Морач

**Морач**, поточно **обичен морач** () — растение од родот семејството на штитоцветните (*Apiaceae*). Се користи како лековита, зачинска, медоносна хранлива и индустриска билка. Висока од 1-2&nbsp;м со пријатен мирис и вкус.

Популарните имиња на растението се коморач, македонски анасон,*аптекарски* *копар, Волош копар*.

## Ботанички опис
Коренот е вретеновиден, месест, збрчкан, дебел 1 см, горе разгранет, многуглав.

Стеблото е до 90-200 см високо, директно, заоблено, ситно ребресто, силно разгрането. Целото растение има сиво-сина боја.

Листовите се наизменични, голи и перјесто поделени. Листовите растат до 40 сантиметри. Неговите лисја се слични на оние на копарот, но потенки. Долните ливчиња се на петелка, горните се неподвижни и се на продолжената обвивка. долга 3-6 см, тесно издолжена, малку проширена кон врвот.

Цветовите се произведуваат во крајни сложени чадори широки 5-15 сантиметри, секој дел од чадорот има 20-50 ситни жолти цветови на кратки педици. Ливчињата на цветовите се широко овални, темно жолта боја, долги и широки околу 1 мм.

Плодот е зеленикаво-кафеав вислокарп, овален-издолжен, долг 5-10 мм, широк 2-3 мм, гол, се дели на две полуовошја (мерикарп), сладок по вкус, кој потсетува на анасон. Бидејќи семето во плодот е прикачено на перикарпот, целото овошје често погрешно се нарекува „семе“.

Цвета во јули-август, плодовите во септември.

## Распространетост и живеалиште
Расте диво во Северна Африка (Алжир, Египет, Либија, Мароко, Тунис), Западна (Италија, Франција, Англија, Шпанија, Португалија) и Југоисточна Европа (Албанија, Југославија, Бугарија, Грција), Централна и Западна Азија, Нов Зеланд, Северна, Централна и Јужна Америка .

Во Русија, се наоѓа во степските региони на Кавказ.

Расте на суви карпести падини, покрај ровови, тревни места, како и во близина на патишта и домови, на плевели места.

Се одгледува во многу земји. Во Русија, главниот регион на културата е средната зона на европскиот дел, територијата Краснодар, Ростовската област. Расте во средоземниот регион, покрај патишта, запуштени места, но може и да се одгледува

## Хемиски состав
[мини|[Податотека:Fennel seeds 01.jpg|мини|Семе на морачминимини]]

Растението има висока содржина на есенцијални масла. Неговите плодови содржат до 6,5%, а во лисјата - до 0,5%. Етеричното масло од анасон има карактеристичен мирис и зачинет-сладок вкус. Неговиот состав вклучува: анетол, феншон, метилхавикол, α-пинен, α-феландрен, цинеол, лимонен, терпинолен, цитрал, борнилацетат, камфор и други супстанции. Плодовите содржат и до 12-18% масни масла, кои се состојат од петроселин (60%), олеинска (22), линолна (14) и палмитонска (4%) киселини.

Зелениот дел на растението, покрај тоа, содржи и голема количина на флавоноиди, гликозиди, аскорбинска киселина, каротин, витамини од групата Б и разни минерали.

## Значење и примена
Етеричното масло се користи како миризливо масло во парфимеријата. По дестилација на етеричното масло од плодот на морачот, се добива масно масло кое се користи во технологијата.

Отпадот по екстракција на масното масло се дава на животните.

### Примена во готвењето
Овошјето од морач и есенцијалното масло се користат во готвењето како зачин за храна. Зелените делови од растението имаат многу пријатен, малку сладок освежителен вкус. Се јаде сиров како десерт, се додава во салата, се динста со путер и се зачинува со брашно и супа. Кај народите на средоземните земји, морачот се користи како зеленчук. На Кавказ, листовите се користат и како зачин при подготовка на национални јадења. Сочни лисја и млади чадори цветни се користат и конзервирани. Стеблата и младите цветни чадори се користат за солење зеленчук, овошје - во пекарница.

### Примена во медицината
лево|мини| морач семе
Како лек, морачот го користеле Хипократ и Асклепијад Вифински (како диуретик), Диоскорид и Плиниј Постариот (како лек за очи), Авицена (како експекторанс).

Како лековита суровина се користи плодот на морачот () и есенцијално масло (Oleum Foeniculi) извлечено од плодот. При плетење метли за капење, се користат и стеблата и лисјата на растението.

Етеричното масло е дел од еликсирот на сладунец, кој се користи како антитусик. Плодовите од морачот се дел од колекциите на лаксативи, карминативи, холеретични, гради и седативни. Маслото се користи за добивање копар вода, која се користи за надуеност, особено кај децата.

Попарување со вклучување на стебла и листови од обичен анасон, како и користење надворешно одредени препарати од растението - инфузија на лисја, инфузија на овошје и друго - се препорачува за неврастенија, зголемена возбудливост на централниот нервен систем, несоница и воспалителни (бактериска природа) заболувања на кожата, акни, фурункулоза.

Од плодовите на морачот се добива лекот „Анетин“ - количината на активни состојки. Има антиспазмодично дејство, особено во однос на мазните мускули на цревата, во помала мера - во однос на коронарните садови. Во терапевтската пракса се користи за хроничен спастичен колитис, за грчеви на абдоминалните органи и за хронична коронарна инсуфициенција.

Постојат извештаи дека чајот од морач даден на бебиња во текот на подолг временски период довел до предвремен развој на градите кај девојчињата. Кај сите четири испитаници, нивото на естрадиол во крвниот серум било 15-20 пати повисоко од нормалните вредности за нивната возраст .

## Токсичност
Во ДНК тестовите на бацилот од сено, маслото од морачот се покажало како генотоксин.

Естрагол, присутен во есенцијалното масло, предизвикува тумори кај животните.

Студиите на животни ги покажале токсичните ефекти на есенцијалното масло од морачот врз феталните клетки. Сепак, не се пронајдени докази за тератогеност.

Вредноста на LD за животни е 1326 мг/кг. Патолошката токсичност во органите на мртвите животни не била забележана, што укажува дека смртта може да биде предизвикана од нерамнотежа на метаболитите или токсични ефекти врз нервниот систем.

## Класификација

### Подвидови
Во рамките на подвидот, се разликуваат неколку подредени таксони:

* Foeniculum vulgare subsp. piperitum
* Foeniculum vulgare subsp. vulgare var. azoricum
* Foeniculum vulgare subsp. vulgare var. dulce
* Foeniculum vulgare subsp. vulgare var. vulgare

## Наводи

## Литература
* Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В. Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения: Справочник / Отв. ред. К. М. Сытник. — К.: Наукова думка, 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — .
* Род 1029. Фенхель — Foeniculum // Флора СССР : в 30 т. / начато при рук. и под гл. ред. В. Л. Комарова. — М. ; Л. : Изд-во АН СССР, 1950. — Т. 16 / ред. тома Б. К. Шишкин. — 648 с. — 3500 экз.
* Виноградов В. М., Мартынов В. К., Чернакова В. В. Лекарственные растения в лечении заболеваний органов пищеварения. — Л.: Знание, 1991.
* Лековити билки: анасон 
* Вулгарис од анасон на „Плантариум“

## Надворешни врски

* 
* За коморачот  — Итар Пејо

Категорија:Зачини
Категорија:Лековити растенија
Категорија:Флора на Нов Зеланд
Категорија:Флора на Јужна Америка
Категорија:Флора на Северна Америка
Категорија:Штитоцветни
Категорија:Флора на Македонија
Категорија:Билки