Советска економска реформа (1965)

**Советската економска реформа од 1965 година**, понекогаш наречена **реформа на Косигин** () или **Либерманова реформа** — збир на планирани промени во економијата на СССР. Централен дел од овие промени било воведувањето на профитабилноста и продажбата како два клучни показатели за успехот на претпријатието. Дел од профитот на претпријатието би отишол во три фонда, кои се користат за наградување на работниците и проширување на операциите; повеќето би оделе во централниот буџет.

Реформите биле политички воведени од Алексеј Косигин - кој штотуку станал премиер на Советскиот Сојуз по смената на Никита Хрушчов - и биле ратификувани од Централниот комитет во септември 1965 година. Тие рефлектирале некои долгогодишни желби на математички ориентирани економски планери на СССР и иницирале промена кон зголемена децентрализација во процесот на економско планирање.

## Заднина
За време на Ленин, Новата економска политика ги дозволила и ги користела концептите на профит и стимулации за регулирање на советската економија. Сталин ја трансформирал оваа политика брзо со колективизација на фармите и национализација на индустријата, што било резултат на забрзувањето на централното планирање како што е примерот со „Петгодишните планови“. Од околу 1930 година, Советскиот Сојуз користел централизиран систем за управување со својата економија. Во овој систем, единствена бирократија создавала економски планови, кои ги распоредувале работниците на работни места, ги одредувале платите, диктирале распределба на ресурсите, ги утврдувале нивоата на трговија со другите земји и го планирале текот на технолошкиот напредок. Малопродажните цени на стоките за широка потрошувачка биле фиксирани на нивоа наменети за расчистување на пазарот. Цените на стоките на големо биле исто така фиксни, но тие служеле повеќе за сметководствена функција отколку за пазарен механизам. Колективните фарми, исто така, плаќале централно одредени цени за залихите што им биле потребни, а за разлика од другите сектори нивните работници добивале плати директно зависни од профитабилноста на работењето.

Иако советските претпријатија теоретски биле управувани од принципот хозарчет или „сметководство“ - што барало од нив да ги исполнат очекувањата на планерите во рамките на системот на утврдени цени за нивните влезни и аутпути - тие имале мала контрола врз најголемите одлуки кои влијаат на нивното работење. Менаџерите навистина имале одговорност да го планираат идното бруто производство, кое хронично го потценувале за подоцна да го надминат предвидувањето. Менаџерите потоа добивале бонуси (*премии*) за вишокот производ, без оглед на тоа дали тој е произведен на рентабилен начин или дали нивното претпријатие во целина е профитабилно. Бонусите за производство доаѓале во износи понекогаш еднакви на основните плати на менаџерите. Системот, исто така, поттикнало бесмислени зголемувања во големината, тежината и цената на производните резултати, едноставно затоа што било произведено „повеќе“.

### Подемот на оптималните планери
Економските реформи се појавиле во период на голема идеолошка дебата за економското планирање. Поматематичките, „кибернетски“ гледишта на почетокот се сметале за девијантни од православната марксистичка економија, која сметала дека вредноста на доброто произлегува строго од трудот. Оваа доктрина, елаборирана во дела како што е книгата на Сталин од 1952 година, *Економските проблеми на социјализмот во СССР*, го опишала ценовниот систем како капиталистичка реликвија која на крајот ќе исчезне од комунистичкото општество.

Сепак, компјутеризираната економија добила важна улога за врвните планери, дури и додека конвенционалната марксистичко-ленинистичка политичка економија се изучувала во повеќето училишта и се промовирала за јавна потрошувачка. Зголеменото влијание на статистичкото планирање во советската економија се одразило во создавањето на Централниот економски математички институт (Центральный экономико-математический институт; TSEMI), предводен од Василиј Сергеевич Немчинов. Немчинов, заедно со пронаоѓачот на линеарното програмирање Леонид Канторович и инвестицискиот аналитичар Виктор Валентинович Новожилов, ја добиле Лениновата награда во 1965 година. Битката помеѓу „оптималното“ планирање и планирањето на конвенциите беснеело во текот на 1960-тите.

Друга тенденција во економското планирање ја нагласувала „*нормативната вредност на преработката*“, или важноста на потребите и желбите при проценката на вредноста на производството.

### Косигин и Брежњев го заменуваат Хрушчов
Големи промени низ советскиот свет станале можни во 1964 година со соборувањето на Никита Хрушчов и подемот на Алексеј Косигин и Леонид Брежњев. Економската политика била значајна област на ретроспективна антихрушчовска критика во советскиот печат. Оваа „*реформистичка*“ економска тенденција во Советскиот Сојуз имала последици и одредено меѓусебно засилување во Источна Европа.

Косигин ја критикувал неефикасноста и инертноста на економската политика за време на претходната администрација. На Пленумот на Централниот комитет на Комунистичката партија во септември 1965 година, тој презентирал план, вклучувајќи ги и идеите изразени од Либерман и Немчинов . Прифаќањето на планот од страна на Централниот комитет станало клучно за практично спроведување на теоретските идеи.

## Образложение

### Недостаток на стимулации
мини|310x310пкс| Секојдневните операции во 1967 година во економски реформираната фабрика за облека ''Болшевичка'' во Москва - пионер на новата економска политика
Според официјалното образложение за реформата, зголемената сложеност на економските односи ја намалило ефикасноста на економското планирање и затоа го намалил економскиот раст. Било признаено дека постоечкиот систем на планирање не ги мотивира претпријатијата да постигнат високи стапки на производство или да воведат организациски или технички иновации. Немало стимулации за тоа.

Со оглед на поголема слобода за јавно отстапување од партиската ортодоксија, весниците понудиле нови предлози за советската економија. Авиоинжинерот О. Антонов објавил напис во *Известија* на 22 ноември 1961 година, со наслов „*За сите и за себе*“ - заговарајќи поголема моќ за директорите на претпријатијата.

### Предлозите на Либерман
Широко објавено економско образложение за реформи дошло од Евсеј Либерман од Харковскиот институт за инженерство и економија. Написот на Либерман на оваа тема, со наслов „*Планови, профити и бонуси*“ се појавил во *Правда* во септември 1962 година. Либерман, под влијание на економските „оптимизатори“, се залагал за (повторно) воведување на профитабилноста како основен економски индикатор. Либерман ја унапредил идејата дека општествениот интерес може да се унапреди преку внимателно поставување на микроекономските параметри: „*Она што е профитабилно за општеството треба да биде профитабилно за секое претпријатие*“.

Овие предлози биле контроверзни и особено критикувани како уназадување кон капиталистичкиот економски систем. Критичарите, исто така, тврделе дека потпирањето на профитабилноста ќе ги искриви пропорциите во кои се произведуваат различни стоки.

В. Трапезников се залагал за позиција слична на онаа на Либерман, во *Правда*, август 1964 година, пишувајќи дека[...] Оваа контрола мора да биде поставена така што персоналот на претпријатието смета дека е економски профитабилно да ја организира таа работа по линии што се профитабилни и за националната економија.За разлика од Либерман во 1962 година, Трапезников посочил дека потребата за реформи била прифатена од партиските одлуки и наскоро ќе стане реалност. Во следниот месец, *Правда* објавила уште шест написи од академици, планери и менаџери кои се залагаат за реформи. Последниот од нив дшшле од Либерман. Овој пат критиките биле пригушени.

Биле иницирани неколку економски експерименти за тестирање на предлозите на Либерман. Тие започнале во 1964 година со нови политики за две фабрики за облека: *Болшевичка* во Москва и *Мајак* во Горки. Кога операциите во фабриките за облека се покажале толерантно успешни, експериментот бил проширен на околу 400 други претпријатија, главно во големите градови. Еден експеримент во Лавов вклучувал рудник за јаглен и фабрики за производство на облека, обувки и опрема за кревање тешки товари. Рудникот за јаглен, особено, наводно станал попрофитабилен откако се префрлил на систем кој користи бонуси и понезависно одлучување. Некои од експерименталните постројки сепак наишле на проблеми поради несигурноста на добавувачите кои продолжиле да работат на стариот систем. Фабриката „Мајак“ се соочила со дилема во обидот да ги спроведе централно наложените експериментални реформи, а истовремено добивала контрадикторни наредби од локалниот *советархоз* (регионален совет).

## Дизајн
Реформата ја администрирале Централниот комитет на Комунистичката партија на Советскиот Сојуз и Советот на министри. Се состоела од пет „групи активности“:

# Претпријатијата станале главни стопански единици.
# Бројот на политички цели бил намален од 30 на 9 (останатите останале индикатори). Големите девет биле: вкупното производство по тековни големопродажни цени, најважните производи во физички единици, вкупниот платен список, вкупниот профит и профитабилноста, изразена како однос на добивката кон основните средства и обртните средства нормализирани; исплати во буџетот и резервации од буџетот; цели за вкупни капитални инвестиции за воведување нова технологија; и обемот на набавка на суровини и опрема.
# Економска независност на претпријатијата. Од претпријатијата се барало да го утврдат деталниот опсег и разновидноста на производите, користејќи сопствени средства за инвестирање во производството, воспоставување долгорочни договорни аранжмани со добавувачите и клиентите и да го одредат бројот на персоналот.
# Клучно значење им се припишува на интегралните показатели за економската ефикасност на производството - профит и профитабилност. Постоела можност да се создадат голем број фондови врз основа на трошок на профит - средства за развој на производството, материјални стимулации, домување итн. На претпријатието му било дозволено да ги користи средствата по своја дискреција.
# Цени: Продажните цени на големо би се рекалибрираат за да се одразат на трошоците и да се поттикне економската ефикасност.

### Добивки, бонуси и плати
Најважните промени кои произлегуваат од реформите на Либерман/Косигин ја вклучиле улогата на профитот во советскиот економски систем. *Рентабелност* („профитабилност“, ) и *реализација* („продажба“, ) станале близнаци показатели за успех за претпријатијата. *Рентабелност* била дефинирана *како* *односот* помеѓу профитот и капиталот, додека *реализацијата* (исто така значи „имплементација“) зависела од вкупниот обем на продажба. Успехот со овие мерења довело до распределба на пари на фонд, кој може да се исплати според однапред дефиниран редослед. Средствата најпрво заминувале за плаќање на капиталот - вклучувајќи ја и каматата платена на *Госбанк*, Државната банка. Потоа, во новите стимулативни фондови. Конечно, тие би можеле да се користат од страна на претпријатието за да го прошири својот капитал за операции. Секој профит над максимумот за трошење би отишол во централниот буџет.

Трите „стимулативни“ фондови биле:

# Фонд за материјални стимулации (МИФ): пари за парични бонуси на работниците на профитабилните претпријатија;
# Социо-културен и станбен фонд (СКФ): Фонд за социјално и културно програмирање;  и
# Фонд за развој на производството (PDF): „развоен“ фонд за целокупната организација.

Порано, бонусите доаѓале од истиот фонд како и платите. Сега, менаџерите на претпријатијата имале малку поголема дискреција за тоа како да ги распределат. Тие би можеле да префрлат некои суми на пари помеѓу бонусниот фонд и фондот за социјална заштита. Тие, исто така, имаа поголема моќ да влијаат на платите со класифицирање на различни работници.

Во пракса, бонусите имале најголемо влијание врз исплатата на елитниот персонал (техничари и „вработени“ наспроти „ работниците“), со што се спротивставил на ефектот од реформите на платите од времето на Хрушчов.

Експерименталниот систем воведен во некои претпријатија нудел дополнителни бонуси за конкретни достигнувања - не само како дел од вкупниот профит. На пример, инженерите што користат гориво поефикасно (за време на недостиг) би можеле да добијат голема премија пресметана како процент од парите што ги заштедиле.

Заедно со подиректна одговорност за фондот за плати, претпријатијата добиле и моќ да отпуштаат работници. Всушност, реформата дала нов поттик за отпуштања, што во некои случаи може да ја зголеми профитабилноста. (Кога тие се случиле, работниците немале „социјална безбедносна мрежа“ во форма на осигурување за невработеност и помош за кариера).

### Сметководство на претпријатија
За да се поттикне точно планирање, претпријатијата според новата реформа можело да бидат казнети за извршување под *или над* нивните планирани цели.

Претпријатијата би платиле и закупнина за земјиште и природни ресурси. Образложението за оваа практика била економската оптимизација. На пример, земјата со различен квалитет бара различни влезови на работна сила за да се постигнат исти резултати, и затоа треба различно да се вклучат во буџетот на претпријатието.

Банкарските заеми, кои подоцна ќе се вратат со камата, ќе се користат за финансирање на повеќе инвестициски проекти - за да се поттикне внимателното користење на средствата и брзото создавање на профит. Ќе бидат поставени пет различни каматни стапки, кои се движат од повластена до нормална до казнена.

Дополнителен капитал - т.е. данок - ќе се процени за секое претпријатие врз основа на капиталот што го задржал: обртни средства, опрема и вишок залихи.

### Поголема контрола на претпријатието врз инвестициските одлуки
Претпријатијата требало да поднесуваат годишни планови, наречени *текпромфинплани (од *   *( [[:ru:Техпрофинплан]] ) - техничко-финансиски производствен план)*, предвидувајќи планови за производство по квартал и месец. Повисоките лица потоа ќе ги одобрат овие планови (или не) и ќе доделат набавки и пари. Претпријатието потоа ги продава своите производи, во рамките на ограничувањата на планот. Тој е овластен да ги одбие или врати (во рок од десет дена) непотребните влезови на добавувачот.

Клучната промена што претставувала „*децентрализација*“ била делегирањето на одговорноста за модернизационите инвестиции. Сепак, плановите за модернизација останале предмет на централно одобрување, како и одобрение од банката која ги позајмила парите.

Количината на развој што се очекувало под овие покровителство била далеку од очекувањата, бидејќи потребната работна сила и материјали едноставно биле недоволно обезбедени. Еден одговор на овој проблем во 1969 година беше да се префрлат повеќе стимулации на изведувачите.

За „*оптималните планери*“ оваа ограничена децентрализација била несоодветна, а новото значење што му било доделено на „профитот“ било нецелосно бидејќи претпријатијата не ги контролирале доволно факторите што може да влијаат на тоа. Како што коментирал заменик директорот на ТСЕМИ во 1966 година:Велиме: другари, ако сакате да воведете профит, тогаш потребно е да го реконструирате целиот систем на цени, системот на стимулации, накратко, многу да ги промените постоечките форми и методи на економско управување. Ако тоа не се направи, тогаш воведувањето на профит нема да донесе никаков ефект.Планот, исто така, предвидувал создавање на нова сорта на менаџери; Како Косигин во *Правда* (28 септември 1965 година):...иницијативата заснована на знаење, ефикасност, деловен пристап, чувство за новото и способност да се користат производствените ресурси во секоја специфична околност со максимална делотворност, тука е суштината на новите барања.

### Политичка реорганизација
Во претходните епохи, важен слој на административна контрола над производството беше *sovnarkhozy* (совнархо́зы, контракција на зборовите што значат „*Совет на националната економија*“), регионалните економски совети создадени на 1 декември 1917 година, под контрола на Врховниот совет на националната економија. Овие совети го означиле крајот на краткотрајната фаза на надпродукцијата на работничка контрола, која болшевиците ја сметале за неефикасна. Според Новата економска политика која започнала во 1921 година, претпријатијата биле класифицирани врз основа на нивната релативна меѓузависност (и неопходност од воено производство) или автономија (т.е. оние „*обдарени со целосна финансиска и комерцијална независност*“). Многуте претпријатија во последната категорија не биле национализирани, туку ставени под водство на Советот, со план да се групираат во „трустови“ врз основа на производни синџири или географска близина. Овој модел претрпел различни реорганизации, вклучително и зајакнување на *edinonachalie*, контрола на производните единици од еден менаџер. Овие поединечни менаџери понекогаш контролирале широк опсег на производствени активности во рамките на една област. Економската реформа од 1957 година повторно ја вовела *совнархози*, 104 на број, да управува со производството по региони. Онаму каде што е применливо, овие тесно кореспондираат со границите на *областа* (политички јурисдикции). Веднаш се појавиле поплаки дека овие совети не ги оптимизирале севкупните производни синџири, поради нивниот регионален фокус, и дека тие се во конфликт со авторитетот на Госплан. Во 1962 година, 104 *совнархози* биле консолидирани во 47 поголеми јурисдикции (од кои едната го контролирала цел Узбекистан, Туркменистан, Таџикистан и Киргизија). Меѓутоа, до 1962-1963 година, *совнархозите* станале подредени на многу други агенции и организации. На Госплан требало да му се одземе овластувањето за планирање во корист на Советот.

Косигин ги насочил овие „*застарени форми на управување*“ и во својот говор од 1965 година го вклучил враќањето во министерствата како основни администратори. Неговиот план наликувал на системот на министерства за време на Сталин, но со помал број: девет министерства од целиот сојуз организирани од индустријата (на пример, Министерство за лесна индустрија, Министерство за радио индустрија, Министерство за хемиска индустрија) и единаесет надзорни операции во секој синдикат - република. Последните регионални агенции известиле и до локалниот совет и до централното министерство со јурисдикција за нивниот тип на производство. Госплан имал одговорност за создавање на годишни и долгорочни планови и за насочување на развојот и управувањето со ресурсите. *Госнаб* станал примарен координатор за материјално-техничко снабдување и бил обвинет за анализа од големи размери (најверојатно со користење на компјутери) за да се зголеми ефикасноста на синџирот на снабдување.

Реформите од 1965 година донекаде ја смениле улогата на Партијата во економската администрација. Локалните власти требало да ги надгледуваат операциите од далечина за да обезбедат усогласеност со духот на реформите.

### Усовршување на централното планирање
Планот предвидувал подетално и научно централно планирање, вклучително и годишни цели. Овие планови ќе се пресметуваат со користење на компјутерски системи.

Дистрибуцијата на залихи и производи би се одвивала на различни начини. Централните планери би доделиле одредени оскудни и витални добра. За други, претпријатијата би можеле да формираат „директни врски“ во рамките на кои развиле договорна размена на односи.

## Имплементација
Авторите на реформите уште од самиот почеток знаеле дека промените ќе стапат на сила постепено, врз основа на внимателно пишување на плановите во текот на годините 1966 и 1967 година. Првите 43 претпријатија, заедно со неколку „*експерименти*“ за кои планирањето започнал пред Пленумот во септември 1965 година, се префрлиле на новиот модел на почетокот на 1966 година  Трансферот на уште 180-200 бил извршен на почетокот на 1966 година. Овие биле веќе профитабилни, добро позиционирани бизниси и добро се одразиле на реформите во раните периоди. На 1 јули 1966 година биле префрлени уште 430 претпријатија; тие вклучувале некои големи операции и самите сочинуваат 12% од вкупното производство. До крајот на 1966 година, повеќе од 704 претпријатија се префрлиле.

Осмиот петгодишен план иницирал некои од предложените реформи. (Петгодишниот план се занимавал со широк опсег на прашања, со повеќе фокус на севкупните животни услови на луѓето. Се очекувало да се спроведе во Партијата. ) 

Поголемиот дел од лесната индустрија требало да се пренесе на почетокот на 1967 година. Останатите претпријатија ќе се префрлат во две фази, стапувајќи во сила на 1 јули 1967 година и 1 јануари 1968 година. Целосниот трансфер на сите претпријатија се одвивало стабилно, ако не и точно според распоредот. До 1 април 1967 година, 2.500 претпријатија, одговорни за 20% од производството, се префрлиле. До крајот на годината се префрлиле 7.000 индустриски претпријатија (од 45.000), 1.500 камионски фирми (од 4.100) и сите 25 железнички системи. Тие заедно го сочинувале столбот на советската индустрија. По нив следеле помалите претпријатија: уште 11.000 во 1968 година.

Кац, Економска реформа (1972), стр. 155.Планот наишол на значителна почетна конфузија кај менаџерите на претпријатијата кои во текот на нивните кариери го потценувале својот потенцијален резултат за подоцна да ја надминат својата квота. Исто така тешко беше барањето за усогласување со новите директиви пред да се префрлат сите аспекти на економијата (т.е. цените, достапноста на ресурсите). И неподготвеноста на одредени бирократи да се усогласат со новите политики било предмет на постојани критики во печатот, вклучително и повеќе уводници од самиот Либерман. Во април 1966 година, на пример, Либерман препорачал да се создаде „*мозочна доверба за реконструкција*“ која може да стави вето на контрареформистичките политики во бирократијата. Службениците на повисоките административни нивоа (т.е. министерствата) продолжиле да издаваат наредби во спротивност со плановите за профитабилност на менаџерите на претпријатијата. Некои традиционални проблеми - како што се акумулацијата, контрапрофитабилноста, вишокот вредни залихи, за да не бидат потребни подоцна во време на недостиг - продолжиле. Госнаб и министерствата биле обвинети за неуспехот да ги стават на располагање соодветните инпути за претпријатијата.

Ревизијата на цената, прва од 1955 година, била објавена во средината на 1966 година, очигледно по некои нетривијални внатрешни спорови. Ревизијата повикала на умерено повторно усогласување на цените, за да се усогласат повеќе со трошоците за производство, и стапила на сила во јули 1967 година. Големопродажните цени на горивото и рудата значително се зголемиле. Цените на производите за широка потрошувачка официјално воопшто не се зголемиле; сепак потрошувачите плаќале повисоки цени за работите што ги сакале и им биле потребни, бидејќи на пазарот биле претставени понови, поскапи стоки, а старите верзии биле повлечени.

## Резултати
мини|353x353пкс| Работејќи на возило во 1969 година во новата фабрика на АвтоВАЗ во Толјати
Економијата пораснала повеќе во 1966-1970 година отколку во 1961-1965 година. Многу претпријатија биле охрабрени да продаваат или да ја дадат вишокот опрема, бидејќи целиот расположлив капитал бил вклучен во пресметката на продуктивноста. Подобрени биле одредени мерења на ефикасноста. Тие вклучувале зголемување на продажбата по рубља во вредност од капитал и пад на платите по рубља од продажба. Претпријатијата давале големи делови од својот профит, понекогаш 80%, во централниот буџет. Овие исплати на „бесплатна“ преостаната добивка значително ги надминале капиталните трошоци.

Сепак, централните планери не биле задоволни од влијанието на реформата. Особено, тие забележале дека платите се зголемиле без пропорционален пораст на продуктивноста. Многу од специфичните промени биле ревидирани или поништени во 1969-1971 година.

Реформите донекаде ја намалиле улогата на Партијата во микроменаџирањето на економските операции. Реакцијата против економскиот реформиизам се придружил со противењето на политичката либерализација за да предизвика целосна инвазија на Чехословачка во 1968 година.

Советските власти и печатот сепак продолжиле да ја унапредуваат идејата за реформата од 1965 година. Косигин коментира на 10 јуни 1970 година:Суштината на реформата е, додека се усовршува централизираното планирање, да се подигне иницијативата и интересот на претпријатијата за целосно искористување на производните ресурси и да се подигне ефикасноста на производството со цел да се обединат интересите на работниците, претпријатијата и општеството во целина со помош на системот на економски стимули.

### Извори

* Адам, Јан. *Економски реформи во Советскиот Сојуз и Источна Европа од 1960-тите.* Хонгконг: Macmillan Press, 1989 година.
* Елман, Мајкл. *Советско планирање денес: предлози за оптимално функционален економски систем*. Катедра за применета економија на Универзитетот во Кембриџ, повремен труд 25. Cambridge University Press, 1971 година.ISBN&nbsp;
* Фејвел, Џорџ Р. *Советската потрага по економска ефикасност: прашања, контроверзии и реформи: проширено и ажурирано издание.* Њујорк: Прагер, 1972 година.
* Кац, Абрахам. *Политиката на економските реформи во Советскиот Сојуз*. Њујорк: Прагер, 1972 година.
* Тубис, Ричард Ирвинг. *Донесување одлуки во советската економска бирократија: Административно спроведување на економската реформа од 1965 година* . Дисертација за политички науки прифатена на Универзитетот во Илиноис, Урбана-Шампејн, август 1973 година.

### Дополнително читање

* Нове, Алек. *Економска историја на СССР, 1917-1991 година* . Лондон: Пингвин, 1992 година.
* Смит-Питер, Сузан. „Комунизам и регионализам“. Во *регионализмот и модерната Европа: Конструкција и движења на идентитетот од 1890 година до денес* . Ед. Xose M. Nunez Seixas и Eric Storm. Лондон: Блумсбери Академик, 2019 година, 135-149.

## Наводи

Категорија:Економија на Советскиот Сојуз