Југословенски терор врз Велешани

[мини|291x291пкс|Извештај од Велешкиот околиски одбор за [Гимназија „Кочо Рацин“ - Велес|велешките гимназијалци.]]
По Втората светска војна и сѐ до крајот на Периодот на Инфорбирото **[[Југославија|Југословенската власт]] вршела терор врз Велешаните** кои се противставиле со новите одлуки на комунистичкиот режим. За време на теророт македонски националисти, србофили, бугарофили и претставници на албанскиот национализам биле интернирани, уапсани, стрелани и чувани под надзор. Во 10 ноември 1944 година, после Битката за Велес, нова комунистичка власт била основана под раководство на Дончо Мирчев. Во јануари 1945 година почнале репресиите со велешкиот масакр. Голем дел од жртвите биле поранешни соработници на бугаскиот фашистички режим. Во истата година се појавиле протести во Богомила, Долно Каласлари од турското малцинство и Иванковци од муслиманското население.

Меѓу 1946 и 1948 година различни групи и организации никнале низ самиот град, овие групи биле верни кон старата идеалогија на МРО — независна обединета македонска држава. Нивните ставови биле противречни со тогашните југословенски гледишта и поради тоа биле укинати. Во југословенски досија тие биле обележани како „ВМ“ организации или „ванчомихајловисти“. Во 1946 година почнале судските процеси против велешките гимназијалци каде што националистички ученици биле прогонети во Идризово. Некои пак успеале да ги избегнат обвините.

Во 1948 година почнало Периодот на Информбирото каде што се влошиле односите меѓу Југославија и СССР. Подржувачи на Резолуцијата на Информбирото биле уапсани, осудени и прогонети во Голи Оток. Сѐ вкупно 95 жители од Велес и Велешко биле прогонети во островот. Различни значајни Велешани страдале под новите одлуки како Панко Брашнаров, Бане Андреев и Дончо Мирчев. Други биле сместени под надзор. Во 1955 година со Белградската спогодба меѓу Тито и Хрушчов Периодот на Инфорбирото завршил, заедно со велешките репресии.

Покрај тоа, југословенската власт продолжила да ги чува противници под надзор. Во еден извештај од околискиот одбор во 1963 година 160 биле под надзор како „*лица кои сѐ уште тешко се корегираат*“. Некои од жртвите се преселиле надвор од државата или градот. Велешани кои страдале од теророт биле прогласени како државни непријатели. После распадот на Југославија и независноста на Македонија, некои од жртвите биле рехабилитирани во Македонската историографија и повторно проучени.

## Вовед
[мини|293x293пкс|Говор на [Панко Брашнаров после Ослободувањето на Велес.]]
На 2 август 1944 година било оддржано Првото заседание на АСНОМ, во седницата присуствувале делегати од Вардарска, Егејска и Пиринска Македонија. Во тоа време Македонија страдала под сурова фашистичка окупација од Царството Бугарија и Третиот Рајх. Основните темели на нова македонска држава биле прогласени во манастирот Св. Прохор Пчински, денес под склоп на Србија. Новата македонска држава била еден од шестте држави во новата Федеративна Народна Република Југославија. Во септември 1944 година се зајакнила Народноослободителната војна поради повлекувањето на Бугарската војска од Вардарска Македонија под наредба од Татковинскиот фронт.

Со наредби од Главниот штаб на Народноослободителната војска и партизанските одреди на Македонија се зголемиле активностите во велешкиот крај. Истовремено се основала Осмата македонска ударна бригада, значајна воена единица во ослободувањето на градот. Во првата половина на ноември Третиот Рајх, кои се повлекле од Егејска Македонија и Тесалија, се сместиле во Велес и Скопје. Поради тоа Михајло Апостолски и останатите единици во Народноослободителната војска организирале план да го ослободат градот. Во 9 ноември тој се остварил со Битката за ослободувањето на Велес. На 10 ноември, се основала првата повоена власт на денешна Општина Велес која била со следниот состав:

## Хронолошки настани
[мини|408x408пкс|Посмртна пресуда против соработниците на [Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|бугарскиот фашистички режим.]]

### Велешки масакр
Во втората половина на октомври и сѐ до почетокот на декември 1944 година се развиле Завршните операции за ослободувањето на Вардарска Македонија. После ослободувањето на Скопје се организирало Второто заседание на АСНОМ. За време на седницата биле поставени темелите на македонскиот правосуден систем со Законот за заштита на македонската национална чест. Истовремено се основало комисија против внатрешните непријатели, отпрвин под раководство на Методија Андонов Ченто. На 10 јануари 1945 година, без негово сознание, раководство било префрлено кон Лазар Колишевски со поттик од Едвард Кардељ. Колишевски не бил задоволен со досегашните членови и наведил дека „*пронашле малку лица*“. Поради тоа нов состав бил предложен и усвоен.

Во јануари 1945 година биле организирани судски процеси во Штип, Скопје, Прилеп и Велес против внатрешните непријатели. Во Бугарската историографија тие го добиле прекарот „*Крвава коледа*“. Ноќта меѓу 15 и 16 јануари, под наредба од ОЗНА, стражари ги повлекле затворениците од градскиот затвор во периферијата, денес меѓу атарот на селата Летевци, Рудник и Ветерско. Затворениците ги префрлиле со камионот на Хаџи Тонев, кој исто така носел со него токмак. Отпрвин било предложено да ги стрелат, но не можеле поради тоа што околиските селани би ги откриле. Поради тоа со токмаците на Хаџи Тонев ги скршиле черепите на затворениците. Сѐ вкупно загинале 52 затвореници. Посмртно биле осудени на 6 февруари 1945 година од велешкото подрачје на народниот воен суд. Подоцна во истиот месец нивните имоти биле одземени.

Голем дел од убиените затвореници биле бугарофили, предавници на македонското национално движење кои претежно служеле како шпиони или борци во Велешката контрачета. Сепак некои од жртвите се делумно рехабилитирани, според некои истражувања Богдан Поп Ѓорчев, еден од жртвите, ја поддржувал Народноослободителната војна и им помогал на Македонските партизани. Но поради неговите промакедонски ставови бил ликвидиран од Југословенската власт. Покрај нивното предавство тие нехумано биле убиени без судење. Во еден извештај издаден од ЦК на КПМ тие признале дека нивно едиствено испишание било дека не го искористиле за политички добивки.

Според извештајот на велешкото подрачје на народниот воен суд, следните лица биле ликвидирани:

### Отпор против новосоздадената македонска држава
Новата македонска држава по идеологија била комунистичка. Поради тоа во првите повоени години се извршило национализација и колективизација меѓу селаните. Првите позајмени имоти биле најавени на 3 мај 1945 година од Комунистичката партија на Македонија. Во тоа спаѓало рудници со германско инвестирање за време на Втората светска војна и сите електрични централи, далноводи и дистрибутивни мрежи кои служеле за општа употреба. Истовремено биле воведени аграрни реформи во Македонија меѓу 1945 и 1948 година. Велешките селани, како најбројните учесници во Народноослободителната борба во Велес и Велешко не биле задоволени со решенијата на АВНОЈ, употребувајќи ја паролата „*земјата припаѓа на оној кој ја обработува*“. Сепак во јануари 1946 година аграрната комисија во Велес почнала да дејствува во велешкиот крај. Со реформите младата македонска држава имала политичка дилема — малоимотните и сиромашните селани вршеле притисок на комитетот да ги спроведе реформите колку можно побрзо додека на друга страна тие со повеќе имот сакале да бидат поштедени. Во зимата меѓу 1945-46 година поимотни селани од Градско, Рудник, Бусилци и Мамутчево организирале протести, некои биле уапсани и пратени во Идризово.

Додека во селата Богомила, Сојаклари и С'лп се забележало зголемената преселба на безимотни и странски селани со намера да ги наследат имотите на побогатите селани. Додека во Поменово, Ветерско и Бистрица селаните нејќеле да ги примат манастирските имоти поради нивниот вероисповед. Друг спор било тоа што дејци на КПМ имале прироритет во аграрните реформи и наследиле повеќе земјиште отколку непартилските селани, поради тоа со реформите КПМ го зголемило нејзиното влијание во Еловец, Раштани и Мамутчево кои претходно биле целосно непартиски. Со реформите некои партиски селани имале прироритет, 4 партиски семејства се населиле во Владиловци, 12 во Чашка, 1 во Кумарино, 11 во Чолошево, 1 во Голозинци, 1 во Лугунци, 5 во Долно Врановци, 5 во Велес, 21 во Отовица и 7 во Долно Оризари и 11 во Извор.

Како остатоци од стариот југословенски режим, во 1945 година србофили во тогашната Општина Богомила организирале протест против Комунистичката партија на Македонија. Некои од учесниците во протестот не биле србофили, туку селани незадоволени со новите реформи. Освен протести имало и манифестации. Турското население во Долно Каласлари организирале протест, незадоволни со собирањето на нивното жито. Слични манифестации никнале во Иванковци од муслиманското население. Во некои села со албанско мнозинство имало протести со желба да се создаде Голема Албанија. Некои од учесниците биле албански колонисти доселени во Велешко за време на италијанската окупација на Западна Македонија меѓу 1941 и 1943 година. Додека пак некои биле верни членови во Комунистичката партија на Албанија кои протестирале под наредба од Енвер Хоџа.

### Репресија на македонски националисти
[мини|343x343пкс|[Крум Чушков, значаен член на организациите заедно со Благој Џајков.]]
Меѓу 1946 и 1948 година во Велес и велешкиот крај биле основани македонски националистички групи кои биле верни кон старата идеалогија на МРО — Обединета Македонија. Овие групи не биле само присутни во Велес туку низ цела Македонија, прв пат документирани во 1945 година во Струмица од ОЗНА. Овие активисти биле противници на Лазар Колишевски, наведувајќи дека тој бил предавник, србофил и агент на Југославија. Популарно гесло меѓу нив било „*ќуркот на [[Гоце Делчев]] го носите, но делата не му ги следете*“. Во полициските досија на НР Македонија овие групи биле обележани под називот „ВМ“ т.е. ванчомихајловисти. Првата македонска националистичка група во Велес била основана околу 1946 година од страна на Крум Чушков и Саздо Трајковски, со поттик од Благој Џајков. Голем дел од членовите на групата биле велешките гимназијалци. Нивното седиште било с. Чалошево и црквата Св. Спас. Други членови биле Кирил Ќирков, Богдан Хаџи Петрушев и Светлана Боцева.

Кога ги откриле, велешкиот народен суд ги осудиле гимназијалците Чушков, Трајковски, Џајков и многу други кои биле прогонети во Идризово под сурови услови. Според сеќавањето на еден затвореник: „*Сум лежел у турски, бугарски и српски затвори сѐ поради Македонија. Ама не верував дека за Македонија ќе бидам затворен и од Македонци.*“ Во текот на 1947 година друга националистичка група била основана под раководство на Киро Мазнев, велешанец по професија продавач. Некои од членовите во неговата група биле поранешни дејци од групата на Чушков. Меѓу членовите бил и Тодор Стојанов, македонски партизан и учесник во бунтот на Скопско кале. Во истата година под раководство на Александар Патраклиевски, по потекло штипјанец, нова националистичка група била основана во Велес.

Истата година била основана националистичка група под раководство на Ацо Бочев, претходно член во групата на Патраклиевски и Чушков. Во неговата група спаѓал претходноспомнатиот Кирил Ќирков кој со помош од Бочев основал своја националистичка група. Кога ги откриле Ќирков страдал пет години во Идризово додека Бочев се преселил во САД. Покрај крајот на 1947 година во село Подлес Коле Ценевски основал националистичка група со членовите: Геле Николов, Славе Крстевски и Александар Чингиров од Градско. Најголемата група била на Ангел Мишев со 80 членови. Поради нејзината големина Мишев како водач бил ликвидиран заедно со Живко Илиев од Ваташа, Бошко Живанчевиќ од Војводина и братот на Ангел — Стефан Мишев.

Меѓу 1947-48 година во Ореше дејствувала националистичка група основана од Борис Стојановски која имала значајно влијание во велешкиот крај, некои од членовите биле од Бистрица, Горно и Долно Чичево, Вевчани и Горно Врановци. Дел од торбешкото население во околијата го поддржиле. После судските процеси дел од торбешите се преселиле во Турција за нивна безбедност.

### Период на Информбирото

Меѓу 1948 и 1949 година односи меѓу Југославија и СССР се вложиле. Поради тоа Информбирото, под силно влијание од СССР, во Унгарија ја прогласиле Комунистичката партија на Југославија за фашисти и предавници на комунистичката цел. Судирот се случил во крајно неповолни услови за Социјалистичка Македонија. Секојдневието на политичкиот живот на Македонија меѓу 1948 и 1956 година биле полни со општа несигурност, страв и сомнение меѓу претставници на владата. Лазар Колишевски, Лазар Мојсов, Страхил Гигов и останатите македонски комунисти од поновата генерација на револуционери биле верни кон Југославија и комунистичката партија. Додека пак, постарите револуционери како Димитар Влахов, Александар Мартулков, Панко Брашнаров и Павел Шатев го сметале обединувањето на Македонија како едиствено решение на македонското прашање. Сѐ вкупно биле прогонети 76 велешани во Голи Оток поради Информбирото, тие се:

## Наводи

### Библиографија

* 
* 

## Забелешки

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Категорија:Велешани репресирани од југословенскиот режим
Категорија:Политички репресии во комунистичка Југославија
Категорија:Историја на Велес