Советски дисиденти

**Советските дисиденти** — луѓе кои не се согласувале со одредени карактеристики на советската идеологија или со нејзината целина и кои биле подготвени да зборуваат против нив. Терминот *дисидент* се користел во Советскиот Сојуз (СССР) во периодот од средината на 1960-тите до падот на комунизмот. Се користел за мали групи маргинализирани интелектуалци чии предизвици, од скромни до радикални до советскиот режим, наишле на заштита и охрабрување од дописниците, и обично кривично гонење или други форми на замолчување од страна на властите. Следејќи ја етимологијата на терминот, се смета дека дисидентот „*седи одвоен*“ од режимот. Како што неистомислениците почнале да се самоидентификуваат како *дисиденти*, терминот почнал да се однесува на поединец чиј неконформизам се сметал за доброто на едно општество. Највлијателната подгрупа на дисидентите е позната како советско движење за човекови права.

Политичката опозиција во СССР била едвај видлива, а освен ретки исклучоци, постоеле мали последици, првенствено затоа што била веднаш уништена преку брутална сила. Наместо тоа, важен елемент на дисидентската активност во Советскиот Сојуз било информирањето на општеството (и во СССР и во странските земји) за кршење на законите и човековите права и организирање во одбрана на тие права. Со текот на времето, дисидентското движење создало живописна свест за злоупотребите на советските комунисти.

Советските дисиденти кои ја критикувале државата во повеќето случаи се соочувале со правни санкции според Советскиот кривичен законик  и избор помеѓу егзил во странство (со одземање на нивното советско државјанство), душевна болница или работен логор. Антисоветското политичко однесување, особено, отвореното спротивставување на властите, демонстрациите за реформи, пишувањето книги критички настроени кон СССР, кај некои лица било дефинирано како истовремено кривично дело (на пр. кршење на членовите 70 или 190-1), симптом (на пр. „заблуда на реформистизам“) и дијагноза (на пр. шизофренија).

## 1950 - 1960
Во 1950-тите, советските дисиденти започнале да објавуваат критики до Запад со испраќање документи и изјави до странските дипломатски мисии во Москва. Во 1960-тите, советските дисиденти често изјавувале дека правата што владата на Советскиот Сојуз им ги негира се универзални права, кои ги поседува секој без разлика на раса, религија и националност. Во август 1969 година, на пример, Иницијативната група за одбрана на граѓанските права во СССР апелирала до Комитетот за човекови права на Обединетите нации да ги брани човековите права што не ги почитувале советските власти во голем број судења.

Некои од главните пресвртници на дисидентското движење од 1960-тите вклучуваат:

* Јавни читања на поезијата на плоштадот Мајаковски во центарот на Москва, каде често циркулирале некои од подземните списанија кои го критикувале системот; некои од овие јавни читања биле растурени од полицијата;
* Судењето на поетот Јосиф Бродски (подоцна познат како Џозеф Бродски, идниот добитник на Нобеловата награда за литература) кој бил обвинет за „паразитизам“ затоа што не бил официјално вработен и осуден во 1963 година на внатрешен егзил; тој добил широко распространети симпатии и поддршка во дисидентски и полудисидентски кругови, најмногу преку белешките од неговото судење составени од Фрида Вигдорова
* Судењето и изрекувањето на казната на писателите Андреј Сињавски и Јули Даниел кои биле уапсени во 1965 година поради објавување на нивните коавторски дела во странство под презимиња и осудени на работен логор и внатрешен егзил; противењето на ова судење довело до кампања со петиции за нивно ослободување која била потпишана од илјадници луѓе, од кои многумина продолжиле поактивно да учествуваат во дисидентското движење
* Тивки демонстрации на плоштадот Пушкин во Москва иницирани од Александар Есенин-Волпин на денот на советскиот устав на 5 декември 1965 година, со постери кои ги повикуваат властите да го почитуваат сопствениот Устав
* Петиции против минимизирањето на теророт на Сталин по смената на Никита Хрушчов и повторното оживување на култот на личноста на Сталин во делови од советската владина бирократија
* Основање, во април 1968 година, на подземното периодично списание „Хроника на тековните настани“, документирање на кршење на човековите права и протестни активности низ Советскиот Сојуз
* Објавувањето на Западот на првиот политички есеј на Андреј Сахаров „*Рефлексии за напредокот и интелектуалната слобода*“ во пролетта и летото 1968 година
* Протестниот собир против советската инвазија на Чехословачка за да се потисне Прашкатата пролет; бил одржан на 25 август 1968 година на Црвениот плоштад во Москва од осум дисиденти, меѓу кои Виктор Фајнберг, Наталија Горбаневскаја, Павел Литвинов, Владимир Дремлуга и други.
* Основањето на Иницијативата за човекови права во 1969 г

## 1970
[мини|260x260пкс| Членови на московската Хелсиншка група Јулија Вишневски, Људмила Алексеева, Дина Каминскаја, Кронид Љубарски во [Минхен, 1978 г.]]
Нашата историја покажува дека повеќето од луѓето можат да бидат измамени многу долго. Но, сега целиот овој идиотизам доаѓа во јасна контрадикција со фактот дека имаме одредено ниво на отвореност. (Владимир Воинович) Врвот на неистомислениците како присуство во западниот јавен живот претставувале 1970-тите. Хелсиншкиот договор ги инспирирал дисидентите во Советскиот Сојуз, Чехословачка, Унгарија и Полска отворено да протестираат против неуспесите на човековите права од страна на нивните влади. Советските дисиденти барале од советските власти да ги спроведат своите обврски кои произлегуваат од Хелсиншкиот договор со иста ревност и на ист начин како што порано отворените легалисти очекувале советските власти строго да се придржуваат до словото на нивниот устав. Дисидентните руски и источноевропските интелектуалци кои барале да се почитуваат договорите од Хелсинки биле подложени на официјална репресија. Според советскиот дисидент Леонид Пљушч, Москва го искористила безбедносниот пакт од Хелсинки за да ја подобри својата економија, истовремено зголемувајќи го потиснувањето на политичките неистомисленици. 50 членови на советските хелсиншки групи биле затворени. Случаите на политички затвореници и затвореници на совеста во Советскиот Сојуз биле откриени од Амнести Интернешнл во 1975 година  и од Комитетот за одбрана на советските политички затвореници во 1975 година  и 1976 година 

Американскиот претседател Џими Картер во своето инаугуративно обраќање на 20 јануари 1977 година објавил дека човековите права ќе бидат централни за надворешната политика за време на неговата администрација. Во февруари, Картер му испратил писмо на Андреј Дмитриевич Сахаров во кое ја изразил својата поддршка за ставот на вториот за човековите права. Во пресрет на писмото на Картер до Сахаров, СССР предупредил против обидите „ да се меша“ во нејзините работи под осмислен изговор за „одбрана на човековите права  Шефот на КГБ, Јуриј Андропов, утврдил: „*Така се појави потребата да се прекинат активностите на Орлов, неговиот колега од Хелсиншкиот мониторинг Гинзбург и другите еднаш засекогаш, врз основа на постоечкиот закон*“. Според Дмитри Волкогонов и Харолд Шукман, Андропов бил тој кој ги одобрил бројните судења на активисти за човекови права како Андреј Амалрик, Владимир Буковски, Вјачеслав Чорновил, Звијад Гамсахурдија, Александар Гинзбург, Наталија Горбаневскаја, Пјотр Григор  и други.Ако ги прифатиме кршењата на човековите права како само „нивниот начин“ на вршење на работите, тогаш *сите* сме виновни. (Андреј Сахаров) 
мини|''Хроника на актуелни настани'' бр. 11, 31 декември 1968 година (предна корица)
Доброволната и неволната емиграција им овозможило на властите да се ослободат од многу политички активни интелектуалци, вклучувајќи ги писателите Валентин Турчин, Георги Владимов, Владимир Воинович, Лев Копелев, Владимир Максимов, Наум Коржавин, Василиј Аксјонов, психијатарот Марина Војханскаја и други.*Хроника на актуелни настани* опфатила 424 политички судења, во кои биле осудени 753 лица, а ниту еден од обвинетите не бил ослободен; дополнително, 164 лица биле прогласени и испратени на задолжително лекување во психијатриска болница.

Според советските дисиденти и западните критичари, КГБ рутински испраќала неистомисленици кај психијатри за дијагностицирање за да се избегнат срамните јавни судења и да се дискредитираат неистомислениците како производ на лоши умови. Врз основа на тоа дека политичките неистомисленици во Советскиот Сојуз биле психотични и во заблуда, тие биле затворени во психијатриски болници и третирани со невролептици. Затворањето на политичките неистомисленици во психијатриски институции станало вообичаена практика. Таа техника би можела да се нарече „*медикализација*“ на дисиденција или психијатриски терор, сега веќе познатата форма на репресија применета во Советскиот Сојуз врз Леонид Пљушч, Пјотр Григоренко и многу други. Конечно, многу луѓе во тоа време имале тенденција да веруваат дека дисидентите се ненормални луѓе чија посветеност на душевните болници била сосема оправдана.  Според мислењето на претседателката на Московската Хелсиншка група, Људмила Алексеева, припишувањето на ментална болест на истакната личност која излезгла со политичка декларација или акција е најзначајниот фактор во проценката на психијатријата во текот на 1960-тите и 1980-тите. Во тоа време советскиот дисидент Владимир Буковски напишал *„Нова ментална болест во СССР: Опозиција“* објавена на француски, германски, италијански, шпански  и (коавторство со Семен Глузман) *Прирачник за психијатрија за дисиденти* објавен на руски јазик, англиски, француски, италијански, германски, дански.

### Репресија на Хелсиншките набљудувачки групи
Во 1977-1979 година и повторно во 1980-1982 година, КГБ реагирал на Хелсиншките групи за набљудување во Москва, Киев, Вилнус, Тбилиси и Ереван со отпочнување големи апсења и осуда на своите членови на затвор, работен логор, внатрешен егзил и психијатриски затвор.

Од членовите на Московската Хелсиншка група, во 1978 година нејзините членови Јуриј Орлов, Владимир Слепак и Анатолиј Шчарански биле осудени на долги работни логори и внатрешен егзил за „антисоветска агитација и пропаганда“ и предавство. Следело уште еден бран апсења во раните 1980-ти: Малва Ланда, Виктор Некипелов, Леонард Терновски, Феликс Серебров, Татјана Осипова, Анатолиј Марченко и Иван Ковалев. Советските власти им понудиле на некои активисти „*можност*“ да емигрираат. Људмила Алексеева емигрирала во 1977 година. Основачите на Московската Хелсиншка група Михаил Бернштам, Александар Корчак, Виталиј Рубин, исто така, емигрирале, а на Пјотр Григоренко му било одземено советското државјанство додека барал лекување во странство.

Украинската Хелсиншка група претрпела тешки репресии во текот на 1977-1982 година, со повеќекратни казни за работен логор на Николај Руденко, Олекси Тихи, Мирослав Маринович, Микола Матушевич, Левко Лукјаненко, Олес Бердник, Микола Хорбал, Жинови Красивски, Виталиј Калјаниченко, Вјачеслав Черновил, Чорновил, Олга Хејко, Васил Стус, Оксана Мешко, Иван Сокулски, Иван Кандиба, Петро Розумни, Васил Штрилцив, Јарослав Лесив, Васил Сичко, Јуриј Литвин, Петро Сичко. До 1983 година, украинската Хелсиншка група имала 37 членови, од кои 22 биле во затворски логори, 5 биле во егзил, 6 емигрирале на Запад, 3 биле ослободени и живееле во Украина, 1 ( Михаило Мелник) извршил самоубиство.

Литванската Хелсиншка група ги видела нејзините членови подложени на два брана затвор за антисоветски активности и „организација на верски поворки“: Викторас Петкус бил осуден во 1978 година; други следеле во 1980-1981: Алгирдас Статкевичиус, Витаутас Скуодис, Мечисловас Јуревичиус и Витаутас Вајчиунас. 

## Текови

### Граѓанско движење и движење за човекови права
[мини|260x260пкс| Јелена Бонер и [Андреј Сахаров по нивното пристигнување за доделување на почесен доктор по право од Универзитетот во Гронинген, 15 јуни 1989 година]]
Почнувајќи од 1960-тите, раните години на стагнацијата на Брежнев, дисидентите во Советскиот Сојуз сè повеќе го свртеле своето внимание кон граѓанските и на крајот загриженоста за човековите права. Борбата за граѓански и човекови права се фокусирала на прашањата за слободата на изразување, слободата на совеста, слободата на емигрирање, казнената психијатрија и маките на политичките затвореници. Се карактеризирала со нова отвореност на несогласување, грижа за законитоста, отфрлање на секоја „*подземна*“ и насилна борба.

Во текот на 1960-тите и 1980-тите, оние кои биле активни во граѓанското движење и движењето за човекови права се вклучиле во различни активности: Документација на политичка репресија и кршење на правата во самиздат (несанкциониран печат); индивидуални и колективни протестни писма и петиции; неодобрени протести; взаемна помош за затворениците на совеста; и, што е најистакнато, граѓански набљудувачки групи кои апелираат до меѓународната заедница. Последиците за овие активности се движеле од отпуштање од работа и студии до долги години затвор во работни логори и подложени на казнена психијатрија.

Дисидентите активни во движењето во 1960-тите вовеле „легален“ пристап на избегнување морални и политички коментари во корист на големо внимание на правните и процедуралните прашања. По неколку историски политички судења, покривањето на апсењата и судењата во самиздат станале почеста појава. Оваа активност на крајот довела до основање на *Хроника на актуелни настани* во април 1968 година. Неофицијалниот билтен објавил прекршување на граѓанските права и судската процедура од страна на советската влада и одговорите на тие прекршувања од страна на граѓаните низ СССР.

Во текот на доцните 1960-ти и во текот на 1970-тите, стратегијата на несогласување заснована на правата ги приклучила идеите и реториката за човековите права. Движењето вклучувало личности како Валери Чалидзе, Јури Орлов и Људмила Алексејева. Биле основани специјални групи како што се Иницијативната група за одбрана на човековите права во СССР (1969) и Комитетот за човекови права во СССР (1970). Потпишувањето на Хелсиншкиот договор (1975) кој содржи клаузули за човекови права им дал на борците за правата нова надеж да ги користат меѓународните инструменти. Ова довело до создавање на посветени Хелсиншки набљудувачки групи во Москва ( Москвска Хелсиншка група), Киев ( Украинска Хелсиншка група), Вилнус (Литванска Хелсиншка група), Тбилиси и Ереван (1976–77). 

Иницијативите за граѓански и човекови права одиграле значајна улога во обезбедувањето заеднички јазик за советските дисиденти со различни грижи и станале вообичаена причина за општествените групи во дисидентското милје, почнувајќи од активисти во младинската субкултура до академици како Андреј Сахаров. Поради контактите со западните новинари, како и политичкиот фокус за време на детантирањето ( Хелсиншки договори), оние кои биле активни во движењето за човекови права биле меѓу највидливите на Запад (веднаш до одбивачите).

### Движења на прогонети народи

Неколку национални или етнички групи кои биле прогонети за време на Сталин формирале движења за враќање во своите татковини. Особено, Кримските Татари имале за цел да се вратат на Крим, Турците Месхети во Јужна Грузија и етничките Германци имале за цел да се преселат покрај реката Волга во близина на Саратов.

Кримското татарско движење поседува видно место меѓу движењето на депортираните народи. На Татарите им било одбиено правото да се вратат на Крим, иако законите што го оправдувале нивното прогонување биле поништени. Нивното прво колективно писмо во кое се повикува на реставрација датира од 1957 година. Во раните 1960-ти, Кримските Татари почнале да формираат иницијативни групи во местата каде што биле насилно преселени. Предводени од Мустафа Џемилев, тие основаале своја демократска и децентрализирана организација, која се смета за единствена во историјата на независните движења во Советскиот Сојуз.  

### Емиграциони движења
Емиграциските движења во Советскиот Сојуз го вклучиле движењето на советските Евреи да емигрираат во Израел и на Волшките Германци да емигрираат во Западна Германија.

Властите на поранешниот Советски Сојуз и другите земји од источниот блок рутински не добивале дозвола за емигрирање на советските Евреи. Во 1960-тите се формирало движење за правото на емигрирање, кое исто така довело до заживување на интересот за еврејската култура. Причината за одбивање привлекло значително внимание на Запад.

Граѓаните со германско потекло кои живееле во балтичките земји пред нивната анексија во 1940 година и потомците на германските доселеници од Волга од 18 век, исто така, формирале движење за напуштање на Советскиот Сојуз.  Во 1972 година, западногерманската влада склучила договор со советските власти кој дозволувал помеѓу 6.000 и 8.000 луѓе да емигрираат во Западна Германија секоја година до крајот на деценијата. Како резултат на тоа, речиси 70.000 етнички Германци го напуштиле Советскиот Сојуз до средината на 1980-тите.

Слично на тоа, Ерменците постигнале мала емиграција. До средината на 1980-тите, над 15.000 Ерменци емигрирале.

Русија се променила во последните години во голема мера во социјалната, економската и политичката сфера. Миграциите од руски станале помалку силни и првенствено биле резултат на слободната волја што ја изразува поединецот.

### Религиозни движења
Религиозните движења во СССР вклучувале руски православни, католички и протестантски движења. Тие се фокусирале на слободата да ја практикуваат својата вера и отпорот на мешањето на државата во нивните внатрешни работи.

Руското православно движење останало релативно мало. Католичкото движење во Литванија било дел од поголемото литванско национално движење. Протестантските групи кои се спротивставиле на антирелигиозните државни директиви ги вклучувале баптистите, адвентистите од седмиот ден и пентекосталците. Слично на еврејските и германските дисидентски движења, многумина во независното Пентекосталско движење се залагале за емиграција.

### Национални движења
Националните движења ги вклучиле руските национални дисиденти, како и дисидентските движења од Украина, Литванија, Латвија, Естонија, Грузија и Ерменија.

Помеѓу нациите кои живееле на свои територии со статус на републики во рамките на Советскиот Сојуз, првото движење што се појавило во 1960-тите било украинското движење. Нејзиниот стремеж бил да се спротивстави на русификацијата на Украина и да инсистира на еднакви права и демократизација на републиката.

Во Литванија, националното движење од 1970-тите било тесно поврзано со католичкото движење.

### Литературен и културен
Неколку значајни примери на различни писатели одиграле значајна улога за поширокото дисидентско движење. Тука спаѓаат прогонствата на Осип Мандељштам, Борис Пастернак, Михаил Булгаков и Јосиф ф Бродски, како и објавувањето на *Архипелагот Гулаг* од Александар Солженицин.

Во книжевниот свет имало десетици книжевници кои учествувале во дисидентското движење, меѓу кои Василиј Аксјонов, Јуриј Ајхенвалд, Аркадиј Белинков, Леонид Бородин, Јосиф Бродски, Јули Даниел, Дејвид Дар, Александар Галич, Анатолиј Гладилин, Јулиј Коржвин, Јулиј Коржвин, Владимир Максимов, Виктор Некрасов, Варлам Шаламов, Андреј Сињавски, Александар Солженицин, Кари Унксова, Георги Владимов, Владимир Воинович, Венедикт Јерофеев и Александар Зиновјев.

Во раниот Советски Сојуз, неусогласените академици биле протерани преку таканаречените филозофски бродови. Подоцна, личности како културниот теоретичар Григори Померантс биле меѓу активните дисиденти.  

Други вкрстувања на културниот и литературниот нонконформизам со дисидентите ја вклучуваат подземната поезија  и широкото поле на советската неконформистичка уметност, како што се сликарите од подземната групата „Лијанозово“ и уметниците активни во „Втората Култура“.

### Други групи
Други групи ги вклучувале социјалистите, движењата за социо-економски права (особено независните синдикати), како и женските, еколошките и мировните движења.  

## Дисиденти и Студената војна
 
Одговарајќи на прашањето за „одбивачите“ во Советскиот Сојуз, Конгресот на Соединетите Американски Држави го усвоил амандманот Џексон-Ваник во 1974 година. Одредбата во федералниот закон на Соединетите Американски Држави имала за цел да влијае на трговските односи на САД со земјите од комунистичкиот блок кои ја ограничуваат слободата на емиграција и другите човекови права.

Осумте земји-членки на Варшавскиот пакт го потпишале Хелсиншкиот финален акт во август 1975 година. „Третиот кош“ од Законот вклучувал опсежни клаузули за човекови права. 

Кога Џими Картер стапил на функција во 1976 година, тој го проширил својот советодавен круг за да ги вклучи критичарите на американско-советското детантирање. Тој изразил поддршка за чешкото дисидентско движење познато како Повелба 77 и јавно изразил загриженост за советскиот третман на дисидентите Александар Гинзбург и Андреј Сахаров. Во 1977 година, Картер го примил истакнатиот дисидент Владимир Буковски во Белата куќа, тврдејќи дека нема намера „да биде срамежлив“ во поддршката на човековите права. 

Во 1979 година, бил формиран американски набљудувачки хелсиншки комитет, кој бил финансиран од Фондацијата Форд. Основана по примерот на Московската Хелсиншка група и слични групи во советскиот блок, таа исто така имала за цел да го следи почитувањето на одредбите за човекови права од Хелсиншкиот договор и да обезбеди морална поддршка за оние кои се борат за таа цел во советскиот блок. Таа дејствувала како канал за информации за репресијата во Советскиот Сојуз и лобирала кај креаторите на политиката во САД да продолжат да го притискаат прашањето со советските лидери. 

Американскиот претседател Роналд Реган изјавил дека „*бруталниот третман на советските дисиденти се должи на бирократска инерција*“. На 14 ноември 1988 година, тој одржал состанок со Андреј Сахаров во Белата куќа и изјавил дека советските прекршувања на човековите права го попречуваат напредокот и дека ќе продолжи да го прави тоа додека проблемот не биде „*целосно елиминиран*“. Без разлика дали разговарал со околу сто дисиденти во пренос за советскиот народ или во американската амбасада, агендата на Реган била слобода на патување, слобода на говор и слобода на вероисповед.

## Неистомисленици за нивното несогласување
Андреј Сахаров изјавил: „*Сите сакаат да имаат работа, да бидат во брак, да имаат деца, да бидат среќни, но неистомислениците мора да бидат подготвени да видат како нивните животи се уништуваат и оние кои им се драги како се повредени*“. Људмила Алексејева, колешка дисидент и еден од основачите на Московската Хелсиншка група, напишала:
 Според советскиот дисидент Виктор Дејвидоф, на тоталитарните системи им недостасуваат механизми за да го променат однесувањето на владејачката група внатрешно. Обидите одвнатре се потиснуваат преку репресија, поради што на меѓународните организации за човекови права и странските влади им е потребно да вршат надворешен притисок за промена.

## Наводи

## Понатамошно читање
### Надворешни дела
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
**Reprinted in 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Внатрешни дела
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  The work in Russian was also published in:  The work in English was published in: 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Аудио материјали
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 

Категорија:Книжевни друштва