Саскуехана (река)

**Река Саскуехана** — голема река која се наоѓа во средноатлантскиот регион на Соединетите Американски Држави, која поминува низ три пониски североисточни држави (Њујорк, Пенсилванија и Мериленд). Долга е 715 километри, што ја прави најдолгата река на источниот брег на Соединетите Американски Држави. Според површината на сливот, таа е 16-та најголема река во Соединетите Американски Држави и исто така  најдолгата река во континенталниот дел на Соединетите Американски Држави на почетокот на 21 век без комерцијален бродски сообраќај.

Реката Саскуехана се формира од два главни крака: Северниот крак, која извира во Куперстаун, Њујорк, и кој е сметан од федералните картографи како главен крак или извор, и Западниот крак, кој извира во западна Пенсилванија и се спојува со главниот крак во близина на Нортамберленд во централна Пенсилванија.

Реката се исцедува со површина од 71,000 километри квадратни, вклучувајќи речиси половина од површината на Пенсилванија. Сливната дренажа вклучува делови од регионот на висорамнината Алегени на Апалачките Планини, пресекувајќи низ низа водни премини во широк цик-цак облик за да тече низ руралното срце на југоисточна Пенсилванија и североисточен Мериленд, во страничен речиси паралелен масив на планински гребени. Реката се влева во северниот крај на заливот Чесапик кај Перивил и Хавр де Грејс, Мериленд, обезбедувајќи половина од приливот на слатка вода во заливот. Заливот лежи во поплавената долина, или *рија*, на реката Саскуехана.

## Геологија
Реката Саскуехана веројатно е стара река, која пресекува низ коренот на античките рифтови во Пиемонт, како и преку раседи и преклопи на Апалачките планини. Таа можеби е формирана во доцниот јура, креда или терцијарен период, пред десетици до повеќе од сто милиони години, кога била воспоставена југоисточна дренажа во сливот на Атлантскиот Океан. Списокот на реки според старост ја наведува нејзината старост од 270-340 милиони години.

## Тек на реката
Двата крака и долниот тек на Саскуехана биле дел од важни регионални транспортни коридори. Реката била широко користена за траекти, чамци и превоз на големи стоки со канали влечени од животни во неколкуте децении пред системот на канали на Пенсилванија да падне во сенка со појавата на парните железници. Иако железничката индустрија е помалку застапена по затворањата и спојувањата во 1950-тите и 1960-тите, сè уште работи широка инфраструктура за железнички транспорт по бреговите на реката.
алт=|мини|308x308пкс|Реката Саскуехана на изворот, со поглед на езерото Отсего

### Северен крак на Саскуехана
Наречен и **Главен крак Саскуехана**, подолгиот крак на реката извира на излезот на езерото Отсего во Куперстаун, Њујорк. Оттаму, северниот крак на реката тече западно-југозападно низ рурално земјоделско и млекарско подрачје, примајќи ја реката Унадила кај Сидни. Таа кратко се спушта јужно во Пенсилванија, за потоа нагло да сврти 90 степени западно кај Саскуехана и повторно 90 степени северно кај Грејт Бенд, враќајќи се во Њујорк. Го прима речниот тек Ченанго во центарот на Бингамтон. По виењето кон запад, свртува на југ, повторно преминувајќи ја линијата низ близначките градови Вејверли, Њујорк и Сејр, Пенсилванија, и нивниот голем железнички погон на десниот брег, кој некогаш кратко време ја имал најголемата структура во Соединетите Држави наменета за одржување и производство на железнички локомотиви.

Неколку км јужно, во општината Атенс, Пенсилванија, ја прима реката Чемунг од северозапад. Прави кривина под прав агол помеѓу Сејр и Тованда за да пресече преку Бескрајните Планини во висорамнината Алегени во Пенсилванија. Ја прима реката Лакавана југозападно од Скрантон и нагло свртува кон југозапад, течејќи низ поранешното антрацитно индустриско срце во планинските сртови на североисточна Пенсилванија, покрај Питстон Сити (Голем Питстон), Вилкс-Баре, Нантикок, Шикшини, Бервик, Блумсбург и Данвил, пред да го прими Западниот крак кај Нортамберленд.

### Западниот крак на Саскуехана
Потеклото на официјалниот Западен крак е во близина на Елмора, Пенсилванија, во северниот дел на округот Камбрија, во близина на современата  и американскиот пат 219 (локално Планк Роуд). Тој тече североисточно низ градовите Северна Камбрија, Чери Три, Бернсајд, Махафи и Курвенсвил (каде реката е преградена за да се формира езеро), влегува и тече низ Клирфилд, каде што го прима Клирфилд Крик.

Западниот крак свртува кон југоисток и поминува покрај Картаус (кај Москито Крик), Китинг (кај Синемахонинг Крик), Реново и Лок Хејвен, каде што го прима потокот Балд Игл. Кај Џерси Шор, Пенсилванија, се приклучува Пајн Крик, најголемата притока на реката Саскуехана од западниот крак. Пајн Крик има најголем слив од сите притоки на западниот крак. Поминува покрај Вилијамспорт, каде што се истекуваат и Лајкоминг Крик и Лојалсок Крик, потоа свртува на југ, минувајќи покрај Луисбург, пред да се спои со северниот крак што тече од северозапад кај Нортамберленд.
мини|Сателитска фотографија на реката (горе лево) каде што се влева во заливот Чесапик (во средината)

### Главен тек на Саскуехана
По спојувањето на двата крака кај Нортамберленд, реката тече на југ покрај Селинсгроув, каде што ѝ се приклучува притоката Пенс Крик и сече низ воден јаз на западниот крај на планината Махантонго. Ја прима реката Хунијата од северозапад кај Данканон, а потоа минува низ својот последен воден премин, јазот Саскуехана низ гребенот Блу Маунтин, северозападно од Харисбург.

Центарот на Харисбург се развил на источната страна од реката, која тука е широка речиси 1,5 км. Харисбург е најголемиот град сместен на долниот тек на реката, која тече југоисточно низ Јужна Централна Пенсилванија, формирајќи ја границата помеѓу окрузите Јорк и Ланкастер, и примајќи го потокот Сватара од североисток. Реката влегува во северниот дел на Мериленд приближно 48 километри североисточно од Балтимор и ѝ се приклучува потокот Октораро од североисток и потокот Дир од северозапад. Реката влегува во северниот крај на заливот Чесапик кај Хавр де Грејс. Светилникот Конкорд Поинт бил изграден тука во 1827 година за да се приспособи на зголемениот навигациски сообраќај.

## Именување
„Саскуехана“ може да потекнува од зборот на Ленапе *siskëwahane*, што значи „Кална река“. Алтернативно, може да потекнува од друг термин на Ленапе, *Sisa'we'hak'hanna*, што значи „Река на остриги“. Насади со остриги биле широко распространети во заливот во близина на устието на реката, кои Ленапе ги одгледувале. Тие оставиле дувла од школки од остриги во нивните села. Трето објаснување го преведува „Саскуехана“ од јазикот на Саскеханок, од семејството Ирокези, како „потокот што тече кон југ“ или „долга крива река“.

Ленапе се староседелски американски народ кој зборува алгонкински јазик и имал заедници кои се протегале од крајбрежниот Конектикат преку Њујорк и Лонг Ајленд, па сè до јужниот дел на Њу Џерси и Делавер во средноатлантската област. Нивните населби во Пенсилванија вклучувале *Кон'есто'га* („Покрив-место“ или „град“, денешно Вашингтон Боро, округ Ланкастер), исто така наречен *Ка'от'ш'ие'ра* („Место-на-рак“, современ Чикисалунга, округ Ланкастер) или *Гаш'гучаса* („Голем-водопади-во-река“, современите водопади Коневаго, округ Ланкастер). Други ги нарекувале *Минквас* („сосема поинакви“) или *Сиса'ве'хак'ханна'ленно'вак* („луѓе-од-реката-остриги“). Ленапеите исто така ја нарекувале оваа област *Сиса'ве'хак'ханна'унк* („место на реката Остриги“).

Народите од средноатлантското крајбрежје вклучувале крајбрежни народи кои зборувале алгонкиски јазици, како што се Ленапе (чии племиња зборувале три дијалекти на Ленапе), и и народи од внатрешноста кои зборувалеирокески јазици, како што се Ероните и Петте нации од Ирокеската лига, или *[[Ирокези|Хауденосауни]]*, со седиште главно во денешен Њујорк и горна Пенсилванија околу Големите езера. Англичаните од Пенсилванија го нарекувале народот Ерони од Конестога како „Сасквеханок“ или „Индијанци од Сасквеханок“, име изведено од ленапскиот термин. Дополнително, Џон Смит од Џемстаун, Вирџинија, го означил нивното населено место како *„Сасквеханок“* на својата карта од 1612 година кога ја истражувал горната област на Чесапикскиот Залив.

Во Вирџинија и другите јужни колонии, племињата што зборувале сиуан претставувале трето големо јазично семејство, при што нивните народи ги населувале поголемата средишна област на внатрешноста. Народите што зборувале алгонкијан преовладувале во крајбрежните области. Ирокеанските говорници, како што се народите Чероки и Тускарори, генерално живееле во внатрешноста, во близина на регионот Пиемонт и подножјето на планините.

## Историја
мини|Гледајќи низводно во Данвил, Пенсилванија
Во 1615 година, реката ја преминал францускиот истражувач Етјен Бруле. Во 1670-тите, народот Конестога, или народот Саскеханок, подлегнал на ирокезиското освојување од страна на моќните Пет нации од Ирокезиската лига со седиште во денешен Њујорк, кои сакале да ја контролираат биле асимилирани со Ирокезите. Како последица на тоа, Ирокезите преселиле дел од полупритоката Ленапе во оваа област, бидејќи се наоѓала близу западната граница на поранешната територија на Ленапе, позната како Ленапехокинг.

Реката Саскуехана продолжила да игра важна улога низ историјата на Соединетите Американски Држави. Во 18 век, Вилијам Пен, основачот на колонијата Пенсилванија, преговарал со Ленапе за да дозволат населување на белците во областа помеѓу реката Делавер и Саскуехана, која била дел од територијата на Ленапе. Во доцниот колонијален период, реката станала сè поважен транспортен коридор, користен за превоз на антрацитен јаглен, откриен од Неко Ален, од неговите горни делови во планините до пазарите пониско по течението.

Во 1779 година, за време на Американската револуционерна војна, генерал Џејмс Клинтон водел експедиција по реката Саскуехана од нејзиниот извор. Неговата група го направила горниот дел пловен со тоа што го преградила изворот кај езерото Отсего, дозволувајќи нивото на езерото да се покачи, а потоа ја уништила браната и ја поплавила реката за неговата флотила да патува со километри низводно. Џејмс Фенимор Купер го опишал овој настан во воведот на неговиот историски роман *„Пионерите“* (1823).
[лево|мини|[Харисбург (Пенсилванија)|Харисбург, со куполата на Капитолот на државата Пенсилванија, гледан од Вормлисбург]]
Во Атина, Пенсилванија, тогаш познат како Тиога или „Тиога Поинт“, Клинтон се сретнал со генералот Џон Саливан и неговите сили, кои марширале од Истон, Пенсилванија. Заедно на 29 август, ги поразиле ториевците и војниците на сојузничките ирокези во Битката кај Њутаун (во близина на денешна Елмира, Њујорк). Ова било дел од т.н „Кампањата Саливан-Клинтон“ или „Експедицијата Саливан“. Тие  поминале низ западен Њујорк, област доминирана од народот Сенека, уништувајќи повеќе од 40 села Сенека, како и залихите од земјоделски култури што луѓето ги чувал за зимата. Многу од Ирокезите го напуштиле Њујорк и отишле во Канада како бегалци; бројот на жртви од изложеност на дожд и глад бил голем таа зима.

По ослободувањето на Соединетите Американски Држави во Револуционерната војна, во 1790 година, полковникот Тимоти Матлек, Семјуел Меклеј и Џон Адлам биле овластени од Врховниот извршен совет на Комонвелтот Пенсилванија да го испитаат изворот на реката Саскуехана. Тие требале да пронајдат пат за премин кој ќе го поврзел Западнатиот крак со водите на реката Алегени, која течела во Питсбург и реката Охајо. Во 1792 година, бил предложен каналот Јунион со цел да се поврзат реките Саскуехана и Делавер во Пенсилванија по течението на потоците Сватара и Талпехокен. Во 19-тиот век, многу индустриски центри се развиле реката Саскуехана, користејќи ја нејзината водна енергија за движење на мелници и машини за јаглен, за ладење на машини и како воден пат за превоз на суровини и готови производи.

Врз основа на колонијалните повелби, и Пенсилванија и Конектикат барале земјиште во долината Вајоминг долж реката Саскуехана. Конектикат тука го основал округот Вестморленд и го бранел своето барање во војните на Пенамит. По федералната арбитража, на крајот државата Конектикат ѝ ја отстапила оваа територија на Пенсилванија.

Во 1790-тите, англиските езерски поети Роберт Саути, Семјуел Тејлор Колриџ и Роберт Ловел го формулирале „Планот за пантисократија“ за да се оженат со три сестри и да се преселат на брегот на реката Саскуехана за да започнат социјалистички експеримент. Тие ги извршиле браковите, но Саути се преселил во Лисабон, Португалија, за да го посети својот чичко, и го напуштиле планот да се преселат во Соединетите Држави.

Во 1833 година, Џон Б. Џервис започнал систем на канали за продолжување на реката Ченанго и поврзување на водите на Саскуехана од Ченанго Поинт до каналот Ири, кој течел низ долината Мохок во Њујорк, со конечна врска со езерото Ири преку каналот Вуд. Во октомври 1836 година, водата од Саскуехана била поврзана со каналот Ири во Јутика, Њујорк. Водниот превоз бил главната форма на транспорт во тоа време. Каналот Ири драматично ја проширил трговијата помеѓу заедниците околу Големите езера и пазарите во Њујорк и Пенсилванија. Со проширувањето на изградбата на железнички линии, превозот преку канали станал непрофитабилен, бидејќи не можел да се натпреварува во брзина или флексибилност. Бродовите морале да се искачуваат на нето висина од 308 метри помеѓу базени, што барало употреба на повеќе од 100 водни брани, кои биле премногу скапи за одржување според новиот конкурс.
мини|Поглед низводно кон Санбери, Пенсилванија
Реката Саскуехана игра улога во историјата на движењето на светиите од последните денови. Според тоа, Џозеф Смит и Оливер Каудери ја примиле свештеничката власт од небесни суштества на место покрај реката Саскуехана и ги извршиле своите први крштевања на "светиите од последните денови" во северниот крак на реката. Смит и Каудери рекле дека на 15 мај 1829 година ги посетил воскреснатиот Јован Крстител и им било дадено Ароновото свештенство. По неговата посета, Смит и Каудери се крстиле меѓусебно во реката. Подоцна таа година, тие кажале дека во биле посетени близу реката од апостолите Петар, Јаков и Јован. Двата настани се случиле на неодредени локации во близина на брегот на реката во округот Саскуехана, Пенсилванија.

За време на кампањата во Гетисбург во Граѓанската војна во 1863 година, генерал-мајор на Унијата, Дариус Н. Кауч, командант на Одделот на Саскуехана, одлучил дека Конфедеративната армија на Северна Вирџинија на Роберт Е. Ли немала да ја премине Саскуехана. Тој распоредил милициски единици под водство на мајорот Гранвил Халер за да ги заштитат клучните мостови во Харисбург и Рајтсвил, како и блиските премини. Конфедеративните сили ја достигнале реката на повеќе локации во окрузите Камберленд и Јорк.

Во 1972 година, остатоците од ураганот Агнес застанале над границата меѓу Њујорк и Пенсилванија, паѓајќи за дури 510 милиметри дожд на ридските предели. Голем дел од тие врнежи биле примени во реката Саскуехана од нејзините западни притоки, а долината претрпела катастрофални поплави. Вилкс-Баре, Пенсилванија, бил еден од најтешко погодените заедници, а главниот град Харисбург бил поплавен. Заливот Чесапик примил толку многу слатка вода што го променил екосистемот, при што многу од морскиот живот што зависел од солената вода загинал.

Во 2006 година, поплава предизвикана од застојан систем на невреме воден воден од струја на јетски ветер ги погоди деловите од речниот систем. Најпогодена област била Бингамтон, Њујорк, каде што рекордните нивоа на поплави принудиле евакуација на илјадници жители.

Во септември 2011 година, реката Саскуехана, заедно со  нејзините заедници биле погодени од тропската бура Ли, која предизвикала најтешки поплави од Агнес во 1972 година.

## Мостови, фериботи, канали и брани
Реката Саскуехана е важна во транспортната историја на Соединетите Американски Држави. Пред отварањето намостот Порт Депозит во 1818 година, реката претставувала пречка помеѓу северните и јужните држави, бидејќи можела да се премине само со ферибот. Најраните брани биле изградени за да ги поддржат операциите со фериботи при ниско ниво на вода. Присуството на многу брзаци во реката значело дека, додека комерцијалниот сообраќај можел да се движи по реката во високите води на пролетните топења на мразот, ништо не можело да се движи нагоре.
мини|Споменик на местото на браната на генералот Клинтон на изворот на реката кај езерото Отсего во Куперстаун, Њујорк
Саскуехана била подобрена со навигациски систем во текот на 1820-тите и 1830-тите години како канал Пенсилванија. Заедно со објектите на железничката пруга Алегени Портиџ, натоварени баржи се префрлале од каналот и се подигнувале преку планинскиот гребен кон областа Питсбург со пристап до реките Мононгахела и Алегени и нивното сливање во реката Охајо која тече југозападно кон реката Мисисипи. Каналот Јунион, долг 132 километри, бил завршен во 1828 година за да ја поврзе реката Шујлкил (која тече југоисточно кон реката Делавер кај Филаделфија) во Рединг кон запад со реката Саскуехана над главниот град на државата Харисбург. Конкуренцијата од побрзиот транспорт преку железничката индустрија до 1850-тите резултирала со намалување на зависноста од реката за превоз.
лево|мини|Воздушен поглед кон југ над фериботскиот мост Рајтс (напред) и Спомен-мостот за ветерани (зад). Колумбија, Пенсилванија, се наоѓа на источната страна од реката (лево), а Рајтсвил, Пенсилванија, се наоѓа на западната страна (десно).
Два канални системи биле изградени на долниот тек на  Саскуеханаи за да се заобиколат брзаците. Првиот бил каналот Саскуехана, познат и како канал Коновинго или канал за пристаниште, завршен во 1802 година од страна на компанија од Мериленд позната како Сопственици на каналот Саскуехана. Вториот бил многу подолгиот и поуспешен канал Саскуехана и Тајдвотер. Овие канали барале изградба на брани за да обезбедат вода за каналите и базени за навигација.

Со напредувањето на индустриската ера, мостовите ги замениле фериботите, а железниците ги замениле каналите. Железничките линии често се граделе директно врз трасата на старите канали долж реката. Многу остатоци од каналите сè уште можат да се видат; на пример, во Хавр де Грејс, Мериленд, долж автопатот Рут 15 во Пенсилванија и на разни локации во северниот дел на Њујорк. Овие остатоци се делови од горните делови на Пенсилванискиот канал, од приватно финансирани канали, како и од канали кои биле дел од системот на канали во Њујорк.
мини|Мост ја преминува реката Саскуехана кај Овего, Њујорк
Денес, 200 мостови ја преминуваат реката Саскуехана. Мостот Роквил, кој ја поврзува реката од Харисбург до Мерисвил, Пенсилванија, е најдолгиот камен лачен мост во светот. Тој бил изграден од Пенсилваниската железница во 1902 година, како замена за претходен железен мост. Два сезонски фериботи функционираат преку Саскуехана. Фериботот Милерсбург во Милерсбург, Пенсилванија, е практичен ферибот што може да пренесе до четири возила и 50 патници, додека *„Гордоста на Саскуехана“* со седиште во Харисбург, нуди само туристички пловидби за патници.

Поголемиот дел од каналите се затрупани или делумно сочувани како дел од историски паркови. Браните генерално се користат за производство на електрична енергија или за обезбедување езера за рекреација.

## Закани на животната средина
мини|Во март 2011 година, паркот Крари во Шикшини, Пенсилванија, бил поплавен кога нивото на реката се искачило над 8 м кај Вилкс-Баре. Шест месеци подоцна, градот бил опустошен од рекордна поплава од 13 м.
Еколошката организација „Американски реки“ ја именувала Саскуехана како „Најзагрозена река во Америка за 2005 година“ поради прекумерното загадување што го прима. Поголемиот дел од загадувањето во реката е предизвикано од вишокот животински измет од земјоделството, земјоделските истечни води, истечните урбани и приградски атмосферски води и суровата или несоодветно третираната отпадна вода. Во 2003 година, реката придонесувала со 50% од слатката вода, 44% од азотот, 21% од фосфорот и 21% од седиментот што се влева во заливот Чесапик.

Во 1997 година, Саскуехана била прогласена за една од Американските реки на културното наследство. Оваа ознака овозможува техничка помош од федералните агенции до државните и локалните власти кои работат во сливот на Саскуехана.
лево|мини|Островот Три Милји на реката Саскуехана
Друг еколошки проблем поврзан со реката Саскуехана е  радиоактивноста ослободена за време на несреќата на Три Милји во 1979 година. Сепак, обемните студии за радионуклиди во период од 25 години, од 1979 до 2003 година, потврдуваат дека несреќата на Три Милји островот не предизвикала никакви штетни последици од радијација. Подрачјата во и покрај 262 километри од текот на реката Саскуехана во Пенсилванија биле следени за присуство на радиоактивни материи. Оваа студија започнала два месеци по делумното топење на реакторот на Остров Три Милји (TMI) во 1979 година; таа траела следните 25 години. Точките за следење вклучувале станици кај нуклеарните централи PPL Саскуехана и TMI. Месечните мерења на гама документирале концентрации на радионуклиди од природни и антропогени извори. Во текот на оваа студија, биле извршени разни серии мерења на концентрацијата на гама-емитувачки радионуклиди кај многу општи категории на животни, растенија и други неоргански материи, како во реката, така и во нејзината близина. Земањето примероци започнало во 1979 година пред првото пуштање во работа на електраната PPL Саскуехана. Иако не сите видови биле континуирано следени во текот на целиот период, била составена обемна база на податоци. Во мај 1986 година, тековните мерења од неколку станици за следење покрај реката во близина на островот Три Мајл, Пич Ботом и Калверт Клифс откриле бета честички од јод-131 кои се припишувале на последиците од нуклеарната несреќа во Чернобил. Преостанатиот реактор во нуклеарната централа Остров Три Милји бил исклучен во 2019 година.

Во 2015 година, мал лубин со редок со реток, канцероген тумор бил уловен од реката, што повторно предизвикало загриженост за токсични материјали и загадување на водата. Агенцијата за заштита на животната средина објавила: „Во моментов немаме доволно податоци за научно да го поткрепиме наведувањето на главното стебло на Саскуехана како оштетено“.

## Рекреација
Реката Саскуехана привлекува бродски ентузијасти кои ги набљудуваат или ловат нејзините преселни видови. Многу туристи и локални жители ја користат Саскуехана во лето за рекреативни цели како што се кајакарење, кануирање и моторно пловење. Поради големиот обем на мал лубин во реката, таа е домаќин на бројни турнири за риболов на лубин секоја година и многумина ја сметаат за една од водечките реки за риболов на лубин во Северна Америка. Трки со кану се одржуваат годишно на различни делови од реката, како аматерската трка што се одржува во Онеонта, Њујорк.

Веслањето и пливањето во Саскуехана имаат долга историја. Почнувајќи од 1874 година, веслачите од браната Шамокин, Пенсилванија, се натпреварувале со мажи од Санбери. Регатата за кану „Џенерал Клинтон“, трка на рамна вода долга 110 километри, се одржува секоја година во Бејнбриџ, Њујорк, за време на викендот по повод Денот на сеќавањето. Екипажот на Универзитетот Бингамтон и Бродскиот клуб на островот Хијавата се исто така лоцирани на реката, во јужниот дел на Њујорк.

Апалачката патека минува низ Данканон, Пенсилванија, и ја преминува реката Саскуехана  преку фериботскиот мост Кларкс.

## Поврзано

* Список на реки во САД

## Наводи

## Литература

*  

## Надворешни врски

* Геолошки завод на САД: Станици за мерење на потоци во Пенсилванија
* Комисија за сливот на реката Саскуехана
* Статија за американските реки: ''Реката Саскуехана е „Најзагрозена“''
* Историја на арката на реката Саскуехана
* Бродски клуб на островот Хијавата – Овего, Њујорк
* Екипаж на Универзитетот Бингамтон – Бингамтон, Њујорк

Категорија:Реки во Њујорк
Категорија:Реки во Мериленд
Категорија:Реки во Пенсилванија
Категорија:Врски за Wayback од предлошката „Семарх“
Категорија:Координати на Википодатоците