Вестфалија

**Вестфалија** (; ) — регион во северозападна Германија и еден од трите историски дела на сојузната покраина Северна Рајна-Вестфалија. Зафаќа површина од  и има 7,9&nbsp;милиони жители.

Територијата на регионот е речиси истоветна на историската покраина Вестфалија во состав на Кралството Прусија од 1815 до 1918 г. и Слободната Држава Прусија од 1918 до 1946 г. Во 1946 г. Вестфалија е споена со Северна Рајна (уште еден дел од поранешна Прусија) образувајќи ја новосоздадената сојузна покраина Северна Рајна-Вестфалија. Во 1947 г. кон нив е приклучено и Липе, поранешно кнежевство и слободна држава.

Седумнаесетте окрузи и деветте независни градови на Вестфалија и округот Липе се членови на Регионалниот сојуз Вестфалија-Липе (*Landschaftsverband Westfalen-Lippe*).

Пред настанокот на Вестфалија како пруска покраина, поимот се применувал за разни територии со различна големина како западниот дел од старото Војводство Саксонија, Војводството Вестфалија или Кралството Вестфалија. Вестфалскиот дијалект на долногерманскиот јазик се говори вон територијата на денешна Вестфалија, во соседните подрачја на југозападна Долна Саксонија и северозападен Хесен.

## Географија
[thumb|left|Планинскиот предел на [Зауерланд.]]
thumb|left|Типични вестфалски куќи

### Предели
Бидејќи се наоѓа во Северногерманската Низина, северот на Вестфалија е претежно рамен. На југ се издига Германското Средногорје. Вестфалија се дели на следниве предели.

**Рамен до ридест** *(498 м} и пониско):* Источна Вестфалија, Минстерланд, Источнорурската метрополитенска област, Текленбуршкиот крај, Вестфалскиот хелвег

**Ридест до планински** *(до 843 м):* Вестфалскиот дел на Зауерланд, Зигерланд, Витгенштајн

### Најголеми градови

### Реки
Под Вестфалија може прилбижно да го подразбереме подрачјето меѓу реките Рајна и Везер, на север и југ од реката Рур. Други поважни реки се Емс и Липе.

### Планини
Највисоки планини во Вестфалија и целата денешна сојузна покраина се Лангенберг (843 м) и Калер Астен (842 м) во зауерландскиот дел од венецот Ротар.

### Вестфалија и Остфалија
Поимот „Вестфалија“ (како западен крај) се сопоставува со многу поретко употребуваниот поим „Остфалија“ (како источен), кој приближно ги опфаќа југоисточниот дел на денешна Долна Саксонија, западна Саксонија-Анхалт и северна Тирингија.

### Административна поделба
Вестфалија се дели на три управни окрузи. Тие понатаму се делат на окрузи и независни градови.

Сите окрузи и независни градови на управните окрузи Арнсберг и Минстер се сметаат за дел од Вестфаија како историски регион. Округот Липе е наследник на Слободната Држава Липе во управниот округ Детмолд и претставува одделна историска област.

## Идентитет
[thumb|340п|Дијалекти на Северна Рајна-Вестфалија: [франконски јазици|франконските дијалекти се со црвено, а западнодолногерманските со сино.]]
thumb|Вестфалска женска носија во 1906&nbsp;г.
Иако Севернорајнската Област, Вестфалија и Липе се различни историски територии на денешната сојузна покраина Северна Рајна-Вестфалија, старата граница на некогашната Рајнска Покраина и покраината Вестфалија воедно важи и за јазична граница. Во Вестфалија и Липе населението говори западнодолногермански дијалекти (особено вестфалското наречје на долногерманскиот), во Северна Рајна се говорат средногерманските и долнофранконските дијалекти.

Регионите понатаму се разликуваат и според мнозинската вериосповед, делејќи се на католици и лутерански протестанти. Оваа поделеност води потекло од територијалната расцепканост на Светото Римско Царство кое постоело сè до 1806 г. На пример, Минстерланд и подрачјето околу Падерборн до денес се претежно католички, што се должи на постоењето на епископските кнежевства Минстер и Падерборн. Претежно протестантското население на Липе успеало да ја задржи својата независност како државичка Германија како кнежевство сè до 1918 г. и како слободна држава до 1946 г. Ова и денес влијае врз идентитетот на населението кое изразува поинаква припадност од соседните региони како Источна Вестфалија.

Покрај овие историски, јазични и верски согледувања, постојат и регионални разлики во културата и менталитетот. Поради ова не постои покраински идентиетет на Северна Рајна-Вестфалија, туку жителите се сметаат за „севернорајнци“ „вестфалци“ или „липјани“.

## Историја
Вестфалија е позната по Вестфалскиот мир од 1648 г. со кој ѝ е ставен крај на Триесетгодишната војна по потпишувањето на два мировни договора во Минстер и Оснабрик. Одредбите во нив се сметаат за основоположни за современата национална држава.

Ова е еден од регионите кои учествувале во сите пројави на германската држава уште од раниот среден век: Светото Римско Царство, Рајнскиот Сојуз, Германскиот Сојуз, Северногерманскиот Сојуз, Германското Царство, Вајмарската Република и Третиот Рајх. По Втората светска војна Вестфалија потпаднала под Британската окупациска управа која во 1947 г. се споила со американската под името „Бизонија“, а следната година и со француската како „Тризонија“. Овие територии прераснале во државата Западна Германија, која од 1990 г. е обединета со ГДР (Источна Германија).

### Римски упади
Околу 1 г. низ Вестфалија Римјаните извршиле неколку упади во подлабоката внатрешност на Германија, оставајќи и неколку трајни рмски или романизирани населби. Кај Оснабрик се одиграла важната Битка во Тевтобуршката Шума, каде во тоа време живееле вестфалците — составен дел од племето Саси.

### Карло Велики
Се смета дека Карло Велики провел доста време во Падерборн и околните краишта. Неговите Саксонски војни деулмно се одвивале на територијата на денешна Вестфалија. Народните преданија го врзуваат неговиот противник Видукинд за местата околу Детмолд, Билефелд, Лемго, Оснабрик и други места во Вестфалија. Видукинд бил погребан во Енгер, кој исто така е обработен во предание.

### Среден век
thumb|right|Вестфалија во рамките на Саксонија околу 1000&nbsp;г.
Заедно со Остфалија, Ангрија и Нордалбингија, Вестфалија (*Westfalahi*) првично била округ на Војводството Саксонија. Во тоа време големи делови од нејзината територија на север биле во денешна Долна Саксонија. Со симнувањето на саксонскиот војвода Хајнрих Лавот во 1180 г. и подоцнежното смалување на војводството, самата Вестфалија добила статус на свое војводство  по налог на светиот римски цар Фридрих Барбароса. Војводството Вестфалија зафаќало само мала површина јужно од реката Липе.

Денешна Вестфалија била дел од Долнорајнско-вестфалскиот округ на Светото Римско Царство, кој ги опфаќал териториите на Долна Лотарингија, Фризија и делови од поранешното Војводство Саксонија.

### Ран нов век
[thumb|left|Ратификација на [Вестфалски мир|Вестфалскиот мир во Минстер, 1648 г. од Герард Терборх.]]
Како последица од протестантската реформација, Вестфалија немала главна вероисповед. Католицизмот и лутеранството биле релативно рамноправни. Лутеранството било силно во источните и северните делови, со бројни слободни цркви. Минстер и Падерборн останале католички. Оснабрик бил речиси напола.

Делови од Вестфалија потпаднале под власта на Бранденбург-Прусија во текот на XVII и XVIII век, но најголемиот дел од неа останал поделен на војводства и други феудални владенија. Вестфалскиот мир од 1648 г. потпишан во Минстер и Оснабрик го означил крајот на Триесетгодишната војна. Од него произлезениот концепт за националната држава се нарекува „Вестфалска сувереност“.

### Прусија

[thumb|right|upright|Пруска Вестфалија обрабена со црвено, Кралството Вестфалија е со зелено, со територијалниопт преклоп со поранешен [Минден-Равенсберг, сето врз денешните граници на Северна Рајна-Вестфалија во темносиво.]]
По поразот на Пруската армија од страна на Французите во Битката кај Јена-Ауерштет и Тилзитскиот мировен договор во 1807 г. најисточниот ден на денешна Вестфалија станал дел од француското клиентско Кралство Вестфалија и ова траело сè до 1813 г. кога истото е распуштено од Русите. Иако оваа држава го носала името на историската област, таа опфаќала само релативно мал дел од неа, додека најголемиот дел бил во Хесен и Остфалија.

По Виенскиот конгрес, Прусија добила голем дел од вестфалските територии и во 1815 г. е создадена покраината Вестфалија. Во 1816 г. поранешното Војводство Вестфалија и грофовиите Витгенштајн се приклучени кон покраината, а во 1851 г. следел и кондоминиумот Липштат. Со ова Вестфалија го добила нејзиниот денешен облик.

Во 1816 г. се создадени административните подрачја Арнсберг, Минден и Минстер.

### Денешна Вестфалија
По Втората светска војна во 1946 г. е создадена денешната сојузна покраина Северна Рајна-Вестфалија од Британската окупациска управа, земајќи ја територијата на поранешната покраина Вестфалија и северната половина од Рајнската Покраина, кои дотогаш биле пруски. Старите управни окрузи од 1816 г. останале да важат. Кога во 1947 г. кон сојузната покраина е додадена и поранешната Слободна Држава Липе со седиштето Детмолд, Управниот округ Минден бил проширен со оваа територија и преименуван во „Управен округ Детмолд“. Северна Рајна-Вестфалија е поделена на вкупно пет управни подрачја или окрузи (*Regierungsbezirke*). Денес таа се состои од управните окрузи Арнсберг и Минстер како и од Детмолд, освен округот Липе; овој округ е посебна историска област вон Вестфалија која денес е во Северна Рајна-Вестфалија. Жителите на областа се нарекуваат вестфалци и нивната област Вестфалија, иако денес нема таква административна единица.

## Поврзано
* Вестфалски мир
* Остфалија
* Северна Рајна

## Наводи

## Надворешни врски

* Портал за историјата на Вестфалија 
* Регионален сојуз Вестфалија-Липе 
* Портал на Северна Рајна-Вестфалија 
* Покраината Вестфалија во Германското Царство  


Категорија:Региони во Долна Саксонија
Категорија:Региони во Северна Рајна-Вестфалија