Ватикан

**Ватикан**, официјално **Држава Ватикан** (;  ),   — независна земја без излез на море, град-држава, микродржава и енклава во Рим, Италија. Таа станала независна од Италија во 1929 година со Латеранскиот договор, и е посебна територија под „*целосна сопственост, ексклузивна доминација и суверена власт и јурисдикција*“ на Светата Столица, со суверен ентитет според меѓународното право, кој одржува во градот временската моќ и управување на државата, дипломатската и духовната независност.   Со површина од 49 хектари и според податоци од 2023 година, има население од 764 луѓе. Според тоа, таа е најмалата држава во светот и по површина и по население. Како што управува Светата столица, државата Ватикан е црковна или свештеничка - монархиска држава со која управува Папата, кој е бискуп на Рим и поглавар на Католичката црква. Највисоките државни функционери се сите католички свештеници од различно потекло. По Авињонското Папство (1309 – 1377) папите главно престојувале во Апостолскиот дворец во рамките на денешен Ватикан, иако понекогаш наместо тоа престојувале во Квириналскиот дворец во Рим или на друго место. Ватикан е исто така метоним за Светата столица.

Светата столица датира од раното христијанство и е главното епископско седиште на Католичката црква, која има приближно 1.329 милијарди крстени католици во светот според податоци од 2018 година во  во Латинската црква и 23 источни католички цркви. Независната држава Ватикан, од друга страна, настанала на 11 февруари 1929 година со Латеранскиот договор помеѓу Светиот Престол и Италија, кој зборуваза него како нова креација, не како остаток од многу поголемите Папски држави (756–1870), кои претходно опфаќале голем дел од Централна Италија.

Ватикан содржи религиозни и културни места како што се базиликата Свети Петар, Сикстинската капела, Ватиканската апостолска библиотека и Ватиканските музеи. Во нив се прикажани некои од најпознатите слики и скулптури во светот. Уникатната економија на Ватикан е финансиски поддржана од донации од верниците, со продажба на поштенски марки и сувенири, такси за прием во музеи и продажба на публикации. Ватикан нема даноци и предметите се без царина.

## Име
Името **' за прв пат се користело во Латеранскиот договор, потпишан на 11 февруари 1929 година, со кој е воспоставен современ град-држава именуван по Ватиканскиот рид, географската локација на државата во рамките на градот [[Рим]]. „Ватикан“ е изведен од името на [[Етрурци|етрурска]] населба, Ватика или Ватикум, сместена во општата област што Римјаните ја нарекувале ''Агер Ватикан'', „''ватиканска територија''“.

[[Италијански јазик|Италијанското]] име на градот е Сита дел Ватикано () или, поформално, Стато дела Сита дел Ватикано (), што значи „држава на градот Ватикан“. Неговото [[Латински јазик|латинско]] име е **'; ова се користи во официјалните документи од страна на Светата Столица, Црквата и Папата.

## Историја

### Рана историја
[лево|мини| Ватиканскиот обелиск на [Плоштад „Свети Петар“|плоштадот Свети Петар бил донесен во Рим од Египет од Калигула]]
Името „Ватикан“ веќе било во употреба во времето на Римската Република за *Агер Ватиканус*, мочурлива област на западниот брег на Тибар спроти градот Рим, сместена помеѓу Јаникулум, Ватиканскиот рид и Монте Марио, до ридот Авентин и до сливот на потокот Кремера. Топонимот Агер Ватиканус (*Ager Vaticanus)* е посведочен до 1 век од нашата ера: потоа се појавил друг топоним, *Ватиканус (Vaticanus)*, означувајќи област многу поограничена: Ватиканскиот рид, денешниот плоштад Свети Петар, а можеби и денешната Виа дела Кончилијационе. Поради неговата близина до главниот непријател на Рим, етрурскиот град Веј (друго име за *Агер Ватиканус* било *Рипа Веиентана* или *Рипа Етруска*), и поради тоа што бил подложен на поплавите на Тибар, Римјаните го сметале овој првично ненаселен дел од Рим за лош и застрашувачки.

Посебно слабиот квалитет на ватиканското вино, дури и по мелиорацијата на областа, го коментирал поетот Марцијал (40 – меѓу 102 и 104 г. н.е.). Тацит напишал дека во 69 н.е., Годината на четворицата цареви, кога северната војска која го донела Вителиј на власт пристигнала во Рим, „*голем дел се сместиле во нездравите области на Ватикан, што резултирало со многу смртни случаи помеѓу обичните војници; а Тибар што бил блиску, неспособноста на [[Гали]]те и Германците да ја поднесат топлината и последователната алчност со која пиеле од потокот ги ослабнале нивните тела, кои веќе биле лесен плен на болеста*“.
[мини| Рана интерпретација на релативните локации на циркусот и средновековните и [Базилика Свети Петар|сегашните базилики на Свети Петар]]
мини| Едно можно современо толкување
За време на Римското Царство, таму биле изградени многу вили, откако Агрипина Постарата (14 п.н.е.–18 октомври н.е. 33) ја исцедила областа и ги поставила нејзините градини во почетокот на 1 век од нашата ера. Во 40 н.е., нејзиниот син, царот Калигула (31 август н.е. 12-24 јануари н.е. 41; р. 37-41) изградил во нејзините градини циркус за кочии (40 н.е.) кој подоцна бил завршен од Нерон, , обично се нарекува, едноставно, Циркус на Нерон.

Ватиканскиот обелиск на плоштадот Свети Петар е последниот видлив остаток од циркусот на Нерон. Ја донел царот Калигула од Хелиополис во Египет. Обелискот првично стоел во центарот на римскиот циркус. Циркусот станал место на мачеништво за многу христијани по големиот римски пожар во 64 н.е. Традицијата вели дека токму во овој циркус Свети Петар бил распнат наопаку. Во 1586 година, папата Сикст V  го преместил обелискот на својата денешна позиција користејќи метод смислен од италијанскиот архитект Доменико Фонтана.

Спроти циркусот постоеле гробишта разделени со Виа Корнелија. Погребни споменици и мавзолеи, и мали гробници, како и олтари на паганските богови од сите видови политеистички религии, биле изградени кои постоеле до пред изградбата на Константиовата базилика Свети Петар во првата половина на IV век. Светилиштето посветено на фригиската божица Кибела и нејзиниот сопружник Атис останало активно долго откако во близина била изградена античката базилика Свети Петар. Остатоците од оваа древна некропола биле изнесени на виделина спорадично за време на реновирањето од страна на различни папи во текот на вековите, зголемувајќи се во зачестеноста за време на ренесансата додека не била систематски ископана по наредба на папата Пиј XII од 1939 до 1941 година. Константиовата базилика била изградена во 326 година над, според верувањата, гробот на Свети Петар, закопан на тие гробишта.

Оттогаш, областа станала понаселена во врска со активноста во базиликата. Во близина била изградена палата уште во 5 век за време на понтификатот на папата Симах (владеел 498–514).

### Папски држави

лево|мини| Италијанскиот полуостров во 1796 г. Папските држави во централна Италија се обоени во виолетова боја.
Папите постепено започнале да имаат секуларна улога како гувернери на регионите во близина на Рим. Тие владееле со папските држави, кои покривале голем дел од Италијанскиот Полуостров, повеќе од илјада години до средината на 19 век, кога целата територија што му припаѓала на папството била заземена од новосоздаденото Кралство Италија.

Поголемиот дел од овој период, папите не живееле во Ватикан. Латеранската палата, на спротивната страна на Рим, била нивна вообичаена резиденција околу илјада години. Од 1309 до 1377 година, тие живееле во Авињон во Франција. По враќањето во Рим, тие избрале да живеат во Ватикан. Тие се преселиле во Квириналскиот дворец во 1583 година, откако бил изграден во времето на папата Павле V (1605–1621), но по заземањето на Рим во 1870 година се повлекле во Ватикан, а она што било нивна резиденција станало резиденција на кралот на Италија.

### Под италијанска власт (1871–1929)
Во 1870 година, имотите на папата биле оставени во неизвесна ситуација кога самиот Рим бил припоен од италијанските сили, со што се довршило италијанското обединување, по номиналниот отпор на папските сили. Помеѓу 1861 и 1929 година, статусот на папата се нарекувало „*Римско прашање*“.

Италија не се обидела да се меша со Светата столица во Ватиканските ѕидини. Меѓутоа, на многу места го конфискувала црковниот имот. Во 1871 година, Квириналскиот дворец бил конфискуван од кралот на Италија и станала кралска палата. Потоа, папите непречено престојувале во ѕидините на Ватикан, а одредени папски прерогативи биле признати со Законот за гаранции, вклучувајќи го и правото да испраќаат и примаат амбасадори. Но, папите не го признале правото на италијанскиот крал да владее во Рим и тие одбиле да го напуштат комплексот на Ватикан додека не се реши спорот во 1929 година; Папата Пиј IX (1846–1878), последниот владетел на папските држави, бил нарекуван „ затвореникот во Ватикан“. Принудени да се откажат од секуларната власт, папите се фокусирале на духовните прашања.

Оваа ситуација била решена на 11 февруари 1929 година, кога Латеранскиот договор меѓу Светата столица и Кралството Италија бил потпишан од премиерот и шеф на владата Бенито Мусолини во име на кралот Виктор Емануел III и од кардиналот државен секретар Пјетро Гаспари за папата Пиј XI. Договорот, кој стапил во сила на 7 јуни 1929 година, ја основал независната држава Ватикан и го потврдил специјалниот статус на католичкото христијанство во Италија.

### Втора светска војна
[мини| Бендовите на 38-та бригада на британската армија свират пред [Базилика Свети Петар|базиликата Свети Петар, јуни 1944 година]]
Светата столица, која управувала со Ватикан, водела политика на неутралност за време на Втората светска војна, под водство на папата Пиј XII. Иако германските трупи го окупирале градот Рим по примирјето во Касибиле во септември 1943 година, и Сојузниците од 1944 година, тие го почитувале градот Ватикан како неутрална територија. Еден од главните дипломатски приоритети на римскиот бискуп бил да го спречи бомбардирањето на градот; Папата бил толку чувствителен што протестирал дури и поради британските воздушни фрлања на памфлети над Рим, тврдејќи дека неколкуте слетувања во градот-држава ја нарушуваат неутралноста на Ватикан. Британската политика, како што била изразена во записникот од состанокот на кабинетот, била: „*во никој случај не треба да го малтретираме Ватикан, туку дека нашата акција во однос на остатокот од Рим ќе зависи од тоа колку италијанската влада ги почитува правилата на војна*“.

Откако САД влегла во војната, САД се спротивставиле на таквото бомбардирање, плашејќи се да не ги навредат католичките членови на нивните воени сили, но рекле дека „*не можат да ги спречат Британците да го бомбардираат Рим ако Британците така решат*“. Американската војска дури ги изземала католичките пилоти и членовите на екипажот од воздушни напади врз Рим и други црковни имоти, освен ако доброволно не се договори. Имено, со исклучок на Рим, а веројатно и можноста на Ватикан, ниту еден католички американски пилот или екипаж од воздух не одбил мисија во Италија под германска контрола. Британците бескомпромисно изјавиле „*ќе го бомбардираат Рим секогаш кога ќе побараат потребите на војната*“. Во декември 1942 година, пратеникот на Обединетото Кралство и предложил на Светата столица Рим да биде прогласен за „отворен град“, предлог што Светата столица го сфатила посериозно отколку што веројатно сметало Обединетото Кралство, кое не сакало Рим да биде отворен град, но Мусолини го отфрлил предлогот кога Светата столица му го дала. Во врска со сојузничката инвазија на Сицилија, 500 американски авиони го бомбардирале Рим на 19 јули 1943 година, особено насочени кон железничкиот центар. Загинале околу 1.500 луѓе. Пиј XII, кој претходниот месец бил опишан како „загрижениот болен“ поради можниот бомбашки напад, ги согледал последиците. Друг напад се случил на 13 август 1943 година, откако Мусолини бил соборен од власт. Следниот ден, новата влада го прогласила Рим за отворен град, откако се консултирала со Светата столица за формулацијата на декларацијата, но Обединетото Кралство одлучило дека никогаш нема да го признае Рим како отворен град.

### Повоена историја
десно|мини| Поглед на плоштадот Свети Петар од врвот на куполата на Микеланџело
Пие XII се воздржуваше од именување на кардинали за време на војната. До крајот на Втората светска војна, имало неколку истакнати слободни места: кардинал државен секретар, Камерленго, канцелар и префект на Конгрегацијата за религиозни меѓу нив. Пиј XII именувал 32 кардинали на почетокот на 1946 година, откако ја објавил својата намера да го стори тоа во неговата претходна божиќна порака.

Папскиот воен корпус, освен Швајцарската гарда, бил распуштен по волјата на Павле VI, како што е изразено во писмото од 14 септември 1970 година  Жандармерискиот корпус бил трансформиран во цивилна полиција и безбедносни сили.

Во 1984 година, нов конкордат помеѓу Светата столица и Италија изменил одредени одредби од претходниот договор, вклучувајќи ја позицијата на католичкото христијанство како италијанска државна религија, позиција што му била дадена со статутот на Кралството Сардинија од 1848 година 

Изградбата во 1995 година на нова куќа за гости, Domus Sanctae Marthae, во непосредна близина на базиликата Свети Петар била критикувана од италијанските еколошки групи, поддржани од италијанските политичари. Тие тврделе дека новата зграда ќе го блокира погледот на базиликата од блиските италијански станови. Плановите за кратко време ги заостриле односите меѓу Ватикан и италијанската влада. Шефот на Одделот за технички услуги на Ватикан остро ги отфрлил предизвиците на правото на државата Ватикан да гради во нејзините граници.

Џон Р. Морс во *European Journal of International Law* напишал дека поради условите на Латеранскиот договор, статусот на Ватикан како суверена држава и статусот на Папата како шеф на држава се проблематични.

## Географија
мини|Карта на Ватикан, истакнувајќи значајни градби и ватиканските градини
Името „Ватикан“ веќе било во употреба во времето на Римската Република како *Агер Ватиканус*, мочурлива област на западниот брег на Тибар спроти градот Рим, сместена помеѓу Јаникулум, ридот Ватикан и Монте Марио до ридот Авентин и до сливот на потокот Кремера. Територијата на Ватикан е дел од Ватиканскиот рид и од соседните поранешни Ватикански полиња. На оваа територија се изградени базиликата Свети Петар, Апостолската палата, Систинската капела и музеи, заедно со разни други градби. Областа била дел од римскиот *рион* на Борго до 1929 година. Бидејќи е одвоена од градот, на западниот брег на реката Тибар, областа излегува на градот што била заштитена со тоа што била вклучена во ѕидините на Лав IV (847–855), а подоцна била проширена со денешните ѕидини за утврдување, изградена во времето на Павле III (1534–1549), Пиј IV (1559–1565) и Урбан VIII (1623–1644).
мини|Територија на државата Ватикан според Латеранскиот договор
Кога се подготвувал Латеранскиот договор од 1929 година, кој дал држава форма на Ватикан, границите на предложената територија биле под влијание на фактот дека голем дел од Ватикан бил целосно опкружен со оваа јамка. За некои делови од границата немало ѕид, но линијата на одредени згради обезбедувала дел од границата, а за мал дел од границата бил изграден современ ѕид.

Територијата го опфаќа плоштадот Свети Петар, кој е одделен од територијата на Италија единствено со бела линија долж границата на плоштадот, каде што допира до Пјаца Пио&nbsp;XII. До плоштадот Свети Петар се стигнува преку Виа дела Кончилијационе која се протега од близина на Тибар до Свети Петар. Овој голем пристап бил конструиран од Бенито Мусолини по склучувањето на Латеранскиот договор.

Според Латеранскиот договор, одредени имоти на Светата столица кои се наоѓаат на италијанска територија, особено Папската палата Кастел Гандолфо и главните базилики, уживаат вонтериторијален статус сличен на оној на странските амбасади. Во овие имоти, расфрлани низ Рим и Италија, се сместени основните канцеларии и институции неопходни за карактерот и мисијата на Светата столица.

Кастел Гандолфо и именуваните базилики внатрешно се патролираат од полициски агенти на државата Ватикан, а не од италијанската полиција. Според Латеранскиот договор (чл. 3) на плоштадот Свети Петар, но не вклучувајќи ги скалите што водат до базиликата, вообичаено патролира италијанската полиција.

Нема пасошка контрола за посетителите кои влегуваат во Ватикан од околната италијанска територија. Има бесплатен јавен пристап до плоштадот и базиликата Свети Петар и, по повод папската општа аудиенција, до салата во која се одржуваат. За оваа публика и за големите церемонии во базиликата и плоштадот Свети Петар, претходно мора да се набават билети бесплатно. Ватиканските музеи, каде се наоѓа Сикстинската капела, обично наплаќаат влез. Нема општ јавен пристап до градините, но може да се организираат тури со водич за мали групи до градините и ископувања под базиликата. Другите места се отворени единствено за оние поединци кои имаат финансиски бизнис за извршување на свои трансакции.

### Клима
Климата на Ватикан е иста како и во Рим: умерена, медитеранска клима со благи, дождливи зими од октомври до средината на мај и топли, суви лета од мај до септември. Некои помали локални карактеристики, главно магла и роси, се предизвикани од невообичаениот дел од базиликата Свети Петар, надморската височина, фонтаните и големината на големиот поплочен плоштад. Највисоката температура досега била , и на 2 август 2017 и на 27 јуни 2022 година.

Во јули 2007 година, Ватикан го прифатил предлогот на две фирми со седиште во Сан Франциско и Будимпешта, со кој ќе стане првата јаглеродно неутрална држава со неутрализирање на емисиите на јаглерод диоксид со создавање на климатска шума на Ватикан во Унгарија, како чисто симболичен гест  за да ги поттикне католиците да направат повеќе за да ја заштитат планетата. Ништо не излегло од проектот.

На 26 ноември 2008 година, самиот Ватикан го спровел планот објавен во мај 2007 година за покривање на покривот на салата Павле VI со сончеви плочи.

### Градини
На територијата на Ватикан се наоѓаат Ватиканските градини ( ), кои опфаќаат околу половина од оваа територија. Градините, основани за време на ренесансата и барокот, се украсени со фонтани и скулптури.

Градините датираат од средновековните времиња кога овоштарниците и лозјата се протегале на север од Папската апостолска палата. Во 1279 година, папата Никола III (Џовани Гаетано Орсини, 1277–1280) ја преселил својата резиденција назад во Ватикан од Латеранската палата и ја оградил оваа област со ѕидови. Засадил овоштарник *(помериум)*, тревник *(прателум)* и градина *(виридариум)*.

## Управување
Политиката на Ватикан се одвива во контекст на апсолутна изборна монархија, во која власта ја има поглаварот на Католичката црква. Папата ја извршува главната законодавна, извршна и судска власт над државата Ватикан (ентитет различен од Светата столица), што е редок случај на ненаследна монархија.

### Држава и Света столица
Државата Ватикан, која била создадена во 1929 година со Латеранските договори, и обезбедува на Светата столица временска јурисдикција и независност на мала територија. таа се разликува од Светата столица. Така, државата може да се смета за значаен, но не суштински инструмент на Светата столица. Самата Света Столица постоела континуирано како правен ентитет уште од римското царско време и е меѓународно призната како моќен и независен суверен ентитет од доцната антика до денес, без прекин дури и во моменти кога била лишена од територија (на пр. од 1870 до 1929 г. ).

Ватикан е една од ретките широко признати независни држави што не станала членка на Обединетите нации. Светата столица, која се разликува од државата Ватикан, има статус на постојан набљудувач, со сите права на полноправна членка, освен за гласање во Генералното собрание на ОН.

### Структура
[мини| [Папа Франциск|Папата Франциск во Ватикан, 2021 година]]
Владата на Ватикан има уникатна структура. Папата е суверен на државата, додека законодавната власт е доделена на Папската комисија за државата Ватикан, тело на кардинали назначени од Папата за периоди од пет години. Извршната власт е во рацете на претседателот на таа комисија, потпомогнат од генералниот секретар и заменикот генерален секретар. Надворешните односи на државата се доверени на Државниот секретаријат и дипломатската служба на Светата столица. Сепак, Папата има апсолутна моќ во извршната, законодавната и судската власт над Ватикан, и затоа е единствениот апсолутен монарх во Европа.

Оперативно, постојат одделенија кои се занимаваат со здравство, безбедност, телекомуникациски и други работи.

#### Празно папско место
Кардиналот Камерленго претседава со Апостолската камера, на која и е доверено управувањето со имотот и заштитата на другите папски временски овластувања и права на Светата столица за време на периодот на празниот престол или седе ватикано (празно папско место). Оние од државата Ватикан остануваат под контрола на Папската комисија за државата Ватикан. Постапувајќи со тројца други кардинали избрани со ждрепка на секои три дена, по еден од секој ред на кардинали (кардинал епископ, кардинал свештеник и кардинал ѓакон), тој во извесна смисла ги извршува функциите на шеф на државата на градот Ватикан. Сите одлуки што ги носат овие четворица кардинали мора да бидат одобрени од Кардиналскиот Збор како целина.

#### Папско благородништво
Благородништвото кое било тесно поврзано со Светата столица во времето на Папските држави продолжило да биде поврзано со Папскиот двор по губењето на овие територии, генерално со само номинални должности (види Папски господар на коњот, Префектура на папското домаќинство, Наследни офицери на Римската Курија, Црно благородништво). Тие ја формирале и свечената Благородна гарда. Во првите децении од постоењето на државата Ватикан, извршните функции биле доверени на некои од нив, вклучувајќи ја и онаа на делегат на државата Ватикан (денес деноминиран претседател на Комисијата за градот Ватикан). Но, со моту проприо (сопствена иницијатива) *Pontificalis Domus* од 28 март 1968 година, папата Павле VI ги укинал почесните позиции што продолжиле да постојат дотогаш, како што се генерал-мајстор и мајстор на коњот.

### Шеф на државата и влада
[десно|мини| [Апостолски дворец|Апостолската палата (*Палацо Апостолико*), официјалната резиденција на папата. Овде, Бенедикт XVI е на прозорецот означен со канелени транспарент кој виси на прозорецот во центарот.]]
Папата според својата  претставува шеф на државата  на Ватикан, функција која зависи од неговата исконска функција како епископ на Римската епархија и поглавар на Католичката црква. Терминот „Света столица“ не се однесува на државата Ватикан, туку на духовното и пасторалното владеење на Папата, во голема мера извршено преку Римската курија. Неговата официјална титула во однос на градот Ватикан е *Суверен на државата Ватикан*.

Папата Франциск, роден како Хорхе Марио Бергољо во Буенос Аирес, Аргентина, билизбран на 13 март 2013 година. Неговиот главен подреден владин функционер за Ватикан, како и шеф на владата на земјата е претседателот на Папската комисија за државата Ватикан, кој од 1952 година ги извршува функциите што претходно му припаѓале на гувернерот на Ватикан. Од 2001 година, претседателот на Папската комисија за државата Ватикан ја има и титулата претседател на гувернерот на државата Ватикан. Претседател е шпанскиот кардинал Фернандо Вергез Алзага, кој бил назначен на 1 октомври 2021 година.

### Администрација
десно|мини| Палата на гувернерот на државата Ватикан
Законодавните функции се делегирани на еднодомната Папска комисија за државата Ватикан, предводена од претседателот на Папската комисија за државата Ватикан. Нејзините седум членови се кардинали кои се назначуваат од страна на папата со мандат од пет години. Актите на комисијата мора да бидат одобрени од папата, преку Државниот секретаријат на Светата столица, а пред да стапат на сила мора да бидат објавени во посебен додаток на *Acta Apostolicae Sedis*. Поголемиот дел од содржината на овој додаток се состои од рутински извршни декрети, како што е одобрување за нов сет на поштенски марки.

Извршната власт е делегирана на гувернерот на Ватикан. Гувернератот се состои од претседател на Папската комисија - користејќи ја титулата „*Претседател на гувернерот на Ватикан*“ - генерален секретар и заменик генерален секретар, секој назначен од Папата за петгодишен мандат. Важните активности на гувернерот мора да бидат потврдени од Папската комисија и од Папата преку Државниот секретаријат.

Гувернератот ги надгледува функциите на централната власт преку неколку одделенија и канцеларии. Директорите и службениците на овие канцеларии ги именува Папата за петгодишен мандат. Овие органи се концентрираат на материјални прашања во врска со територијата на државата, вклучувајќи ја локалната безбедност, евиденцијата, транспортот и финансиите. Гувернерата го надгледува современ безбедносен и полициски корпус, *[[Ватиканска жандармерија|Ватиканска жандармерија (Corpo della Gendarmeria dello Stato della Città del Vaticano]]*).

Судските функции се делегирани на врховен суд, апелационен суд, трибунал (Трибунал на државата Ватикан) и судија. На барање на Ватикан, изречените казни може да се издржуваат во Италија (погледнете го делот за криминал, подолу).

Префиксот на меѓународниот поштенски код на земјата е *SCV*, а единствениот поштенски код е *00120* – целосно *SCV-00120*.

### Одбрана и безбедност
мини|Чувар на Ватикан кај неговата стражарска кутија
Бидејќи Ватикан е енклава во рамките на Италија, неговата воена одбрана ја обезбедуваат италијанските вооружени сили. Сепак, нема формален договор за одбрана со Италија, бидејќи Ватикан е неутрална држава. Ватикан нема свои вооружени сили, иако швајцарската гарда е воен корпус на Светата столица одговорна за личната безбедност на папата и жителите во државата. Војниците на швајцарската гарда имаат право да поседуваат државни пасоши и националност на Ватикан. Швајцарските платеници историски биле регрутирани од папите како дел од армијата за Папските држави, а Папската швајцарска гарда била основана од папата Јулиј II на 22 јануари 1506 година како личен телохранител на папата и продолжува да ја исполнува таа функција. Тој е наведен во *Папски годишник* под „Светата столица“, а не под „Држава Ватикан“. На крајот на 2005 година, гардата броела 134 членови. Регрутирањето е договорено со посебен договор меѓу Светата столица и Швајцарија. Сите регрути мора да бидат католици, немажени мажи со швајцарско државјанство кои ја завршиле основната обука во швајцарските вооружени сили со сертификати за добро однесување, да бидат на возраст меѓу 19 и 30 години и да имаат најмалку 174 сантиметри висина. Членовите се опремени со мало оружје и традиционален халберд (исто така наречен швајцарски волж) и се обучени за тактики за телохранители. Палатинската гарда и благородната гарда, последните вооружени сили на државата Ватикан, биле распуштени од папата Павле VI во 1970 година  Бидејќи Ватикан ја има наведено секоја зграда на својата територија во Меѓународниот регистар на културни добра под специјална заштита, Хашката конвенција за заштита на културните добра во случај на вооружен конфликт теоретски ја прави имуна на вооружени напади.
[мини| Автомобил на [Ватиканска жандармерија|жандармеријата]]
Цивилната одбрана е одговорност на Пожарникарскиот корпус на државата Ватикан, националната противпожарна бригада. Датирајќи го своето потекло од почетокот на 19 век, Корпусот во неговата дененшна форма е основан во 1941 година. Тој е одговорен за гаснење пожари, како и за низа сценарија за цивилна одбрана, вклучувајќи поплави, природни катастрофи и управување со масовни жртви. Корпусот е надгледуван од владата преку Дирекцијата за безбедносни служби и цивилна одбрана, која исто така е одговорна за Жандармеријата.

Жандармерискиот корпус (*Corpo della Gendarmeria*) е жандармерија, или полициски и безбедносни сили на Ватикан и вонтериторијалните имоти на Светата столица. Корпусот е одговорен за безбедноста, јавниот ред, граничната контрола, контролата на сообраќајот, криминалната истрага и другите општи полициски должности во Ватикан, вклучително и обезбедувањето на папата надвор од Ватикан. Корпусот има 130 лица и е дел од Дирекцијата за безбедносни служби и цивилна одбрана (во која е вклучена и противпожарната бригада на Ватикан), орган на гувернерот на Ватикан.

#### Криминал
[мини| Толпата туристи на [Плоштад „Свети Петар“|плоштадот Свети Петар мета на џепчии.]]
Криминалот главно се состои од грабнување чанти, џебни кражби и кражби од странци. Туристичкиот пешачки сообраќај на плоштадот Свети Петар е една од главните места за џепчии во Ватикан. Доколку се извршат злосторства на плоштадот Свети Петар, сторителите може да бидат уапсени и судени од италијанските власти, бидејќи таа област вообичаено е патролирана од италијанската полиција.

Според условите од членот 22 од Латеранскиот договор, Италија, на барање на Светата столица, треба да казнува поединци за злосторства извршени во Ватикан и самата ќе покрене иницијатива против лицето кое го извршило прекршокот, доколку тоа лице се засолни на италијанска територија. Лицата обвинети за злосторства признати како такви и во Италија и во Ватикан, извршени на италијанска територија, ќе бидат предадени на италијанските власти доколку се засолнат во Ватикан или во згради кои уживаат имунитет според договорот.

Ватикан нема затворски систем, освен неколку притворски ќелии за притвор. Луѓето осудени за извршување на злосторства во Ватикан отслужуваат затворски казни во италијанските затвори (Полиција Пенитензијарија), а трошоците ги покрива Ватикан.

### Надворешни односи
мини|''Ingresso di Sant'Anna'', влез во Ватикан од Италија
Ватикан како земја е призната национална територија според меѓународното право, но Светата столица е таа која води дипломатски односи во нејзино име, покрај сопствената дипломатија на Светата столица, која склучува меѓународни договори во однос на неа. Така, Ватикан нема своја дипломатска служба.

Поради ограничувањата на просторот, Ватикан е една од ретките земји во светот која не може да биде домаќин на амбасади. Странските амбасади на Светата столица се наоѓаат во градот Рим; единствено за време на Втората светска војна персоналот на некои амбасади бил акредитиран во Светата столица со оглед на тоа каква гостопримливост била возможна во тесните граници на Ватикан - амбасади како онаа на Обединетото Кралство додека Рим го држеле Силите на Оската и Германија кога Сојузниците го контролирале Рим.

Според тоа, големината на земјата не е поврзана со големиот глобален досег што го практикува Светата столица како ентитет сосема различен од земјата.

Меѓутоа, самата земја Ватикан учествува во некои меѓународни организации чии функции се однесуваат на државата како географски ентитет, различен од нетериторијалната правна личност на Светата столица. Овие организации се многу помалку бројни од оние во кои Светата столица учествува или како членка или со статус на набљудувач. Тие ги вклучуваат следните осум, членства:

* Европска конференција на поштенски и телекомуникациски администрации (CEPT)
* Европска телекомуникациска сателитска организација (Eutelsat IGO)
* Меѓународен совет за житарки (IGC)
* Меѓународен институт за административни науки (IIAS)
* Меѓународна телекомуникациска унија (ITU)
* Меѓународна телекомуникациска сателитска организација (ITSO)
* Интерпол 
* Универзален поштенски сојуз (UPU)

Учествува и во:

* Светската медицинска асоцијација
* Светска организација за интелектуална сопственост (WIPO)

### Непартиска, непотписничка политика
Градот Ватикан не е член на Обединетите нации (ОН), но добил статус на набљудувач на Генералното собрание на Обединетите нации во 1968 година; единствената друга земја во слична позиција е делумно признатата држава Палестина. Бидејќи не е член на ОН, Ватикан не е под јурисдикција на Меѓународниот суд на правдата (МСП). Сепак, Ватикан се ангажира со различни специјализирани агенции на ОН преку својот статус на набљудувач, вклучувајќи го и Централниот фонд за одговор при вонредни состојби, во кој придонесувал со 20.000 американски долари помеѓу 2006 и 2022 година 

Државата Ватикан не е членка на Меѓународниот кривичен суд (МКС). Во Европа, единствено Белорусија е исто така непартиска, непотписничка, додека Украина и Монако се држави потписнички кои не ја ратификувале и Русија се повлекла од неа во 2016 година.

Државата Ватикан не е членка на Европскиот суд за човекови права. Меѓу европските држави, Белорусија исто така не е членка, додека Русија престанала да биде дел од неа откако била исфрлена од Советот на Европа по руската инвазија на Украина во 2022 година.

„Заедничкиот стандард за известување“ (ЦРС) на ОЕЦД, кој има за цел спречување даночно затајување и перење пари, исто така не е потпишан. Државата Ватикан била критикувана за практиките на перење пари во изминатите децении. Единствената друга земја во Европа која не се согласила да го потпише ЦРС е Белорусија.

Ватикан е исто така една од ретките земји во светот што не обезбедува никакви јавно достапни финансиски податоци до Меѓународниот монетарен фонд.

## Економија
Државниот буџет на Ватикан ги вклучува музеите и поштата на Ватикан и финансиски е поддржан со продажба на поштенски марки, монети, медали и туристички спомени; по такси за прием во музеи; и со продажба на публикации.  Приходите и животниот стандард на работниците лаици се споредливи со оние на колегите кои работат во градот Рим. Други индустрии вклучуваат печатење, производство на мозаици и производство на униформи за персонал. Постои и аптека во Ватикан.
мини|„Новото крило“ на Ватиканските музеи, изградено од Рафаеле Стерн (1774–1820)
Институтот за религиозни дела (ИРД, *Istituto per le Opere di Religione* ), исто така познат како Банка на Ватикан, е финансиска агенција која се наоѓа во Ватикан која спроведува финансиски активности низ целиот свет. Има повеќејазични банкомати со инструкции на латински, можеби единствениот банкомат во светот со оваа функција.

Ватикан издава свои монети и поштенски марки. Го користи еврото како своја валута од 1 јануари 1999 година, поради специјалниот договор со Европската унија (одлука на Советот 1999/98/ЕЗ). Монетите и банкнотите на еврото биле воведени на 1 јануари 2002 година - Ватикан не издава банкноти на евра. Издавањето на монети деноминирани во евра е строго ограничено со договор, иако е дозволено нешто повеќе од вообичаено во годината во која има промена во папството. Поради нивната реткост, ватиканските евро монети се многу барани од колекционерите. До усвојувањето на еврото, ватиканските монети и поштенски марки биле деноминирани во сопствената валута на ватиканската лира, која била на исто ниво со италијанската лира.

Државата Ватикан, која вработува речиси 2.000 луѓе, имала вишок од 6,7&nbsp;милиони евра во 2007 година, но имала и дефицит во 2008 година од над 15 милиони евра.

Во 2012 година, Извештајот за меѓународна стратегија за контрола на наркотици на Стејт департментот на САД ја навела земјата за прв пат меѓу нациите кои се загрижени за перење пари, ставајќи ја во средната категорија, која вклучува земји како Ирска, но не и меѓу најранливите. земји, кои ги вклучуваат самите САД, Германија, Италија и Русија.

На 24 февруари 2014 година, Ватикан објавил дека формира секретаријат за економија, кој ќе биде одговорен за сите економски, финансиски и административни активности на Светата столица и државата Ватикан, на чело со кардиналот Џорџ Пел. Ова следело по обвинението против двајца високи свештеници, вклучително и монсињор за прекршоци за перење пари. Папата Франциск исто така назначил генерален ревизор овластен да врши случајни ревизии на која било агенција во секое време и ангажирал американска компанија за финансиски услуги да ги прегледа 19.000 сметки на Ватикан за да обезбеди усогласеност со меѓународните практики за перење пари. Папата, исто така, наредила Управата на наследството на Апостолската столица да биде централната банка на Ватикан, со одговорности слични на другите централни банки ширум светот.

Во 2022 година, Ватикан планирал да издаде NFT од својата музејска колекција.

## Демографија
Според податоци од 2023 година, Ватикан имал население од 764 жители, без оглед на државјанството.  Имало и 372 граѓани на Ватикан кои живееле на друго место,  составени од дипломати на Светата столица во други земји и кардинали кои престојувале во Рим.

Населението на Ватикан се состои од свештенство, религиозни членови, лаици кои служат на државата (како што е швајцарската гарда) и членовите на нивните семејства. Во 2013 година во Ватикан живееле 13 семејства кои биле всушност вработениво Светата столица, во 2019 година во Ватикан живееле 20 деца на швајцарската гарда. Сите граѓани, жители и места за богослужба во градот се католици. Градот секојдневно прима и илјадници туристи и работници.








### Јазици
десно|мини| Печатот на Ватикан. Забележежлива е употребата на италијанскиот јазик.
Ватикан нема формално усвоен официјален јазик, но, за разлика од Светата столица која најчесто користи латински за авторитетната верзија на своите официјални документи, Ватикан користи единствено италијански во своето законодавство и официјалните комуникации. Италијанскиот е исто така секојдневен јазик што го користат повеќето од оние кои работат во Ватикан. Во швајцарската гарда, швајцарскиот германски јазик е јазикот што се користи за давање команди, но поединечните стражари ја полагаат својата заклетва за лојалност на нивните јазици: германски, француски, италијански или римски. Официјалните мрежни места на Светата столица  и на градот Ватикан  се првенствено на италијански, со верзии на нивните страници на голем број јазици во различни размери.

### Државјанство
За разлика од државјанството на други земји, кое се заснова или на *jus sanguinis* (раѓање на граѓанин, дури и надвор од територијата на земјата) или на *jus soli* (раѓање на територијата на земјата), државјанството на градот Ватикан се доделува по *jus officii*, имено по основ на назначување да работи во одредено својство во служба на Светата столица. Обично престанува по престанокот на службата. Државјанството се проширува и на брачниот другар и децата на граѓанинот, под услов да живеат заедно. Некои поединци се исто така овластени да престојуваат во градот, но не се квалифицирани да бараат државјанство. Секој што ќе го изгуби ватиканското државјанство или нема друго државјанство автоматски станува италијански државјанин како што е предвидено во Латеранскиот договор.

Светата столица, бидејќи не е земја, издава единствено дипломатски и службени пасоши, додека Ватикан издава нормални пасоши за своите граѓани.

### Статистички необичности
Во статистичките податоци што ги споредуваат земјите во различни показатели по глава на жител или по површина, Градот Ватикан често е одвоен - тие можат да произлезат од малата големина и црковната функција на земјата. На пример, бидејќи повеќето улоги кои би доделиле државјанство се резервирани за мажи, родовиот сооднос на државјанството е неколку мажи по жена. Понатамошни карактеристики се ситните злосторства против туристите што резултираат со многу висока стапка на криминал по глава на жител, и градот-држава која претставува лидер во светот во потрошувачката на вино по глава на жител поради неговата сакраментална употреба. Некогаш се прави шеговита илустрација за овие аномалии со пресметување на статистиката „Папите на км2“, која е поголема од два бидејќи земјата има површина помала од половина квадратен километар.

## Култура
[мини| [Ватикански музеи|Ватиканските музеи (*Musei Vaticani*) прикажуваат дела од големата колекција на Католичката црква.]]
Ватикан е дом на некои од најпознатите уметнички дела во светот. Базиликата Свети Петар, чии последователни архитекти ги вклучуваат Браманте, Микеланџело, Џакомо дела Порта, Мадерно и Бернини, е позната градба на ренесансната архитектура. Систинската капела е позната по своите фрески, кои ги вклучуваат делата од Перуџино, Доменико Гирландајо и Ботичели, како и таванот и Страшниот суд од Микеланџело. Меѓу уметниците кои ги украсиле ентериерите на Ватикан се Рафаел и Фра Анџелико.

Апостолската библиотека на Ватикан и збирките на Ватиканските музеи се од највисоко историско, научно и културно значење. Во 1984 година, Ватикан бил вклучен од УНЕСКО на списокот на светско наследство; Ватикан е единствената земја на списокот која е вклучена во целост како земја. Понатаму, Ватикан е единственото место досега регистрирано во УНЕСКО како *центар што содржи споменици* во „Меѓународниот регистар на културни добра под специјална заштита“ според Хашката конвенција од 1954 година за заштита на културните добра во случај на вооружен судир.

Фудбалот во Ватикан е организиран од Асоцијацијата за аматерски спортови на Ватикан, која го одржува националниот шампионат, наречен Градски шампионат на Ватикан, со осум екипи, вклучувајќи ги, на пример, швајцарската гарда ФК Гардија и полициските и музејските чувари. Здружението го организира и Купот на Серхио Валчи и Суперкупот на Ватикан. Ја контролира фудбалската репрезентација на Ватикан, која не е ниту поврзана со УЕФА или ФИФА.

## Инфраструктура

### Транспорт
мини|Најкраткиот национален железнички систем во светот
Ватикан има разумно добро развиена сообраќајна мрежа со оглед на неговата големина (најчесто се состои од плоштад и патеки). Како држава долга 1,05 километри  и 0,85 километри широка, има мал транспортен систем без аеродроми или автопати. Единствениот воздухопловен објект во Ватикан е Хелидромот на Ватикан. Ватикан е една од ретките независни земји без аеродром, а ја опслужуваат аеродромите што го опслужуваат градот Рим, аеродромот Леонардо да Винчи-Фјумичино и во помала мера аеродромот Чампино.

Постои стандардна железничка пруга, која главно се користи за пренос на товар, поврзана со италијанската мрежа на станицата Свети Петар во Рим преку 852 метри, од кои 300 метри е на територијата на Ватикан. Папата Јован XXIII бил првиот папа што ја искористил железницата; Папата Јован Павле II ретко ја користел железницата.

Најблиската метро станица е Отавијано – Сан Пјетро – Ватикански мѕзеи.

### Комуникации
мини|Поштата на Ватикан била основана на 11 февруари 1929 година.
Градот го опслужува независен, современ телефонски систем наречен Телефонска служба на Ватикан  и поштенски систем (Поште Ватикан) која започнала со работа на 13 февруари 1929 година. На 1 август, државата започнала да издава свои поштенски марки, под надлежност на Филателистичката и нумизматичка канцеларија на државата Ватикан. За градската поштенска услуга понекогаш се вели дека е „најдобра во светот“, и побрза од поштенската услуга во Рим.

Ватикан, исто така, го контролира својот домен на највисоко ниво на Интернет, кој е регистриран како .va. Широкопојасната услуга е широко обезбедена во Ватикан. На Ватикан, исто така, му е даден префикс на радио ITU, HV, и тоа понекогаш го користат радиоаматерски оператори.

Радиото Ватикан, кое било организирано од Гуљелмо Маркони, се емитува на кратки бранови, средни бранови и FM фреквенции и на Интернет. Неговите главни преносни антени се наоѓаат на италијанска територија и ги надминуваат италијанските нивоа на емисија на заштита на животната средина. Поради оваа причина, Радиото на Ватикан било тужено. Телевизиските услуги се обезбедуваат преку друг субјект, Телевизискиот центар на Ватикан.

*L'Osservatore Romano* е повеќејазичен полуофицијален весник на Светата столица. Го објавува приватна корпорација под раководство на католички лаици, но известува за официјални информации. Сепак, официјалните текстови на документите се во *Acta Apostolicae Sedis*, службениот весник на Светата столица, кој има додаток за документите на државата Ватикан.

Радиото на Ватикан, Телевизискиот центар Ватикан и *L'Osservatore Romano* се органи не на државата Ватикан, туку на Светата столица, и како такви се наведени во *Папски годишник*, кој ги става во делот „Институции поврзани со Светата столица“, пред секциите за дипломатската служба на Светата столица во странство и дипломатскиот кор акредитиран во Светата столица, по што е ставен делот за државата Ватикан.

### Рециклирање
Во 2008 година, Ватикан започнал „*еколошки остров*“ за отпад од обновливи извори на енергија и ја продолжил иницијативата по доаѓањето на папството на Франциск. Овие иновации вклучувале, на пример, инсталација на систем за сончева енергија на покривот на салата на Павле VI. Во јули 2019 година, било објавено дека Ватикан ќе ја забрани употребата и продажбата на пластика за еднократна употреба веднаш штом ќе се исцрпи снабдувањето, многу пред крајниот рок во 2021 година, утврден од Европската унија. Се проценува дека 50-55% од комуналниот цврст отпад во Ватикан е соодветно селектиран и рециклиран, со цел да се достигне стандардот на ЕУ од 70-75%.

## Ватикан како тема во уметноста и во популарната култура
* „Подрумите на Ватикан“ - роман на францускиот писател Андре Жид.
center|thumb|700px|Плоштадот Св. Петар
### Белешки

## Наводи

## Библиографија
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Надворешни врски
*  
*  of the Holy See
* 
* 
* 
* 
* Inside the Vatican on National Geographic YouTube channel
* Vatican Chief of State and Cabinet Members
* Holy See (Vatican City) . *[[„Светска книга на факти“ на ЦИА|The World Factbook]]*. Central Intelligence Agency.
* Holy See (Vatican City) from *UCB Libraries GovPubs*
* 
* Vatican from BBC News
* ''The Vatican: spirit and art of Christian Rome'', a book from The Metropolitan Museum of Art (fully available on the Internet as PDF)

## Поврзано
* Армија на Ватикан 
* Музеи на Ватикан

Категорија:Теократии
Категорија:Религија и политика
Категорија:Градови-држави
Категорија:Католицизмот во Европа
Категорија:Монархии во Европа
Категорија:Земји од италијанското говорно подрачје
Категорија:Свети градови
Категорија:Држави во Европа
Категорија:Светско наследство во Европа
Категорија:Држави и територии настанати во 1929 година
Категорија:Статии со извори на италијански (it)
Категорија:Врски за Wayback од предлошката „Семарх“

Категорија:Географија на Рим
Категорија:Енклави