Млечки (печурки)

**Млечки** (латински Lactarius) се род на печурки, ектомикоризални габи, од кои постојат неколку видови кои се  јадливи. Видовите од родот, попознати како **млечни шапки**, се одликуваат со млечна течност („латекс “) што го испуштаат кога се сечат или оштетуваат. Како и тесно сродниот род *[[Гулапка]]*, нивното месо има карактеристична кршлива конзистентност. Тоа е голем род со преку 500 познати видови,  главно распространети на северната полутопка. Неодамна, родот *[[Лактифлуус|Lactifluus]]* е одвоен од *Млечките*  врз основа на молекуларни филогенетски докази.

## Систематика и таксономија
Родот *Млечки* бил опишан од Кристијан Хендрик Персон во 1797 година  со *[[Lactifluus piperatus|L. piperatus]]* како оригинален вид. Во 2011 година, *[[Lactarius torminosus|L. torminosus]]* бил прифатен како нов тип на родот по отцепувањето на *[[Lactifluus]]* како посебен род.

Името „*Млечки*“ е изведено од латински „** “, „млеко“.

### Поставување во рамките на Russulaceae
Молекуларната филогенетика открила дека, иако макроморфолошки добро дефинирани, млечните шапки, всушност биле парафилетски род, како последица на тоа, родот *[[Lactifluus]]* бил поделен како *Млечки*, а видот *[[L. furcatus]]* бил преместен во новиот род *Multifurca*, заедно со некои поранешни видови *[[Гулапка]]*.   Multifurca, исто така, ја претставува веројатната сестринска група на *Млечките* (види филогена, десно). Во текот на овие таксономски преуредувања, името *Млечки* било зачувано за родот со новиот вид вид *[[Lactarius torminosus]]* ; на овој начин, името *Млечки* би можело да се задржи за поголемиот род со многу познати умерени видови, додека името Lactifluus мора да се примени само на помал број видови, кои содржат главно тропски, но и некои умерени млечни шапки, како на пр. *Lactifluus volemus* и  кравјо виме.

### Односите во ''Млечки''
лево|мини| ''Arcangeliella crassa'' е една од млечките габи со затворени плодни тела кои се филогенетски вгнездени во ''Млечки''.
Филогенетските анализи, исто така, откриле дека *Млечки*, во строга смисла, содржат некои видови со затворени (ангиокарпни) плодни тела, на пр. *L. angiocarpus* опишан од Замбија.  Ангиокарпните родови *[[Arcangeliella]]* и *[[Zelleromyces]]* филогенетски се дел од *Млечки*.

Систематика во *Млечки* е предмет на тековно истражување. Три подрода се моментално прифатени и поддржани од молекуларната филогенетика:

* *[[Piperites]]*: северен умерен регион, три вида во тропска Африка.
* *[[Гулапка]]*: северен умерен регион и тропска Азија.
* *[[Plinthogalus]]*: северен умерен регион, тропска Африка и тропска Азија.

Некои повеќе видови, сите тропски, се чини дека не спаѓаат во овие подродови и заземаат повеќе базални позиции во рамките на *Russularia*.  Ова ја вклучува на пример *[[L. chromospermus]]* од тропска Африка со чудна кафеава боја на спорите.

Во моментов, опишани се околу 600 видови *Млечки*,  но приближно една четвртина или 150 од нив се верува дека припаѓаат на *[[Lactifluus]]*,  додека ангиокарпните родови *[[Arcangeliella]]* и *[[Zelleromyces]]* сè уште не се синонимизирани со *Млечки*. Се проценува дека значителен број на видови *Млечки* останува да се опишат.

## Опис

### Макроморфологија
десно|мини| ''Lactarius quietus'' испушта млеко во крем боја од жабрите при сечењето.
десно|мини| Спорите на ''Lactarius alnicola'' покажуваат мрежест (мрежествен) украс со реакција на дамки од амилоид.
десно|мини| ''Lactarius indigo'' е еден од највпечатливите обоени ''Млечки'' .
Истоименото „млеко“ и кршливата конзистентност на месото се најистакнатите теренски карактери на плодните тела на млечките. Млекото или латексот што излегува од  месото е често бело или кремово, но поживо обоено кај некои видови, може да се промени при изложување или да остане непроменето. Плодните тела се мали до многу големи, жабрени, прилично месести, без превез, често депресивни или дури и во облик на инка со течни жабри. Површината на шапката може да биде гола, кадифена или сува, леплива или вискозна и често е зонална. Неколку видови имаат јами (scrobicules) на шапката или површината на пилеусот. Преовладуваат досадни бои, но постојат некои повеќе шарени видови, на пр. синото *indigo Lactarius* или портокаловиот вид од делот *Deliciosi*. Бојата на отпечатокот на спори е бела до окер или, во некои случаи, розова. Некои видови имаат ангиокарпозни, т.е. затворени плодни тела.

### Микроморфологија
Микроскопски, видовите *Млечки* имаат елиптични, ретко глобоидни спори со амилоидна орнаментација во форма на повеќе или помалку истакнати брадавици или боцки, поврзани со гребени, како и другите членови на фамилијата Russulaceae. Трамата (месото) содржи сферични клетки кои предизвикуваат кршлива структура. За разлика од *[[Гулапка]]те*, *Млечките* имаат и млечни, т.е. хифи кои носат латекс во нивната трама.

### Идентификација на видови
Тешко е да се разликува *Млечки* од *[[Lactifluus]]* само врз основа на морфологијата. Досега нема познати синапоморфни знаци кои недвосмислено ги дефинираат двата рода, но постојат тенденции,  зоните и вискозните до глутинозни шапки се наоѓаат само во *Млечките*, како и затворените (ангиокарпни) и секвестрираните плодни тела. Сите познати анулирани и плевротоидни (т.е. странични шипки) млечни шапки, напротив, припаѓаат на *Lactifluus.* .

Карактери важни за идентификација на млечките ( *Млечки* и *[[Lactifluus]]* ) се: почетната боја на млекото (латексот) и промената на бојата, текстурата на површината на шапката, вкусот (благ, бибер или горчлив) на млеко и месо, мирис и микроскопски одлики на спорите и кутикулата на шапката ( pileipellis ). Живеалиштето и особено видот на дрвото домаќин исто така може да бидат критични. Иако постојат некои лесно препознатливи видови, другите видови може да биде доста тешко да се одредат без микроскопско испитување.

## Распространетост
*Млечките* се еден од најистакнатите родови на габи кои формираат печурки на северната полутопка. Исто така, природно се јавуваат во Северна Африка,  тропска Африка,  тропска Азија,   Средна Америка  и Австралија.  Нејзината можна домашна распространетост во Јужна Америка и различни делови на Австралија е нејасна, бидејќи многу видови во тие региони, се слабо познати, всушност може да припаѓаат и на *Lactifluus*, кој има повеќе тропска распространетост од *Млечките*.  Неколку видови се исто така претставени со нивните дрвја домаќини надвор од нивниот роден опсег,  на пр. во Јужна Америка,  Јужна Африка,  Австралија,  и Нов Зеланд.

## Екологија
*Млечките* припаѓаат на лозата на облигациони симбиони од ектомикориза.  Како такви, тие се зависни од појавата на можни растенија домаќини. Потврдени живеалишта освен умерените шуми ги вклучуваат арктичка тундра и тајга,  средоземни макии,  тропски африкански грмушки,  тропски азиски прашуми,   мезоамерикански тропски дабови шуми,  и австралиски шуми од еукалиптус. 
[лево|мини| ''Lactarius pyrogalus'' главно се поврзува со [Обична леска|обичната леска.]]
Додека повеќето видови покажуваат предност кон широколисни или иглолисни домаќини,   некои се построго поврзани со одредени родови или видови на растителни домаќини. Добро проучен пример е оној на евлите, кои имаат неколку специјализирани *Млечки* симбиони (на пр. *[[L. alpinus]]*, *[[L. brunneohepaticus]]*, *[[L. lilacinus]]* ), од кои некои дури еволуирале специфичност на една од *подродовите [[Alnus]]*.  Други примери на специјализирани здруженија на *Млечки* се со *Cistus* грмушки ( *L. cistophilus* и *L. tesquorum* ),   бука (на пр. *L. blennius* ), брези (на пр *L. pubescens* ), леска (на пр *L. pyrogalus* ), даб (на пр *L. quietus* ), борови (на пр Рујница ), или ела (на пр *L. deterrimus* ). За повеќето тропски видови, опсегот на растенија домаќин е слабо познат, но видовите во тропска Африка се чини дека се прилично генералистички.

Видовите *Млечки* се сметаат за колонизатори во доцна фаза, што значи дека тие генерално не се присутни во раната колонизирачка вегетација, но се воспоставуваат во подоцнежните фази на сукцесија.  Сепак, видовите симбиотски со рани колонизирачки дрвја, како што е *L. pubescens* со бреза, ќе се појават во раните фази.  Неколку видови имаат преференции во однос на рН и влажноста на почвата,   кои ќе ги одредат живеалиштата во кои се појавуваат.

## Јадливост
[десно|мини| ''[Рујница* се продава на пазар во Барселона, Шпанија]]
Неколку видови *Млечки* се јадат *Рујницата* особено се рангира меѓу најценетите печурки на северната полутопка, додека мислењата се разликуваат за вкусот на другите видови, како што се *L. indigo* или *L. deterrimus*. Се известува дека неколку видови редовно се собираат за храна во [[Русија]], [[Танзанија]] и [[Хунан]], [[Народна Република Кина|Кина.]]

[[Рујница]]<nowiki/>та ја има и во [[Македонија]] каде исто така се собира за храна.  Некои *Млечки* се сметаат за токсични, на пример *L. turpis*, која содржи мутагено соединение,  или *L. helvus*. Сепак, нема смртоносни отровни печурки во родот. Горчливите или пиперкастите видови, на пример *L. torminosus*, генерално не се сметаат за јадливи, барем сурови, но сепак се консумираат во некои региони, на пр. во [[Финска]].  Некои мали, миризливи видови, како што се „ бонбоните шапки “, понекогаш се користат како арома.

*Рујницата* е една од ретките ектомикоризални печурки што е успешно одгледувана.

== Хемија ==
Различни биоактивни соединенија се изолирани од видовите *Млечки*, како што се [[сесквитерпен]]оиди,  ароматични испарливи материи,  и мутагени супстанции.  Пигментите се изолирани од обоените видови *Млечки*, како што се *Рујницата* или *L. indigo*.

== Фармакологија ==
Екстракт од *Lactarius badiosanguineus* покажува инхибиторна активност на [[тромбин]].

== Избор на добро познати видови ==

* [[Рујница]] - шафранско млечна шапка или печурка под црвен бор
* *Lactarius deterrimus* - Смрекова рујница
* *Lactarius indigo* - Индиго млечка
* *Lactarius quietus* -Дабова млечка
* *Lactarius torminosus* - [[Брезова млечка]]
* *Lactarius turpis* - грда млечка 
* *Lactarius trivialis* - темно виолетова или кремасто кафеава млечка

== Наводи ==


== Надворешни врски ==

* [http://www.hti.umich.edu:80/cgi/t/text/text-idx?c=fung1tc;cc=fung1tc;view=toc;idno=AAC3719.0001.001 *Северноамерикански вид на Lactarius''] од Л.Р. Хеслер и Александар Х. Смит, 1979 година (целосен текст на монографијата).

Категорија:Млечки (печурки)
Категорија:CS1-одржување: повеќе имиња: список на автори
Категорија:Статии со извори на француски (fr)
Категорија:Статии со извори на латински (la)
Категорија:Статии со таксокутија за разновидност
Категорија:Габи
Категорија:Габи на Македонија