Малиот грбав коњ

**Малиот грбав коњ** — руска книжевна приказна во стихови напишана од Питер Ершов во 1830-тите. Главни ликови се синот селанец Иван будалчето и волшебниот мал грбав коњ.

Ова класично дело на руската литература за деца е напишано во четириножна хореа со пар рими. Леснотијата на стихот, многу соодветни изрази, елементи на каустична социјална сатира ја одредиле популарноста на оваа поема од бајките кај возрасните .  Во советско време, Малиот грбав коњ бил преведен на 27 јазици на народите што ја населувале земјата и бил објавен со вкупен тираж од седум милиони примероци. Во комплексот музеј Ишим. П. П. Ершов собрал збирка изданија „Малиот грбав коњ“, вклучително и преводи на некои јазици на остатокот од светот (вклучувајќи англиски, француски, јапонски). До 1917 година, бајката била препечатена 26 пати, во СССР поминала низ повеќе од 130 изданија.

## Историја на создавањето
Ершов ја зачнал својата бајка кога ги прочитал приказните на Пушкин кој штотуку се појавиле. Павел Аненков во својата книга „Материјали за биографијата на Пушкин“ (1855) го прераскажува сведочењето на Александар Смирдин дека „на врвот на својата слава, Пушкин ја одобрува да се печати познатата руска бајка „Малиот грбав коњ“ од г-дин. Ершов, кој сега е заборавен. Првите четири стихови од оваа приказна  му припаѓаат на Пушкин, кој ја почестил со темелна ревизија“.

Во 1910-тите и 30-тите години на минатиот век, првите четири реда на „Малиот грбав коњ“ биле вклучени во собраните дела на Александар Пушкин, но подоцна било одлучено да не се објавуваат заедно со делата на Пушкин, бидејќи сведочењето на Смирдин може да се разбере, па само Пушкин ги уредил овие стихови. Покрај тоа, по смртта на Александар Сергеевич, Петар Ершов ја заменил линијата „**Не во рајот** - на земјата“ со „ **Против небото** - на земјата“. Изразени се сомневања дека тој би го сторил ова ако Пушкин беше автор на овие редови. Познати се зборовите со кои Александар Сергеевич го наградил авторот на „Малиот грбав коњ“: „Сега овој вид композиции може да ми биде оставен“.

Делото „Малиот грбав коњ“ е народна приказна, скоро од збор до збор, според самиот автор, земена од устите на раскажувачи од кои ја слушнал. Ершов само го донел во послаба форма и на места дополнет. Извадок од „Малиот грбав коњ“ се појавил во 1834 година во списанието „Библиотека за читање“. Истата година, приказната била објавена како посебно издание, но со измени и дополнувања поради цензурата.

Александар Пушкин го пофалил Малиот грбав коњ . Во 1843 година, по објавувањето на третото издание, Малиот грбав коњ бил целосно забранет поради цензура и не бил препечатен 13 години. Според Павел Аненков (види погоре), до средината на 1850-тите, приказната била заборавена.
мини|Марка на СССР, 1961 година „Малиот грбав коњ“.
Во 1856 и 1861 година, Ершов подготвил нови изданија на приказната, враќајќи ги празнините во цензурата и значително ревидирајќи го текстот. Необичен стил, народен хумор, успешни и уметнички слики (вклучувајќи пазар за коњи, терен за риби и гувернер) ја направиле оваа бајка широко позната и сакана меѓу луѓето. До крајот на 19 век, Малиот грбав коњ веќе станал класика на детско читање, постојано препечатуван и илустриран.

## Заплет
алт=|десно|мини| Поштенска марка на СССР, 1988 година.

### Прв дел
лево|мини| Татко и синови. Илустрација на Дмитриј Брјуханов
Селанец по име Петар живеел во едно село. Тој имал три сина: најстариот Данило е паметен, средниот Гаврило е „вака и така“, а помладиот Иван е будала. Браќата одгледуваат пченица и ја носат во главниот град на продажба. Но, се случува неволја: некој почнал да ги гази земјоделски култури ноќе. Браќата решаваат да дежураат на терен за да го фатат штетникот. Постариот и средниот брат, исплашени од лошите временски услови и студот, веднаш, ја напуштиле должноста без да дознаат ништо.
[алт=|десно|мини| Иван на [кобила. Илустрација на Дмитриј Брјуханов]]
Помладиот брат на полноќ видел бела кобила со долга златна грива. Иван успеал да скокне на грбот на кобилата, и таа почнала да галопира. Не можејќи да го исфрли Иван, кобилата побарала да ја пушти, ветувајќи дека ќе роди три коњи: две - убави ждребиња, кои Иван може да ги продаде, ако сака, и третиот - џуџе „висок само три сантиметри,  со две грпки и со аршински уши“, што не смее да му го даде на никого за какво било богатство, бидејќи тој ќе биде најдобриот другар, помагател и заштитник на Иван. Иван се согласил и ја носи кобилата до шталата на овчарот, каде по три дена подоцна, таај му ги раѓа трите ветени коњи.

По некое време, Данило, случајно влегувајќи во шталата, таму видел два прекрасни златни коњи. Данило и Гаврило тајно од Иван ги носат коњите во главниот град да ги продадат. Вечерта истиот ден, Иван, откако дошол во шталата, ја открил загубата и бил многу вознемирен. Малиот грбав коњ му објаснил на Иван што се случило и му понудил да ги стигне браќата. Иван се качил на коњчето, и тие веднаш ги престигнале. Браќата, измислувајќи изговори, ги објаснувале своите постапки со тоа дека се сиромашни.

Иван се согласил да ги продадат коњите и сите заедно одат во главниот град. Застанале на полето во текот на ноќта, браќата одеднаш забележале светлина во далечината. Данило го испратил Иван да донесе од пламенот да „запалат оган“, иако браќата потајно се надевале дека Иван нема да се врати. Иван повторно седнал на коњчето, одјавал до огнот и видел нешто чудно: „прекрасна светлина струи наоколу, но не загрева, не дими“.

Малиот коњ му објаснил на Иван дека тоа е пердув на Жар птицата и го советува да не го земе, бидејќи ќе му донесе многу проблеми. Иван не го послушал советот, го земал пердувот, го ставил во капата и, враќајќи се кај своите браќа, молчел за пронаоѓањето. Пристигнувајќи во главниот град наутро, браќата ги ставиле своите коњи на продажба во коњски ред. Гувернерот ги видел коњите и веднаш заминал да го извести кралот. Гувернерот толку многу ги фалел прекрасните коњи што кралот веднаш отишол на пазар и ги купил од браќата. Кралските коњушари ги воделе коњите, но тие ги бутнале и се вратиле кај Иван.

Гледајќи го ова, царот му нуди работа на Иван во палатата - тој го назначува за шеф на кралските штали. Иван се согласил и заминал во палатата. Неговите браќа, откако ги добиле парите и ги поделиле подеднакво, се вратиле дома, и двајцата се венчале и живееле спокојно, сеќавајќи се на Иван.

### Втор дел
лево|мини| Иван и неговите коњи. Илустрација на Дмитриј Брјуханов
Иван служел во кралската штала. Сепак, по некое време, кралскиот чувар - бојарот, кој бил шеф на шталите пред Иван, решил по секоја цена да го протера од палатата, забележал дека Иван не ги чисти и негува коњите, но сепак тие секогаш се нахранети, напоени и исчистени. Одлучил да открие во што е работата, кралскиот чувар се прикрал до шталата навечер и се скрил во поилото.

На полноќ, Иван влегол во шталата, го извадил пердувот на Жар птицата  завиткан во три партали од неговата капа и со нејзиното светло почнал да ги чисти и мие коњите. Откако ја завршил работата, ги нахранил и ги напоил, Иван веднаш заспал во шталата. Бојарот, откако излегол од скривалиштето отишол кај Иван, го украл пердувот на Жар птицата, отишол кај царот и му пријавил дека Иван не само што му го крие скапоцениот пердув на Жар птицата, туку наводно се фали дека може да ја добие и самата Жар птица.

Царот веднаш го испратил по Иван и барал тој да му ја донесе Жар птицата. Иван тврдел дека не рекол ништо за тоа, меѓутоа, гледајќи го гневот на царот, тој отишол кај грбавиот коњ и му раскажал за својата мака. Грбавиот коњ се согласил да му помогне на Иван.

Следниот ден, по совет на грбавиот коњ, откако добил од царот „две корита со просо и преку океанско вино“, Иван се качил на коњот и заминал да ја донесе Жар птицата. Тие патувале цела недела и конечно пристигнале во густата шума. Во средината на шумата имало полјанка, а во полјанката имало планина од чисто сребро. Малиот коњ му објаснил на Иван дека Жар птиците доаѓаат овде ноќе на потокот да пијат вода. Тој му рекол да истури просо во едно корито и да го наполни со вино, и самиот да се скрие под другото корито, а кога птиците ќе долетаат и ќе почнат да го колваат просото со вино, да фати една од нив. Иван послушно извршил сè, и успеал да фати Жар птица. Тој ја однел на царот, кои од радост го наградил со нова позиција: сега Иван бил помошник на царот.

Бојарот не го напуштала мислата за исфрлање на Иван. Во кралската кујна, еден од слугите им раскажал на другите бајка за прекрасната Принцеза Девица, која живела на брегот на океанот, се возела во златен брод, пеела песни и свирела на харфа, а освен тоа, таа е сопствената ќерка на Месечината и сестра на Сонцето. Бојарот веднаш отишол кај Царот и му раскажал дека наводно го слушнал Иван како се фали дека може да ја донесе прекрасната Принцеза Девица. Царот сакал да се ожени со прекрасната Принцеза Девица, го испратил Иван да му ја донесе. Иван отишол кај грбавото коњче, и тој повторно все согласил да му помогне. За да го направиме тоа, треба да му побараш на кралот две крпи со злато извезени, везен шатор, прибор за вечера и разни слатки.

Следното утро, добивајќи сè што му треба, Иван седнал на грбавото коњче и заминал по прекрасната Принцеза Девица. Тие патувале цела недела и конечно дошле до океанот. Коњот му рекол на Иван да го рашири шаторот, да го постави прибор за јадење на крпата, да ги постави слатките и да се скрие зад шаторот и да чекал принцезата да влезе во шаторот, да јаде, да пие и да започне да свири на харфа, да влета во шаторот и да ја фати неа. Но, додека пеела прекрасната Принцеза Девица, Иван неочекувано заспал. Успеал да ја фати дури следниот ден.

Кога сите се вратиле во главниот град, Царот, гледајќи ја прекрасната Принцеза Девица, ја побарал да се омажи за него наредниот ден. Сепак, таа побарала тој да го земе прстенот од дното на океанот. Царот веднаш го испратил Иван, да оди до океанот да го земе прстенот  и му дал само три дена да ја изврши оваа наредба, прекрасната Принцеза Девица го замолила да застане на патот да се поклони пред нејзината мајка̠ - Месечина и братот - Сонце.

### Трет дел
Следниот ден Иван со грбавото коњче повторно тргнал. Приближувајќи се кон океанот, тие виделе дека огромен кит лежи на плажата, со опашката правел бранови а селото му било на грбот. Откако дознал дека патниците тргнуваат кон Сонцето во палатата, китот ги замолил да откријат за какви гревови страда толку многу. Иван му го ветил ова, и патниците продолжиле понатаму.

Наскоро тие одјавале до палатата на прекрасната Принцеза Девица, во која Сонцето спие ноќе, а Месечината дење. Иван влегол во кулата и и пренел поздрави на Месечината од Принцезата Девица. Месечината била многу среќна што ја добила веста за исчезнатата ќерка, но кога дознала дека царот ќе се ожени со неа, таа се налутила и го замолила Иван да му ги пренесе на царот нејзините зборови: нема да биде старец туку сопруг ќе и стане млад убав човек. Кога Иван ја прашал за судбината на китот, Месечината одговарила дека пред десет години овој кит проголтал три десетини бродови и ако ги ослободи, ќе му биде простено и ќе биде пуштен во морето.

Иван одјавал назад на коњчето, одјавал до китот и му ги кажал зборовите на месечината. Селаните кои биле сместени на грбот на китот набрзина го напуштиле селото, а китот ги ослободил бродовите.Така, тој конечно бил на слобода и го прашал Иван како може да му се одолжи. Иван го замолил да го земе прстенот на Принцезата Девица од дното на океанот. Китот ги испратил рибите да ги пребаруваат сите мориња и да го најдат прстенот. Тие го известиле дека само една риба Раф знае каде се наоѓа прстенот.

Конечно, по долго пребарување, бил пронајден сандакот со прстенот, но се покажало дека е толку тежок што Иван не можел да го подигне. Грбавото коњче со  леснотија го става сандакот на себе, и тие се вратиле во главниот град. Царот и го однел прстенот на Принцезата Девица, но таа повторно одбила да се омажи за него, велејќи дека Царот е премногу стар за неа и му нуди средство со кое тој ќе може да се подмлади: треба да ставите три големи казани: еден со ладна вода, другата - со топла, а третата - со зовриено млеко и да се капе  во сите три казани: во последниот, во претпоследниот и во првиот.

Царот веднаш го повикал Иван и побарал тој да биде првиот што ќе го стори сето ова. Иван се спротивставил, но царот му се заканил со мачење во случај на непочитување. Грбавото коњче признало дека ова е најтешкиот тест, но дури и за ова му ветило на Иван дека ќе му помогне: тој ќе замавне со опашката, ќе ја забие муцката во казаните, ќе го посипе двапати со Иван, ќе свирка гласно - и после тоа Иван може безбедно да скокне прво во млекото, потоа во врелата вода и во ладната вода. Така и се случило, и како резултат на тоа, Иван станал многу убав човек.
лево|мини| Свадба на Иван и царицата Девица. Илустрација на Николај Богатов
Гледајќи го тоа, кралот исто така скокнал во зовриеното млеко, но со поинаков резултат: „бум во котелот - и таму се сварил“. Луѓето ја прифаќаат Принцезата Девица за своја кралица, а трансформираниот Иван се оженил со неа. Сите ги поздравувале кралот и кралицата, а веселбата на венчавката одекнувала во палатата.

## Извор на заговор
Сликата на Малиот грбав коњ е адаптација на голем број бајки, од кои некои веројатно се слушнале во Сибир . Ершов во своето дело користел многу народни бајки („Приказна за Јовче Будалчето“, „Сив Врат“, „Жар птица“, „Василица прекрасна“ итн.) 

Постои позната норвешка народна приказна со скоро идентична линија на приказната. Приказната е наречена „Седум ждребиња“ (). Нордиската приказна зборува за три сина кои требало да ги хранат магичните коњи на кралот, наградата за извршената задача е прекрасна принцеза. Во оваа задача, на најмалиот син му помага магично ждребе што зборува човечки јазик. Слични приказни има и во словачкиот, белорускиот, украинскиот (особено, транскарпскиот) фолклор.

Заплетот на приказната е вообичаен во другите култури, а корените се враќаат на ориенталните приказни. Најстарите варијанти се наоѓаат во Пријатните ноќи на Страпарола и Василијскиот Пентамерон. Во античката египетска бајка „Пропаднатиот принц“ има и епизода од херојот „скокање“ кон принцезата во висока кула.

Колекцијата „Чавашки бајки“ (1937) објавиле бајка со сличен заговор „Иван и ќерката на Водијаној“, запишана во 1919 година во селото Слак-Баш, областа Бижбулјаска на Башкирската автономна советска социјалистичка република.

Меѓу руските народни приказни, немало слични на „Малиот грбав коњ“ до 19 век, но под влијание на бајката на Ершов од втората половина на 19 век, етнографите веќе ги запишале истите приказни. Во исто време, во голем број народни приказни има слични мотиви, слики и потези за заплетот: има приказни за Жар птица, извонредниот коњ Сив Врат, за мистериозни случувања во градината, за тоа како разочараниот цар добил сопруга.

## Верзијата во авторството на Пушкин
Од 1993 година, публикациите започнале да се појавуваат во рускиот печат, чии автори (во натамошниот текст: *ревизионисти* за краткост) ја критикуваат традиционалната верзија на авторството и сугерираат дека вистинскиот автор на песната е А.С. Пушкин . Меѓу ревизионистите, најпознати се книжевниот критичар Александар Лацис, поетот и културолог Вадим Перелмутер, критичарот Владимир Козаровецки, лингвистите Л.Л. и Р.Ф. Касаткин и други. Своите главни аргументи Латсис ги наброил во написот „Врати го коњот“, објавен во пушкинскиот весник „Автограф“ (1993), подоцна проширена верзија на статијата била објавена како книга (2002). По смртта на Лацис (1999), неговата позиција активно ја бранел Владимир Козаровецки , верзијата ја поддржал и писателот Кир Буличјов (Игор Можејко) .

Поддржувачите на „верзијата Пушкин“ ги изложиле следниве аргументи за да ја потврдат својата позиција .

# Според традиционалната верзија, Ершов ја напишал приказната на 18-годишна возраст (2300 редови), иако претходно не создал ништо. Подоцна, Ершов објавил и други песни, но нивното уметничко ниво е исклучително ниско и не може да се спореди со брилијантниот Мал грбав коњ.
# По својот стил и поетска големина, леснотија и музикалност на јазикот, поемата е крајно блиска до „Сказната за цар Салтан“ и другите приказни на Пушкин. Постојат дури и точни цитати од Пушкин: „Остров Бујан“, „Цар Салтан“, „Пушки пукаат од тврдината“, „Ковчегот е во шума, девојчето лежи во ковчегот“, „А сега моли се // Да, легнете мирно“  ...
# Нацртите на ракописот на песната не преживеале. Ершов поради некоја причина го уништил оригиналниот ракопис „со белешки на Пушкин“ и неговиот дневник за тие години. Копиите од песната што им припаѓале на Пушкин, Жуkовски, Смирдин и Сенковски не содржат посвета, иако сите тие активно придонеле за објавувањето на песната. Како што е забележано погоре, научникот од Пушкин П.В. Аненков, повикувајќи се на издавачот А.Ф. Смирдин, објавил (во 1855 година) дека првите четири стихови од приказната „му припаѓаат на Пушкин, кој настојувал внимателно да ја погледне“. Во архивата на Смирдин има запис: „Пушкин ... Наслов и посвета Малиот грбав коњ“.
# Во 1856 година, а потоа и во 1861 година, Ершов објавил ново, ревидирано издание на песната, и, според ревизионистите, неговите бесмислени амандмани значително го расипале текстот и јасно покажале дека Ершов не можел да биде автор на песната (книгата на Козаровецки содржи обемен список на такви промени на полошо). Затоа, била објавена реконструкцијата (и издржано на три изданија), за кои ревизионистите сметале дека се оригиналниот текст на Пушкин .
# Во библиотеката на Пушкин, бајката се чувала на полица наменета за разни литературни измами, анонимни и псевдонимни публикации.
# Лингвисти Л. Л. и Р. Ф. Касаткинс забележале во „Малиот грбав коњ“ одраз на псковските дијалектизми познати на Пушкин (но не и на Ершов) .

Повеќето книжевни научници го препознаваат Малиот грбав коњ како дело на П. Ершов, повикувајќи се на сведоштвата и на неговите современици и на самиот писател, и ги сметаат горенаведените аргументи за неубедливи. Особено, тие укажуваат на слабата страна на ревизионистичката верзија: не е јасно зошто на Пушкин му била потребна таква измама, што му ги одзела авторските права и славата на авторството на прва класа за поемата. Ревизионистите изразиле разни контроверзни хипотези за оваа оценка - тој изгубил на карти, замислил палав трик, решил да му помогне на сиромавиот Ершов, сакајќи да ја избегне сериозноста на цензурата (криејќи ги политичките алузии расфрлани во песната), излегол со начин да заработи пари за кои неговата сопруга не би знаела (иако хонорарот на Ершов е многу помал од оној на Пушкин) итн. Главната верзија на ревизионистите е скриена во алузиите во поемата за тврдењата на царот Николас кон младата сопруга на Пушкин (Жар птица), затоа Пушкин не можел да го објави ова дело во свое лично име. Очигледна симболика на сликите од бајките е „чудо-јудо риба кит“ кој проголтал 30 бродови (Декебристите), и многу други алегории може да се разберат само преку призмата на односите меѓу самиот Пушкин, царот и автократијата, Пушкиновата сопругата и царот.

Критиката кон ревизионистите е содржана и во написот на Генадиј Крамор. Иван Пирков ја забележал оригиналната слика на Ершов, не секогаш точните рими (за разлика од Пушкин), симбиозата на научно ригорозна конструкција на светот на бајките и импровизацијата, забележлива во бајката. И тој ги нарекол „неубедливи“ обидите да се согледа целото авторство на Пушкин во бајката.  .

## Во уметничките дела

; Кино

Во Советскиот Сојуз по приказната бил снимен игран филм (1941), цртан филм (1947 година / 1975 година), како и музички телевизиски спектакл (1986), а во доцните 1980-ти врз основа на приказната на бајката е создадена и видео игра .

* Малиот Грбав коњ (филм, 2021) е руски филм во жанрот фантазија во режија на Олег Погодин . Главните улоги ги играат Михаил Ефремов и Паулина Андреева  . Емитувањето се случило во февруари 2021 година .

; Балети

* Малиот грбав коњ (балет Пуни) (1864), напишан од Цезар Пуни, диригент на театарот „Мариински“. Последователно, секој нов режисер направил измени и дополнувања на партитурата. До средината на XX век „Малиот грбав коњ“ бил на еклектично музичко платно, со употреба на музика, покрај Ц. Пуни, - Ф. Лист, А. К. Глазунов, И. Брамс, М. И. Глинка, П. И. Чајковски .
* Малиот  грбав коњ (балет на Шчедрин) (1958).

; Симфониска приказна

* Ле Петит Шевал Босу - Малиот  грбав коњ (музика од Е. Возелин) (2007)

; Рокенрол приказна

* Рок синдром - Малиот грбав коњ (албум) - најдолгиот рокенрол во светот (2016) * .*

; Пародии

* Малиот грбав коњ (пародична верзија на бајка со непристоен вокабулар) - изведена од групата „Црвената мувла“.

## Наводи

## Литература

* «Конёк-Горбунок» (1834) // *Яковлева Т., Демичева В., Еременко О.* Культурологический комментарий на материале произведений, изучаемых в начальной школе . — LAP LAMBERT Academic Publishing, 2015 — ISBN 978-3-659-23724-9 — С. 55-60
* *Бабушкина, А. П.* История русской детской литературы. — : Просвещение, 1948. — 409 с.
* *Зубарева Е. Е., Сигов В. К. и др.* Детская литература: Учебник — : Высшая школа, 2004.
* *Дёмичева В. В.* Литературная сказка как средство социализации младших школьников. На примере сказки П. П. Ершова // Начальная школа. 2016. № 7
* *Евсеев В. Н.* Романтические и театрально-площадные традиции в «Коньке-горбунке» П. П. Ершова. // Русская сказка. Ишим, 1995. — С. 95−115
* *Евсеев В. Н., Макашева С. Ж.* Фольклорный вариант «Конька-горбунка» П. П. Ершова на родине автора литературной сказки
* * Мадер Р. Д.* Петр Павлович Ершов и его сказка «Конёк-горбунок»
* Народная и литературная сказка: межвуз. сб. науч. тр. ИГПИ им. П. П. Ершова. — Ишим: Изд-во ИГПИ, 1992. — 198 с.
* Особенности языка сказки П. П. Ершова «Конёк-горбунок» : сб.науч.ст. / ред. Л. В. Шапошникова. — Ишим : Изд-во ИГПИ.
* *Островская Л. А.* Язык и стиль русской литературной сказки (Лингвистический анализ сказки П. П. Ершова «Конёк-горбунок»): Дисс. канд. филол. наук. — Ташкент, 1984.
* *Путинцев А. М.* Сказка П. П. Ершова «Конёк-горбунок» и её источники // Труды Воронежского ун-та. Воронеж, 1925. — Т.1.
* *Рогачева Н. А.* Исторические аллюзии в сказке П. П. Ершова «Конёк-горбунок» // Литература Урала: история и современность. — Вып. 1. — Екатеринбург: УрО РАН; Объединённый музей писателей Урала; Изд-во АМБ, 2006. — С. 210—218.
* *Рогачева Н. А.* Сюжет «Конек-горбунок» (№ 531 СУС) в сказительной традиции Западной Сибири // Региональные культурные ландшафты: история и современность. Тюмень, 2004. — С. 206−211
* 

## Надворешнои врски
* Илустрации на Н. М. Кочергина
* Проект посветен на бајката „Малиот грбав коњ“ и неговиот автор
* Пушкин и „Малиот грб коњ“ од Ершов

Категорија:Александар Пушкин