Амударска есетра

**Амударска есетра** или **лажна лопатоносна есетра** (***Pseudoscaphirhynchus kaufmanni***) — критично загрозен вид риба од семејството Есетри (Acipenseridae). Се среќава во Туркменистан, Узбекистан, Таџикистан и можеби Авганистан.  Живее во доста плитки води кои се заматени и калливи. 

## Изглед
[мини|''P. kaufmanni'' на поштенска марка на [Киргистан од 1996 година]]
Амударска есетра е мала есетра, но најголемиот вид на *[[Pseudoscaphirhynchus]]*, достигнувајќи до  во тежина и  во вкупна должина, без опашката.   Има долг, тенок опашен филамент. На пример, две единки кои имале должина од околу  со исклучок на опашните филаменти биле со димензии  и  вклучувајќи го и опашниот филамент.  Видот се јавува во два морфа: релативно голем, светло обоен и доцно зреечки морф и мал, темно обоен и рано зреечки морф. Малиот морф е приближно со слична големина како *[[Џуџеста есетра|P. hermanni]]*, вид на кој му недостасува опашен филамент.

## Однесување
Амударска есетра се храни со мали риби и ларви од водни инсекти, а големите единки се претежно рибијади.

Проучувањата во 1960-тите и 1970-тите покажале дека амударска есетра достигнува зрелост на 5-8 години (малку подоцна кај женките отколку кај мажјаците), но во 1990-тите најмладите зрели единки имале само 4 години, веројатно поради промени во животната средина во нивното живеалиште. Сезоната на парење е од март до мај кога водата е 14 до 16 степени. Во текот на една сезона, женката од големиот морф положува околу 3.100–36.500 јајца, а женката од малиот морф околу 1.000–2.000 јајца, но можно е ова да го прават само на секои 4–5 години. Видот може да достигне возраст од повеќе од 14 години. Историски гледано, познато е дека се хибридизира со *P. hermanni*, при што потомството има карактеристики што се средни помеѓу двата вида.

## Заштитен статус
Амударска есетра понекогаш се среќавала низ целиот слив на реката Аму Дарја, вклучувајќи ја и нејзината делта во Аралското Море, а денес се наоѓа во средниот тек на реката Аму Дарја (помеѓу Керки и Чарджу (современо име е Туркменабат) во Туркменистан, а исто така и во долниот тек на реката Аму Дарја (помеѓу Питнак и Урганч во покраината Хорезм, Узбекистан) и во долниот тек на реката Вакш (притока на Аму Дарја) во Таџикистан. Таа се намалила поради губење на живеалиштата, загадување и ловокрадство и е оценета како критично загрозена од Меѓународниот сојуз за заштита на природата.  И покрај нејзиниот загрозен статус, силното опаѓање и намалувањето на опсегот, може да биде локално доста честа и генерално е најмалку редок вид на *Pseudoscaphirhynchus* ( *[[Сирдарска есетра|P. fedtschenkoi]]* е веројатно исчезнат, а *P. hermanni* преживува само во многу мал број).

Генерално, статусот на Амударска есетра е слабо познат и потребни се дополнителни истражувања. Дел од нејзиниот опсег е во државниот природен резерват Аму Дарја.  Иако Амударска есетра е целосно заштитен вид низ целиот свој опсег,  нелегалниот риболов е широко распространет, а управувањето со рибарството во регионот е многу лошо.  Видот е наведен во Додаток II на CITES од 1998 година. Ова ја ограничува меѓународната трговија со видот, но две биле легално извезени од Узбекистан во Русија за зоолошки цели во периодот 2002–2012 година, а во 2013 година Узбекистан ја поставил квотата за извоз на дваесет единки.

Многу видови есетра се одгледувале во заробеништво и ова често претставува основа за обновување на дивите популации. Во 1980-тите постоеле обиди да се направи ова со амударската есетра. Иако бил постигнат одреден напредок, одгледувањето во заробеништво на крајот не успеало бидејќи ембрионите умреле. Од 2010 година, Евроазиската регионална асоцијација на зоолошки градини и аквариуми, заедно со разни руски и узбекистански институти, како и претставници на Таџикистан, се обидела да започне програма за одгледување на амударската есетра, но од 2021 година тоа не успеало (во 2020 година, Академијата Хорезм Мамун во Хива (подружница на Академијата на науките на Узбекистан во покраината Хорезм) - главен партнер во програмата) привремено го запрела проектот за зачувување поради недостаток на финансиска поддршка), иако бил постигнат одреден напредок (јајцата биле инкубирани на терен во 2012 година, но ембрионите умреле).

## Таксономија
Кариотипот на амударската есетра се состои од приближно 118-120 хромозоми; таа е класифицирана како риба од групата есетри со ниски хромозоми. Испитуваата за нејзината генетика и кариотип покажуваат јасни разлики во споредба со лопатоносната есетра ( *Scaphirhynchus platorhynchus*), што укажува дека вообичаено препознаената подфамилија Scaphirhynchinae е полифилетска.  Понатамошните кариолошки истражувања на амударската есетра можат да помогнат во одредувањето на полиплоидната еволуција кај рибите есетри.

## Наводи

## Надворешни врски
* Дигитална морфологија на големата амударска есетра (Pseudoscaphirhynchus kaufmanni)
* Голема амударска есетра (Pseudoscaphirhynchus kaufmanni) во FishBase
* Голема амударска есетра (Pseudoscaphirhynchus kaufmanni) во долниот дел од реката Амударја (Узбекистан)
* Амударската есетра (Pseudoscaphirhynchus kaufmanni) во долниот дел од реката Вакш (притока на Аму Дарја) во Таџикистан
* Амударската есетра (Pseudoscaphirhynchus kaufmanni) во средината на реката Амударја (Узбекистан)
* Голема амударска есетра (Pseudoscaphirhynchus kaufmanni) во средината на реката Амударја (Туркменистан)
* V.B. Sal'nikov, N.V. Akimova, G.I. Ruban, R.L. Mayden, B.R. Kuhajda. Reproductive System of Amu-Dar Shovelnoses - Big Shovelnose Pseudoscaphirhynchus kaufmanni and Little Shovelnose P. hermanni (Acipenseridae). Journal of Ichthyology, Vol. 43, No. 7, 2003, pp. 516–527. Translated from Voprosy Ikhtiologii, Vol. 43, No. 4, 2003, pp. 499–510: http://life-on-earth.ru/images/Salnikov-Amudarya_Shovelnose_Reproductive_System.pdf
* V.B. Sal'nikov, R.L. Mayden, B.R. Kuhajda. Tagging of the Big Amu-Dar Shovelnose Pseudoscaphirhynchus kaufmanni (Acipenseridae). Journal of Ichthyology, Vol. 44, No. 9, 2004, pp. 778–782. Translated from Voprosy Ikhtiologii, Vol. 44, No. 6, 2004, pp. 832–836: http://life-on-earth.ru/images/Salnikov-Amudarya_Shovelnose_Tagging.PDF
* Bernard R. Kuhajda (University of Alabama, USA), Richard L. Mayden (St.Louis University, USA), Vladimir. B. Sal'nikov (National Institute of Deserts, Flora and Fauna, Turkmenistan). Evolutionary and Conservation Studies of Imperiled Sturgeon Species of the Genus Pseudoscaphirhynchus in Central Asia. Report, 2007. Copyright 2016, All Rights Reserved: http://life-on-earth.ru/images/Lopatonosy-Turkmenistan/Salnikov-Amudarya_Shovelnose_Sturgeon_Eng.pdf
* C. B. Dillman, R. M. Wood, B. R. Kuhajda, J. M. Ray, V. B. Salnikov, R. L. Mayden.  Molecular systematics of Scaphirhynchinae: an assessment of North American and Central Asian Freshwater Sturgeon Species. Journal of Applied Ichthyology, 23 (2007), pp. 290–296: http://life-on-earth.ru/images/Lopatonosy-Turkmenistan/Molecular_systematics_of_Scaphirhynchinae.pdf

Категорија:Есетри