Етрурска азбука

[thumb|right|320px|Марсилијанска таблица ''[абецедариум*, ц. 700 п.н.е.: *ABGDEVZHΘIKLMN[Ξ]OPŚQRSTUXΦΨ*, од десно на лево.]]
*'Етрурска** или **староиталска азбука*' се однесува на неколку изумрени [[азбука|азбуки]] во употреба на [[Апенински полуостров|Апенинскиот Полуостров]] во антиката за разни (главно [[Италски јазици|италски]]) и неиндоевропски (на пр. [[Етрурски јазик|етрурски]]) јазици.

Овие азбуки водат потекло од [[Евбеја|евбејската грчка]] [[кимска азбука|кисмата азбука]], во употреба во [[Исхија]] и [[Кими]] во [[Неаполски Залив|Неаполскиот Залив]] за време на [[8 век п.н.е.|VIII век п.н.е.]]. Кимската азбука пак, била доста слична на [[феникиска азбука|феникиската]], заради феникиското влијание за западно-централното [[Средоземно Море|Средоземје]].

На [[Италски јазици|италскиот]] огранок му припаѓаат разни [[индоевропски јазици]] ([[фалиски]] и членови на [[Оскоумбријски јазици|Сабелијанската]] група, како [[оски јазик|оскиот]], [[Умбријски јазик|умбријскиот]] и [[јужнопикенски јазик|јужнопикенскиот]], како и други индоевропски ограноци како [[Венетски јазик|венетскиот]] и [[месапски јазик|месапскиот]]) кои ја користеле оваа азбука. Фалиската, [[оски јазик|оската]], [[умбријски јазик|умбријската]], [[севернопикенски јазик|севернопикенската]] и [[јужнопикенски јазик|јужнопикенската]] потекнуваат од етрурската форма на азбуката.

[[Германски јазици|Германската]] [[рунска азбука]] најверојатно води потекло од една од овие азбуки ([[2 век|II век]]).

== Етрурската азбука ==
[[Податотека:Etruscan_cippus_warrior_head_side.jpg|thumb|right|Етрурски *кипус* ([[надгробник]]) од некрополата [[Крочифисо дел Туфо]] вон [[Орвјето]], Италија, со напис на староиталска (етрурска) азбука]]
Не се знае дали процесот на прифаќање на [[грчка азбука|грчката азбука]] се случил во [[Италија]] од првата грчка колонија, градот [[Кими]], или пак во [[Грција]]/[[Мала Азија]]. ВО секој случај ова била [[кимска азбука|западногрчка азбука]]. Кај азбуките на западот, X имал [[МФА|звучна вредност]] , Ψ означувал ; на етрурски: X = , Ψ =  или  (Rix 202-209).

Најраниот етрурски *абецедариум,* наречен таблица од Марсилијана д'Албења (близу [[Гросето]]) која датира од ц. 700 п.н.е., дава 26 букви кои соодвествуваат на современите облици на грчката азбука [[Сан (буква)|сан]] и [[копа]], но кои сѐ уште ја немале буквата [[омега]]. 


[[Податотека:Etrurska azbuka.png|thumb|200px|Споредба на западногрчката (евбејска) со архаичната и класичната етрурска азбука и латиницата]]

Сѐ до околу 600 п.н.е., архаичната етрурска азбука останала непроменета, а правецот на пишување бил по волја на пишувачот. Меѓутоа по ова се случиле еволуции на азбуката, водени од фонологијата на етрурскиот јазик, и буквите за фонеми кои не постоеле во етрурскиот биле изфрлени. Веќе во 400 п.н.е., цела [[Етрурија]] ја користела класичната етрурска азбука од 20 букви, која главно се пишувала од десно на лево:
:*ACEVZHΘILMNPŚRSTUΦΨF*
Може да се забележи дека додатен знакл во облик сличен на бројката 8, [[Податотека:EtruscanF-02.png|14px|F]] транскрибиран како F, постоел во [[лидиски јазик|лидиската]] и етрурската азбука (Jensen 513). Неговото потекло е спорно; ова можеби било променето B или H или новосоздадена буква (Rix 202). Нејзината звучна вредност била  и го заменила етрурското FH. Од друга страна некои букви престанувале да се употребуваат: B и D се сметале за излишни на местото на P и T. K било исфрлено на местото на G (транскрибирано и како C). O исчезнало и било заменето со U. Во текот на поедноставувањето, излишните букви покажуваат тенденција кон [[слоговник]]: C, K и Q главно се користеле во контекстите CE, KA, QU.

Оваа класична азбука се употребувала сѐ до II век п.н.е. кога почнала да се контаминира со подемот на [[латиница]]та. Наскоро потоа, самиот етрурски јазик изумрел.

== Оска азбука ==
[[Оски]]те веројатно ја прифатиле архаичната етрурска азбука за време на VII век п.н.е., меѓутоа препознатлива оска варијанта на азбуката не гледаме пред V век п.н.е. Оските ја прошириле класичната етрурска азбука со додавање на долги варијанти на I и U, транскрибирани како Í и Ú. U го означувало оското *o*, додека Ú се користело за *u*.
:*ABGDEVZHIKLMNPŚRSTUFÚÍ*

== Азбука од Лугано ==
Азбуката од [[Лугано]] се користела за запишување на [[Лепонтски јазик|лепонтски]] написи, како едно од најстарите сведоштва за [[келтски јазици]], во употреба од VI до V век п.н.е. Оваа азбука има 17 букви, изведени од архаичната етрурска азбука:
:*AEIKLMNOPRSTΘUVXZ*

Оваа азбука не разликува [[звучна согласка|звучни]] од [[затворена согласка|затворени согласки]], т.е. P означува /b/ или /p/, T означува /t/ или /d/, K означува /g/ или /k/.
Z веројатно означувало /ц/. U /u/ и V /w/ биле засебни. Θ веројатно означувало /t/, а X означувало /g/. ПОостојат тврдења дека сродно писмо е пронајдено во [[Глозел]], Франција.

== Ретски азбуки ==
Азбуката од [[Санцено]] (како и од [[Болцано]]), околу 100 [[Ретски јазик|ретски]] написи.

Азбуката од [[Сондрио]], западноретски и [[камунски јазик|камунски]] написи.

Азбуката од [[Магре сула страда дел вино|Магре]], источноретски написи.

== Азбука од Есте ==
Слични, но не исти написи како кај Магре, [[Венетски јазик|венетски]] написи.

== Латиница ==
[[Податотека:Duenos inscription.jpg|thumb|[[Дуеношки натпис]], VI век п.н.е.]]

21 од 26-те архаични етрурски букви биле прифатени во [[старолатински јазик|старолатинскиот јазик]] од [[7 век п.н.е.|VII век п.н.е.]], или непосредно од [[кимска азбука|кисмата азбука]], или преку архаични етрурски форми, кои, споредени со класичната етрурска азбука, ги задржале буквите B, D, K, O, Q, X, но ги отфрлиле Θ, Ś, Φ, Ψ, F (етрурско U е латинско V, етрурско V е латинско F).
:*ABCDEFZHIKLMNOPQRSTVX''

## Уникод
Уникодната низа U+10300–U+1033F е резервирана за „Староиталски“ без назначение за конкретна азбука (i.e. стаориталските азбуки се сметаат за еквивалентни, а користениот фонт ја одредува варијантата).

## Поврзано
* Неговски шлем
* Малоазиски азбуки

## Надворешни врски

* Податотека со етрурски написи  
* Староиталски Уникод 
* Етрурската азбука 
* Староиталски азбуки 
* Етрурски 
* Оски 

Категорија:Азбуки
Азбука