Иконографија

[мини| ''[Амбасадорите (Холбајн)|Амбасадорите* на [[Ханс Холбајн Помладиот|Холбајн]] (1533) е сложено дело чија иконографија останува предмет на расправа.]]
*'Иконографија*' — гранка на [[Историја на уметноста|историјата на уметноста]] што ја проучува идентификацијата, описот и толкувањето на содржината на сликите: прикажаните субјекти, конкретните композиции и поединости што се користат за тоа и други елементи што се разликуваат од [[Стил (уметност)|уметничкиот стил]]. Зборот *иконографија* доаѓа од [[Старогрчки јазик|грчкиот]]  („слика“) и  („пишува“ или *црта*).

Второто значење (засновано на нестандарден превод на грчките и руските еквивалентни поими) е изработка или проучување на верски слики, наречени „[[Икона|икони]]“, во [[Византиска уметност|византиската]] и [[Православна црква|православната христијанска]] традиција. Оваа употреба најчесто се среќава во дела преведени од јазици како грчки или руски, при што точниот поим е „[[иконопис]]“.

Во [[Историја на уметноста|историјата на уметноста]], „иконографија“ може да значи и одреден приказ на тема во однос на содржината на сликата, како што е бројот на употребени ликови, нивната положба и гестови. Поимот исто така се користи во многу академски области, освен историјата на уметноста, на пример, [[семиотика]]та, медиумските студии и [[археологија]]та, и во општа употреба, за содржината на сликите, вообичаеното прикажување во сликите на темата и сродните сетила.

Понекогаш не се прави разлика помеѓу *иконологија* и *иконографија*, заради дефинициите кои варираат. Кога се зборува за филмови, жанровите веднаш се препознаваат преку нивната иконографија, мотиви кои преку повторување се поврзуваат со одреден жанр.

== Историја ==

=== Основи ===
Во раните западни писатели кои ја бележеле содржината на сликите спаѓа [[Џорџо Вазари]], чиј *Рагионаменти* ги толкувал сликите во [[Палацо Векио]] во [[Фиренца]]. *Рагионаменти* покажува дека таквите дела биле тешко разбирливи дури и за добро информираните современици. Помалку позната, иако им служела на поетите, сликарите и скулпторите повеќе од два века по нејзиното објавување во 1593 година, била амблемната книга на [[Чезаре Рипа]] *Иконологија*. [[Џовани Пјетро Белори]], биограф на уметници од неговото време од 17 век, опишува и анализира, не секогаш правилно, многу дела. Трудот на [[Готхолд Ефрајм Лесинг|Лесинг]] (1796) за класичната фигура [[Купидон|Амор]] со превртен факел бил ран обид да се искористи трудот за еден вид слика за да се објасни културата од која потекнува, наместо обратно.
[[Податотека:Hans_Memling_056.jpg|мини| Слика со сложена иконографија: т.н. [[Седумте радости на Богородица]] на [[Ханс Мемлинг]] – всушност ова е подоцнежен наслов за циклусот *Животот на Богородица* на еден панел. Прикажани се вкупно 25 сцени, не сите со Богородица. 1480, [[Стара пинакотека]], Минхен.]]
Иконографијата како академска уметничка историска дисциплина се развила во деветнаесеттиот век во делата на научниците како [[Адолф Наполеон Дидрон]] (1806–1867), [[Антон Хајнрих Спрингер]] (1825–1891) и [[Емил Мал]] (1862–1954), сите стручњаци за христијанската верска уметност, која била главниот фокус на проучувањето во ова раздобје, во кој особено биле истакнати француските научници. Тие се навраќале на претходните обиди да се класифицираат и енциклопедиски да се организираат теми како Чезаре Рипа и делото на Ан Клод Филип де Кајлус, *Recueil d'antiquités égyptiennes, étrusques, grècques, romaines et gauloises* како водичи за разбирање на уметничките световни и верски дела на понаучен начин од популарниот [[Естетика|естетски]] пристап од тоа време. Овие рани прилози го отвориле патот за [[Енциклопедија|енциклопедии]], прирачници и други изданија корисни за идентификување на содржината на уметноста. Делото на Мал, *l'Art religieux du XIIIe siècle en France* (изворно 1899 година, со ревидирани изданија), преведено како *Готска слика, Религиозната уметност во Франција од тринаесеттиот век* постојано се печати.

=== Дваесетти век ===
Во [[Германија]] на почетокот на дваесеттиот век, [[Аби Варбург]] (1866-1929) и неговите следбеници [[Фриц Саксл]] (1890-1948) и [[Ервин Панофски]] (1892-1968) ја обработиле практиката на идентификација и класификација на мотивите во сликите за да ја користат иконографијата како средство за разбирање на значењето. Панофски кодификувал влијателен пристап кон иконографијата во неговите *Проучување во иконологијата* од 1939 година, каде што истата ја определил како „гранка на историјата на уметноста што се занимава со темата или значењето на уметничките дела, наспроти обликот“ иако разликата што тој и другите научници ја направиле помеѓу одредени дефиниции за „иконографија“ (едноставно кажано, идентификација на визуелната содржина) и „иконологија“ (анализа на значењето на таа содржина), не е општо прифатена, сè уште се користи од некои писатели.

Во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Држави]], во кои Панофски се иселил во 1931 година, студенти како [[Фредерик Харт]] и [[Мајер Шапиро]] продолжиле да работат под негово влијание во дисциплината. Во една влијателна статија од 1942 година, *Вовед во „Иконографијата на средновековната архитектура“*, [[Ричард Краутхајмер]], стручњак за раните средновековни цркви, исто така германски иселеник, ја проширил иконографската анализа на [[Архитектура|архитектонските облици]].

Раздобјето од 1940 година може да се гледа како раздобје кога иконографијата била особено истакната во историјата на уметноста. Додека повеќето иконографски трудови останале многу стручни, некои анализи почнале да привлекуваат многу поширока публика, на пример теоријата на [[Ервин Панофски|Панофски]] (сега генерално не наклонета на стручњаците на таа слика) дека пишувањето на задниот ѕид во *Портретот на Арнолфиниеви* од [[Јан ван Ејк]] ја претворил сликата во запис за брачен договор. *Амбасадорите* на [[Ханс Холбајн Помладиот|Холбејн]] била предмет на книги за широк пазар со нови теории за неговата иконографија, а [[бестселер]]ите на [[Ден Браун]] вклучуваат теории за иконографијата на делата на [[Леонардо да Винчи]] кои повеќето историчари на уметноста ги отфрлиле.

Методот на [[иконологија]], кој се развил по публикациите на Ервин Панофски, бил предмет на критички расправи од средината на 1950-тите, од некои и силно критикуван (Ото Пахт, Светлана Алперс). Сепак, меѓу критичарите, никој не нашол модел на толкување што би можел целосно да го замени оној на Панофски.

Што се однесува до толкувањето на [[Христијанска уметност|христијанската уметност]], која Панофски ја истражувал во текот на својот живот, останува важен иконографскиот интерес за текстовите како можни извори, бидејќи значењето на [[Католичка уметност|христијанските слики]] и [[Црковна архитектура|архитектура]] е тесно поврзано со содржината на [[Библија|библиските]], [[Богослужбена книга|литургиските]] и [[Теологија|теолошките]] текстови, кои вообичаено биле сметани за сигурни од повеќето покровители, уметници и гледачи.

Технолошкиот напредок овозможил да се градат огромни збирки фотографии, со иконографски распоред или показател, кои ги вклучуваат оние на [[Институт Варбург|Институтот Варбург]] и Индексот на средновековна уметност (поранешен Индекс на христијанската уметност) во [[Принстонски универзитет|Принстон]] (кој направил специјализација на иконографијата уште од нејзините рани денови во Америка). Тие сега се дигитализираат и се достапни на семрежјето, обично на ограничена основа.

Со доаѓањето на [[сметач]]ите, системот Iconclass, високо сложен систем за класификација на содржината на сликите, со 40.000+ типови на класификација и 84.000 (14.000 уникатни) клучни зборови, бил развиен во Холандија како стандардна класификација за означување на збирките со идејата за составување огромни бази на податоци кои ќе овозможат враќање на слики со одредени поединости, предмети или други заеднички чинители. На пример, шифрата на Iconclass „71H7131“ е за темата „Ватсавеа (само) со Давидовото писмо“, додека „71“ е целиот „[[Стар завет]]“ и „71H“ „приказната за [[Давид]]“. Голем број збирки од различни типови се класифицирани со користење на Iconclass, особено многу типови на [[Графика на стар мајстор|графики на старите мајстори]], збирките на Gemäldegalerie, Берлин и германскиот Marburger Index. Овие се достапни, обично онлајн или на [[Дигитален видеодиск|ДВД]]. Системот може да се користи и вон чистата историја на уметност, на пример на сајтови како Flickr.

== Краток преглед на иконографијата ==
[[Податотека:17th_century_Central_Tibeten_thanka_of_Guhyasamaja_Akshobhyavajra,_Rubin_Museum_of_Art.jpg|десно|мини| [[Тибет|Среднотибетска]] [[Танка (живопис)|танка]] (живопис) од 17 век на [[Гухјасамаја тантра|Гухасамаја Акшобхиавајра]].]]
До одреден степен [[Религиозни слики|религиозните слики]] се користат од сите главни религии, вклучително и индиската и [[Аврамски религии|аврамската]] вера, и често содржат многу сложена иконографија, која ја одразува вековната насобрана традиција. Подоцна, секуларната западна иконографија се потпирала на овие теми.

=== Индиска религиозна иконографија ===
Средишно место во иконографијата и [[хагиографија]]та на [[Индиски религии|индиските религии]] се [[Мудра|мудрите]] или гестовите со посебни значења. Други особености вклучуваат ауреола и ореол, исто така пронајдени во христијанската и исламската уметност и божествените квалитети и атрибути претставени со асани и ритуални алатки како што се [[дармачакра]], [[Вајра|ваџра]], [[чатра]], [[Свастика|савастика]], [[фурба]] и [[данда]]. Симболичната употреба на бојата за означување на класичните елементи или махабхута и буквите и биџа слогови од светите азбучни скрипти се други особености. Под влијание на [[тантра]] уметноста се развиле езотерични значења, достапни само за соодветните основоположници. Ова е особено силна особеност на [[Тибетска уметност|тибетската уметност]]. Уметноста на индиските религии, особено хиндуската во своите бројни секторски поделби, се управувани од свети текстови наречени [[Aagama|агами]] кои го опишуваат односот и соодносот на иконата, наречена *таалмаана*, како и расположението на средишниот лик во контекстот. На пример, Нарасимха, отелотворение на [[Вишну]], иако се смета за гневно божество, во неколку контексти е прикажано во смирено расположение.

Иако иконските прикази или сосредоточувањето на еден лик преовладуваат на [[Будизам|будистичката]] слика, големи камени [[Релјеф (вајарство)|релјефи]] или [[фрескопис]]ни наративни циклуси за *Животот на Буда*, или приказни за неговите претходни животи, се најдени во поголемите наоѓалишта како Сарнат, Ајанта и Боробудор, особено во претходните раздобја. Спротивно на тоа, во [[Хиндуизам|хиндуистичката]] уметност, наративните сцени станале прилично почести во последниве векови, особено во минијатурните слики од животот на [[Кришна]] и [[Рама]].

=== Христијанска иконографија ===
[[Христијанска уметност|Христијанската уметност]] ја одликува христијанската иконографија, видно развиена во [[Средновековна уметност|средновековната]] ера и [[Раноренесансно сликарство|ренесансата]], и е истакнат аспект на [[Христијански медиуми|христијанските медиуми]]. [[Аниконизмот во христијанството|Аниконизмот]] бил отфрлен во [[Христијанска теологија|христијанската теологија]] од самиот почеток, а развојот на раната христијанска уметност и архитектура се случил во првите седум века по [[Исус Христос|Исус]]. Малите слики во [[Римски катакомби|римските катакомби]] покажуваат [[Оранта|оранти]], портрети на Христос и некои светци и ограничен број „скратени претстави“ на библиски епизоди кои го нагласуваат избавувањето. Почнувајќи од [[Константин Велики|Константиновото]] раздобје, споменичната уметност позајмувала мотиви од римските царски слики, класичната грчка и римска религија и популарната уметност. Мотивот на Христос во величественост им должи по нешто и на царските портрети и на приказите на [[Зевс]]. Иконографијата почнала да се стандардизира и поблиску да се поврзува со [[Библија|библиските]] текстови во [[Доцна антика|доцноантичкото]] раздобје, иако многу празнини во [[Евангелие|канонските евангелски]] наративи биле покриени со материја од апокрифните евангелија. На крајот, Црквата ќе успее да ги исчисти повеќето од нив, но некои остануваат, како волот и магарето во [[Рождеството Исусово во уметноста|Рождеството Христово]].
[[Податотека:Tikhvinskaya.jpg|мини| Богородица од [[Тихвин]], , пример за типот Одигитриа на [[Богородица (уметност)|Богородица и Младенецот]].]]
Иконографската иновација во Источната црква се сметала за нездрава по [[Византиско иконоборство|раздобјето на византиското иконоборство,]] дури и еретична, иако сè уште продолжила да се развива, но многу споро. Повеќе отколку на Запад, традиционалните прикази често се сметале дека имаат автентично или чудесно потекло, а работата на уметникот била да ги подражава со што е можно помало отстапување. Источната црква, исто така, никогаш не прифатила употреба на [[Релјеф (вајарство)|високорелјефен]] приказ или самостојна [[скулптура]], за која сметала дека премногу потсетува на [[паганство]]то. Повеќето современи [[Православие|источноправославни]] [[Икона|икони]] се многу блиски до нивните претходници од пред илјада години, иако се случил одреден развој и некои промени во значењето. На пример, старецот облечен во руно во разговор со [[Свети Јосиф]] што вообичаено е претставен на православните рождества изгледа дека почнал како еден од пастирите, или пророкот [[Исаија]], но денес обично се сфаќа како „искушувач“ ([[сатана]]).

И на Исток и на Запад, биле развиени бројни иконски типови на [[Исус Христос|Христос]], [[Богородица|Марија]] и светци и други теми. Бројот на именуваните типови на икони на Марија, со или без младенецот Христос, бил особено голем на Исток, додека [[Седржител|Христос Пантократор]] бил најчестиот лик на Христос. Посебно важните претстави на Марија ги вклучуваат типовите [[Патеводителка|Одигитрија]] и Панагија. Традиционалните модели еволуирале за наративни слики, вклучувајќи големи циклуси кои ги покриваат настаните од Животот на Христос, Животот на Богородица, делови од [[Стариот завет]] и, сè повеќе, [[Житие|житијата]] на популарните [[Светец|светци]]. Особено на Запад, развиен е систем на [[Амблем|атрибути]] за [[Симболи на светците|идентификување на поединечни]] ликови на светци по стандарден изглед и симболични предмети што ги држат. На Исток, било поверојатно тие да се идентификуваат со текстуални етикети.

Од [[Романескна уметност|романескното]] раздобје, [[Скулптура|скулптурите]] на црквите станале сè поважни во западната уметност, а веројатно делумно и поради недостатокот на византиски модели, станала место на многу иконографски новини, заедно со [[Илуминиран ракопис|илуминираниот ракопис]], кој веќе зазел решително поинаков правец од византиските еквиваленти, под влијание на островската уметност и други чинители. Случувањата во теологијата и побожната практика произвеле новини како темата на [[Крунисување на Богородица|Крунисувањето на Богородица]] и [[Успение на Пресвета Богородица|Успение]], и двете поврзани со [[францисканци]]те, како и многу други случувања. Повеќето сликари останале задоволни со копирање и мали промени на делата на другите, и јасно е дека свештенството, од кого или за чии цркви е нарачано најголемиот дел од уметноста, честопати наведувале во многу поединости што сакаат да биде прикажано.

Теоријата на [[Типологија (теологија)|типологија]], според која значењето на повеќето настани од [[Стар завет|Стариот завет]] се сфаќало како „тип“ или предфигурирање на настан во животот или аспект на Христос или Марија, честопати се одразувала во уметноста. Следствено на тоа, во западната христијанска уметност, во подоцнежниот [[среден век]], преовладува во изборот на старозаветните сцени.
[[Податотека:Robert_Campin_-_L'_Annonciation_-_1425.jpg|мини| [[Олтар Мерод|Олтарот Мерод]] на [[Робер Кампен]] од 1425-1428 година има многу сложена иконографија за која сè уште се дебатира. Дали [[Свети Јосиф|Јосиф]] прави стапица за глувци, одразувајќи ја забелешката на Свети [[Свети Августин|Августин]] дека Христовото овоплотување е стапица за фаќање на душите на луѓето?]]
Со оглед на тоа што во [[Романескна уметност|романескното]] и [[Готска уметност|готското]] раздобје, големото мноштво на религиозна уметност имало за цел да ги пренесе често сложените религиозни пораки што е можно појасно, со доаѓањето на [[Ранофламанско сликарство|раното холандско сликарство]] иконографијата станала многу софистицирана и во многу случаи се чини дека била намерно загадочна, дури и за добро образован современик. Суптилните слоеви на значење откриени со модерното иконографско истражување во делата на [[Робер Кампен]], како што е [[Олтар Мерод|Олтарот Мерод]], и на [[Јан ван Ејк]], како што се [[Мадона на канцеларот Ролен]] и [[Благовештение (Ван Ејк, Вашингтон)|Благовештението во Вашингтон,]] лежат во мали поединости кои на прв поглед се многу конвенционални претстави. Кога италијанското сликарство развило вкус за загадочност, значително подоцна, тоа најчесто се покажувало во световни композиции под влијание на [[Платонизмот во ренесансата|ренесансниот неоплатонизам]].

Од 15 век, религиозното сликарство постепено се ослободува од навиката да ги следи претходните композициски модели, а до 16 век се очекувало амбициозните уметници да најдат нови композиции за секоја тема, а непосредни позајмици од претходни уметници биле почести за положбите на поединечните ликови, отколку за цели композиции. [[Реформација]]та наскоро го ограничила најголемиот дел од [[Протестантство|протестантското]] религиозно сликарство на библиски сцени замислени по линијата на историското сликарство, а по неколку десетлетија католичкиот [[Трентски собор|Трентски совет]] донекаде ја ограничил слободата на католичките уметници.
[[Податотека:Inspiration_Chretienne,_ca._1887-1888.jpg|мини| Римокатоличките [[Монах|монаси]] сликаат икони на ѕидовите на опатија во Франција.]]

=== Секуларна западна иконографија ===
Секуларното сликарство станало многу повообичаено на Запад од ренесансата и развило свои традиции и конвенции на иконографијата, во историското сликарство, кое вклучува [[мит]]ологии, [[Портретно сликарство|портрети]], жанровски сцени, па дури и [[Пределно сликарство|предели]], а да не ги спомнуваме модерните медиуми и жанровите како [[фотографија]]та, [[филм]]от, [[политичка карикатура]], [[стрип]]ови.

Ренесансното митолошко сликарство теоретски ја оживеало иконографијата на својата [[Антика|класична антика]], но во пракса темите како [[Леда и лебедот]] се развиле главно на изворни линии и за различни цели. Личните иконографии, каде делата се чини дека имаат значајни значења поединечно и можеби достапни само за уметникот, се враќаат барем до [[Јероним Бос|Хиеронимус Бош]], но стануваат сè позначајни со уметниците како [[Франсиско Гоја|Гоја]], [[Вилијам Блејк]], [[Пол Гоген|Гоген]], [[Пабло Пикасо|Пикасо]], [[Фрида Кало]] и [[Јозеф Бојс]].

== Во други дисциплини освен историјата на уметноста ==
Иконографијата, честопати од аспекти на [[Популарна култура|популарната култура]], се однесува за други [[Научна дисциплина|академски дисциплини,]] вклучувајќи ги [[семиотика]]та, [[антропологија]]та, [[социологија]]та, медиумските студии, комуникациските студии и културните студии. Овие анализи за возврат влијаеле на конвенционалната историја на уметноста, особено на концептите како што се [[Знак (семиотика)|знаците во семиотиката]]. Расправите за сликите како иконографија на овој начин подразбира критичко „читање“ на сликите кое често се обидува да ги истражи социјалните и културните вредности. Иконографијата се користи и во [[Филмска теорија|филмските проучувања]] за да се опише [[Визуелен јазик|визуелниот јазик]] на кинематографијата, особено во областа на [[Филмски жанр|жанровската критика]]. Во ерата на [[семрежјето]], новата глобална историја на визуелната продукција на човештвото (Histiconologia) ги вклучува историјата на уметноста и историјата на сите видови слики или медиуми.

Современото истражување на иконографијата честопати се потпира на теории за визуелно кадрирање за да се осврне на различни прашања како што е иконографијата на климатските промени создадена од различни засегнати страни, иконографијата што меѓународните организации ја создаваат за природните катастрофи, иконографијата на [[епидемии]] распространети во печатот, и иконографијата на страдањето што постои на социјалните мрежи.

Проучување за иконографијата во [[Студии за комуникација|комуникациската наука]] ги анализира фотографиите што се користат во известувањето во печатот за да се прикаже социјалното прашање на сексуалната злоупотреба на деца. Врз основа на примерок од N=1.437 написи во печатот на семрежјето за сексуална злоупотреба на деца (СЗД), кои вклучувале 419 фотографии, била откриена иконографијата на СЗД (т.е. збир на типични мотиви на слики за тема) кои се однесуваат на криминално пријавување: Иконографијата на СЗД визуелизира 1. криминални контексти, 2. текот на делото и вклучените лица и 3. последиците од кривичното дело за вклучените лица (на пример, мотив на сликата: сторителот со лисици).

== Статии со иконографска анализа на поединечни дела ==

* Фрески во [[Кастелсеприо (археолошки парк)|Кастелсеприо]]
* *Бичување на Христос* од [[Пјеро дела Франческа]]
* [[Вилтонов диптих]]
* [[Олтар Мерод|Олтарниот дел на Мерод]] од [[Робер Кампен]]
* *Мадона на канцеларот Ролен*, *Портрет на Арнолфиниеви*, *Благовештение*, сите од [[Јан ван Ејк]]
* *Богородица и Младенецот устоличени* од [[Рожие ван дер Вајден]]
* *Магдалено читање* од Рожие ван дер Вајден
* *Свети Џером во неговата студија* од Антонело да Месина
* *Две венецијански дами* и *Свети Августин во неговата студија* од [[Виторе Карпачо]]
* *Меланхолија I* од [[Албрехт Дирер]]
* Циклус „Мари де Медичи“ од [[Петер Паул Рубенс|Рубенс]]
* [[Иван Руткович]]

== Примери ==
* [[Хинду иконографија]]
* [[Урбана иконографија]]

== Наводи ==


=== Литература ===
* Alunno, Marco. [http://mediamusic-journal.com/Issues/2_2.html *Iconography and Gesamtkunstwerk in Parsifal's Two Cinematic Settings*] in ESM Mediamusic. No. 2 (2013)
* Białostocki, Jan, [https://web.archive.org/web/20070314231458/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv2-57 *Iconography*],  *Dictionary of The History of Ideas*, Online version, University of Virginia Library, Gale Group, 2003 
* [[Ralf van Bühren|Bühren, Ralf van]] and Maciej Jan Jasiński, *The invisible divine in the history of art. Is Erwin Panofsky (1892–1968) still relevant for decoding Christian iconography?*, in *Church, Communication and Culture* 9 (2024), pp.&nbsp;1–36. DOI: 10.1080/23753234.2024.2322546
* Cook, Pam and Mieke Bernink, eds. 1999. *The Cinema Book*. 2nd ed. London: BFI Publishing. .
* [[Gertrud Schiller|Schiller, Gertrud]]. *Iconography of Christian Art, Vol. I*,1971 (English trans from German), Lund Humphries, London, 
* *Lexicon Iconographicum Mythologiae Classicae* (*LIMC''), Artemis Verlag, 1981-2009 [iconography of ancient mythology]

## Надворешни врски
* Иконографска база на податоци на Институтот Варбург
* Иконографија на божества и демони на античкиот Блиски Исток (Проект на Швајцарската национална научна фондација на универзитетите во Цирих и Фрибург)
* Веб-страница за европски свети планини, голгота и побожни комплекси
* Светите икони во модерната ера за култот на големата мајка
* LIMC-Франција — иконографија на античката митологија.
* Христијанска иконографија
* Што прават иконографите - студија на случај  
* „Семиотика и иконографија“ од Прирачникот за визуелна анализа

Категорија:Иконографија
Категорија:Историја на уметноста
Категорија:Грцизми