во Махараштра - 33,3% од примерокот од (68/204) и во Гуџарат, 20,69% (12/58) меѓу Гуџарати во САД 13.8% (4/29) меѓу неодредените гуџарати во Индија, 26% (13/50) кај Давуди Бохра, 27.27 (6/22) помеѓу Бхилите, 1,56% кај браманите од Гуџарати
** Северна Индија - Според една студија (Триведи, 2007) е пронајдено 24,5% (44/180) и кај каста и кај племенското население на Северна Индија. Најчесто пронајдени: 44,4% (8/18) кај Утар Прадеш, Чамарите, 20,7% (6/29) кај Раџпутите, 18,3% (9/49) кај Хиндусите во Њу Делхи, 16,13% (5/31) меѓу Браманите, 11,11% (6/54) кај Колите, 10,53% (2/19) кај хималаиските Брамани, 10,2% (5/49) кај кашмирските Гуџари, 9,8% (5/51) кај кашмирските Пандити, 10,2% (5/49) во кашмирски Гуџари, 9,8% (5/51) кај кашмирските Пандити, Источна Индија 14,81% (4/27) меѓу Бихарските Пасвани, 9,7% (3/31) меѓу Бенгалците од Западен Бенгал (СБ), 5,56% (1/18) меѓу Браманите од Западен Бенгал.
**
* Шри Ланка – во 25,3% (23/91) од примерок од неодреден етнички состав  и во 10.3% (4/39) од примероци кај Синхалезите.
** Непал – една студија ја открила хаплогрупата H-M69 кај приближно 12% од примерокот на мажи од општото население на Катманду (вклучувајќи 4/77 H-M82, 4/77 H-M52( xM82), и 1/77 H-M69(xM52, APT)) и 6% од примерокот од Неварите (4/66 H-M82). Во друга студија, Y-DNA што припаѓа на Хаплогрупата H-M69 е пронајдена во 25,7% (5/37 = 13,5% H-M69 од село во Округот Моранг, 9/57 = 15,8% H-M69 од село во Округот Читван , и 30/77 = 39,0% H-M69 од друго село во округот Читван) од Тарус во Непал.
** Авганистан – кај 6,1% Паштуните, во 7,1%Таџикистанците.
**

#### Роми
Хаплогрупата H-M82 е главен кластер на лозата кај Ромите, особено балканските Роми, меѓу кои сочинува приближно дури 60% од мажите. Бришење од 2 bp во локусот M82 што ја дефинира оваа хаплогрупа било пријавено и кај една третина од мажите од традиционалното ромско население што живее во Бугарија, Шпанија и Литванија. Високата распространетост на азиската специфична Y хромозомска хаплогрупа H-M82 го поддржува нивното индиско потекло и хипотезата за мал број основачи кои се разликуваат од една етничка група во Индија (Грешам и неговите соработници,  2001).

Важните проучувања покажуваат ограничена интрогресија на типичната ромска Y-хромозомска хаплогрупа H1 во неколку европски групи, вклучително и приближно 0,61% кај Албанците Геги и 2,48% кај Албанците Тоски.

#### Европа, Кавказ, Средна Азија и Блискиот Исток
Хаплогрупата H1a се наоѓа на многу пониски нивоа надвор од индискиот потконтинент и ромското население, но сè уште е присутна кај другите населенија:

* Европа - 0,9% (1/113) H-M82 во примерок од Срби, 2% (1/57) H-M82 во примерок од македонски Грци, 1% (1/92 H-M82) до 2% (1/50 H-M69)  од Украинци, H1a2a во 1,3% (1/77) од примерокот на Грци.
* Кавказ - 2,6% (1/38) H-M82 во примерок од Балкарци,
* Средна Азија - 12,5% (2/16) H-M52 во примерок од Таџици од Душанбе, 5,19% (7/135) H-M69 во примерок од Салар од Ѓингхај, 5,13% (2/ 39) H (вклучувајќи 1/39 H(xH1, H2) и 1/39 H1) во примерок од Ујгури од округот Јутијан (Керија), Шјинџјианг, 4,65% (6/129) H- M69 во примерок од Монголите од Кингхај, 4,44% (2/45) H-M52 во примерок од Узбеци од Самарканд, 3,56% (17/478) H-M69 и 0,84% (4/478 ) F-M89(xG-M201, H-M69, I-M258, J-M304, L-M20, N-M231, O-M175, P-M45, T-M272) во примерок од Ујгури од областа Хотан, Шјинџјианг, 2,86% (2/70) H-M52 во примерок од Узбеци од Хорезам, 2,44% (1/41) H-M52 во примерок од Ујгури од Казахстан, 1,79% (1/56) H-M52 во примерок од Узбеци од Бухара, 1,71% (3/175) H-M69 во примерок од Хуи од областа Чанги, Шјинџјианг, 1,59% (1/63 ) H-M52 во примерок од Узбеци од долината Фергана, 1,56% (1/64) H1 во примерок од Ујгури од селото Карчуга, Шјинџјианг, 1,32% (1/ 76) H2 во примерок од Ујгури од градот Хорикол, округот Ават, Шјинџјианг, 0,99% (1/101) H-M69 во примерок од Казаци од областа Хами, Шјинџјианг.
* Западна Азија - 6% (1/17) H-M52 во примерок од Турци, 5% (1/20) H-M69 во примерок од Сиријци, 4% (2/53 ) H-M52 во примерок од Иранци од Самарканд, 2,6% (3/117) H-M82 во примерок од јужен Иран, 4,3% (7/164) од мажи од Обединетите Арапски Емирати, 2% од мажите од Оман, 1,9% (3/157) од мажите од Саудиска Арабија, 1,4% (1/72 H-M82) од мажите од Катар, и 0,6% (3/523) H-M370 во друг примерок Турци.

#### Источна и Југоисточна Азија
На најисточниот степен на неговата распространетост, хаплогрупата H-M69 била пронајдена кај Тајланѓаните од Тајланд (1/17 = 5,9% H-M69 Северен Тајланд; 2/290 = 0,7% H-M52 северен Тајланд; 2/75 = 2,7% H-M69 (xM52) и 1/75 = 1,3% H-M52 (xM82) општо население на Тајланд  ), Балијци (19/551 = 3,45% H-M69), Тибетќани (3/156 = 1,9% H-M69 (xM52, APT)), Филипинци од јужен Лусон (1/55 = 1,8% H-M69 (xM52)  ), Бамари од Мјанмар (1/59 = 1,7% H-M82, при што релевантниот поединец бил земен примерок во регионот Баго), Чами од Бин Туан, Виетнам (1/59 = 1,7% H-M69), и Монголци (1/149 = 0,7% H-M69).  Поткладот H-M39/M138 е забележан во близина на Камбоџа, вклучувајќи еден примерок во примерок од шест Камбоџанци и еден примерок од 18 лица од Камбоџа и Лаос. Студијата за геном за Кмерите резултирала со просечно количество од 16,5% од кмерите кои припаѓаат на Y-ДНК H.

### H1b
H1b е дефиниран од SNP - B108, Z34961, Z34962, Z34963 и Z34964. Откриен само во 2015 година, H1b беше откриен во еден примерок од поединец во Мјанмар. Поради тоа што е класифициран само неодамна, во моментов нема студии за снимање на H1b кај современите населенија.

### H2
H2 (H-P96), којa е дефиниранa од седум SNP - P96, M282, L279, L281, L284, L285 и L286 - е единствената примарна гранка пронајдена главно надвор од Јужна Азија. Порано била именувана како F3, H2 била рекласифицирана како припадник на хаплогрупата H поради споделување на маркерот M3035 со H1. Иако е пронајдена во бројни древни примероци, H2 ретко е пронајдена кај современите населенија низ Западна Евроазија.

### H3
H3 (Z5857) како H1, исто така е главно центрирана во Јужна Азија, иако на многу пониски честоти.

Како и другите гранки на H, поради тоа што е ново класифицирана, не е експлицитно пронајдена во современите иследувања на населението. Примероците кои припаѓаат на H3 најверојатно биле означени под F*. Во тестирањето на потрошувачите, таа е пронајдена главно меѓу јужните Индијанци и Шри Ланка, како и други области на Азија, како што е Арабија.

Следната табела дава резиме на повеќето проучувања кои конкретно ги тестирале поткладовите H1a1a (H-M82) и H2 (H-P96), порано F3, покажувајќи ја нејзината распространтост во различни делови на светот.

## Наводи

## Надворешни врски

* The India Genealogical Project

H