Малави

**Малави**, официјално **Република Малави** (МФА: malaβi, поранешен **[[Њасаленд]]**) — демократска, густо населена република во Јужна Африка. Се протега на 500 километри во правец север-југ и се граничи со Замбија на северозапад, Танзанија на север, и со Мозамбик на исток, југ и запад. Потеклото на името Малави сѐ уште е нејасно; се верува дека потекнува или од јужните племиња, или се однесува на „сјаењето на сонцето над езерото“ (како на знамето).

Земјата нема излез на море, но излегува на езерото Малави, или Њаса, трето по површина езеро во Африка, кое опфаќа околу петтина од површината на земјата и кое има 8 притоки и стотици водни текови. Ова езеро е дел од Долината на Големиот Гребен и се протега речиси на целата источна граница на државата.

Малави има површина од 118.484 км2 и проценето население од 19 431 566 (од јануари 2021 година). Главен град е Лилонгве, а други поголеми градови се Блантаир, Зомба итн. Најбројно население е Малави, но има и други племиња, како Макуа, Ломбе и др. Се зборуваат неколку јазици, а најраспространет е чеванскиот јазик. Религијата е претставена со анимизам, тотемизам, христијанство и ислам. Службен јазик е англискиот.

До 1964 година Малави бил британска колонија под името *Њасаленд*. Во првите триесет години со земјата владеел прозападниот и авторитарен Хејстингс Банда, а во 1994 се одржани првите повеќепартиски избори за претседател и парламент, на кој Банда бил симнат од власт.

Малави е една од најмалку развиените земји во светот. Економијата во голема мера се заснова на земјоделството. Главен извозен производ е тутунот. БДП за 2004 е проценет на 600 американски долари по жител, мерено по индексот на куповна моќ.

Малави има ниско очекувано траење на живот и висока смртност на новороденчиња. Многу е распространет вирусот ХИВ/СИДА кој од една страна ја намалува бројноста на работната сила, а од друга страна предизвикува зголемување на државните расходи.

## Потекло на името
Првото име на *Малави* било Њасаленд, кованица од зборот *„њаса“* што на ломве јазикот значи „езеро“ и англискиот збор ленд („земја“). Кованицата прв ја употребил Дејвид Ливингстон, шкотски истражувач и мисионер. Сегашното име *Малави* било избрано од првиот претседател на Малави, Камузу Банда, откако земјата стекнала независност од Велика Британија во 1964 година.

## Историја

### Предколонијална историја
На територијата на денешен Малави, имало многу мала популација од ловци-собирачи, а околу10 век од север започнале да се населуваат Банту-народи. Веќе во 1500 година племињата го имале основано Кралството Марави кое ги опфаќало териториите на денешните земји: Замбија, Танзанија и Зимбабве. Во 17 век со државата владеел еден домороден владетел, а домородните племиња почнале да се среќаваат, да тргуваат и да склучуваат сојузи со португалските трговци и војници. Меѓутоа, до 1700 година државата се распаднала на области контролирани од многу поединечни етнички групи. Освен Португалците, во овој регион биле присутни и Арапите, а во 1835 година, јужните делови од денешната земја биле заземени од страна на народот Зулу.

### Колонијална окупација
Англискиот истражувач Дејвид Ливингстон бил оној кој ги направил најголемите чекори за колонизацијата на земјата, по кое шкотската црква испратила свои мисии околу езерото. Група од шкотски трговци по потекло од Глазгов, во 1878 година основала “*Компанија на африканското езеро*“, за да се осигури снабдувањето на мисионерите.

Во 1891 година Велика Британија го основала Протекторатот на Британска Централна Африка, кој во 1907 година се преименувал во Њасаленд. Следувало период во кој народот во Малави на повеќепати не успеал да ги истера Британците од својата територија, проследено со конфликти. Африканската елита, која се школувала главно во Европа и Америка, во 1944 година основала *Њасалендски африкански конгрес*. Британија во 1953 година го споила Њасаленд со Северна и Јужна Родезија, создавајќи ја Јужноафриканската федерација. Во 1958 година водач на Њасаленд Африкански Конгрес станал Хастингс Камузу Банда. Во 1959 година тој бил затворен поради своите политички активности, но веќе следната година бил пуштен од затвор, учествувајќи на конференцијата во Лондон. На 15 април 1961 година партијата ги освоила изборите во законодавниот совет, добивајќи на тој начин контрола врз извршниот совет на Њасаленд.

### Независна држава
На втората уставна конференција во Лондон, која се одржала во 1962 година, британската влада на Њасаленд дала право на самоуправување. Хастингс Камузу Банда станал премиер на 1 февруари 1963 година, додека пак Британците сѐ уште ги контролирале финансиите, безбедноста и правниот систем во земјата. Федерацијата помеѓу Родезија и Њасаленд престанала да постои на 31 декември 1963 година, па така на 6 јули 1964 година била прогласена независноста на земјата, под името Малави.

По две години Малави усвоил нов устав со кој бил воведен еднопартиски систем. Хастингс Камузу Банда станал првиот претседател во 1970 година. Во следната 1971 година тој бил прогласен за доживотен претседател на земјата. Но под притисок на меѓународната заедница, на 14 јуни 1993 година во земјата се одржал референдум според кој бил воведен повеќепартиски систем. На првите слободни избори на 17 мај 1994 година победил Бекили Мулузи, водач на Обединетиот Демократски фронт, кој формирал влада заедно со Сојузот на Демократи. Коалицијата била распуштена во 1996 година, но нејзините членови останале во владата. На изборите во 2004 година победил кандидатот на ОДФ.

Во 2010 година било сменето знамето на Малави; сменет бил распоредот на трите бои од знамето врз кои било ставено бело сонце. Во 2012 година било вратено старото знаме.

Во април 2012 година, претседателот Мутарика починал од срцев удар. Претседателската функција ја презел потпретседателот Џојс Банда (не е во крвно сродство со поранешниот претседател Банда). На општите избори во Малави во 2014 година, Џојс Банда ги загубил изборите, а претседател станал Питер Мутарика, брат на поранешниот претседател Мутарика. На општите избори во Малави во 2019 година, претседателот Питер Мутарика бил реизбран. Во февруари 2020 година, Уставниот суд на Малави го поништил резултатот од изборите поради неправилности во гласањето и изборна измама. Во мај 2020 година Врховниот суд на Малави ја потврдил одлуката и закажал нови избори за 2 јули. За прв пат изборите во земјата биле правно оспорени. Опозицискиот лидер Лазарус Чаквера победил на претседателските избори во Малави во 2020 година.

## Географија и клима

## Политички систем

## Административна поделба

Малави се дели на 28 окрузи во склоп на 3 региони. Тие се следниве:

***[[Централен регион (Малави)|Централен]]**
**1Деѕа
**2Дова
**3Касунгу
**4Лилонгве
**5Мчинџи
**6Нхотакота
**7Нтчеу
**8Нтчиси
**9Салима

* **[[Северен регион (Малави)|Северен]]**
**10Читипа
**11Каронга
**12Ликома
**13Мзимба
**14Нхата Беј
**15 Румфи

* **[[Јужен регион (Малави)|Јужен]]**
**16Балака
**17Блантајр
**18Чиквава
**19Чираѕулу
**20Мачинга
**21Мангочи
**22Мулање
**23Мванза
**24Нсање
**25Тајоло
**26Фаломбе
**27Зомба
**28Нено

## Стопанство

## Население, јазик и религија

*Христијани - 12,322,300
*Муслимани - 1,937,000
*Без религија - 372,500
*Народна религија - 253,300

## Култура

## Музика

## Спорт

## Поврзано
* Историја на Малави
* Претседатели на Малави

## Надворешни врски

## Наводи


Категорија:Земји од англиското говорно подрачје
Категорија:Најмалку развиени земји
Категорија:Држави во Африка
Категорија:Држави и територии настанати во 1964 година