Нарација (Раскажување)

Нарацијата (раскажувањето) е употреба на пишан или говорен коментар за да се пренесе приказна на публиката. Нарацијата ја пренесува наратор (раскажувач): специфична личност или неодреден литературен глас, развиен од креаторот на приказната, за да достави информации до публиката, особено за заплетот (низата настани). Нарацијата е задолжителен елемент на сите напишани приказни (стории) романи, раскази, песни, мемоари и сл, со функција на пренесување на приказната во целост. Сепак, нарацијата е само изборна во повеќето други формати на раскажување приказни, како што се филмови, претстави, телевизиски емисии и видео игри, во кои приказната може да се пренесе преку други средства, како дијалог меѓу ликовите или визуелно дејство.

**Наративниот режим** го опфаќа збирот на избори преку кои креаторот на приказната го развива својот наратор и нарација:

* *Наративна гледна точка, перспектива* или *глас, тоа е* : избор на граматичка личност (лице) што ја користи нараторот за да утврди дали нараторот и публиката се учесници во приказната или не; исто така, ова го вклучува опсегот на информациите или знаењата што ги презентира нараторот
* *Наративно време* : избор на минато или сегашно граматичко време за да се утврди или претходното завршување или моменталната непосредност на заплетот
* *Техника на раскажување*: кој било од различните други методи избрани за да помогнат во раскажувањето на приказната, како што е утврдување на поставката на приказната (локација во време и простор), развивање ликови, истражување на теми (главни идеи или теми), структурирање на заплетот, намерно изразување одредени детали но не и други, следејќи ги или прекршувајќи ги жанровските норми и користејќи разни други раскажувачки средства и јазични стилови .

Така, нарацијата вклучува и кој ја раскажува приказната и како е раскажана приказната (на пример, со користење на свеста или несигурна нарација). Нараторот може да биде анонимен и неодреден, или лик што се појавува и учествува во нивната сопствена приказна (без разлика дали е фиктивна или фактичка), или самиот автор како лик. Нараторот може само да ја поврзе приказната со публиката без да биде вклучен во заплетот и може да има разновидна свесност за мислите на ликовите и далечните настани. Некои приказни имаат повеќе наратори за да ги илустрираат приказните на различни ликови во различни времиња, создавајќи приказна со сложена перспектива.

## Наративна гледна точка
Во тек е дебата за природата на наративната гледна точка. Различни различни теоретски пристапи се обидоа да го дефинираат гледиштето во однос на личноста, перспективата, гласот, свеста и фокусот. Наративната перспектива е позицијата и карактерот на раскажувачот, во однос на наративот.

### Книжевна теорија
Рускиот семиотичар Борис Успенски идентификува пет рамнини на кои гледиштето е изразено во наратив: 1) просторно, 2) временско, 3) психолошко, 4) фразеолошко и 5) идеолошко. Овие категории ги развива и американската литературна критичарка Сузан Снајдер Лансер.

* Временската гледна точка може да се однесува на наративното време, или може да се однесува на тоа колку е детална или сумирана нарацијата. На пример, кога настаните се раскажуваат откако ќе се случат (постериорна нарација), нараторот е во привилегирана позиција за ликовите во приказната и може да навлезе во подлабокото значење на настаните и случувањата, укажувајќи на погрешните чекори и пропуштените значења на ликови. Временската гледна точка, исто така, се фокусира на темпото на нарација. Наративното темпо може или да се забрза или забави. Наративната ретардација (забавување на нарацијата) ги става настаните во преден план и сугерира што треба да се забележи од читателот, додека сумирањето или забрзувањето на наративното темпо ги става настаните и случувањата во заднина, намалувајќи ја нивната важност.
* Психолошката гледна точка се фокусира на однесувањето на ликовите. Лансер заклучува дека ова е „исклучително сложен аспект од гледна точка, бидејќи го опфаќа широкото прашање за оддалеченоста или афинитетот на нараторот кон секој лик и настан... претставен во текстот“. Негативните коментари го оддалечуваат читателот од гледна точка на ликот додека позитивните оценки создаваат афинитет со неговата или нејзината перспектива.
* Фразеолошката гледна точка се фокусира на говорните одлики на ликовите и на нараторот. На пример, имињата, титулите, епитетите и натписите дадени на ликот може да ги оценат постапките или говорот на ликот и да изразат наративна гледна точка.
* Идеолошката гледна точка не е само „најосновниот аспект на гледна точка“, туку и „најмалку достапен за формализирање, бидејќи неговата анализа до одреден степен се потпира на интуитивно разбирање“. Овој аспект на гледна точка се фокусира на нормите, вредностите, верувањата и Weltanschauung (светоглед) на нараторот или ликот. Идеолошкото гледиште може да биде целосно наведено - она што Лансер го нарекува „експлицитна идеологија“ - или може да биде вградено на „длабоко-структурни“ нивоа на текстот и да не се идентификува лесно.

### Прво лице
Ставот на прво лице ја открива приказната преку отворено самореференциран и учесник наратор. Прво лице создава близок однос помеѓу нараторот и читателот, повикувајќи се на ликот на гледиштето со заменки во прво лице како јас и јас (како и ние и ние, секогаш кога нараторот е дел од поголема група). Односно, нараторот отворено го признава нивното постоење. Честопати, нараторот во прво лице е главниот лик, чии внатрешни мисли се искажуваат на публиката, дури и ако не на некој од другите ликови. Раскажувач од прво лице со ограничена перспектива не е способен да биде сведок или да ги разбере сите аспекти на која било ситуација. Така, нараторот со оваа перспектива нема да може целосно да ги пријави околностите и ќе му остави на читателот субјективен запис за деталите на заплетот. Дополнително, ликот на овој наратор би можел да следи скриена агенда или може да се бори со ментални или физички предизвици кои дополнително ја попречуваат нивната способност да му ја кажат на читателот целата, точна вистина на настаните. Оваа форма вклучува привремена нарација во прво лице како приказна во приказна, каде што нараторот или лик што набљудува раскажувањето на приказна од друг се репродуцира целосно, привремено и без прекин, префрлајќи ја нарацијата на говорникот. Раскажувачот во прво лице може да биде и централниот лик. Ликот на гледиштето не е нужно централниот лик: примери на придружни ликови од гледиште се Доктор Вотсон, Скаут во *Да се ​​убие птица подбивница* и Ник Каравеј од *Големиот Гетсби*.

### Второ лице
Ставот на второ лице е гледна точка каде од публиката се прави лик. Ова се прави со употреба на заменки во второ лице како *тебе* . Можеби нараторот буквално и се обраќа на публиката, но почесто референтот во второ лице на овие приказни е всушност некој лик во приказната. Романите во второ лице се релативно ретки; Наместо тоа, оваа гледна точка има тенденција да биде главно ограничена на песни и песни. Сепак, некои значајни примери ги вклучуваат романот *Полузаспани во жаби пижами* од Том Робинс, *Ако една зимска ноќ некој патник* од Итало Калвино, кратката фикција на Лори Мур и Жунот Дијаз, расказот *Јајцето* од Енди Вир и *Втори мисли* од Мишел Бутор. Делови од *Петтата сезона* на Н.К. Џемисин *во кои се раскажува во второ лице.*

Книгите за игри „ *Избери сопствена авантура“* се напишани во второ лице. Слично на тоа, интерактивната фикција базирана на текст, како што се *Колосалната пештера авантура* и *Зорк*, конвенционално има описи напишани во второ лице, кажувајќи му на ликот што гледа и што прави. Оваа практика повремено се среќава и во текстуални сегменти од графички игри, како што се оние од Spiderweb Software, кои во голема мера го користат текстот со вкус од второ лице во полето за текст во поп ап со описи на знаци и локација. Романот на Чарлс Штрос *Состојба на застој*  е напишан во второ лице како алузија на овој стил.

### Трето лице
Во наративниот начин на трето лице, нарацијата се однесува на сите ликови, како заменките во македонскиот јазик  во трето лице: *тој*, *таа* или *тие*, а никогаш заменките  во прво или второ лице. Ова јасно покажува дека нарацијата е направена без потреба од наратор кој е идентификуван и персонифициран како лик во приказната. За споредба со приказните што имаат наратор, нарацијата во трето лице се опишува како анонимен наратор (некој кој не го гледаш, а тука е присутен).

Традиционално, раскажувањето во трето лице е најчесто користениот наративен начин во литературата. Не бара постоењето на нараторот да биде објаснето или развиено како одреден лик, како што би било случај со нараторот во прво лице. На тој начин се овозможува раскажување на приказна без да се наведат какви било информации за раскажувачот (нараторот) на приказната. Наместо тоа, раскажувачот од трето лице често е едноставно некаков бестелесен коментар, наместо целосно развиен лик. Понекогаш, нарацијата во трето лице се нарекува перспектива „тој/таа“, а во уште поретки прилики гледна точка на авторот/сезнајниот.

Режимите на трето лице обично се категоризираат по две оски. Првата е оската субјективност/објективност, со субјективна нарација од трето лице што вклучува лични чувства и мисли на еден или повеќе ликови, а објективната нарација од трето лице не ги опишува чувствата или мислите на кој било лик, туку само точните факти на приказната. Режимите на трето лице, исто така, може да се категоризираат по сезнајниот наратор, ограничената оска. Сезнаен наратор од трето лице пренесува информации од повеќе ликови, места и настани од приказната, вклучувајќи ги мислите на дадените ликови, а наратор од трето лице ограничено го пренесува знаењето и субјективното искуство на само еден лик. Нарацијата од трето лице, и во нејзините ограничени и во сезнајни варијанти, стана најпопуларна наративна перспектива во текот на 20 век.

#### Сезнаен или ограничен
*Сезнајното* гледиште е претставено од наратор со сеопфатна перспектива, гледајќи и знаејќи сè што се случува во светот на приказната, вклучувајќи го и она што секој од ликовите мисли и чувствува. Оваа наративна гледна точка е најчесто користена во наративното пишување; се гледа во безброј класични романи, вклучувајќи дела од Чарлс Дикенс, Лав Толстој и Џорџ Елиот . Понекогаш има дури и субјективен пристап. Една од предностите на наративната сезнајност е тоа што го подобрува чувството на објективна веродостојност,  односно, привидна вистинитост на заплетот, што може да биде важно со посложени наративи. Сезнајниот наратор од трето лице е најмалку способен да биде несигурен - иако ликот на сезнајниот наратор може да има своја личност, нудејќи судови и мислења за однесувањето на ликовите од приказната.

Многу приказни, особено во литературата, наизменично се менуваат од еден лик до друг во границите на поглавјата, како на пример во серијата *[[Песна за мраз и оган|„Песна за мраз и оган]]* “ од Џорџ Р.Р. Мартин .  *Домот и светот*, напишана во 1916 година од Рабиндранат Тагоре, е уште еден пример на книга што се префрла меѓу само три знаци на границите на поглавјата. Во серијата *„Хероите на Олимп* “, гледиштето наизменично се менува меѓу ликовите во интервали. Серијата за *[[Хари Потер]]* се фокусира на главниот лик во поголемиот дел од седумте романи, но отстапува од другите ликови во прилики, особено за време на почетните поглавја од подоцнежните романи во серијата, кои се префрлаат од погледот на истоимениот Хари на други ликови (на пример, премиерот магл во Полукрвниот принц ). 

*Ограничената* гледна точка на трето лице се користи од анонимен наратор кој ја следи перспективата на еден лик. Ова е најчестата наративна гледна точка во литературата од почетокот на 20 век. Примерите ги вклучуваат книгите за *Хари Потер* и *Срамот* на JM Coetzee.

#### Субјективно или објективно
*Субјективна* гледна точка е кога нараторот ги пренесува мислите, чувствата и мислењата на еден или повеќе ликови. Ако ова е само еден лик, може да се нарече *ограничено во трето лице*, во кое читателот е ограничен на мислите на одреден лик (често главниот лик ) како во режимот во прво лице, освен што сепак дава лични описи користејќи трето- лице заменки. Ова е скоро секогаш главниот лик (на пример, Габриел во „ *Мртвите* “ на Џејмс Џојс, *Младиот Гудман Браун* на Натаниел Хоторн или Сантјаго во „ *[[Старецот и морето]]* “ на Хемингвеј ). Одредени начини на трето лице сезнајни се исто така класифицирани како користење на трето лице, субјективен режим кога се префрлаат помеѓу мислите и чувствата на сите ликови.

За разлика од широките, опсежни перспективи видени во многу романи од 19 век, субјективното трето лице понекогаш се нарекува перспектива „преку рамо“; нараторот само ги опишува настаните согледани и информациите што ги знае ликот. Во својот најтесен и најсубјективен опсег, приказната гласи како ликот на гледиштето да ја раскажува; драматично, ова е многу слично на првото лице, со тоа што овозможува длабинско откривање на личноста на главниот лик, но користи граматика во трето лице. Некои писатели ќе ја префрлат перспективата од еден лик на друг лик, како гледиште, на пример во *Тркалото на времето* на Роберт Џордан или *[[Песна за мраз и оган|Песна за мраз и оган на]]* Џорџ Р.Р. Мартин.

Слободниот индиректен говор е прикажување на мислите на ликот со гласот на нараторот во трето лице.

*Објективната* гледна точка вработува наратор кој раскажува приказна без да ги опишува мислите, мислењата или чувствата на кој било лик; наместо тоа, дава објективна, непристрасна гледна точка. Честопати нараторот се самодехуманизира за да го направи наративот понеутрален. Овој тип на наративен начин често се гледа надвор од фикцијата во написите во весниците, во биографските документи и научните списанија. Овој наративен режим може да се опише како пристап „летање на ѕид“ или „леќи на камерата“ што може само да ги сними дејствата што може да се набљудуваат, но не ги толкува овие дејства или не пренесува какви мисли минуваат низ главите на ликовите. Фантастичните дела што го користат овој стил ги нагласуваат ликовите кои ги прикажуваат своите чувства забележливо. Внатрешните мисли, доколку се изразат, се даваат преку настрана или солилокви. Иако овој пристап не му дозволува на авторот да ги открие неискажаните мисли и чувства на ликовите, тој му дозволува на авторот да открие информации за кои не сите или кој било од ликовите можеби се свесни. Пример за оваа таканаречена перспектива на камера-око е „Ридови како бели слонови “ од Ернест Хемингвеј.

Овој наративен начин се нарекува *и драматичен во трето лице* бидејќи нараторот, како и публиката на драмата, е неутрален и неефикасен кон прогресијата на заплетот - само неинволвиран гледач.

### Алтернативна личност
Додека тенденцијата за романите (или другите наративни дела) е да се усвои единствена гледна точка во текот на целиот роман, некои автори користеле други гледишта кои, на пример, наизменично се менуваат помеѓу различни раскажувачи во прво лице или наизменично помеѓу прво- и наративен начин на трето лице. Десетте книги од авантуристичката серија *Pendragon*, од диџеј Мекхејл, се префрлаат напред-назад помеѓу перспектива во прво лице (рачно напишани записи во дневник) на главниот лик на неговото патување, како и бестелесна перспектива на трето лице фокусирана на неговите пријатели дома. *Алијас Грејс* на Маргарет Атвуд дава гледиште на еден лик од прво лице, како и на друг лик од трето лице ограничено. Честопати, нараторот што користи прво лице ќе се обиде да биде пообјективен со тоа што ќе го вработи и третото лице за важни акциони сцени, особено оние во кои не се директно вклучени или во сцени каде што не се присутни за да ги гледаат настаните од прва рака. Овој режим се наоѓа во  „*Додека лежам умирајќи*“ на Вилијам Фокнер е вклучена дури и перспективата на починатиот.

„*Жената на патникот низ времето* “ на Одри Нифенегер наизменично се менува помеѓу студентка по уметност по име Клер и библиотекар по име Хенри. Романот на Џон Грин и Дејвид Левитан *Вил Грејсон, Вил Грејсон* ротира помеѓу две момчиња по име Вил Грејсон. Наизменично се менува помеѓу двете момчиња кои го раскажуваат својот дел од приказната, како се запознаваат и како нивните животи потоа се спојуваат. *Долг пат надолу* на Ник Хорнби има четворица наратори, кои исто така се и неговите главни ликови. Овие четири лика се среќаваат на врвот на висока зграда позната како „место на самоубиство“ и почнуваат да зборуваат наместо да скокаат. Тие потоа формираат група и продолжуваат да се состануваат. Серијата *Аниморфс* содржи четири книги со специјално издание, книгите *Мегаморфс*, во кои нарацијата се менува меѓу шесте главни ликови, Џејк, Рејчел, Тобијас, Каси, Марко и Акс.

*[[Се викам црвено]]* и *Тивка куќа* од Орхан Памук имаат наизменични наратори во прво лице. Понекогаш раскажуваат дури и животни, растенија и предмети.

## Наративно време
Во наративното минато време, настаните од заплетот се случуваат пред сегашноста на нараторот. Ова е убедливо, најчестото време во кое се искажуваат приказните. Ова може да биде во далечното минато на нараторот или во неговото непосредно минато, кое за практични цели е исто како и нивната сегашност. Минатото време може да се користи без оглед на тоа дали поставката е во минатото, сегашноста или иднината на читателот.

Во наративите што користат сегашно време, настаните од заплетот се прикажани како што се случуваат во тековниот временски момент на нараторот. Неодамнешен пример на романи раскажани во сегашно време се оние од трилогијата *Игри на гладта* од Сузан Колинс. Сегашното време може да се користи и за раскажување настани од минатото на читателот. Ова е познато како „историска сегашност“. Ова време е повообичаено во спонтани разговорни наративи отколку во пишана литература, иако понекогаш се користи во литературата за да даде чувство на непосредност на дејствата.

Идното време е најретко, прикажувајќи ги настаните од заплетот како да се случуваат некое време по сегашноста на нараторот. Честопати, овие претстојни настани се опишани така што нараторот има предзнаење (или наводно предзнаење) за нивната иднина, така што многу приказни со идно време имаат пророчки тон. Пример е *Приказната за вашиот живот* од Тед Чианг.

## Наративна техника
### Тек на свеста
Текот на свеста ја дава перспективата на нараторот (обично во прво лице) обидувајќи се да ги реплицира мисловните процеси - наспроти едноставно дејствијата и изговорените зборови - на наративниот карактер. Честопати, внатрешните монолози и внатрешните желби или мотивации, како и делови од нецелосни мисли, се искажуваат на публиката, но не мора и на другите ликови. Примерите ги вклучуваат чувствата на повеќекратните наратори во *Врева и бес* на Вилијам Фокнер и *Додека лежам умирајќи*, и често фрагментираните мисли на ликот Офред во *Приказната на робинката* на Маргарет Атвуд . Ирскиот писател Џејмс Џојс го прикажува овој стил во неговиот роман *[[Улис (роман)|Улис]]*.

### Несигурен наратор
Несигурната нарација вклучува употреба на недоверлив наратор. Овој режим може да се користи за да ѝ даде на публиката намерно чувство на неверување во приказната или ниво на сомневање или мистерија за тоа кои информации се наменети да бидат вистинити, а што треба да бидат лажни. Неверодостојните наратори обично се раскажувачи во прво лице; сепак, нараторот од трето лице може да биде несигурен. Пример е *[[Ловец во ’ржта|Ловец во 'ржта]]* на  Џ. Д. Салинџер.

## Поврзано

* Наративна структура
* Темпо

## Белешки

## Дополнително читање

* Женет, Жерар. *Наративен дискурс.* *Есеј во метод* . Превод. од Џејн Левин. Oxford: Blackwell 1980 (Превод на *Discours du récit* ).
* Станзел, Франц Карл. *Теорија на наративот* . Превод. од Шарлот Годше. Cambridge: CUP 1984 (Превод на *Theorie des Erzählens* ).
** Genette, Gérard. *Narrative Discourse. An Essay in Method*. Transl. by Jane Lewin. Oxford: Blackwell 1980 (Translation of *Discours du récit*).
** Stanzel, Franz Karl. *A theory of Narrative*. Transl. by Charlotte Goedsche. Cambridge: CUP 1984 (Transl. of *Theorie des Erzählens*).

Категорија:Наратологија
Категорија:Белетристика
Категорија:Стил (фикција)