Човекови права во Азербејџан

Меѓународните организации честопати тврделе дека Азербејџан ги прекршил стандардите за човекови права утврдени во меѓународното право. Хјуман рајтс воч издал извештај од 2013 година во кој го обвинил Азербејџан за затворање и малтретирање политички активисти и бранители на човекови права. Во 2019 година, Хјуман рајтс воч ја нарекол ситуацијата со човековите права во Азербејџан „*ужасна*“, наведувајќи ја „*големата контрола*“ од страна на владата, „*сериозно ограничување на слободите на здружување, изразување и собирање*“, како и „*тортура и лош третман*“ на новинари, адвокати и опозициски активисти. Според Репортери без граници, Азербејџан е рангирана на 167 од 180 земји на Индексот на слободата на печатот. Извештајот на американскиот Стејт департмент од 2020 година го обвинил Азербејџан за широк спектар на прекршувања на човековите права, вклучително и „*незаконско или произволно убивање*“, „*тешки ограничувања на слободното изразување, печатот и интернетот*“ и „*најлошите форми на детски труд* “.

Уставот на Азербејџан содржи 48 членови кои се однесуваат на основните човекови и граѓански права. Дел 3 од Уставот ги утврдува главните права и слободи на граѓаните на Азербејџан, вклучувајќи ги човековите права, правата на сопственост, правата на еднаквост, правата на интелектуална сопственост, граѓанските права, правата на обвинетите, правото на штрајк, социјалната сигурност, правото на глас и слобода на говор, совест и мисла.

На 28 декември 2001 година, Националното собрание на Република Азербејџан го усвоил Уставниот закон за Комесарот за човекови права (народен правобранител) на Република Азербејџан, а на 5 март 2002 година, претседателот потпишал Указ за примена на овој закон со што се создало правна рамка за функционирање на Комесарот за човекови права на Република Азербејџан.

## Правата на малцинствата
Во контекст на судирот во Нагорно-Карабах, говорот на омраза против Ерменците „*продолжува да биде главен елемент на официјално санкционираните медиуми*“ според Меѓународната група за права на малцинствата , додека „*иницијативите за градење мир во кои се вклучени актери од граѓанското општество редовно се оцрнуваат, а понекогаш резултира со физички напади врз имотот и лицата на инволвираните*“.

Лезгините се соочуваат со дискриминација и „*се чувствуваат принудени да се асимилираат во азербејџанскиот идентитет за да избегнат економска и образовна дискриминација*“.

Талишите „*страдаа како резултат на долгорочното лишување од културни и образовни права и од ефектите на економската занемарување на нивниот регион*“. Како последица на талишското сепаратистичко движење и обидот да се воспостави Талиш-Муганската автономна република, азербејџанската држава „*покрена кампања на заплашување и репресија против водечките талишки активисти*“.

## Слобода на вероисповед
Членот 48 од Уставот на Азербејџан вели дека правото на слобода и правото на луѓето од сите вери да ја изберат и да ја практикуваат својата вера без ограничување е обезбедено, под услов тие да не го нарушуваат јавниот ред или јавниот морал.

Во 2019 година, Комисијата на САД за меѓународна верска слобода објавила апсење на 77 лица означени како „шиитски екстремисти“, од кои 48 се сметале за политички затвореници од бранителите на човековите права. Тие, исто така, објавиле дека на судските рочишта во текот на годината, овие лица сведочеле дека полицијата и други службеници ги мачеле за да изнудат лажни признанија. Локалните групи за човекови права изјавиле дека владата продолжила физички да малтретира, апси и затвора верски активисти.

Властите накратко приведувале, казнувале или предупредувале поединци за одржување неовластени верски состаноци; бидејќи барањата на владата за законска регистрација биле неостварливи за заедниците со помалку од 50 членови. Владата го контролира и увозот, дистрибуцијата и продажбата на верски материјали. Судот казнил поединци за неовластена продажба или дистрибуција на верски материјали.

Претставниците на граѓанското општество изјавиле дека граѓаните продолжуваат да ги толерираат „*традиционалните*“ малцински религиозни групи (т.е. оние историски присутни во земјата), вклучувајќи ги Евреите, руските православни верници и католиците; сепак, на групите кои се сметале за „*нетрадиционални*“ често се гледало со сомнеж и недоверба.

## Ефект на меѓународните договори
Еден од првичните меѓународни документи во областа на човековите права бил Меморандумот за разбирање кој бил потпишан помеѓу Владата на Азербејџан и Канцеларијата за демократски институции и човекови права на 26 ноември 1998 година.

Советот на Европа го примил Азербејџан во полноправно членство на 25 јануари 2001 година. Азербејџан ја ратификувал Конвенцијата за заштита на човековите права и основните слободи (ЕКЧП) на 15 април 2002 година. Од ратификацијата, секој кој тврди дека е жртва на повреда на неговите/нејзините права или слободи дефинирани со ЕКЧП како резултат на активноста или неактивноста на Република Азербејџан има право да тужи против Азербејџан пред Европскиот суд на Човекови права (ЕСЧП). , Азербејџан има најниска стапка на усогласеност од која било земја-членка на Советот на Европа со спроведувањето на водечките пресуди на ЕСЧП во последните 10 години. Водечките пресуди се подгрупа на случаи кои вклучуваат сериозни или системски прекршувања на човековите права и само 4% од таквите случаи против Азербејџан довеле до исправка на основната повреда на човековите права. Севкупно, 47 водечки пресуди на ЕСЧП против Азербејџан не се спроведени.

Азербејџан станал член на Советот за човекови права на Обединетите нации во 2006 година.

Неколку независни тела, како што е Хјуман рајтс воч, постојано ја критикувале владата на Азербејџан за нејзиното искуство со човековите права.

Меѓу другите грижи, властите се обвинети за произволни апсења, неопределени притвори, тешки тепања, тортура, и присилни исчезнувања. И покрај постоењето на независни новински куќи, новинарите кои ја критикуваат владата честопати се сериозно малтретирани, затворани, па дури и физички нападнати. Во Индексот на слободата на печатот за 2013-14 година објавен од Репортери без граници, Азербејџан бил рангиран на 160-то место од вкупно 180 нации. Владата често била критикувана за неуспехот да ја подобри состојбата со граѓанските слободи. Јавните демонстрации против владејачкиот режим не се толерираат, а властите често користат насилство за да ги растераат протестите.

## Изборни права
Азербејџан станала првата земја на истокот што им обезбедил на жените право на глас. Според Законот усвоен во парламентот, на 21 јули 1919 година, Демократска Република Азербејџан (АДР) на сите граѓани на републиката кои наполниле 20 години добиваат право на глас пред Обединетото Кралство (1928), Шпанија и Португалија (1931 година).

Сите граѓани на Азербејџан имаат право да избираат и да бидат избрани и да учествуваат на референдуми. Парламентот на Азербејџан го усвоил Изборниот законик на 27 мај 2003 година. Иако Азербејџан номинално е секуларна и посредна демократија, неодамнешните избори таму нашироко се оспорувале како фалсификувани и „со *сериозни недостатоци*“. Покривањето на изборите во азербејџанските медиуми се смета за огромно пристрасно во корист на администрацијата. Исто така, поранешниот претседател Хејдар Алиев, е познат по тоа што ги пополнил Централните и Локалните изборни комисии со владини поддржувачи пред разни клучни избори од 2003 година. Нерегуларни инциденти како што се исчезнување на гласачките ливчиња, полнење на гласачки кутии, повеќекратно гласање и манипулација на гласови биле забележани од меѓународните набљудувачи.

Азербејџан бил остро критикуван за поткуп на членови и функционери од меѓународни организации за легитимирање на фалсификуваните избори, практика која била наречена „ кавијарска дипломатија“. Неодамна тоа било случај со европратениците од Европскиот парламент, чија позитивна оценка за изборите во Азербејџан предизвикало голем скандал во Европа. Европската иницијатива за стабилност (ESI) објавила серија детални извештаи кои го изложуваат интересот на набљудувачките мисии кои учествуваат на изборите во Азербејџан.

## Слобода на собирање и изразување на политичките убедувања
До мај 2005 година, во Азербејџан немало правна заштита за слободата на собирање.   Целосната забрана за собири на опозицијата била укината со претседателски декрет по националниот притисок, но настаните што довеле до парламентарните избори подоцна истата година покажале дека ова е само номинална обвинение за многу кратко време. Властите им го ускратиле правото на поддржувачите на опозицијата да демонстрираат или да одржуваат митинзи во близина на центрите на градовите и биле одредени посебни места за таа цел. Оние кои присуствувале на митинзите на опозицијата кои не биле санкционирани од владата биле тепани и уапсени. Познато е дека полицијата приведува опозициски активисти, во обид да ги „*убеди*“ да се откажат од својата политичка работа. Членовите на младинското движење и членовите на опозицијата биле приведени поради заговор за соборување на владата, обвинение кое не е потврдено. По изборите не бил дозволен ниту еден митинг на опозицијата.

Според извештајот на „Хјуман рајтс воч“ од 2013 година, „*евиденцијата на Азербејџан за слободата на изразување, собирање и здружението е во постојан пад неколку години, но бележи драматично влошување од средината на 2012 година*“. Во април 2014 година РПТ-Европската организација за човекови права објавила дека човековите права, особено слободата на изразување, собирање и здружување, се влошуваат во Азербејџан.

Во естрихот испорачан на 15 јули 2020 година, ден по про-воениот митинг во Баку, претседателот Алиев ја нападнал најголемата опозициска партија, Партијата на Народниот фронт на Азербејџан. Тој изјавил дека „*треба да завршиме со „петтата колона*“ и дека Народниот фронт е „*полош од Ерменците*“. Азербејџанските безбедносни служби почнале да апсат членови на партија и симпатизери. Според азербејџански извори, околу 120 луѓе во моментов се држат во затвор, меѓу кои и некои заменици лидери на партијата, како и новинари. На 20 јули, американскиот Стејт департмент го повикал Азербејџан да избегне користење на пандемијата за да го замолчи „*застапувањето на граѓанското општество, гласовите на опозицијата или јавната дискусија*“. Овие акции нашироко се гледаат како обид „*да се елиминираат продемократските застапници и политичките ривали еднаш засекогаш*“. Амнести интернешнал, исто така, повикал да се прекине „*насилниот прогон на опозициските активисти*“.

## Право на слобода и безбедност
Направен е меѓународен притисок врз Азербејџан да го ослободи својот број политички затвореници. Откако земјата станала член на Советот на Европа, азербејџанската влада ослободила сто политички затвореници, но многумина остануваат во притвор, а поддржувачите на опозицијата продолжуваат да бидат притворени без докази. Според наредбата за помилување потпишана од Илхам Алиев, на 16 март 2019 година биле ослободени 51 затвореници кои меѓународните групи за човекови права ги сметаат за политички затвореници.

Во март 2011 година, опозициските активисти Бахтијар Хаџиев и Џабар Савалан биле уапсени откако помогнале да се организираат протести во стилот на Арапската пролет преку Фејсбук. И двајцата добиле затворски казни за неповрзани обвиненија. За нивното апсење било протестирано од Европскиот парламент, Хјуман рајтс воч, и Индексот за цензура. Амнести интернешенел ги нарекол двајцата затвореници на совеста и повикал на нивно итно ослободување. Џабар Савалан бил ослободен од затвор по 11 месеци на 26 декември 2011 година. Во април 2012 година, активистот за човекови права и животна средина Огтај Гулалиев бил уапсен и наводно измачуван; тој бил ослободен во јуни.

Подоцна во 2013 година, седум млади активисти, вклучително и четворица членови на одборот, на Граѓанското движење Нида биле киднапирани и уапсени по протестите одржани против неборбените воени смртни случаи во март и април во Баку. Тие се обвинети за подготовка на немирите за време на протестите во Баку. Првично, младите биле обвинети за недозволено поседување оружје и дрога. Како што објавила Меѓународната организација за човекови права Амнести интернешнал, некои од осумте активисти на НИДА, кои биле уапсени под лажни обвиненија (вклучувајќи го и 17-годишниот Шахин Новрузлу), биле мачени. Амнести интернешенел ги признал сите уапсени млади мажи како затвореници на совеста. Но, во 2014 година четворица од нив, а во 2016 година други четворица членови на НИДА биле ослободени со претседателска наредба. Амнести интернешнал го поздравил тој развој. Следните 4 членови на НИДА биле меѓу затворениците помилувани со претседателската наредба од 16 март 2019 година, која била поздравена од Европската служба за надворешни работи.

## Слобода на медиумите

На почетокот на август, во Азербејџан била укината медиумската цензура. Одделот за заштита на државната тајна во печатот, познат и како „*Главлит*“, бил наследен од советскиот период и укинат по наредба на Хејдар Алиев, тогашниот претседател на Република Азербејџан. Со тоа, наредбата за воена цензура (1992) и резолуцијата за контрола на сите информации (1993) биле укинати. Азербејџан е рангиран како „*Неслободен*“ од Фридом Хаус во своето годишно истражување *за слободата на печатот* со оценка 79 од 100.

Властите користат низа мерки за ограничување на слободата на медиумите во земјата. На опозициските и независните медиуми и на новинарите им е ограничен пристапот до печатените куќи и дистрибутивните мрежи или може да се соочат со обвиненија за клевета и парични казни и подлежат на тактики за заплашување, вклучително и затвор за измислени обвиненија.

Повеќето Азербејџанци ги добиваат своите информации од мејнстрим телевизија, која е непоколебливо провладина и под строга владина контрола. Според извештајот на невладината организација „Институт за слобода и безбедност на новинарите (IRFS) од 2012 година, „*граѓаните на Азербејџан не можат да пристапат до објективни и веродостојни вести за прашањата за [[Човекови права|човековите права]] релевантни за Азербејџан и населението е недоволно информирано за прашања од јавен интерес“*.

Азербејџанските власти затвориле неколку значајни новинари. Тие го затвориле Мехман Алиев, директор на независен медиум. Алиев е директор на новинската агенција Туран. „*На 25 август 2017 година, судот во Баку го одреди Алиев во тримесечен притвор за време на истрагата против него“.*  Меѓутоа, 16 дена подоцна - на 11 септември 2017 година, Апелациониот суд во Баку ја преиначил пресудата на првостепениот суд и го ослободил г. Алиев. Неколку меѓународни институции како што е Европската федерација на новинари го поздравиле ослободувањето на г-дин Алиев.

Комитетот за заштита на новинарите изјавил дека обвиненијата против многу новинари се „*измислени*“ и „*политизирани*“. На крајот на 2014 година осум новинари останалеа зад решетки.  Меѓународните инстанци, како што е Комесарот за човекови права на Советот на Европа, постојано ги побивале оправдувањата на азербејџанските власти дека затворените новинари биле кривично гонети и осудени за заеднички злосторства.  Затворските услови за новинарите се пријавени како страшни, со рутинско малтретирање и одбивање на медицинска нега.

Според РСЕ, владата на Азербејџан „*има долга историја на користење на својот кривично-правен систем за да ги замолчи политичките ривали и новинарите кои ја критикуваат корупцијата што ги збогати роднините на Алиев и блискиот круг на сојузници*“. Авторитарното владеење на Алиев затворило независни медиуми и ги потиснало опозициските партии додека се одржуваат избори кои меѓународните мониторинг групи ги оценуваат ниту за слободни ниту за фер. Баку, исто така, им забранил на меѓународните набљудувачи од групи како Хјуман рајтс воч и Амнести интернешнал „*кои документираа како властите рутински користат тортура за да извлечат лажни признанија од политички затвореници затворени по лажни обвиненија*“.

## Корупција
Корупцијата во Азербејџан се смета за ендемична во сите области на азербејџанската политика. Владејачкото семејство предизвикало сомнеж од различни независни медиуми за нивното огромно богатство, како што било потврдено со купувањето на огромни мултимилионски имоти во Дубаи, Обединетите Арапски Емирати.

Во изминатите години биле преземени одредени мерки против корупцијата. Прашањата за корупција во испораката на јавните услуги биле една од проблематичните области во јавниот сектор. За да се елиминира корупцијата во испораката на јавните услуги, нова превентивна институција, имено, мрежата за проценка на услуги во Азербејџан (АСАН) била основана со Претседателски декрет во 2012 година. Во моментов оваа институција обезбедува 34 услуги за 10 државни органи. Тоа бил првиот модел на едношалтерско доставување услуги во светот кој ги обезбедува услугите на различни државни органи, а не само на услугите на едно државно тело.

Азербејџан го потпишал Истанбулскиот Антикорупциски акционен план кој ги опфаќа Ерменија, Азербејџан, Грузија, Казахстан, Киргистан, Монголија, Таџикистан, Украина и Узбекистан во 2003 година. Имплементацијата на планот вклучува редовна и систематска ревизија на правната и институционалната рамка за борба против корупцијата во опфатените земји од страна на страните потписнички. Оттогаш, Азербејџан активно учествува во рундите за мониторинг.

## Присилно иселување
Според Хјуман рајтс воч, почнувајќи од 2008 година, како дел од кампањата за урбана обнова во Баку, илјадници сопственици на куќи биле протерани од нивните куќи во многу делови на градот за да се направи простор за паркови, деловни центри и елитни станбени области. Процесот бил дизајниран од страна на градоначалникот на Баку и често се спроведувал без соодветно предупредување. Понудените компензации биле далеку под пазарната вредност. Жителите, исто така, сметале дека имаат малку опции да добијат случај на суд доколку поднесат тужба. Во некои случаи, уривањето продолжило без оглед на судските наредби за забрана за тоа. Присилните иселувања се влошиле во 2011 година откако Азербејџан победил на Евровизија во 2011 година, а со тоа и правото да биде домаќин на натпреварот во 2012 година. Овие иселувања налутиле многу луѓе и биле добро изложени во печатот откако стотици биле иселени за да се изгради Кристалната сала.

## ЛГБТ права
Како и во повеќето други земји од постсоветската ера, Азербејџан останува место каде што хомосексуалноста е проблем опкружен со конфузија. Речиси и нема некоја цел или точна информација за психолошките, социолошките и правните аспекти на хомосексуалноста во Азербејџан, со резултат дека мнозинството од општеството едноставно не знае што е хомосексуалност. Додека истополовите сексуални активности се технички легални по укинувањето на законите против содомијата од советската ера во 2000 година, Азербејџан нема закони кои експлицитно ги штитат ЛГБТ луѓето, а општественото прифаќање на ЛГБТ луѓето останува ниско. Организацијата за човекови права ИЛГА-Европа го рангирала Азербејџан како најлоша држава во Европа за заштита на правата на ЛГБТ секоја година од 2015 година.

## Меѓународни извештаи
На 12 мај 2011 година, Европскиот парламент донел резолуција со која се осудуваат азербејџанските „*кршења на човековите права*“ и „*угнетувањето на опозициските сили*“. Во резолуцијата се споменува загриженоста за Ејнула Фатулаев, Џабар Савалан и другите затвореници по име, како и општа загриженост за „*зголемениот број инциденти на вознемирување, напади и насилство врз активистите и новинарите на граѓанското општество и социјалните мрежи во Азербејџан*“. Сепак, Европскиот парламент го ценел ослободувањето на двајца блогери и создавањето на нови поткомитети на Комитетот за соработка ЕУ-Азербејџан во областите на правдата, човековите права и демократијата, и му се заблагодарил на Азербејџан за придонесот во Источното партнерство.

Во август 2017 година, Работната група на ОН за произволно притворање го објавил својот извештај за мисијата во Азербејџан. На покана на Владата, Работната група за произволно притворање го посетил Азербејџан од 16 до 25 мај 2016 година 

## Ситуација во Нахчиван
Човековите права се сметаат за исклучително сиромашни во азербејџанската ексклава Нахчиван, наречена „Азербејџанска Северна Кореја“ од Радио Слободна Европа/Радио Либерти во 2007 година. Автономна република под гувернерот на Васиф Талибов, покрената е загриженост во врска со полициската бруталност, неказнивоста, големите ограничувања на граѓанските слободи и корупцијата.

Нахчиван е опишан како „*лабораторија на репресија*“ во која се тестираат репресивните методи и потоа се применуваат во голем обем во остатокот од Азербејџан.

## Историска ситуација
Следната табела ги прикажува рејтинзите на Азербејџан од 1991 година во извештаите за Слободата во светот, што годишно ги објавува Фридом Хаус. Оценката од 1 е „бесплатна“; 7, „неслободна“. 

## Белешки
: 1.„Година“ ја означува „покриената година од извештајот“. Затоа податоците од 2008 година се од извештајот објавен во 2009 година итн.
: 2.**^** Од 1 јануари.
## Наводи

## Надворешни врски
* Хјуман рајтс воч: Азербејџан
* Изборите во Азербејџан 2005: Изгубена можност
* Американскиот Стејт департмент го повика Азербејџан да произведе „кредибилен“ изборен резултат
* Незавршени избори во Азербејџан
* Медиумите сè уште се спротивставуваат на опозицијата
* Цензура во Азербејџан - IFEX
* Институт за слобода и безбедност на новинарите
* Јулија Алиева Гурејева: „Политички ставови кон жените во Азербејџан: Дали еднаквоста е дел од агендата?“ во Кавказскиот аналитички дигест бр.21