Климатско инженерство

**Климатско инженерство**, најчесто **геоинженерство** — интервенција во климатскиот систем на Земјата. Главната категорија на климатско инженерство е сончевото геоинженерство или управувањето со сончевото зрачење. Сончевото геоинженерство, или модификацијата на сончевото зрачење, би рефлектирал дел од сончевата светлина (сончево зрачење) назад во вселената за да ги ограничи или поништи климатските промени предизвикани од човекот.

Отстранувањето на јаглерод диоксид (CDR), практиката на намерно намалување на количината на  во атмосферата, често погрешно се класифицира со сончевото геоинженерство како форма на климатско инженерство и се претпоставува дека е суштински ризично. Всушност, отстранувањето на јаглерод диоксид се однесува на основната причина за климатските промени и е дел од стратегиите за намалување на нето емисиите. Меѓувладиниот панел за климатски промени (IPCC) повеќе не се однесува на отстранувањето на јаглерод диоксид како подгрупа на климатско инженерство, туку ги користи термините *управување со сончевото зрачење* и *отстранување на јаглерод диоксид* одделно. Пристапите за климатско инженерство понекогаш се гледаат како потенцијални комплементарни опции за ограничување на климатските промени или нивните влијанија, заедно со намалувањето на емисиите на стакленички гасови и адаптацијата. Научниците се согласуваат дека сончевото геоинженерство и отстранувањето на јаглерод диоксид не можат да го заменат намалувањето на емисиите. Имајќи предвид дека сите видови мерки за справување со климатските промени имаат економски, политички или физички ограничувања, некои пристапи од климатското инженерство на крајот може да се користат како дел од ансамблот на одговори, кои би можеле да имаат за цел обнова на климата.

Поради недоволно истражување  постојат големи несигурности во однос на делотворноста, несаканите ефекти и потенцијалните непредвидени последици. Повеќето експерти тврдат дека ризиците од таквите интервенции мора да се гледаат во контекст на ризиците од опасните климатски промени. Интервенциите во големи размери може да имаат поголем ризик од нарушување на природните системи, што резултира со дилема дека оние пристапи кои би можеле да се покажат како многу исплатливи во справувањето со екстремниот климатски ризик, самите може да предизвикаат значителен ризик. Некои сугерираат дека концептот за инженерство на климата може да го намали политичкиот и јавниот притисок за намалување на емисиите, што би можело да ги влоши севкупните климатски ризици; други тврдат дека заканата од климатското инженерство може да поттикне намалување на емисиите.

## Дефиниција
Од 2018 година, термините „*климатско инженерство*“ и „*геоинженерство*“ не се користат од Меѓувладиниот панел за климатски промени. Според климатскиот економист Гернот Вагнер, поимот „геоинженерство“ е „*во голема мера артефакт и резултат на термините честа употреба во популарниот дискурс*“ и „*толку нејасно и сеопфатно што изгуби многу значење*“.

## Сончево геоинженерство
алт=refer to caption and image description|десно|мини|320x320пкс| Предложен сончево геоинженерство со помош на врзан балон за инјектирање на сулфатни аеросоли во стратосферата.
Сончевото геоинженерство би ја одвратил сончевата светлина подалеку од Земјата или со зголемување на рефлексивноста (албедо) на атмосферата или на површината на Земјата. Овие методи не се замена за ублажување на климатските промени бидејќи тие нема да ги намалат концентрациите на стакленички гасови во атмосферата и на тој начин нема да се однесуваат на закиселувањето на океаните предизвикано од јаглерод диоксид. Општо земено, проектите за сончево геоинженерство во моментов изгледаат способни да стапат на сила брзо и реверзибилни во нивните директни климатски ефекти. Националната академија на науките, инженерството и медицината на САД во извештајот од 2021 година наведува: „*Достапното истражување покажува дека SG може да ги намали температурите на површината и потенцијално да ги подобри некои ризици од климатските промени (на пр., за да се избегне преминување на критичните климатски „свртни точки“; да се намалат штетните влијанија од временските екстреми*.“ 

Методите на сончево геоинженерство може да вклучуваат:

* Стратосферска аеросол инјекција, во која мали честички би биле инјектирани во горната атмосфера;
* Осветлување на морските облаци, што би испрскало фина морска вода за да ги избели облаците и со тоа да ја зголеми рефлексивноста на облакот; и
* Разредување на цирусниот облак, што строго не е сончево геоинженерство, но споделува многу физички и особено управувачки одлики како и другите методи.

Сончевото геоинженерство бара релативно голема имплементација со цел да влијае на климата на Земјата. Најмалку скапите предлози се проценуваат на десетици милијарди американски долари годишно како директни трошоци за распоредување. Ова е доволно ниско за да може да биде во интерес на неколку поединечни земји еднострано да ги спроведат. Сончевото геоинженерство може да претставува нови значителни ризици како што се регионалните климатски нарушувања.

## Прашања

### Морална опасност или компензација на ризик
Постоењето на такви техники може да го намали политичкиот и социјалниот поттик за намалување на емисиите на јаглерод. Ова генерално се нарекува потенцијална морална опасност, иако компензацијата за ризик може да биде попрецизен термин. Оваа загриженост предизвикува многу еколошки групи и активисти да не сакаат да се залагаат или дискутираат за климатско инженерство поради страв од намалување на императивот за намалување на емисиите на стакленички гасови. Сепак, неколку истражувања на јавното мислење и фокус групи откриле докази или за тврдењата за желбата да се зголемат намалувањата на емисиите наспроти климатското инженерство, или за без ефект. Други работи за моделирање сугерираат дека изгледите за климатско инженерство всушност може да ја зголеми веројатноста за намалување на емисиите.

### Политика
Некои еколошки организации (како што се Пријателите на Земјата  и Гринпис ) не сакаат да го поддржат или да се спротивстават на сончевото геоинженерство, но честопати повеќе ги поддржуваат некои проекти за отстранување на јаглерод диоксид базирани на природата, како што се пошумување и обновување на тресетите. Некои коментатори изгледаат суштински спротивставени. Групата ETC  повикала на мораториум на техниките за климатско инженерство.

Се тврди дека без оглед на економските, научните и техничките аспекти, тешкотијата да се постигне усогласена политичка акција за глобалното затоплување бара други пристапи. Оние кои се залагаат за политичка целисходност велат дека тешкотијата да се постигнат значајни намалувања на емисиите  и делотворниот неуспех на Протоколот од Кјото ги демонстрираат практичните тешкотии за постигнување намалување на емисиите на јаглерод диоксид со договор на меѓународната заедница. Сепак, други укажуваат на поддршка за предлозите за климатско инженерство меѓу тинк-тенковите со историја на противење на намалувањата на емисиите како доказ дека, наместо климатското инженерство да биде решение за тешкотиите на намалувањето на емисиите, изгледите за климатско инженерство се користат како дел од аргумент за застој на намалувањето на емисиите на прво место.

### Етика и одговорност
Климатското инженерство би претставувало голем, намерен напор за модификација на климата. Тоа би се разликувало од активностите како што се согорувањето на фосилните горива, бидејќи тие ненамерно ја менуваат климата. Намерните климатски промени честопати се гледаат поинаку од морална гледна точка.  Покренува прашања дали луѓето имаат право намерно да ја менуваат климата и под кои услови. На пример, може да има етичка разлика помеѓу климатското инженерство за да се минимизира глобалното затоплување и да се прави тоа за да се оптимизира климата. Понатаму, етичките аргументи често се соочуваат со поголеми размислувања за поглед на светот, вклучувајќи ги и поединечните и општествено-религиозните заложби. Ова може да имплицира дека дискусиите за климатско инженерство треба да се одразат на тоа како религиозните заложби можат да влијаат на дискурсот. За многу луѓе, религиозните верувања се клучни во дефинирањето на улогата на човечките суштества во поширокиот свет. Некои верски заедници би можеле да тврдат дека луѓето немаат одговорност во управувањето со климата, наместо да ги гледаат таквите светски системи како ексклузивен домен на Творецот. Спротивно на тоа, другите верски заедници може да ја гледаат човечката улога како „*управување*“ или добронамерно управување со светот. Прашањето за етиката, исто така, се однесува на прашањата за одлучување за политиките. На пример, изборот на глобално договорена целна температура е значаен проблем во секој режим на управување со климатско инженерство, бидејќи различни земји или групи на интерес може да бараат различни глобални температури. 

Еден од помалку фокусираните аспекти на климатското инженерство е улогата што може да ја игра во глобалната нееднаквост (Environmental Justice). Емисиите се главно концентрирани во релативно малку компании. Нерешавајќи се на проблемот или менувајќи ги практиките за помалку емитирање, тие директно добиваат корист од штетата што ја предизвикуваат на климата. На сличен начин, побогатите нации имаат многу поголеми емисии од нивните посиромашни колеги. Сепак, посиромашните нации се тие кои нема да можат да ги платат скапите такси за адаптација и ублажување потребни за да се соочат со предизвиците на климатските промени. Едноставно кажано, богатите нации имаат најмногу да дадат, а посиромашните имаат најмногу да изгубат. Климатското инженерство има потенцијал да се справи со нееднаквоста со ставање на товарот на оние кои имаат корист од емисиите наместо да го делат товарот со оние кои имаат мала одговорност и кои се осудени да страдаат најмногу.

### Управување
Климатското инженерство отвора различни политички и економски прашања. Прашањата за управување кои го карактеризираат отстранувањето на јаглерод диоксид во споредба со сончевото геоинженерство се во голема мера различни. Како резултат на овие различни одлики, клучниот проблем со управувањето за отстранувањето на јаглерод диоксидот (како со намалувањето на емисиите) е да се осигури дека актерите ќе направат доволно од тоа додека клучното прашање за управување со сончевото геоинженерство се грижи актерите да не го прават тоа премногу рано или премногу.

Домашното и меѓународното владеење се разликуваат според предложениот метод за климатско инженерство. Во моментов нема универзално договорена рамка за регулирање на активностите или истражувањата за климатско инженерство. Научниците од училиштето Мартин на Универзитетот во Оксфорд предложиле збир на доброволни принципи, кои може да ги водат истражувањето и употребата на климатското инженерство. Кратката верзија на „Оксфордските принципи“  е:

* Принцип 1: Геоинженерството да се регулира како јавно добро.
* Принцип 2: Учество на јавноста во одлучувањето за геоинженерството
* Принцип 3: Откривање на геоинженерските истражувања и отворено објавување на резултатите
* Принцип 4: Независна проценка на влијанијата
* Принцип 5: Управување пред распоредување

Овие принципи се поддржани од Одборот за наука и технологија на Долниот дом на Обединетото Кралство за „**Регулација на геоинженерството**“, и на нив се повикуваат авторите кои дискутираат за прашањето на управувањето.

Меѓународната конференција на Асиломар за технологии за интервенција на климата била свикана за да се идентификуваат и развијат упатства за намалување на ризикот за експериментирање со климатски интервенции.

Страните на Конвенцијата за биолошка разновидност донеле три одлуки за она што тие го нарекуваат „*геоинженерство поврзано со климата*“. Одлуката во 2010 година ги повикала земјите да се воздржат од „*гео-инженерски активности поврзани со климата кои можат да влијаат на биолошката разновидност*“ додека тие не се регулираат, тие не се научно оправдани и не се разгледаат придружните ризици. Некои критичари на климатското инженерство го нарекуваат ова „*де факто мораториум*“, но Секретаријатот на Конвенцијата за биолошка разновидност го нарекува „*необврзувачка нормативна рамка*“. Многу правни научници ја отфрлаат оваа одлика. Одлуката од 2016 година повикала на „*потребно е повеќе трансдисциплинарно истражување и споделување на знаењето меѓу соодветните институции за подобро да се разберат влијанијата*“.

## Јавна перцепција
Голема студија од 2018 година ги истражувала перцепциите на јавноста за шест методи на климатско инженерство, со онлајн анкета во САД, Обединетото Кралство, Австралија и Нов Зеланд. Наодите биле споредувани и со слично истражување од 2012 година во Австралија и Нов Зеланд. Јавната свест за климатското инженерство била ниска, а помалку од една петтина од испитаниците пријавиле претходно знаење. Перцепциите за шесте методи на климатско инженерство биле главно негативни и често се поврзувале со атрибути како „*ризични“, „вештачки“ и „непознати ефекти*“. Методите за отстранување на јаглерод диоксид биле претпочитани во однос на сончевото геоинженерство. Јавните перцепции биле неверојатно стабилни со само мали разлики меѓу различните земји во истражувањата од 2018 и 2012 година.

Во студијата на фокус-група од 2017 година, спроведена од Кооперативниот институт за истражување во еколошки науки (CIRES) во Соединетите Американски Држави, Јапонија, Нов Зеланд и Шведска, учесниците биле прашани за опциите за секвестрација на јаглеродот, предлозите за рефлексија како што се вселенските огледала или осветлувањето. на облаците, а нивните мнозински одговори може да се сумираат на следниов начин:

* Што ќе се случи ако технологиите се спротивстават со несакани последици?
* Дали овие решенија ги третираат симптомите на климатските промени наместо причината?
* Зарем не треба само да го промениме нашиот начин на живот и моделите на потрошувачка за да се бориме против климатските промени, правејќи го климатското инженерство последна опција?
* Зарем нема поголема потреба од решавање на политички решенија за намалување на нашите емисии?

Модераторите тогаш ја изнесиле идејата за идна „климатска вонредна состојба“, како што е брзата промена на животната средина. Учесниците сметале дека ублажувањето и адаптацијата на климатските промени се силно претпочитани опции во таква ситуација, а климатското инженерство се гледа како последно средство.

## Евалуации на климатско инженерство
Повеќето од она што е познато за предложените техники се засноваат на лабораториски експерименти, набљудувања на природни појави и техники на компјутерско моделирање. Некои предложени методи за климатско инженерство користат методи кои имаат аналози во природни појави како што се стратосферските сулфурни аеросоли и јадрата за кондензација на облакот. Како такви, студиите за ефикасноста на овие методи може да се потпираат на информациите што се веќе достапни од други истражувања, како што е она по ерупцијата на планината Пинатубо во 1991 година. Сепак, компаративната евалуација на релативните заслуги на секоја технологија е комплицирана, особено со оглед на несигурноста на моделирањето и раната фаза на инженерскиот развој на многу предложени методи за климатско инженерство.

Неколку организации го истражувале климатското инженерство со цел да го оценат неговиот потенцијал, вклучувајќи го Конгресот на САД, Националната академија на науките, инженерството и медицината на САД, Кралското друштво, Парламентот на Обединетото Кралство, Институцијата на машински инженери, и Меѓувладиниот панел за климатски промени. Извештајот на IMechE испитувал мала подгрупа на предложени методи (заробување на воздухот, урбано албедо и техники за зафаќање CO2 базирани на алги), а неговите главни заклучоци биле дека климатското инженерство треба да се истражува и испроба во мал обем заедно со поширока декарбонизација на економијата.

Прегледот на Кралското друштво испитувал широк опсег на предложени методи за климатско инженерство и ги оценил во однос на делотворноста, достапноста, навременоста и безбедноста (доделувајќи квалитативни проценки во секоја проценка). Клучните извештаи за препораки биле дека „*Страните во UNFCCC треба да вложат зголемени напори за ублажување и прилагодување на климатските промени, а особено за да се согласат за намалување на глобалните емисии*“, и дека „*[ништо] сега познато за опциите за геоинженерство не дава причина да се намали овие напори*“.  Како и да е, извештајот исто така препорача дека „*треба да се преземат истражувања и развој на опции за климатско инженерство за да се испита дали методите со низок ризик можат да бидат достапни доколку стане неопходно да се намали стапката на затоплување овој век*“.

Во една студија за преглед од 2009 година, Лентон и Вон оцениле низа предложени техники за климатско инженерство. Со цел да се дозволи споредба на различни техники, тие користеле заедничка евалуација за секоја техника врз основа на нејзиниот ефект врз нето радијативното форсирање. Како таков, прегледот ја испитувал научната веродостојност на предложените методи наместо практичните размислувања како што се инженерската изводливост или економската цена. Лентон и Вон откриле дека „*зафаќањето и складирањето на [воздухот] покажува најголем потенцијал, во комбинација со пошумување и производство на биојаглерод*“, и забележале дека „*се појавуваат и други предлози кои добиле значително медиумско внимание, особено „океанските цевки“ да биде неефективен*“. Тие заклучиле дека „*[климатското] геоинженерство најдобро се смета како потенцијално дополнување на ублажувањето на емисиите на CO2, наместо како алтернатива на него*“.

## Наводи

### Книги и извештаи

* 
** 

## Надворешни врски
*  published December 14, 2019 Vice News

## Дополнително читање
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Категорија:Климатски промени
Категорија:Инженерски дисциплини
Категорија:Политика за климатски промени