Заб

**Видови заби**
* Катниците (molares) се користат за мелење на храна.
* Очниците (canines) (кучешки заби) се користат за сечење на храна. Ги има само кај месојадци.
* Преткатниците (praemolares) се слични на катниците, но се помали и понекогаш се нарекуваат „мали катници“.
* Секачите (incizors) се користат за сечење на храна.

**Забите** (лат. *dentes*) се цврсти структури, сместени во забни јамички (*алвеоли*) на горната и долната вилица од устата. Тоа се структури кои се наоѓаат во вилиците на многу ’рбетници. Во дигестијата учествуваат со механичкото ситнење на храната, а кај некои животни, особено кај месојадните животни, се користат како оружје.

Палеонтолозите ги користат забите на цицачите да ги идентификуваат фосилните видови нивните односи. Обликот на забите е поврзан со исхраната на животното, како и со неговото еволутивно потекло. На пример, растителните материи се тешки за варење, така што тревопасците имаат повеќе катници за џвакање. На месојадците им се потребни секачи за да убиваат и да раскинуваат, и бидејќи месото е лесно за варење, тие може да голтаат без да имаат потреба од катници за разџвакување на храната.


**Типови забни ткива**

* Кај [[луѓе]]то*
* Глеѓ (емајл) е цврст надворешен слој кој се состои од калциум и фосфат.
* Дентин е внатрешниот слој, главнината на забот.
* Пулпа е јадрото, кое содржи нерви и крвни садови.
* Цемент е тенкиот слој околу коренот; коскен материјал кој ги поврзува забите со вилицата.


Се разликуваат две генерации на заби: *млечни* и *трајни*. Млечните се 20 на број и се појавуваат меѓу 6 и 12 месец од животот. Постојаните се 32 на број и ги заменуваат млечните меѓу 6-та и 8-мата година. На секоја вилица се распоредени по 16 заби, односно по 8 на секоја половина. Забите се разликуваат по формата, бројот и функцијата. Врз основа на функцијата што ја имаат во варењето, поделени се на: секачи (4), кучешки (2), преткатници (4) и катници (6).

Додека луѓето имаат две генерации на заби, некои животни имаат многу повеќе: на ајкулите им расте нова генерација на заби секои две недели. На некои други животни им расте само една генерација заби. Забите на глодачите растат и се трошат постојано преку глодањето на животнотот, одржувајќи постојана должина.

## Делови на забот
[thumb|300px|right|float|[Катник кај човек]]
Забите се состојат од три дела:
* Коронка (круна) - надворешниот, видлив дел од забот
* Корен - делот од забот кој е всаден во виличните коски
* Врат на забот - тесен дел кој ги поврзува коронката и коренот на забот
Иако на прв поглед забите изгледаат компактни, тие се изградени од повеќе ткива кои заедно им ја даваат потребната отпорност и цврстина.

## Внатрешност на забот
Во внатрешноста на секој заб се наоѓа забната пулпа (она што во народот е неправилно познато како „нерв“ на забот) во која освен нервите кои му даваат на забот осет за топло/студено, болка и притисок се содржат и крвните садови кои го исхрануваат забот, лимфни садови, одбранбени клетки и сврзно ткиво. Заедно со другите клеточни елементи, крвните и нервните садови ја исполнуваат пулпината комора која преку коренските канали е поврзана со околното ткиво околу врвовите на корените. Пулпината комора надворешно е ограничена со помош на средниот слој - дентинот.

Дентинот го изградува најголемиот дел од забот и покрај неговата цврстина (која е поголема од цврстината на коските) тој има и голема способност за прилагодување и по потреба се создава целиот живот, но само додека е здрава пулпата, која го исхранува овој слој.

Во нивото на коренот, дентинот е покриен со цемент - цврсто ткиво кое го штити коренот на забот, и заедно со другите ткива од периодонциумот го поврзува забот за забната чашка - алвеолата.

Во нивото на забната коронка, дентинот е покриен со емајл (глеѓ) - кристална супстанција со најголема отпорност во човековото тело, која служи за спречување на кариес. Емајлот се создава пред никнувањето на забот и неговата градба е дефинитивна - во текот на животот не може повторно да се создаде. Затоа е значајно да се посвети внимание на правилната исхрана на жените во периодот на бременоста и на децата пред никнувањето на трајните заби.

Здравите заби најчесто потемнуваат како што човекот созрева, зашто пулпата во рамките на забот се стеснува и на нејзино место доаѓа дентин.

## Забот како тема во уметноста и во популарната култура
* „Кариес“ — кус расказ на македонскиот писател Ѓоко Здравески од 2019 година.
* „Заби“ (српски: *Зуби*) — кус расказ на македонскиот писател Митко Маџунков од 1984 година.
* „Млечно запче“ — кус расказ на македонската писателка Сања Михајловиќ-Костадиновска од 2018 година
* „Чепкалки за заби“ — кус расказ на македонската писателка Сања Михајловиќ-Костадиновска од 2018 година.
* „Мевце во заб“ — кус расказ на македонската писателка Сања Михајловиќ-Костадиновска од 2018 година.
* „Итар Пејо му вади заб на селанец“ — расказ на македонскиот писател Стале Попов.
* „Душо, извади ги забите“ (англиски: *Baby, Take Your Teeth Out*) — песна на американскиот рок-музичар Френк Запа (*Frank Zappa*) од 1984 година.
* „Пломба за Зелениот заб“ (српски: *Plomba Za Zelenog Zuba*) — песна на црногорскиот музичар Рамбо Амадеус од 1989 година.
* „Твоите златни заби“ (англиски: *Your Gold Teeth*) — песна на американската рок-група Стили Ден (Steely Dan) од 1973 година.
* „Твоите златни заби II“ (англиски: *Your Gold Teeth II*) — песна на американската рок-група Стили Ден од 1975 година.
* „Млечни заби“ (англиски: *Milky Teeth*) — песна на рок-групата Тиндерстикс (*Tindersticks*) од 1993 година.
* „Заби“ (англиски: *Teeth*) — песна на американската рок-музичарка Кристин Херш (*Kristin Hersh*) од 1994 година.

## Поврзано

* Топографско-анатомско обележување на забите
* Посебни морфолошки одлики на забите
* Забна номенклатура
* Кариес

## Надворешни врски
* Комплетан стоматолошки лексикон 
* Анатомија на забите  
* Савети за подобри здрави заби  
* Мрежно место за забите  
* Табела со раст на забите  
* Приказни на луѓе на кои им пораснал трет заб  
* Нова технологија за повторно постигнување на растот на забите   
* Статија за забите, као украс на човекот од каменог доба.  

## Наводи

Категорија:Заби
Категорија:Систем за варење
Категорија:Стоматологија
Категорија:Уста