Медиуми во Црна Гора

**Медиумите во Црна Гора** се припишуваат на масовни медиуми со седиште во Црна Гора. Телевизијата, списанијата и весниците се управувани од страна на државни и профитни корпорации кои зависат од рекламирање, претплата и други приходи кои се поврзани со продажба. Уставот на Црна Гора ја гарантира слободата на говорот. Бидејќи е земја во транзиција, медиумскиот систем на Црна Гора е во фаза на трансформација.

## Историја
Првата радио станица на Балканот и Југоисточна Европа се појавила во Црна Гора кога се отворила на предавателот сместен на ридот Волујица кај Бар од Књаз Никола I Петровиќ-Његош на 3 август 1904 година. Радио Цетиње почнало да емитува на 27 ноември 1944 година и во 1949 година било основано Радио Титоград. Во 1990 година го сменило името во Радио Црна Гора.

Во 1957 година, на планината Ловќен била поставена првата ТВ антена. Можела да прима слики од Италија. РТВ Титоград била основана во 1963 година со цел да произведува оригинални телевизиски програми и подоцна станала РТЦГ. Првото емитување на ТВЦГ во Белград била информативна програма во 1964 година.

## Законодавна рамка
Правната рамка на Црна Гора била сметана за добро структурирана и со формално доста високо ниво на заштита на медиумите. Уставот и законот предвидуваат слобода на говор и печат. Ограничувањата се оправдани само за да се заштитат правата на другите на достоинство, углед и чест, или врз основа на јавниот морал и националната безбедност. Законот го криминализира говорот на омраза и нетолеранција на национална, расна и верска основа, а по овие основи имало и прогонувања. Во ноември 2014 година, кршењето на законите за говор на омраза било претворено во причина за можна забрана за распространетост на медиумите.

Други соодветни закони во однос на слободата на медиумите и слободата на печатот во Црна Гора ги опфаќаат Законот за јавните радиодифузни сервиси на Црна Гора, Законот за медиуми, Законот за електронски медиуми и Законот за пристап до информации. Исто така, Изборниот закон предвидувал обврска за комерцијалните медиуми, како и за Радиотелевизија Црна Гора да гарантираат еднаква видливост на сите кандидати. Меѓутоа, нивното спроведување останало неконзистентно.

Изданијата може да се основаат без одобрение и се само предмет на регистрација кај властите. Радиодифузерите треба да добијат лиценца. Поединци можат јавно или приватно да ја критикуваат владата без одмазда. По укинувањето на законот за кривична клевета во 2011 година, парламентот донесел закон за амнестија за помилување на лица осудени за клевета и навреда. Сепак, остануваат заостанати случаи. Право на одговор и право на исправка; цензурата е забранета. Институциите мора да го гарантираат правото на граѓаните на пристап до информации.

Уставот и законот забрануваат произволно мешање во приватноста, семејството, домот или кореспонденцијата без судско одобрение или законска потреба, и забрануваат полицијата да претресува живеалиште или да спроведува тајни или набљудувачки операции без налог. Владата обично ги почитува забраните кои се однесуваат на физичките и имотните претреси, но е помалку усогласена задигиталната приватност.

Законот барал Агенцијата за национална безбедност да добие судско овластување за прислушување, но властите, наводно, користат несоодветно прислушување и следење против опозициските партии, меѓународната заедница, невладините организации и други групи без соодветно законско овластување. Невладината Алтернатива соопштила дека во текот на 2011 година АНБ извршила таен надзор и собирање податоци против 113 лица. Невладините организации тврделе дека полицијата и државното обвинителство незаконски ги следеле електронските комуникации на граѓаните и не споделиле колку луѓе или интернет адреси следат.

Уставот го гарантира правото на пристап до информации, а Законот за слобода на информирање од 2005 година им дава право на новинарите и граѓаните да бараат споделување на информации од јавен карактер. Меѓутоа, и извршната власт е претпазлива во однос на откривање информации за наводни случаи на корупција, а забележани биле и неколку случаи во кои властите не го испочитувале рокот утврден во законот. Медиумските регулатори немаат доволно финансиска независност и капацитет за следење.

Агенцијата за електронски медиуми (АЕМ) и Агенцијата за електронски комуникации и пошти (АЕКП) се двете регулаторни тела, кои имаат право на широки задачи за овој сектор. Иако се дефинирани како независни регулаторни тела, и двата ентитета биле изложени на обвинување дека не биле целосно независни, услов кој што произлегол поради мешањето што политичарите го вршеле врз овие тела.

### Статус и саморегулација на новинарите
Во црногорскиот закон не е дадена законска дефиниција за новинар. Секое лице кое дава информации за медиумите се смета за новинар, без разлика дали е со договор или хонорарен работник. Недостасува сигурност на работното место на новинарите, а дел од нивните плати често уредниците им префрлаат на рака за да избегнат сметководство и даноци. Просечните бруто плати изнесувале речиси 500 евра месечно (нето просечната плата е 475 евра/м) и може да достигне до 200 евра месечно за почетните нивоа.

Чести се и нападите врз новинарите и медиумите, а неказнивоста е загрижувачка. Не е пронајдена одговорност за убиството на Душко Јовановиќ во 2003 година, поранешен главен уредник на дневниот весник Дан. Туфик Софтиќ, новинар на Вијести и Монитор бил повреден од експлозивна направа активирана пред неговата куќа во август 2013 година.

Синдикалното здружување е во пораст, по формирањето на синдикат за медиумски работници во 2013 година, член на националната Асоцијација на слободни синдикати.

Етичкиот кодекс на новинарите од 2002 година е застарен, особено во однос на онлајн содржините. Воспоставувањето рамка за саморегулација одамна е во застој. Во март 2012 година, претставници на 19 печатени и електронски медиуми формирале медиумски совет за саморегулација. Меѓутоа, некои од највлијателните медиуми одбиле да се приклучат на она што тие го опишале како прекумерно провладина група. Нагласиле дека ќе формираат посебен механизам за саморегулација. Група мали локални медиуми од северниот регион на земјата формирале сопствен совет за саморегулација.

Само три саморегулаторни тела во земјата се бројат како активни: Советот за саморегулација на медиумите, Саморегулаторниот локален совет за печат и Омбудсманот на ТВ Вијести, основани во 2013 година. Првиот од нив имал задача да објавува извештаи и да одлучува по жалбите. Исто така, се предлага како посредник меѓу медиумите и незадоволните клиенти дури и кога засегнатите медиуми не се меѓу неговите членови (иако тоа е спротивно на принципот на саморегулација). Набљудувачите откриле случаи на политичка пристрасност во неговата работа.

Професионализмот кај новинарите не е многу распространет. Етичките принципи многупати не се почитуваат, на пр. во однос на презумпција на невиност, исходи од судењето, погрешни титули и дискредитација на конкурентите. Медиумските извештаи ретко се избалансирани.

Новинарите имаат право да ги заштитат нивните извори, иако тоа не е признаено со Кодексот за етика на новинарите. Привилегиите на новинарите, често не се почитувани од јавните власти. Главниот уредник на Дан во 2012 година бил замолен од државниот обвинител да ги каже своите извори за можни случаи на корупција во претходно државната телеком компанија, за време на судењето за откривање државни тајни.

## Медиумска средина
Црна Гора има многу разновидна медиумска средина за мала држава, со речиси 24 телевизиски станици, 54 радио станици, 5 дневни печатени изданија, 3 неделници и 30 месечни весници.

### Јавен радиодифузен сервис
Јавната радиодифузна организација во Црна Гора е државната радио и телевизија на Црна Гора (РТЦГ), која ги опфаќа Радио Црна Гора и Телевизија Црна Гора. РТЦГ е полноправна членка на Европската радиодифузна унија од осамостојувањето на земјата во 2006 година. РТЦГ е регулиран со Законот за јавни радиодифузни услуги, барајќи да им служи на интересите на сите граѓани на Црна Гора, без разлика на нивната политичка, верска, културна, расна или полова припадност.

Со РТЦГ раководи Совет од 9 члена, кои се експерти предложени од граѓански организации и избрани од Собранието со мнозинство. Советот на РТЦГ го одредува генералниот директор на РТЦГ и се залага за јавниот интерес. Иако неговата процедура за номинација треба да обезбеди независност на Советот, тоа што некои од номинираните организации добиваат државно финансирање ги натерало ОБСЕ и Советот на Европа да покажат загриженост за нивната независност од владината коалиција.

РТЦГ нашироко се смета за зависен од Владата, особено по наводно политички мотивирани отпуштања на новинари во 2011 година. РТЦГ не плаќа такса за радиодифузна дозвола и се финансира директно од државниот буџет (1,2% од буџетот), како и од приходите од реклами (за ограничено време на емитување) и приходите од продажба. Нејзините финансии биле во неволја во последно време, а банкротирала во 2012 година, дополнително загрозувајќи ги нејзините акредитации за независност. Финансиската одржливост на РТЦГ е често изложена на ризик и во голема мера се потпира на владата како нејзин примарен извор на финансирање. Должниот фонд на РТЦГ (2,4 милиони евра) бил покриен преку државниот буџет во 2014 година.

### Медиумски пазар
Електронските медиуми треба да го информираат националниот регулатор (АЕМ) за нивната сопственичка структура. Сепак, не постојат барања за обелоденување на јавноста, која поради тоа честопати не е свесна за вистинските сопственички структури. Исто така, не постојат информации за сопственоста на ентитети со седиште во странство кои работат црногорски медиуми.

Медиумите во Црна Гора се финансирани преку приходи од реклами, продажба на сопствени продукции и други извори. Средствата од државната помош може да се распоредени, во согласност со Законот за медиуми, за производство на образовни, културни или малцински медиуми. Комисијата за контрола на државната помош назначена од страна на владата не утврдила неправилности во распределбата на таквите субвенции во 2012 година.

Државното рекламирање се дистрибуира без јасни критериуми и тоа загрижува. Во 2012 година, 89% од средствата користени за реклама на министерствата биле преместени во дневниот весник Побједа, поголемиот дел во сопственост на државата. Законот за јавни набавки не се применува соодветно со огласните услуги, а податоците не се достапни на официјалниот веб-портал.

Финансиската криза силно ги погодила црногорските медиуми, со влошена економска исплатливост на приватните медиуми. ИН ТВ, претходно бил домаќин на најгледаната информативна програма, затворена во 2012 година. Нејзините новинари сè уште се во суд за наплата на достасаните исплати. На другите медиуми се уште им е дозволено да работат од страна на националниот регулатор АЕМ, и покрај нивната должничка ситуација, што предизвикува загриженост за фаворизирање и политички притисоци. Најслабо развиениот Север бил посебно погоден од ефектите на кризата врз медиумската индустрија.

Голем број медиуми на мал пазар, како црногорскиот, ја загрозуваат нивната одржливост. Ова особено важи за електронските медиуми, кои имаат повисоки трошоци за производство и кои треба да плаќаат радиодифузна такса. Очајните финансиски услови се сметаат за погодни за самоцензура.

Процесот на приватизација на медиумите во државна сопственост и на локалната администрација, започнат во 2003 година, се одвива споро. Националниот дневен весник Побједа морал да се приватизира до 2014 година, но останал релативно во државна сопственост поради недостиг на заинтересирани инвеститори. Исто така, помалиот дел од весникот наводно бил поврзан со мафијашката банда на Дарко Шариќ. Медиумите во странска сопственост се сметаат за покритични кон владата, придонесувајќи за плурализмот на медиумската панорама во Црна Гора. Меѓутоа, пазарот останал прилично непривлечен на странските инвеститори. Се верува дека владата особено се мешала во националниот радиодифузен сервис РТЦГ, но, исто така, приватната телевизија Пинк М е обвинета дека служела на интересите на владејачката коалиција.
## Медиуми

### Печатени медиуми
Печатеното новинарство во Црна Гора користи и латиница и кирилица, како и српски и црногорски јазик. Дневните весници во Црна Гора ги вклучуваат Блиц Црна Гора, Дневне новине, Дан, Побједа и Вијести. Периодични изданија вклучуваат Монитор  и Магазин БИТ . Локалните и малцинските весници ги вклучуваат Пљеваљске новине (Пљевља) и Коха Јаворе (Подгорица, на албански). ПЦнен (*Prve crnogorske elektronske novine*) е главниот онлајн медиум. Црногорската новинска агенција е Црногорска новинска агенција (МИНА).

Провладиниот весник Побједа бил целосно приватизиран во ноември 2014 година, според законот од 2002 година со кој државата требала да ги продаде своите акции, откако банкротирала во јули 2014 година и покрај големите државни субвенции преку рекламирање. Новиот сопственик Медиа Неа, грчкиот бизнисмен Петрос Статис, планирал да го соедини со другиот весник „Дневне новине“, отпуштајќи половина од персоналот и формирајќи нов уреднички одбор.

### Објавување
Цетињската печатница била првата печатница во Југоисточна Европа; објектот работел помеѓу 1493 и 1496 година во Цетиње, Зета.

### Радио емитување
Црна Гора е домаќин на 14 локални јавни радио станици и повеќе од 40 приватни радио станици. Националната радио-ТВ радиодифузер финансирана од државата управува со 2 радио мрежи: Радио Црне Горе и Радио 98; други радио станици со национално покривање се Атлас Радио, Монтена Радио, ПроФМ, Радио Антена М Радио на Црна Гора, Радио Светигора и Рускоје Радио (Руско радио).

### Телевизиско емитување
Црна Гора има 4 јавни и околу 20 приватни ТВ станици и 1 сателитски ТВ канал. Другите телевизиски станици во приватна сопственост најчесто ги вклучуваат поголемите градови во Црна Гора.

Националната радио-ТВ радиодифузер Радиотелевизија на Црна Гора (РТЦГ), финансирана од страна на државата, управува со 2 терестријални ТВ мрежи: ТВЦГ 1 за вести и домашна продукција и ТВЦГ 2 за спорт и забава. ТВЦГ Сат се емитува во Австралија и Нов Зеланд преку сателит. Владините противници тврдат дека, и покрај одредено подобрување, РТЦГ сè уште е управувана од владејачките политички структури и дека јавниот радиодифузен сервис очигледно ја фаворизира владата во нејзината програма и известување.

Приватните ТВ станици со национално покривање се РТВ Атлас, ТВ Вијести, Пинк М, Прва црногорска телевизија, НТВ Монтена и МБЦ. Поранешните канали вклучуваат Елмаг РТВ, ИН ТВ и Про ТВ.

Локалните ТВ канали вклучуваат РТВ АПР (Рожае), РТВ Никшиќ (Никшиќ), ТВ Будва (Будва), РТВ Панорама (Пљевља), ТВ Теута (Улцињ, со покривање и во Бар, Подгорица) и ТВ БОиН (Тузи, кој ги покрива и Улцињ и Подгорица).

### Кино
Со оглед на населението од околу 600.000 луѓе, Црна Гора создала голем број извонредни филмски режисери и актери, меѓу кои Душан Вукотиќ, првиот југословенски добитник на Оскар (во категоријата за краток анимиран филм во 1961 година), Вељко Булајиќ и Живко Николиќ.

### Телекомуникации
Црна Гора има 163.000 фиксни телефонски линии во употреба, обезбедени од Т-Ком Црна Гора (сопственост на Црногорски Телеком) и МТЕЛ (сопственост на Телеком Србија).

Мобилната телефонија пораснала, со 1,1 милион линии, обезбедени од три ГСМ оператори: Теленор Црна Гора (сопственост на Теленор), Т-Мобајл Црна Гора (сопственост на Црногорски Телеком) и м:тел (сопственост на Телеком Србија). 3G услугите биле воведени во 2007 година. Црна Гора со 178% во 2013 година имала втора највисока стапка на пенетрација на мобилни телефони во Европа, зад само Русија и била рангирана на 9-то место во светот.

### Интернет
Црна Гора во 2012 година имала 373.655 корисници на интернет или 56,8 отсто од населението.

Интернет услугите ги обезбедуваат Црногорски Телеком (дајл-ап и АДСЛ), М-Кабл (ДОКСИС) и МТЕЛ (ВиМАКС). АДСЛ станал достапен во Црна Гора во 2005 година.

Нема владини ограничувања за пристап до Интернет. Сè додека не му било наредено да престане да го прави тоа во март 2011 година, еден од главните даватели на интернет услуги во земјата ѝ дал на полицијата директен пристап до сите форми на комуникации што се пренесувале на нејзините сервери. Не е познато дали властите го искористиле овој пристап за следење на е-пошта или интернет -страници или виртуелни простории за разговор. Нема докази дека владата собира или открива лични информации за поединци врз основа на мирното изразување на поединецот на политичко, религиозно или идеолошко мислење или верување.

## Сопственост на медиумите

### Транспарентност на сопственоста на медиумите
Транспарентноста на медиумската сопственост се однесува на јавната достапност на точни, сеопфатни и ажурирани информации за сопственичките структури на медиумите. Правниот режим кој гарантира транспарентност на сопственоста на медиумите овозможува на јавноста, како и на медиумските власти, да дознаат кој ефикасно ги поседува, контролира и влијае врз медиумите, како и влијанието на медиумите врз политичките партии или државните органи. Транспарентноста на сопственоста на медиумите во Црна Гора е недоволна и слабо контролирана. Ова е една од причините за создавањето на медиумски кластери кои го поларизираат медиумскиот систем во земјата каде се верува дека структурите на сопственост на медиумите ја кријат вистинската идентификација на луѓето и интересите вклучени во медиумската сцена.

Најчесто, законите за медиуми содржат само индиректни регулативи за транспарентност на сопственоста кои се однесуваат само на секторот за печатени медиуми. Прашањето за транспарентност на сопственоста на медиумите поради тоа не е опфатено во ниту еден медиум специфичен и посебен закон. Печатените медиуми се заведуваат во регистар што го води Министерството за култура, но таков регистар, кој содржи и податоци за сопственичката структура, не е јавен и само делумни податоци се достапни преку Централниот регистар на стопански субјекти на Даночната управа. Дополнително, јавноста и медиумските експерти го оспоруваат квалитетот на информациите кои се јавно достапни тврдејќи дека тие не се поврзани со вистинските сопственици и не ја даваат целосната слика за сопственичките структури. Според медиумските аналитичари, за електронските медиуми треба да се донесе конкретна регулатива за транспарентност на медиумската сопственост.

### Концентрација на медиумска сопственост и медиумски плурализам

#### Преглед
Нема нелегална медиумска концентрација на црногорскиот медиумски пазар, според одредбите наведени со постоечкото законодавство. Сепак, во пракса, постоечките антимонополски мерки и правила за медиумска концентрација се слаби и не се доволни. Тоа води кон „создавање медиумски кластери кои длабоко ја поларизираат медиумската сцена во земјата“. Ваквите кластери се организирани околу само една уредувачка линија, која може или да го поддржува или да се спротивставува на владејачкиот режим, а политичките сили ги користат за да ги пропагираат своите политички агенди и да ги оцрнат своите противници. Во ваков поларизиран контекст, двете страни развиле мрежа на медиуми во вкрстена сопственост.

Медиумскиот пејзаж на Црна Гора се карактеризира со огромна и разновидна палета на медиуми, т.е. шест национални телевизиски канали, 56 радио станици, четири национални весници, еден политички магазин и неколку изданија на српски дневни весници и таблоиди, кои само привидно ѝ даваат плуралистички погледи на својата публика.
Следниве фактори придонеле за ваквиот развој на настаните: недостаток на правила за транспарентност на сопственоста на медиумите, државно рекламирање, одложена приватизација на државните медиуми, слаба ефикасност на регулаторните тела во областа на финансирањето на медиумите, рекламирањето и пазарната конкуренција. Во 2014 година, кога даночната управа за прв пат ги објавила финансиските податоци на медиумските компании, било покажано дека на толку пренатрупан пазар, само неколку медиуми можат да ги одржат своите активности. Таквите компании се или од државата или преку неколку рекламни компании кои имаат политички и деловни врски и кои контролираат големи сегменти од приходите од реклами на пазарот.

Мерките преземени за спречување на медиумската концентрација имале одредени ефекти бидејќи не успеале да гарантираат дека вестите и кампањите што ги водат поврзаните медиуми не се контролираат од еден центар. Секторот за онлајн медиуми е област каде може да дојде до потенцијална концентрација, поради тоа што не постои регулатива која што ги опфаќа тие медиуми.

#### Сопственост на медиумите
Во Црна Гора, процесот на приватизација на медиумите бил довршен во 2014 година, со задоцнување од повеќе од една деценија. Шемите на сопственост во медиумите во Црна Гора се префрлиле од модел поддржан од донатори, развиен за време на процесот на демократизација на медиумите во доцните 1990-ти, кон медиумски бизнис модел повеќе воден од интерес, доминиран од странски капитал. Во 2015 година, две од четирите национални телевизии се во сопственост на странски компании; што се однесува до дневните весници, само еден од четири имал локални сопственици.

##### Регулирање на сопственоста на медиумите
Правилата за сопственост на медиумите се утврдени во Законот за медиуми (2002 г.). Основната крајна цел на таквиот Закон била да се контролира трансферот на државните медиуми на нивните нови приватни сопственици, дејство за кое во пракса било потребно една деценија повеќе од очекуваното да се комплетира. Што се однесува до медиумската концентрација, регулативата за случаите на печатени медиуми изостанува. Според експертите на Медиумската опсерваторија на Југоисточна Европа, тоа било „сериозен проблем“. Поддржувачите на напуштениот нацрт-закон кој се однесува на прашањето на концентрацијата се плашеле дека без конкретни одредби, еден сопственик може да ги поседува сите црногорски дневни весници. Во суштина, од 2014 година, два од четири црногорски дневни весници ги поседуваат истите луѓе.

Со цел да се спречи создавање на монополи, Законот за електронски медиуми (2010 година) забранува радиодифузерот со национално покривање да поседува повеќе од 25 отсто од акциите во друг национален радиодифузер или повеќе од 10 отсто од акциите во новинска агенција или дневни печатени медиуми со тираж од повеќе од 3.000 примероци. Регулаторното тело, односно Агенцијата за електронски медиуми, неколку пати ефективно интервенирало за да се оневозможи нелегална медиумска концентрација. Сепак, затоа што законот првенствено го опфаќал секторот за дигитални медиуми, одредбата со која би се ограничила истовремената сопственост над два или повеќе печатени медиуми не била воведена во законодавството. Случајот бил активен во 2014 година, кога компанијата станала сопственик на два дневни весника. Нерегулираниот пазар на онлајн медиуми дозволува додатен простор за концентрација на медиумската моќ. На пример, гореспоменатиот сопственик на два дневни весници станал сопственик и на два влијателни веб-портали за вести.

За да се усогласат со правилата за концентрација воведени со Законот за електронски медиуми во 2010 година, сопствениците морале да ги пренесат своите акции. Овој трансфер многупати се одвивал од сопствениците до нивните роднини, вработени и други поврзани лица, додека сопствениците ја задржувале својата раководна позиција. Експертите споделувале дека „ако целта на законот е да се ограничи прекумерната контрола врз медиумите, во тој случај ефектите од овие правила се сомнителни“.

#### Медиумски пазар
Што се однесува до радиодифузниот сектор, Црна Гора има шест национални телевизиски канали, вклучувајќи два јавни радиодифузни канали (*ТВЦГ1* и *ТВЦГ2*). Малата димензија на црногорскиот медиумски пазар ги ограничила можните медиумски потфати, посебно во радиодифузниот сектор каде оперативните трошоци се високи. Многу локални медиуми кои ги иницирале своите активности во ерата на демократизацијата кон крајот на 1990-тите и 2000-тите, банкротирале. Многу други се свртиле кон странските инвеститори.

Една друга карактеристика на црногорскиот радиодифузен пазар е инвестирањето на српските медиумски компании кои што, без јазични бариери, нудат програми и содржини произведени во Србија на црногорскиот пазар.

Според Медиумската опсерваторија на Југоисточна Европа, конкуренцијата помеѓу главните ТВ канали не создала поквалитетна содржина, ниту може да се смета за фер.

Печатениот сектор се карактеризира со уредувачка поларизација на владините поддржувачи наспроти противниците, според моделот на сопственост што е сличен на оној на телевизискиот пазар. Најважните печатени медиуми се во сопственост на видни индивидуалци, „чии опозициски уредувачки политики беа во ривалство со странски медиумски компании блиски до владата“. 2011 година го обележала влезот на грчкиот капитал на црногорскиот медиумски пазар, преку старт-ап компанијата *Медиа Неа*. На пример, во 2014 година грчката компанија *Медиа Неа*, која веќе била сопственик на *Дневне новине*, го купила весникот *Побједа*, поранешен државен медиум кој поминал низ неколку неуспешни обиди за приватизација во текот на 2007-2009 година. Грчките инвеститори немале конкретни деловни интереси од купувањето на *Побједа*. Нивните главни деловни интереси во Црна Гора се во туристичкиот сектор. Според Медиумската опсерваторија на Југоисточна Европа, ваквите грчки придобивки „обезбедија продолжување на поволната уредувачка политика за нивните партнери во владата“.

Кога станува збор за онлајн медиумите - најмладиот медиумски пазар кој во изминатите години значително се има зголемено, во однос на сопственоста, тој е поврзан со традиционалните, печатени медиуми, обезбедувајќи им нови интерактивни простори за привлекување поголема публика. Исто така, пазарот на онлајн медиуми е широко нерегулиран и не постојат специфични правила за сопственост. Тие се споменати во Законот за електронски медиуми (2010 година), но, според Агенцијата за електронски медиуми, законот не го дефинира конкретно опсегот на нејзината надлежност. Агенцијата започнала со изработка на некои подзаконски акти за расчистување на проблемот.

#### Рекламни агенции
На пазарот за купување медиуми во Црна Гора целосно доминираат странски агенции, од кои најмногу случаите поврзани со српски компании. Експертите тврдат дека тоа им дава поволна положба медиумите во Црна Гора во сопственост на Србија. Оваа сопственичка структура е, исто така релевантна затоа што може потенцијално да влијае на клиентелистичките односи меѓу медиумите во српска сопственост и црногорската влада каде првите се во предност со поволно деловно опкружување, благодарение на слабоста на законските одредби и во корист на содржината што е афирмативна на агендата на владејачката партија. Овие врски доведуваат до зајакнување на политичките односи меѓу актуелните политички режими на двете земји. На пример, српскиот таблоид *Информер*, кој влегол на црногорскиот медиумски пазар, има блиски врски и со српскиот и со црногорскиот премиер, имено со Вучиќ во Србија и со Ѓукановиќ во Црна Гора. Контролата и влијанието врз еден дел од лојалните медиуми и непријателскиот однос кон оние со спротивставени позиции се критикувани во извештајот на Хјуман рајтс воч од 2015 година.

## Цензура и слобода на медиумите
Во 2015 година, Фридом Хаус ја оценил Црна Гора како „делумно слободна“, со вкупен резултат од 39. Организацијата ја забележала истрајноста на непријателската официјална реторика и сериозните физички напади врз новинарите, чии истраги и гонење само ретко воделе до пресуди.

Во Црна Гора, репортирањето често нема објективност и професионализам, а најголемиот дел од новинарството е во таблоиден стил.

Финансиската состојба на медиумите е ужасна. Новинарите се недоволно платени и принудени на пристрасно известување. Кризата го зела својот данок и 500 новинари биле отпуштени од 2011 година, според медиумските синдикати.

Медиумскиот пејзаж во Црна Гора е длабоко и широко политизиран. Се забележува остра поделба меѓу медиумите кои ја поддржуваат владата и оние кои ја критикуваат. Овој тренд е засилен во последниве години. Има неколку обиди да се намали влијанието на некои медиуми врз црногорската јавна сфера. „Тешката“ цензура се манифестира и со насилство врз новинарите, на пример, убиството на главниот уредник на дневниот весник *Дан*, Душко Јавановиќ, во 2014 година, кое од 2016 година останало нерешено, како и повеќето напади врз новинари и медиумски имот, што предизвикува самоцензура кај медиумските практикувачи.

Многу почеста во последниве години е меката цензура, дефинирана како индиректен, „често финансиски притисок, наменет да ги ослабне капацитетите, па дури и да ја загрози одржливоста“ на медиумите, посебно тие кои што ја критикуваат владата и владејачката партија. Попрецизно, меката цензура се однесува на обидот на владата да влијае на медиумите преку различни форми на притисоци, без користење законски забрани, отворена цензура на содржина или физички напади врз новинари. Постојат најмалку три форми на мека цензура: злоупотреба на јавните средства; злоупотреба на регулаторните и инспекциските органи и параправни притисоци. Во Црна Гора, мека цензура се врши главно преку финансиски притисок, односно преку доделување рекламни услуги од јавните институции на фаворизирани медиуми, селективна распределба на субвенции и други државни средства, платена содржина и слично.

Според извештајот на Светската асоцијација на весници и издавачи на вести од 2015 година, јавните институции во Црна Гора пробуваат да манипулираат со медиумите и да влијаат на уредувачката политика и содржината со селективно и нетранспарентно распределување на средствата. Понатаму, недостатокот на транспарентност во финансирањето на државните медиуми и сопственоста на медиумите дополнително отвора можности за официјалните актери да ги искористуваат медиумите за партиски цели.

Црногорската правна рамка не обезбедува конкретна регулатива за распределба на јавните средства за медиумите. Ниту една институција не е одговорна да следи како се трошат и распределуваат таквите средства. Нема информации и јавна евиденција за јавните трошења за рекламирање и други форми на финансирање на медиумите од јавни средства. Ова отвора можности за владина интервенција во работата на црногорските медиуми.

### Напади и закани кон новинари
Заканите и нападите врз новинарите, и вербални и физички, се случуваат постојано и се извор на самоцензура. Многу случаи остануваат отворени, а пресудите се исклучок. Во 2012 година, била формирана нова владина комисија (со мандат од една година, кој може да се обновува) со цел да ги надгледува истрагите за насилните злосторства врз новинарите. Имала задача да истражи 14 случаи од висок профил помеѓу 2004 и 2014 година, вклучувајќи:

* Убиството на Душко Јовановиќ во 2004 година, издавач и уредник на *Дан*, било повторно отворено во февруари 2014 година.
* Бомбашки напад во 2013 година врз куќата на новинарот *на Вијести*, Туфик Софтиќ
* Во експлозијата во декември 2013 година пред просториите на *Вијести* биле обвинети двајца осомничени во јули 2014 година. Претходните напади, вклучително и четири автомобили *Вијести* запалени во јули 2011 година, август 2011 година и февруари 2014 година, остануваат нерешени.

Во последните години се случиле напади и закани врз новинари и неколку други случаи од висок профил.

* Оливера Лакиќ била физички нападната на 7 март 2012 година; насилникот бил осуден на девет месеци за насилен напад, но неговите мотиви не се истражени. Лакиќ добила неколку закани по истрагата за нелегално производство на цигари во Мојковац.
* Во декември 2013 година, на новинарот на јавната телевизија Дарко Ивановиќ му се заканувале и му го оштетиле автомобилот откако објавил приказна за приватизациите. Надлежните му одредиле тримесечна заштита и обвиниле маж, но само за разбојништво. Мажот подоцна признал дека полицијата му дала 5 евра и хамбургер за да го признае делото. Обвиненијата подоцна биле отфрлени. />
* Во јануари 2014 година, Лидија Никчевиќ, известувач на *Дан*, била претепана со бејзбол палка во Никшиќ. Во декември 2014 година, пет лица биле осудени на казни од 11 до 15 месеци за нападот.
* На 13 февруари 2014 година, по трет пат, во Подгорица бил запален автомобил сопственост на *Вијести*.

Локалната невладина организација *Акција за човекови права* (АЧП) забележала 20 случаи на напади и малтретирање на црногорски новинари во периодот од 2010 до почетокот на 2014 година, сите пријавени во полиција. АЧП известил дека обвинителите, по правило, ќе ги обвинат сторителите за полесни кривични дела и дека судиите ќе ги осудуваат со минимални казни, иако не ги истражат нивните мотиви.

Извештајот на Европската комисија за напредокот на Црна Гора за 2014 година изразува загриженост поради можноста старите и нерешени случаи на насилство врз новинари наскоро да го надминат рокот на застареност. Исто така, ја повикал извршната власт да се воздржи од изјави кои „може да се сфатат како заплашување“ – како изјавата на Ѓукановиќ од март 2014 година дека „ќе се занимава со сите видови мафија, вклучително и медиумската мафија“.

Претставничката на ОБСЕ за слободата на медиумите, Дуња Мијатовиќ, истакнала како неуспехот да се истражат нападите врз новинарите во Црна Гора „испраќа порака за неказнивост“. Според АЧП, недостатокот на напредок во истрагата на старите случаи „помага да се создаде средина во која новинарите допрва треба да се чувствуваат уверени дека властите ќе одговорат жестоко на злосторствата извршени врз медиумските работници“.

### Политички мешања
Содржините се под влијание на деловните и политичките интереси на сопствениците на медиумите. Медиумите кои се критички настроени кон владата не добиваат огласи од државните министерства и државните организации. Независните новинари се соочуваат со притисоци од бизнис лидери и владини функционери, кои често бесрамно фаворизираат медиуми кои ги поддржуваат. Новинарите кои ја истражуваат корупцијата многупати биле обвинети од официјални лица дека „се обидуваат да и нанесат штета на државата“.

Државната помош и финансирањето на рекламите се најлесни начини за владата да врши притисок врз медиумите. Во Извештајот на ЕУ за напредокот на Црна Гора за 2013 година, било забележано дека нивното управување е незаконско и дека може да ја загрози медиумската конкуренција. Во 2013 година, 91% од целокупното владино рекламирање било доделено на владиниот дневен весник Побједа.

### Граѓански тужби за клевета
Весниците остануваат под закана од случаи на граѓански штети. Независните медиуми Вијести, Дан и Монитор биле тужени и казнети со илјадници евра поради „навреда“ на премиерот Мило Ѓукановиќ и неговото семејство. Правосудниот систем останува несоодветно подготвен да се справи со случаите поврзани со медиумите, бидејќи постапките се спори, истрагите несоодветни, а судиите не се подготвени.

Црногорскиот закон ги прави медиумите одговорни за свесно или непромислено објавување невистинити факти. Новинарите пријавиле употреба на граѓанска клевета од страна на властите за цели на политичко мешање.

* Неделникот *Монитор* добил шест нерешени тужби, вклучително и една од сестрата на премиерот, Ана Коларевиќ, откако тие ја истражувале нејзината улога во приватизацијата на компанијата ТЛЦ. Коларевиќ ги тужела *Монитор*, *Дан* и *Вијести* за 100.000 евра (најчестите тужби се за 10.000). Првостепениот суд го ослободил *Монитор*, но апелациониот суд го вратил предметот на повторно судење.
* Според неговиот главен уредник, опозицискиот весник *„Дан“* „се бори со тужби“, наведувајќи дека платил повеќе од 200.000 евра, најмногу на Ѓукановиќ и неговиот круг, вклучувајќи ја и Ана Коларевиќ. На крајот на 2012 година, *Дан* имал 2 милиони евра во судски процеси, вклучително и тужба од 1 милион евра на Ѓукановиќ од 2007 година.

### Кампањи за валкање
Според ХРВ, *„Монитор* “, *„Дан“* и *„Вијести“* изгледа дека се под „постојана низа критики“ од провладините медиуми. Побједа, во сопственост на државата, наместо тоа, изгледа дека ја турка владината линија и ги дискредитира критичарите - дури до редовно нарекување на уредникот на *Монитор* „проститутка“. Дарко Ивановиќ, од јавната телевизија, бил оцрнет од таблоидите и провладините медиуми, вклучително и ТВ Пинк, откако открил дека полицијата пробувала да наклевети еден човек за напад врз сопствениот автомобил: „тоа е цел систем на паралелни реалности поставен за да ги дискредитира новинарите“.

Црногорскиот екс-премиер Мило Ѓукановиќ, има искуство со напаѓање критички новинари и медиуми, оцрнувајќи ги како „медиумска мафија“, тврдејќи дека се поврзани со организираниот криминал и нарекувајќи ги „стаорци“, „чудовишта“, „државни непријатели“.

Во ноември 2013 година, регионалната новинарска конференција, назначена од Ѓукановиќ, вклучила изложба на која биле прикажани насловните страници на три црногорски дневни весници како примери на „лошо“ новинарство, претставувајќи ги како непријатели на државата кои го поткопуваат владеењето на правото преку манипулирање со јавното мислење во земјата. На босанската новинарка и се заканувале и оцрнувале провладините црногорски медиуми откако објавила критички напис за конференцијата, а подоцна била и лично малтретирана откако се вратила во Босна.

## Наводи

Категорија:Медиуми по земја
Категорија:Статии со извадоци