Златна капа

мини| Авантонова златна капа, ок.1400 пр. н.е.**Златните капи** (германски: *Goldhüte*, еднина: **) — многу специфичен и редок вид археолошки артефакт од Европа од бронзеното време. Досега се познати четири такви предмети („златни капи во облик на конус од типот на Шиферштат“). Тие се изработени од тенок лим од злато и однадвор биле прикачени на долги конусни и ободни навлаки за глава кои веројатно биле направени од некој органски материјал и служеле за стабилизирање на надворешниот златен лист. Познати се следните конусни златни капи:

* Авантоновиот златен конус, нецелосен, пронајден во Авантон во близина на Поатје во 1844 година, ок.1400 пр. н.е.
* Шиферштатовата златна капа, пронајдена во 1835 година во Шиферштат во близина на Шпајер, ок.1400–1300 пр. н.е.
* Езелсдорф-Буховиот златен конус, пронајден во близина на Езелсдорф во близина на Нирнберг во 1953 година, ок.1000–900 пр. н.е; највисокиот познат примерок со висина од 90 см.
* Берлинската златна капа, пронајдена веројатно во Швабија или Швајцарија, купена од Берлинскиот музеј за праисторија и рана историја, Берлин, во 1996 година, ок.1000–800 пр. н.е.

Археолошките контексти на конусите не се целосно јасни; за берлинскиот примерок, контекстот е целосно непознат. Најмалку два од познатите примери (Берлин и Шиферштат) се чини дека биле намерно и внимателно закопани во антиката.

Иако ниедно не може точно да се датира, нивната технологија сугерира дека најверојатно биле направени меѓу 1400-800 г. пр. н.е.

## Галерија

Податотека:Neues_Museum,_Berlin_2017_100.jpg|алт=Berlin, Neues Museum| Берлин, Нов музеј
Податотека:Cône_d'Avanton,_musée_des_Antiquités_Nationales,_2010-03-26.jpg|алт=Avanton, National Archaeological Museum, France| Авантон, Национален археолошки музеј, Франција
Податотека:Gold_hat.jpg|алт=Ezelsdorf-Buch, Germanisches National Museum| Езелсдорф-Бух, Германски национален музеј
Податотека:Goldener_hut_schifferstadt_hist_mus_speyer.jpg|алт=Schifferstadt, Historical Museum of the Palatinate| Шиферштад, Историски музеј на Пфалц


## Културен контекст
Капите се поврзани со културата на тумулите од бронзеното време и културата на Урнфилд. Нивните блиски сличности во симболиката и техниките на производство се сведоштво за кохерентна култура од бронзеното време на широка територија во западна и централна Европа. Споредлива златна наметка била пронајдена во Молд, Флинтшир, во северниот дел на Велс, која била направена малку порано.

Се претпоставува дека златните капи од Шиферштадовиот тип во облик на конус се поврзани со голем број споредливи златни капи и златни листови во облик на круна од Ирска (Комерфордова круна, пронајдена во 1692 и оттогаш изгубена) и атлантскиот брег на Шпанија (круни од златни листови, како Акстроки и Ајро) како и разни златни чинии, садови, орнаменти и дијадеми (како Велемската дијадема од Унгарија) од цела централна и северна Европа. Според Спербер (2003 година), конусните златни капи од Шиферштадовиот тип веројатно водат потекло од контакт со културите од атлантското бронзено време.
Податотека:Mold_cape_1.jpg|алт=Mold gold cape, Wales, c. 1900-1700 BC.| Молдска златна наметка, Велс, ок. 1900-1700 пр. н.е.
Податотека:Nebra_disc_1.jpg|алт=Nebra Sky Disc, Germany, c. 1800 BC| Небрески небесен диск, Германија, ок. 1800 пр. н.е.
Податотека:Solvognen-00100.jpg|алт=Trundholm sun chariot, Denmark, c. 1500-1300 BC| Трундхолмова сончева кочија, Данска, ок. 1500-1300 пр. н.е.
Податотека:Bush_barrow_gold_lozenge.jpg|алт=Bush Barrow gold lozenge, England, c. 1900 BC| Буш Барова златна пастила, Англија, ок. 1900 пр. н.е.
Податотека:Bæltepladen_fra_Langstrup_B2307-_00023.jpg|алт=Langstrup belt-plate, Denmark, c. 1400 BC| Лангструп појас-плоча, Данска, вок. 1400 пр. н.е.


## Функција
Се претпоставува дека златните капи служеле како религиозни обележја за божествата или свештениците на сончевиот култ кој тогаш бил широко распространет во Централна Европа. Нивната употреба како покривка за глава е многу веројатна поради фактот дека трите од четирите примероци имаат проширување како капа на дното на конусот и нивните отвори се овални (не тркалезни), со дијаметри и форми приближно еднакви на оние на човечкиот череп. Фигуралниот приказ на објект кој личи на конусна капа на камена плоча на гробот на кралот во Кивик, Јужна Шведска, силно ја поддржувал нивната поврзаност со религијата и култот, како и фактот дека познатите примери се чини дека биле внимателно депонирани (закопани).

Обидите да се дешифрира украсот на златните капи укажуваат на тоа дека нивната култна улога е придружена или дополнета со нивната употреба како сложени календарски уреди. Дали тие навистина биле користени за тие цели или можеби само го презентирале основното астрономско знаење, останува непознато.

## Календари
лево|мини|285x285пкс| Берлинска златна капа
Златните конуси се прекриени со ленти од орнаменти по целата површина. Орнаментите - главно дискови и концентрични кругови, понекогаш тркала - биле удирани со печати, ролни или чешли. Постарите примери (Авантон, Шиферштад), демонстрираат поограничен опсег на украси од оние по нив.

Веројатно украсите на сите познати златни капи претставуваат систематски секвенци во однос на бројот и видовите на украси по лента.

Детално истражување на примерот од Берлин, кое е целосно зачувано, укажувало на тоа дека симболите веројатно претставуваат месечев календар. Објектот можеби дозволувал одредување датуми или периоди и во месечевиот и во сончевиот календар.

Бидејќи точното познавање на сончевата година било од посебен интерес за одредување на религиозно важни настани како летната и зимската краткоденица, доколку астрономското знаење било прикажано на Златните капи, тоа ќе било од голема вредност за општеството од бронзеното време. Дали шапките навистина биле користени за дасе одредат такви датуми или дали тие воопшто имаат такво знаење, останува непознато.

Функциите претпоставени досега овозможуваат броење на временски единици до 57 месечеви месеци. Едноставно множење на таквите вредности исто така може да дозволи пресметување на подолги периоди, на пр. Метонови циклуси.

Секој симбол, или секој прстен на симбол, можеби означува еден ден. Освен украсните ленти кои вклучуваат различен број прстени, можеби има и посебни симболи и зони во интеркаларни области, кои веројатно се додавале или одземале од односните периоди.

Системот на оваа математичка функција вклучен во уметничката орнаментика досега не е целосно дешифриран, но бил направен обид за шематско проучување на Берлинската златна капа и периодите што може да ги разграничи.

Во принцип, според оваа теорија, почнувајќи со зона , збир се постигнува со собирање на релевантен соседен број на соседни делови:  ...  . За да се постигне еквивалентната месечева или сончева вредност, од почетната сума треба да се одземе збирот на симболите од интеркаларната зона(и) во преброената област.
лево|мини|218x218пкс| Берлинска златна капа, детали
мини| Теоријата на календарот.
Илустрацијата ја прикажува соларниот приказ лево и месечевиот на десната страна. Црвените или сините полиња во зоните 5, 7, 16 и 17 се интеркаларни зони.

Вредностите во поединечните полиња се постигнуваат со множење на бројот на симболи по зона со бројот на прстени или кругови вградени во секој доминантен симбол. На специјалните симболи во зоната 5 им е доделена вредноста „38“, според нивниот број.

(На пример: Зона 12 е доминирана од 20 повторувања на удираниот симбол бр.14, симбол на кружен диск опкружен со 5 концентрични кругови. Според тоа, симболот има вредност од 20 × 5 = 100. Симболите на помалите прстени поставени помеѓу поголемите повторувања на бр. 14 се сметаат за обични орнаменти и поради тоа не се бројат.)

Преку овој систем, капите можат да се искористат за пресметување на месечевиот сончев календарски систем, односно за директно читање на месечеви или сончеви датуми, како и за конверзија меѓу нив.
мини|218x218пкс| Берлинска златна капа, детали
Табелата може да се користи на ист начин како што веројатно биле оригиналните Златни капи. За да се одреди бројот на денови во одреден временски период (жолти полиња), се додаваат вредностите на обоените полиња погоре и со тоа се достигнува средна сума. Ако е вклучена некоја од црвените *[[Интеркалација|интеркаларни]]* зони, нивниот збир мора да се одземе. Ова овозможува пресметување на 12, 24, 36, 48, 54 и 57 синодски месеци во месечевиот систем и од 12, 18, 24, 36, 48, 54 и 57 соларни месеци (т.е. дванаесеттини од тропската година).

(На пример: за да се одреди 54 месечен циклус во месечевиот систем, се додаваат нумеричките вредности на зелените или сините зони од 3 до 21, достигнувајќи сума од вкупно 1.739 денови. Потоа, од ова, треба да се одземат вредностите на црвените „меѓукаларни“ полиња 5, 16 и 17, резултатот е 1739 - 142 = 1597 дена, или 54 синодски месеци, секој месец со 29.5305 денови.)

Целокупното несовпаѓање од 2 дена до астрономски точната вредност веројатно било резултат на мала непрецизност при набљудувањето на синодскиот и сончевиот месец во бронзеното време.

Слични симболи може да се забележат и на златните чинии на складиштето на Еберсвалде. Според Новиот музеј во Берлин: „Златните садови во складиштето во Еберсвалде носат сонце и кружни симболи како оние на златната капа во Берлин. Некои од нив имаат иинформации за календарот.“

## Производство
Досега познатите златни капи се направени од златна легура која содржи 85-90% злато, околу 10% сребро и траги од бакар и калај (
Податотека:Casco_Leiro.jpg|алт=Gold Casco de Leiro, Galicia (Spain), 1400–1300 BC| Златниот шлем на Леиро, Галисија (Шпанија), 1400–1300 пр. н.е.
Податотека:Comerford_Crown.png|алт=Gold Commerford Crown, Ireland| Златна Комерфордова круна, Ирска
Податотека:Mycenaean_gold_diadem_at_the_National_Archaeological_Museum_of_Athens_on_October_6,_2021.jpg|алт=Gold diadem from Mycenae, Greece.| Златна дијадема од Микена, Грција.
Податотека:Museum_für_Vor-_und_Frühgeschichte_Berlin_096.jpg|алт=Eberswalde Hoard gold bowls, Germany| Еберсвалдевото богатств, златни чинии, Германија
Податотека:DO-2114.jpg|алт=Gold bowls from Midskov, Denmark, c. 1000 BC.| Златни чинии од Мидсков, Данска, ок. 1000 пр. н.е.
Податотека:Cuencos_de_Axtroki_(M.A.N._1973-77)_01.jpg|алт=Gold bowls from Axtroki, Basque Country, Spain| Златни чинии од Акстроки, Баскија, Шпанија
Податотека:Gobelets_-_Man_-_Saint-Germain-en-Laye_-_27_mars_2017.jpg|алт=Gold vessels, France, c. 1400 BC| Златни садови, Франција, ок.1400 пр. н.е.
Податотека:Golden_decorated_disc,_1800-1300_BC,_Museum_of_Western_Bohemia,_187791.jpg|алт=Gold disc, Czech Republic, 1650–1250 BC.| Златен диск, Чешка, 1650–1250 пр. н.е.
Податотека:Lake_Bled_gold1.jpg|алт=Gold appliqués from Lake Bled, Slovenia, 13th–12th century BC.| Златни предмети од езерото Блед, Словенија, 13-12 век п.н.е.
Податотека:Bronze_Age_Europe_Gold_Band_&_Necklace_(28678594161).jpg|алт=Gold collar from Austria, 900 BC.| Златна јака од Австрија, ок. 900 п.н.е.
Податотека:Gold_bracelet_Dunavecse.jpg|алт=Gold bracelet from Dunavecse, Hungary, c. 1500 BC.| Златна нараквица од Дунавеце, Унгарија, ок. 1500 п.н.е.
Податотека:Heegermühle_disc_and_Eberswalde_bowl.jpg|алт=Heegermühle disc and Eberswalde bowl, Germany.| Хигермулев диск и Еберсвалдев сад, Германија.
Податотека:DO-692-Guldskål_med_hestehovedhank_fra_Borgbjerg_Banke.jpg|алт=Boeslunde hoard gold bowl, Denmark, 1000-800 BC| Златен сад за складиште Боеслунде, Данска, 1000-800 пр. н.е.
Податотека:Kivik_grave_1.jpg|алт=Drawings of one of the petroglyph steles in the Kivik King's Grave, Sweden, c. 1400 BC.| Цртежи на една од стелите на петроглифот во гробот на кралот Кивик, Шведска, ок. 1400 пр. н.е.
Податотека:Dalverzin_Tepe,_Head.jpg|алт=Kushan Prince, Dalverzin-Tepe, 1st century AD, Uzbekistan| Кушански принц, Далверзин-Тепе, 1 век од нашата ера, Узбекистан


## Изложби
Златните капи првпат биле собрани за споредба и поставени во поширок контекст на културата на Европа од бронзеното време на изложба во 1999 година во Бон, *Богови и херои од бронзеното доба: Европа во времето на Одисеј*. Најчесто, тие се сместени во посебни музеи, во Берлин (Музеј на праисторија и рана историја), Спајер (Историски музеј на палатинат, Шиферштатовиот примерок), Нирнберг (Германски национален музеј, во Езелсдорф) и Сеинт-Гермаин-ен-Лај (Национален музеј Ар).

## Поврзано

* Леиров шлем – златен шлем од бронзеното време од Галиција, СЗ Иберија
* Небрески небесен диск – уште еден централноевропски метален објект од бронзеното доба кој изразува напредни знаења за астрономијата, помеѓу 1700 и 2100 пр. н.е.
* Трундхолмова сончева кочија
* Могилна култура
* Урнфилд култура

## Наводи

## Библиографија

# *Gold und Kult der Bronzezeit*. (Каталог на изложба). Германски национален музеј, Нирнберг 2003 година.ISBN&nbsp;
# Вилфрид Менгин (уред.): *Acta Praehistorica et Archaeologica.* Унзе, Потсдам 32.2000 година, стр. 31-108.ISSN&nbsp;0341-1184
# Петер Шауер: *Die Goldblechkegel der Bronzezeit – Ein Beitrag zur Kulturverbindung zwischen Orient und Mitteleuropa.* Хабелт, Бон 1986 година.ISBN&nbsp;
# Герхард Бот (уред.): *Der Goldblechkegel von Ezelsdorf.* (Изложба мачка.). Theiß, Штутгарт 1983 година.ISBN&nbsp;
# Марк Шмит: *Von Hüten, Kegeln und Kalendern oder Das blendende Licht des Orients.* во: *Ethnographisch-Archäologische Zeitschrift.* Берлин 43.2002 година, стр.&nbsp;499-541.ISSN&nbsp;0012-7477
# Вернер Шретер, Карл-Фридрих Лебкухер, Александар Кох (уред.), Лотар Спербер: *Der Goldene Hut von Schifferstadt (Музејска книга)*, Historisches Museum der Pfalz Speyer, Speyer 2008

## Надворешни врски

* Детални информации за примерокот Езелсдорф 
* ''Мистериозни златни конуси „капи на античките волшебници“'', *Дејли Телеграф*, 17 март 2002 година. Преземено на 27 јануари 2016 година.
* Златната капа на Шиферштад: астрономски значајна локација за депозит? (Амендола 2021)
* Календар на Венера на берлинската златна капа (Шмит-Калер 2012) (на германски)
Категорија:Археолошки артефакти
Категорија:Археоастрономија
Категорија:Видови археолошки артефакти
Категорија:Археологија на Германија
Категорија:Археологија на Франција
Категорија:Археологија на Европа