Орхидеи

**Орхидеи** (науч. *Orchidaceae*) — најголемата семејство на цветни растенија. Нејзиното име е изведено од родот *[[Orchis]]*.

Кралските ботанички градини од Кју наведуваат 880 родови и близу 22.000 опишани видови, но точната бројка не е позната (можеби таа изнесува и до 25.000) како резултат на големи таксономски несогласувања. Бројот на орхидејни видови го надминува за четири пати бројот на видови на цицачи, или за двапати бројот на птици. Исто така, оваа фамилија сочинува околу 6-11% од сите семени растенија. Околу 800 нови видови на орхидеи се опишуваат секоја година. Најголеми родови од фамилијата на орхидеите се *[[Bulbophyllum]]* (2,000 вида), *[[Epidendrum]]* (1,500 вида), *[[Dendrobium]]* (1,400 вида) и *[[Pleurothallis]]* (1,000 вида). Оваа фамилија исто така го вклучува и родот *[[Vanilla]]* (родот на растението ''Vanilla planifolia'' од кое се добива ванила), *[[Orchis]]* и многу други култивирани растенија, како што се *[[Phalaenopsis]]* или *[[Cattleya]]*.

Дополнително, со вметнувањето (интродукцијата) на тропските видови во 19 век, хортикултуристите произведоа повеќе од 100.000 хибридни видови и култивари.

## Распространување

Орхидеите имаат космополитско распространување, се среќаваат во речиси секое станиште, освен пустините и ледниците. Најголем дел се наоѓаат во тропските предели, најмногу Азија, Јужна Америка и Средна Америка. Тие се распространети и над Северниот Поларник, во јужна Патагонија и дури и на островот МекКварки, кој е расположем близу до Антарктикот.

Следната листа дава груб преглед на нивното распространување:

* тропска Америка: 250 до 270 родови
* тропска Азија: 260 до 300 родови
* тропска Африка: 230 до 270 родови
* Океанија: 50 до 70 родови
* Европа и умерена Азија: 40 до 60 родови
* Северна Америка: 20 до 25 родови.

## Систематика

Фамилијата е целосно призната, и APG II системот од 2003 година ја сместува во редот *[[Asparagales]]*.

Систематиката на оваа фамилија е во постојан флукс, бидејќи многубројните истражувања откриваат сѐ повеќе класификациски елементи.

Денес се признати пет потсемејства. Кладограмот за оваа фамилија е направен според APG системот:

## Екологија

[thumb|left|''[Neottia nidus-avis*, [[мико-хетеротроф]]но растение.]]

Поголем дел од орхидеите се [[Повеќегодишно растение|повеќегодишни]] [[епифит]]и кои растат прикачени за [[Дрво|дрвја]] или [[Грмушка|грмушки]] во тропските и суптропските региони. Други видови се [[литофит]]и, односно тие растат на [[Карпа|карпи]] или карпеста [[почва]], или, пак, се терестрични растенија. Речиси сите орхидеи од умерените подрачја се терестрични.

Некои орхидеи, како  *Neottia* и *Corallorhiza*, немаат [[хлорофил]] и не се способни да вршат [[фотосинтеза]]. Наместо [[автотроф]]ност, овие видови се исхрануваат со помош на [[Паразитизам|паразитски]] почвени [[Габа|габи]] преку образувањето на [[Орхидејна микориза|орхидејни микоризи]]. Габите вклучени во ваквите [[Симбиоза|симбиози]] се истите оние кои се дел од [[Ектомикориза|ектомикоризите]] со дрвјата и другите [[дрвенести растенија]], односно тоа се паразити како *Armillaria* и  [[сапротроф]]и. Овие орхидеи се познати како мико-хетеротрофи, а порано беа неточно опишувани како сапрофити, како резултат на верувањето дека тие се исхранувале со разложување на [[органска материја]]. Додека само неколку видови се бесхлорофилни [[Паразитско растение|холопаразити]], сите останати орхидеи се мико-хетеротрофи за време на ‘ртењето и развитокот на [[семе]]то. Дури и фотосинтетските возрасни растенија можат да продолжат да добиваат храна (со тоа и [[јаглерод]]) од нивните [[Микориза|микоризни]] габи.

== Морфологија и анатомија ==
[[Податотека:Orchis sambicina anatomia.jpg|300px|мини|десно|Цвет на *Orchis sambicina*: 1 — чашкини ливчиња, 2 — гиностемиум (сраснат [[андрецеум]] и [[гинецеум]]), 3 — прашник, при што секоја негова половина содржи полиниуми, каудикула и висцидиум (ретинакулум), 4 — стаминодии (стерилни прашници), 5 — ростелум (една од неговите функции - спречување на самоопрашувањето), 6 — лабелум, 7, 8 — делови од друг цвет, 9 — столпче.]] 
[[Податотека:Dactylorhiza fuchsii 070215.jpg|мини|десно|180п|Плодови од *Dactylorhiza fuchsii*.]] 
Орхидеите се лесно препознатливи, бидејќи делат некои очигледни [[Апоморфија|апоморфии]]. Меѓу нив се: [[Симетрија (биологија)|билатерално симетрични]] [[цвет]]ови, од кои повеќето се ресупинатни, со едно чашкино ливче (*labellum*) кое е секогаш многу изменето, [[Прашник|прашниците]] и [[плодник]]от се споени во [[гиностемиум]], а семињата се екстремно мали.

=== Листови ===

Како и повеќето монокотиледони, орхидеите генерално имаат прости [[лист]]ови со паралелна нерватура, иако некои видови од *Vanilloideae* имаат мрежеста нерватура. По форма може да се јајцевидни, ланцетни или орбикулатни и многу варијабилни по големина. Нивните одлики често имаат дијагностички карактер. Тие се последователно наредени на [[стебло]]то, обично пликатни, и немаат [[Прилисник|прилисници]]. Листовите на орхидеите често поседуваат [[силикат]]ни телца наречени *stegmata* во васкуларните ткива (меѓутоа ги нема во *Orchidoideae*) и се фиброзни.

Градбата на листот зависи од специфичното станиште на растението. Видовите кои растат на места кои се привремено многу сушни, имаат густи, кожести листови и нивните лиски се покриени со восочна [[кутикула]], за превенција на загуба на вода. Видовите кои живеат во засенчени станишта имаат долги и тенки листови.

Листовите на повеќето орхидеи се многугодишни, додека други, особено на оние видови со пликатни листови, се менуваат годишно. Новите листови се развиваат од лажни луковици (булбуси), како кај *Catasetum*.

Некои орхидеи, како *Polyrrhiza lindenii* ([[Орхидеја-дух|орхидејата-дух]]), *Aphyllorchis* и *Taeniophyllum* зависат од нивните зелени корења за фотосинмтеза и немаат нормално развиени листови, како кај сите [[хетеротроф]]ни видови.

=== Стебло и корења ===

Орхидеите се многугодишни тревести растенија и немаат трајни дрвенести структури. Тие можат да растат на два начина:

* *'Моноподијално**: Стеблото израснува од една [[пупка]], а листовите се додаваат од врвот (апексот) секоја година, со што стеблото расте во должина. Стеблото на орхидеите со вакво моноподијално растење може да достигне височина од неколку метри, како кај родовите ''[[Vanda]]'' и ''[[Vanilla]]''.
* **Симподијално*': Растението произведува серии од стебла кои растат до одредена височина, цветаат и тогаш престануваат да растат, по што се заменуваат со нови стебла. Симподијалните орхидеи растат странично (латерално) отколку вертикално, следејќи ја точката на потпора на стеблото. Растот продолжува со развивање на нови стебла, со свои сопствени листови и корења, издигнувајќи се од соседните или оние стебла од минатата година, како кај *Cattleya*. Додека се развива ново стебло, [[ризом]]от може да започне да расте од т.н. *кореново окце*, кое е недоразвиена пупка, а со тоа да започне и разгранувањето на растението.

[[Податотека:Orchis lactea rhizotubers.jpg|thumb|left|*Orchis lactea* на која се гледаат двете коренови грутки.]]

Копнените орхидеи може да имаат ризоми или да формираат грутки или лукоциви. Кореновите капи (калиптри) на копнените форми се мазни и бели.

Некои симподијални копнени орхидеи, како *Orchis* и *Ophrys*, имаат два подземни грутчести корења. Еден се користи како магацин за храна во тек на зимата, а со тоа станува снабдувач за другиот грутчест корен, од кој ќе се развие стебло напролет.

Во топлите и влажни климатски подрачја, многу копнени орхидеи немаат потреба од лажни луковици (псевдобулбуси).

Епифитските орхидеи имаат изменети [[воздушни корења]] кои може да се долги и до неколку метри. Во постариот дел на корењата, функцијата на апсорпција на влажност од воздухот (а со тоа и потребната вода за организмот) ја има изменетото [[Епидермис (ботаника)|епидермно]] ткиво наречено [[веламен]]. Тоа се состои од мртви клетки и може да има сребрено-сива, бела или кафеава боја.

[[Податотека:Pseudobulbe.jpg|thumb|Лажна луковица на *Prosthechea fragrans*.]]

Лажната луковица (псевдобулбус) има мазна површина со надолжни бразди и може да има различни форми, често конични или издолжени. Нејзината големина е варијабилна.

== Родови ==

Најпознатите орхидејни родови се следните:
 
*Aa*;
*Abdominea*;
*Acampe*;
*Acanthephippium*;
*Aceratorchis*;
*Acianthus*;
*Acineta*;
*Acrorchis*;
*Ada*;
*Aerangis*;
*Aeranthes*; 
*Aerides*;
*Aganisia*;
*Agrostophyllum*;
*Amitostigma*;
*Anacamptis*;
*Ancistrochilus*;
*Angraecum*;
*Anguloa*;
*Ansellia*;
*Aorchis*;
*Aplectrum*;
*Arethusa*;
*Armodorum*;
*Ascocenda*;
*Ascocentrum*;
*Ascoglossum*;
*Australorchis*;
*Auxopus*;
*Baptistonia*;
*Barbrodia*;
*Barkeria*;
*Barlia*;
*Bartholina*;
*Beloglottis*;
*Biermannia*;
*Bletilla*;
*Brassavola*;
*Brassia*;
*Bulbophyllum*;
*Calypso*;
*Catasetum*;
*Cattleya*;
*Cirrhopetalum*;
*Cleisostoma*;
*Clowesia*;
*Coelogyne*;
*Coryanthes*;
*Cymbidium*;
*Cyrtopodium*;
*Cypripedium*;
*Dactylorhiza*;
*Dendrobium*;
*Disa*;
*Dracula*;
*Encyclia*;
*Epidendrum*;
*Epipactis*;
*Eria*;
*Eulophia*;
*Gongora*;
*Goodyera*;
*Grammatophyllum*;
*Gymnadenia*;
*Habenaria*;
*Herschelia*;
*Laelia*;
*Lepanthes*;
*Liparis*;
*Ludisia*;
*Lycaste*;
*Masdevallia*;
*Maxillaria*;
*Meliorchis*,
*Mexipedium*;
*Miltonia*;
*Mormodes*;
*Odontoglossum*;
*Oncidium*;
*Ophrys*;
*Orchis*;
*Paphiopedilum*;
*Paraphalaenopsis*;
*Peristeria*;
*Phaius*;
*Phalaenopsis*;
*Pholidota*;
*Phragmipedium*;
*Platanthera*;
*Pleione*;
*Pleurothallis*;
*Promenaea*;
*Pterostylis*;
*Renanthera*;
*Renantherella*;
*Restrepia*;
*Restrepiella*;
*Rhynchostylis*;
*Roezliella*;
*Saccolabium*;
*Sarcochilus*;
*Satyrium*;
*Selenipedium*;
*Serapias*;
*Sophronitis*;
*Spiranthes*;
*Stanhopea*;
*Stelis*;
*Thrixspermum*;
*Trias*;
*Trichocentrum*;
*Trichoglottis*;
*Vanda*;
*Vanilla*;
*Zeuxine*;
*Zygopetalum*.

==Орхидејата како тема во уметнста и во популарната култура==
* „Девојка-орхидеја“ ([[англиски]]: *Orchid Girl*) - песна на британската група „[[Ацтек камера]]“ (*Aztec Camera*) од 1983 година.
* „Орхидеја“ (англиски: *Orchid*) - песна на британската [[Хеви метал музика|хеви-метал]] група „[[Блек Сабат]]“ (*Black Sabbath*) од 1971 година.

== Галерија со слики ==
<gallery>
Image:Dockrillia teretifolia.jpg|*Dockrillia teretifolia*, an epiphyte orchid.
Image:Corallorhiza maculata 10222.JPG|*Corallorhyza maculata*, a [[myco-heterotroph]]
Image:Cephalanthera longifolia plant100604.jpg|*Cephalanthera longifolia*, a terrestrial orchid
Image:Blattformen toapel.jpg|Leaves of different species of orchids
Image:Habenaria radiata.jpg|*Habenaria radiata*. Note the lip
Image:Pterostylis coccinea 270903.jpg|*Pterostylis coccina*, a highly specialized shape
Image:Neuwiedia griffithii.jpg|*Neuwiedia griffithii*, [[Apostasioideae]]. Note the three normal stamens.
Image:Pink Lady's Slipper.jpg|*Cypripedium acaule* has two stamens. One can be seen from the picture, the other is on the other side
Image:Ophrys insectifera flower.jpg|*Ophrys insectifera*
Image:Catasetum fimbriatum Orchi 05.jpg|*Catasetum fimbriatum*. The *seta* is evident.
Image:Holcoglossum kimballianum Orchi 04.jpg|*Holcoglossum kimballianum*
Image:Spiranthes spiralis 120807.jpg|*Spiranthes spiralis*
Image:Dactylorhiza sambucina 040531Bw.jpg|*Dactylorhiza sambucina* in two different colours
Image:Vanilla planifolia 1.jpg|*Vanilla planifolia*, the vanilla flower
Image:Vanilla plantation in wood dsc00190.jpg|Vanilla plant (the climber)
Image:Bulbophyllum putidum.jpg|*Bulbophyllum putidum*
Image:Cattleya intermedia.jpg|*Cattleya intermedia*
Image:Labiata.jpg|*Cattleya labiata*
Image:Epidendrum ciliare.jpg|Cultivated *Epidendrum ciliare*
Image:Dracula vampira.jpg|*Dracula vampira*, an orchid with a funny name
Image:Odontoglossum grande Orchi 003.jpg|*Rossioglossum grande*
Image:Neottia ovata 050606.jpg|*Listera ovata*, a less showy orchid
Image:Vanda tricolor var suavis.jpg|*Vanda tricolor* var. *suavis*
Image:Oncidium papilio Orchi 03.jpg|*Oncidium papilio*
Image:Cambria_orchid.JPG|Cambria
Image:White Orchid.jpg|Phalaenopsis hybrid
Image:Orchid houseplant.JPG|An orchid as a decorative houseplant
Image:Aa orchids tattonpark 2008-07-24.jpg|Orchids at a [[flower show]] in [[Tatton Park]], Cheshire, England, 24 јули 2008
Image:Renanthera_storei.jpg|Renanthera storei
</gallery>

== Белешки ==



== Литература ==

* Arditti, J. 1992. *Fundamentals of orchid biology*. John Wiley and Sons, New York. ISBN 0-471-54906-1.
* Batygina, T. B., Bragina, E. A., and Vasilyeva, E. 2003.  The reproductive system and germination in orchids.  *Acta Biol. Cracov. ser. Bot.* 45: 21–34.
* Berg Pana, H.  2005.  *Handbuch der Orchideen-Namen. Dictionary of Orchid Names. Dizionario dei nomi delle orchidee*.  Ulmer, Stuttgart.
* Judd, Walter S., Christopher S. Campbell, Elizabeth A. Kellogg, Peter F. Stevens, Michael J. Donoghue: *Plant Systematics: A Phylogenetic Approach*, Sinauer Associates Inc. 2007. ISBN 0-87893-407-3.
* Kreutz, C. A. J.  2004.  *Kompendium der Europaischen Orchideen. Catalogue of European Orchids*.  Kreutz Publishers, Landgraaf, Netherlands
* Ramírez, S., et al. Nature 448, 1042–1045 (2007). 
* D. Lee Taylor  and Thomas D. Bruns: Ectomycorrhizal mutualism by two nonphotosynthetic orchids; *Proc. Natl. Acad. Sci. USA*; Vol. 94, pp.&nbsp;4510–4515, April 1997 ([http://plantbio.berkeley.edu/~bruns/papers/taylor1997b.html on line] ).
* Stevens, P. F. (2001 onwards). Angiosperm Phylogeny Website. Version 7, May 2006 [and more or less continuously updated since]. [http://www.mobot.org/MOBOT/research/APweb/]
* Strasburger, Noll, Schenck, Schimper: *Lehrbuch der Botanik für Hochschulen''. 4. Auflage, Gustav Fischer, Jena 1900, p.&nbsp;459.

## Надворешни врски

* 
* Royal Horticultural Society (RHS) International Orchid Register  
* Orchids of Brazil 
* Orchidaceae of Chile, by Chileflora