Липицанер

**Липицанер** (, , , , ) ― раса на коњи именувана по липичкиот пастув на Хабсбуршката Монархија. Претежно со сива боја, липицанерот е раса од барокен вид кој е моќен, полека созрева и е познат по долговечноста. Расата е тесно поврзана со Шпанската школа за јавање во Виена, Австрија, каде што коњите демонстрираат „високо школски“ движења на класичната дресура, вклучително и високо контролираните, стилизирани скокови и други движења познати како „воздух над земјата“. Коњите во Шпанската школа за јавање првенствено се избрани од оние кои се одгледуваат во Пиберската сојузна коњушница, во близина на Грац, и обучени со користење на традиционални методи кои датираат стотици години наназад, засновани на начелата на класичната дресура.

Расата липицанер датира од 16 век. Името потекнува од една од најраните коњушници, која се наоѓала во близина на Липица (на италијански Lipizza), тогаш дел од Австроунгарија и денес село во Словенија каде сè уште се одгледуваат липицанери. Расата била многупати загрозена од војните што ја зафаќале Европа, вклучително и за време на Војната на Првата коалиција, Првата светска војна и Втората светска војна. Спасувањето на липицанерите за време на Втората светска војна од страна на војските на Соединетите Држави станало познато со филмот на Дизни, *Чудото на белите пастуви*.

Денес, осум пастуви се признаени како класичен основен крвен материјал на расата, сите ождребени кон крајот на 18 и почетокот на 19 век. Сите денешни липицанери потекнуваат од овие осум пастуви, а сите пастуви за размножување го вклучиле во своето име името на основачот на нивната крвна лоза. Познати се и класични лози на кобили, со до 35 препознаени од различни регистри на раси. Поголемиот дел од коњите се регистрирани преку организациите членки на Липицанерската меѓународна федерација, која е составена од речиси 11.000 коњи во 19 земји и во 9 државни коњушници во Европа. Повеќето липицанери се наоѓаат во Европа, со помал број во Америка, Јужна Африка и Австралија.

## Особености
[лево|мини|Млад [пастув липицанер за време на постапката на посивување.]]
Повеќето липицанери се високи помеѓу 14.2 и 15.2 дланки (147 и 157 см). Сепак, коњите кои се одгледувани за да бидат поблиску до оригиналниот тип на кочија-коњи се повисоки, тежнејќи кон 16.1 дланки (165 см). Липицанерите имаат долга глава, со прав или малку конвексен профил. Вилицата е длабока, ушите мали, очите големи и изразити, а ноздрите се широки. Тие имаат цврст врат, а сепак заоблен и гребен кој е низок, мускулест и широк. Тие се барокен коњ, со широки, длабоки гради, широк круп и мускулесто рамо. Опашката се носи високо и е добро поставена. Нозете се добро градени, мускулести и силни, со широки зглобови и добро дефинирани тетиви. Стапалата имаат тенденција да бидат мали, но цврсти.

Липицанерите тежнеат да созреваат споро. Но, тие подолго живеат и подолго се активни од многу други раси. Некои коњи изведуваат тешки вежби на Шпанската јавачка школа длабоко во нивните 20-ти и живеат длабоко до 30-тите години.

### Боја
[мини|[Кобила и темно ждребе.]]
Настрана од ретките еднобојни коњи (обично боите дорат или црн), повеќето липицанери се сиви. Како и сите сиви коњи, тие имаат црно крзно, темни очи, а како возрасни коњи, бело крзно. Сивите коњи, вклучувајќи ги и липицанерите, се раѓаат со пигментиран слој - кај липицанерите, ждребињата обично се дорат или црни - и стануваат посветли секоја година, при што постапката трае помеѓу 6 и 10 години. Липицанерите всушност не се вистински бели коњи, иако ова е честа грешка. Белиот коњ се раѓа бел и има непигментирана кожа.

Сè до 18 век, липицанерите имале и гени кои предизвикувале други бои на крзното, вклучително и генот дун, ловорова боја, костенлива, црна, пиебалд и скувалд. Сепак, сивата боја е доминантен ген.. Сива била бојата што ја претпочитало кралското семејство, па затоа бојата била нагласена и посакувана во практиките на размножување. Така, кај мал дел од населението на расата каде бојата била намерно избрана како пожелна одлика, таа станала бојата на огромното мнозинство на коњи липицанери. Сепак, долгогодишна традиција е на Шпанската школа за јавање да има барем еден дорат пастув липицанер во престој, и оваа традиција трае до ден-денес.

## Историја
[лево|мини|Липицанерски пастув, [Шенбрун|Дворец Шенбрун.]]
Предците на липицанерот може да се следат околу 800 година од нашата ера. Најраните претходници на липицанерот се појавиле во седмиот век кога берберските коњи биле донесени во Пиринејскиот Полуостров од страна на Маврите и се измешале со домородните пиринејски коњи. Резултатот бил андалусискиот коњ и другите ибериски раси на коњи.

Во 16 век, кога Хабсбурговците владееле и со Шпанија и со Австрија, бил посакуван моќен, но агилен коњ и за воена употреба и за употреба во модерните и брзорастечки школи за јавање за благородништвото во Средна Европа. Затоа, во 1562 година, хабсбуршкиот император Максимилијан II го донел шпанскиот андалусиски коњ во Австрија и ја основал дворската коњушница во Кладруб. Во 1580 година, неговиот брат, надвојводата Карло II, владетел на Внатрешна Австрија, основал слична коњушница во Липица, сместена во денешна Словенија, од која расата го добила своето име. Кога била основана коњушницата, Липица се наоѓала во административните граници на Трст, автономен град под суверенитет на Хабсбурзите. Самото име на селото потекнува од словенечкиот збор за липа.

Шпанските, берберските и арапските коњи биле мешани во Липица, а следните генерации биле мешани со сега изумрената неаполска раса од Италија и други барокни коњи од шпанско потекло добиени од Германија и Данска. Додека стоката за размножување била разменувана помеѓу двете коњушници, Кладруб била специјализирана за производство на тешки коњи за кочии, додека коњите за јавање и лесни кочии потекнувале од коњушницата во Липица.

Почнувајќи од 1920 година, Пиберската сојузна коњушница, во близина на Грац, станала главна коњушница за коњите што биле користени во Виена. Одгледувањето станало многу селективно, дозволувајќи им само на пастуви кои биле докажани во Школата за јавање, и само одгледување кобили кои поминале ригорозни тестови за изведби.

### Коњи основачи
Денес, осум основни линии за липицанери се признаени од различни регистри, кои ги нарекуваат „династии“. Тие се поделени во две групи. Шест потекнуваат од класичните пастуви користени во 18-тиот и 19-тиот век од коњушницата во Липица, и две дополнителни линии кои не биле користени во Липица, но биле користени од други коњушници во историските граници на Хабсбуршката Империја.

Шесте „класични династии“ се:

* Плуто: сив шпански пастув од Кралската данска коњушница, добиен во 1765 година
* Конверзано: црн неаполски пастув, добиен во 1767 година
* Маестозо: сив пастув од коњушницата Кладруб со шпанска брана, добиен во 1773 година, потомците денес потекнуваат од Маестозо X, добиен во Унгарија во 1819 година
* Фавори: пастув од генот дун од коњушницата Кладруб, добиен во 1779 година
* Neapolitano: неаполски пастув од генот дорат од Полесине, добиен во 1790 година
* Сиглави: сив арапски пастув, по потекло од Сирија, добиен во 1810 година

Две дополнителни лози на пастуви биле пронајдени во Хрватска, Унгарија и други источноевропски земји, како и во Северна Америка. Тие се прифатени како еднакви на шесте класични лози од Липицанерската меѓународна федерација. Овие се:

* Тулипан(ец): Црн пастув од барокен вид и шпанско педигре добиен околу 1800 година од хрватската коњушница во Терезовац, сопственост на грофот Јанковиќ-Бесан.
* Индикато: пастув со шпанско потекло добиен во 1802 година, одгледан во Трансилванија од грофот Бетлен и продаден на коњушница Mezőhegyes

Неколку други линии на пастуви изумреле со текот на годините, но биле користени во раното размножување на коњите. Покрај основните лози на пастуви, имало 20 „класични“ лози на кобили, од кои 14 постојат денес. Сепак, до 35 лози на кобили се потврдени од различни липицински организации.

Традиционалните обрасци на именување се користат за пастуви и за кобили, што ги бараат липицанерските расни регистри. На пастувите традиционално им се давале две имиња, при што првото е од лозата на таткото, а второто е името на мајката. На пример, „Маестозо Австрија“ е коњ од кобила по име Австрија. Додека таткото потекнува од династијата „Маестозо“. Имињата на кобилите се избрани да бидат „комплементарни на традиционалните имиња на лозите на липицанерите“ и се бара да завршуваат со буквата „а“.

### Шпанска јавачка школа
мини|Липицанери кои тренираат во Шпанската јавачка школа.
Светски познатата Шпанска школа за јавање користи високо обучени липицанери пастуви во јавни настапи кои прикажуваат класични движења и обуки. Во 1572 година, била изградена првата шпанска сала за јавање, за време на Австриската Империја, и е најстарата од ваков вид во светот. Шпанската школа за јавање, иако се наоѓа во Виена, Австрија, го зема своето име од изворното шпанско потекло на нејзините коњи. Во 1729 година, Карло VI ја започнал изградбата на зградата на Зимската школа за јавање во Виена и во 1735 година била завршена зградата која денес останува дом на Шпанската јавачка школа.

### Зачувување за време на војна
Липицанерите претрпеле неколку преселби поттикнати од војни низ нивната историја, од кои секоја ја спасила расата од исчезнување. Првиот бил во март 1797 година за време на Војната на Првата коалиција, кога коњите биле евакуирани од Липица. За време на патувањето, 16 кобили родиле ждребиња. Во ноември 1797 година, коњите биле вратени во Липица, но шталите биле уништени. Тие биле повторно изградени, но во 1805 година, коњите биле повторно евакуирани кога Наполеон извршил инвазија на Австрија. Тие биле згрижени во кошушницата во Ѓаково. Тие останале далеку од коњушницата во Липица две години, враќајќи се на 1 април 1807 година, но потоа, по Договорот од Шенбрун во 1809 година, коњите биле евакуирани уште трипати во текот на периодот на немири кој следел, што резултирало со загуба на многу коњи и уништување на пишаните тетратки во коњушниците каде што ги документирале крвните лози на коњите пред 1700-тата година. Коњите конечно се вратиле во Липица во 1815 година, каде што останале до крајот на 19 век.

Првата евакуација во 20 век се случила во 1915 година кога коњите биле евакуирани од Липица поради Првата светска војна и сместени во Лаксенбург и Кладруб. По војната, Австроунгарија била распадната, при што Липица станала дел од Италија. Така, животните биле поделени на неколку различни коњушници во новите повоени нации Австрија, Италија, Унгарија, Чехословачка, Романија и Југославија. Австрија ги чувала пастувите на Шпанската школа за јавање и дел од размножувањето. Во 1920 година, австриските липицанери биле консолидирани во Пибер.

За време на Втората светска војна, високата команда на Германија го префрлила најголемиот дел од европските липицанери во Хостау, Чехословачка. Коњите биле земени од Пибер во 1942 година, а дополнителни кобили и ждребиња од други европски држави пристигнале во 1943 година Пастувите на Шпанската јавачка школа биле евакуирани во Санкт Мартинс, Австрија, од Виена во јануари 1945 година, кога бомбашки напади се приближиле до градот и шефот на Шпанската школа за јавање, полковник Алојс Подхајски, сметал дека коњите се во опасност. Во пролетта 1945 година, коњите во Хостау биле загрозени од советската војска која напредувала, која можеби ќе ги убиела животните за коњско месо доколку ја зазела градбата.

Спасувањето на липицанерите од страна на Војската на Соединетите Држави, прославено со филмот на Дизни, *Чудото на белите пастуви*, се случила во два дела: Третата американска армија, под команда на генералот Џорџ С. Патон, била во близина на Сент Мартинс во пролетта 1945 година и дознала дека штали со липицанери биле во областа. Самиот Патон бил коњаник и како Подхајски, се натпреварувал на Олимписките игри. На 7 мај 1945 година, Подхајски направил изложба на пастуви од Шпанската јавачка школа за Патон и за потсекретарот за војна Роберт П. Патерсон, и на крајот побарал Патон да ги земе коњите под своја заштита.

Во меѓувреме, Втората коњаница на Третата армија на Соединетите држави, тенковска единица под команда на полковникот Чарлс Рид, ги открила коњите во Хостау, каде што исто така биле чувани 400 сојузнички воени заробеници, и ги зазеле на 28 април 1945 година. „Операцијата Каубој“, под чие име било познато спасувањето, резултирала со извлекување на 1.200 коњи, вклучително и 375 липицанери. Патон дознал за акцијата и договорил Подхајски да лета до Хостау. На 12 мај, војниците на Соединетите Држави почнале да ги јаваат, да ги пренесуваат со камиони и да ги чуваат коњите 55 км преку границата во Коцтинц, Германија. Липицанерите на крајот биле сместени во привремени квартови во Вимсбах, сè додека не биле вратени во Пибер во 1952 година, и пастувите биле вратени на Шпанската школа за јавање во 1955 година. Во 2005 година, Шпанското училиште за јавање ја прославило 60-годишнината од спасувањето на Патон со турнеја низ Соединетите Држави.
[мини|Коњушницата Липик, [Хрватска.]]
За време на Хрватската војна за независност, од 1991 до 1995 година, коњите во шталата во Липик во Хрватска, Србите ги однеле во Нови Сад, Србија. Коњите останале таму до 2007 година, кога започнале повици тие да бидат вратени во нивната земја на потекло. Во октомври 2007 година во Хрватска биле вратени 60 коњи.

### Денешна раса
Расата липицанер претрпела назадување во своето население кога вирусна епидемија ја погодила коњушницата во Пибер во 1983 година. Изгубени биле 40 коњи и 8% од очекуваниот род на ждребиња. Оттогаш, населението на коњушницата е зголемено. До 1994 година, 100 кобили се наоѓале во коњушницата, а 56 ждребиња биле родени во 1993 година. Во 1994 година, стапката на успешна бременост и раѓање на ждребиња се зголемила од 27 на 82%; што е резултат на ново ветеринарно средиште. Во 1996 година, една студија финансирана од проектот Индо-Коперник на Европската унија проучувала 586 коњи липицанери од осум фарми во Европа, со цел да се развие „научно заснован опис на липицанерите“. Студијата за митохондријалната ДНК (mtDNA) била спроведена на 212 од животните, а кај испитуваните било откриено дека содржат 37 од 39 познати хаплотипови на mtDNA познати кај современите коњи, што значи дека тие покажуваат висок степен на генетска разновидност. Ова било очекувано, бидејќи било познато дека семејствата на липицанерските кобили вклучувале голем број на различни раси, вклучувајќи арапски, чистокрвни и други европски раси.
[лево|мини|Коњушница во Липица, [Словенија.]]
Липицанерската меѓународна федерација (ЛМФ/LIF) е меѓународна управувачка организација за оваа раса, составена од многу национални и приватни организации кои ги претставуваат липицанерите. Организациите работат заедно под знамето на ЛМФ за да ја промовираат расата и да ги одржуваат нејзините стандарди. Заклучно со 2012 година, речиси 11.000 липицанери биле регистрирани во ЛМФ; кои престојуваат со приватни одгледувачи во 19 земји и во 9 државни коњушници во Европа. Најголем број има во Европа, со речиси 9.000 регистрирани коњи, а потоа следат Америка со нешто повеќе од 1.700, потоа Африка и Австралија со по околу 100 коњи. 9-те државни коњушници кои се дел од ЛМФ претставуваат речиси една четвртина од коњите во Европа. Најголем број на коњи (400) има во комуната Воила во Романија, потоа следат Пибер во Австрија (360), Липица во Словенија (358), Сивашварад во Унгарија (262), Монтеротондо во Италија (230), Ѓаково-Липик во Хрватска (220) и Тополчјанки во Словачка (200). Останатите две коњушници се помали, при што Вучијак во Босна и Херцеговина има 130 коњи, а Караѓорѓево во Србија има само 30. Развиени биле образовни програми за да се промовира расата и да се поттикне придржувањето кон традиционалните цели за одгледување.

Поради статусот на липицанерите како единствена раса на коњ развиена во Словенија, преку коњушницата во Липица што сега се наоѓа во нејзините граници, липицанерите се признати во Словенија како национално животно. На пример, на монетите словенечеките 20 центи, на еврото, има двојка липицанери. Опремени полкови на карабинјерите во Италија, исто така, го користат липицанерот на дел од нивната опрема. Во октомври 2008 година, за време на посетата на Словенија, еден липицанер во Липица, именуван како 085 Фавори Каниса XXII, и бил доделен на кралицата Елизабета II од Обединетото Кралство. Таа одлучила да го остави животното во грижа на коњушницата.

## Обука и употреба
[лево|мини|Липицанери во [Словенија.]]
Традиционалните методи за тренирање на коњи за липицанерите биле развиени во Шпанската школа за јавање и се засноваат на начелата на класичната дресура, што пак потекнува од старогрчкиот писател Ксенофонт, чии дела биле повторно откриени во 16-ти век. Неговите размислувања за развојот на менталниот став и психата на коњите сè уште се сметаат за применливи и денес. Други писатели кои силно влијаеле на методите за обука на Шпанската школа за јавање се Федерико Гризоне, основачот на првата академија за јавање во Неапол, кој живеел во текот на 16-тиот век, и Антоан де Плувинел и Франсоа Робишон де ла Геринјер, двајца Французи од 17-тиот и 18-тиот век. Методите за тренирање на пастуви од Липица во Шпанската школа за јавање биле пренесени преку усна традиција сè додека фелдмаршалот Франц Холбејн и Јохан Мејкснер, постар јавач во училиштето, не ги објавиле првичните упатства за обука на коњи и јавачи во училиштето во 1898 година. Во средината на 20 век, Алојс Подхајски напишал голем број дела кои служат како учебници за многу обучувачи денес.

Начелата што се изучуваат во Шпанската школа за јавање се засноваат на практики што ги учат коњаниците за да ги подготват своите коњи за војување. Младите пастуви доаѓаат на обука во Шпанската школа за јавање кога ќе наполнат четири години. Целосната обука трае во просек по шест години за секој коњ, а школувањето се смета за завршено кога ќе ги совладаат вештините потребни за изведување на „Училишниот квадрил“. Постојат три постепено потешки сетови на вештини што ги учат пастувите, а тоа се:

* Јавањето напред, наречено и директно јавање или ремонтеншуле (германски: Remontenschule), е името дадено на вештините што се изучуваат во првата година на обука, каде што млад коњ го учат да седат на него и да биде контролиран со узди, ги учи основните команди на одење во круг, а потоа се учи да биде јаван, главно во арена со едноставни прави линии и вртења, за да се научат правилни одговори на нозете и рацете на возачот додека е јаван. Главната цел во ова време е да се развие слободно движење напред во што е можно поприродна положба.
* Училиште за кампањи, кампањшуле (Campagneschule) или кампањ (Campagne), е местото каде што коњот учи собирање и рамнотежа низ сите коњски одови, вртења и маневри. Коњот учи да го скратува и издолжува чекорот и да изведува странични движења на страна и се запознава со посложената двојна узда. Ова е најдолгата фаза на обука и може да потрае неколку години.
* Високошколска дресура, от екол (француски: haute école) или Хохе Шуле (Hohe Schule), вклучува јавање на коњ со поголема збирка со зголемена употреба на задните делови, развивање зголемена регуларност, вештина и финеса во сите природни начини на одење. Во овој период, коњот ги учи најнапредните движења како што се полупроаѓање, контра-кантер, промена при лет, пируета, пасаж и пјафе. Ова е исто така кога коњот може да се научи на „воздух над земја“ (стоење на задни нозе). Ова ниво ги нагласува изведбите со висок степен на совршенство.

Иако коњушницата во Пибер обучува кобили за влечење и англиско јавање, Шпанската школа за јавање исклучиво користи пастуви во своите изведби. Во светот, липицанерот денес се натпреварува во дресирање и јавање, како и задржување на својата класична положба во Шпанската јавачка школа.

## „Воздух над земја“
[мини|Песад изведен за време на изведба на отворено на [Јужноафриканска Република|јужноафриканските липицанери од Јоханесбург.]]
„Воздух над земја“ се тешките „високошколски“ дресирачки движења што ги прославиле липицанерите. Завршените движења вклучуваат:

* Левада е положба во која коњот ги крева двете предни нозе, стоејќи под агол од 30° целосно на задните нозе во контролиран облик кој бара голема сила на задните нозе. Помалку тешко, но поврзано движење е песадата, каде што коњот се крева до агол од 45°.
* Курбет е движење каде што коњот прави рамнотежа на задните нозе и потоа во суштина „рипнува“, скокајќи со предните нозе од земја и задните нозе заедно.
* Каприол е скок во место каде што пастувот скока во воздух, ги пикнува предните нозе под себе и ги исфрла задните нозе на врвот на скокот.

Други движења вклучуваат:

* Крупада и балотада се претходници на каприолот. Во крупадата, коњот скока со предните и задните нозе кои остануваат подвиткани под телото и тој не ги исфрла. Во балотадата, коњот скока и малку ги одвиткува задните нозе, не ги исфрла, но стапалата на задните стапала се видливи ако се гледаат одзади.
* Мезаир е низа последователни левади во кои коњот ги спушта предните стапала на земја пред повторно да се крене на задните делови, постигнувајќи движење напред. Ова движење повеќе не се користи во Шпанската јавачка школа.

## Во популарната култура
Липицанерите имаат глумено или играно споредни улоги во многу филмови, ТВ емисии, книги и други медиуми.

Во филмот *Флоријан* од 1940 година, главни улоги имаат два липицанерски пастуви. Филмот бил заснован на роман од 1934 година напишан од Феликс Салтен. Сопругата на продуцентот на филмот ги поседувала единствените Липицанери во Соединетите Држави во времето на снимањето на филмот. Спасувањето за време на Втората светска војна на липицанерските пастуви е прикажано во филмот на Волт Дизни, *Чудото на белите пастуви* од 1963 година. Филмот бил единствениот филм во живо, релативно реалистичен, поставен на позадината на Втората светска војна што Дизни некогаш го продуцирал.

## Наводи

## Извори
 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Надворешни врски

* 
* Липицанерско друштво на Велика Британија 
* Lipizzaner National Stud Book Association of Great Britain
* Француска федерација на Липицанери
* Липицанерска меѓународна федерација ЛМФ/LIF
* Шпанска школа за јавање и Пиберска сојузна коњушница
* Липицанерско здружение на Северна Америка 
* Јужноафрикански липицанери
* Пиберска коњушница
* Липицанерска коњушница на Соединетите Држави ЛКСД/USLF

Категорија:Приоритетни раси за зачувување на The Livestock Conservancy
Категорија:Коњски раси со потекло од Австрија
Категорија:Коњска раса со потекло од Италија
Категорија:Коњска раса со потекло од Словенија
Категорија:Цицачи на Европа
Категорија:Историја на Австроунгарија
Категорија:Шпанска школа за јавање