Инцидент на Приштинскиот аеродром

**Инцидентот на аеродромот во Приштина** — воено соочување меѓу силите на Русија и НАТО на 12 јуни 1999 година, по крајот на војната во Косово. Руските трупи неочекувано го окупирале аеродромот пред планираното распоредување на НАТО, создавајќи тензичен застој. Судирот бил решен преку мирен договор, но и поради потенцијалната закана од Ослободителната војска на Косово (ОВК), која се спротивставила на руското присуство и можела дополнително да ја ескалира ситуацијата. 

## Позадина
Косовската војна завршила на 11 јуни 1999 година, а на Косово требало да се постават заеднички НАТО-руски мировни сили. Русија очекувала да добие мировен сектор независен од НАТО, и се налутила кога тоа и било одбиено. Постоела загриженост дека одделен руски сектор може да доведе до поделба на Косово помеѓу северниот и албанскиот југ контролиран од Србите.  Околу два месеца по почетокот на Косовската војна, на почетокот на мај 1999 година, началникот на Главната оперативна управа на рускиот Генералштаб, генерал полковник Јуриј Балуевски им наредил на Воздухопловните сили да започнат тајни подготовки за можно распоредување на Косово. Овие планови биле координирани со командантите на руските мировни сили во Босна и Херцеговина. 

Сојузничкиот корпус за брза интервенција (СКБИ) бил распореден во Скопје во Македонија на почетокот на март 1999 година. Целта била да се обезбеди обединета команда на НАТО за неколку национални контингенти, вклучително и баталјон на Соединетите Американски Држави, кој бил во Македонија неколку години, заедно со новопристигнатите британски, германски, француски и италијански баталјони. Силите биле познати како сили на Косово (КФОР). Командант на КФОР бил британскиот генерал-полковник Мајк Џексон, со чин од три ѕвезди. Неговиот претпоставен офицер бил американскиот адмирал Џејмс О. Елис, врховен командант на сојузничките сили во Јужна Европа, со седиште во Неапол. Елис му пријавил на Весли Кларк, Врховниот командант на сојузниците во Европа, иако во пракса Кларк често го заобиколувал Елис за да комуницира директно со Џексон.

## Инцидент
На почетокот на 11 јуни 1999 година, колона од околу 30 руски оклопни возила со 250 руски војници, кои биле дел од меѓународните мировни сили во Босна, се префрлил во Србија. Во 10:30 тоа било потврдено од Врховниот штаб на сојузничките сили за Европа и од сликите од CNN кои покажале дека Русите набрзина го обоиле „КФОР“ со бели букви на нивните возила каде што претходно биле „СФОР“. Се претпоставувало дека колоната се движела кон Приштина и меѓународниот аеродром во Приштина пред пристигнувањето на војниците на НАТО. 

Откако слушнал за распоредувањето, американскиот врховен командант на НАТО за Европа, генерал Весли Кларк, му се јавил на генералниот секретар на НАТО Хавиер Солана и му било кажано „имаш пренос на овластувања“ во областа. Кларк потоа привремено наредил контингент британски и француски падобранци да се пренесат со хеликоптер за насилно да го заземат аеродромот. Штабните офицери имале голема загриженост дека српските сили би можеле да пукаат врз хеликоптери и дека влегувањето во Косово пред договореното време би можело да ги натера Србите да се повлечат од договорот. Доколку воздухопловните сили западнеле во неволја, ќе било многу тешко да се стигне до нив преку планинската земја каде што било познато дека мостовите и тунелите се подготвени за уривање. Бидејќи оваа операција би била надвор од новопотпишаниот договор силите на НАТО да се преселат на Косово следниот ден, националните влади имале право да ги повлечат своите сили, а француската влада го повлекла својот баталјон. Британските падобранци се наоѓале со хеликоптерите Боинг CH-47 Чинок на жешко поле со пченка поголем дел од попладневните часови пред да застанат за да се подготват за движењето на Косово следниот ден. 

Во 05:00 часот на 12 јуни, британската 5-та воздушно-десантна бригада почнала да лета во Косово од Скопје за да ја обезбеди Качаничката Клисура долга десет милји за да помине 4-та оклопна бригада кон Приштина. Оттаму, водечката извидничка војска во трката за Приштина ја командувала британскиот капетан Џејмс Блант. Првите трупи на НАТО кои влегле во Приштина на 12 јуни 1999 година биле норвешките трупи на Форсварец Спесијалкомандо (ФСК) и војници од 22 САС на Британската специјална воздушна служба; сепак, руските војници први пристигнале на аеродромот. Војниците на ФСК биле првите кои стапиле во контакт со руските војници на аеродромот и го известиле на Џексон за случувањата.  

Џексон со хеликоптер во Приштина присигнал вечерта за да одржи прес-конференција, а потоа заминал да се сретне со генералот Виктор Заварзин, кој командувал со малите руски сили. Засолнет од силниот дожд во уништениот аеродромски терминал, Џексон споделил посатка *со* виски со Заварзин, што довело до затоплување на односите. Таа вечер Кларк сè уште бил загрижен за можноста повеќе руски војници да бидат пренесени преку воздушниот простор контролиран од НАТО. Русија поставила неколку воздушни бази на подготвеност и подготвила баталјони падобранци да заминат за Приштина со воен транспортен авион Иљушин Ил-76. Плашејќи се дека руски авиони се упатуваат кон аеродромот, Кларк планирал да нареди хеликоптери да ја блокираат пистата и побарал хеликоптерска поддршка од Елис. Персоналот на Џексон контактирал со американската бригада и им било кажано дека Американците го користат своето право да се откажат од операцијата. Два часа подоцна се јавиле да кажат дека операцијата е повторно спроведена. Меѓутоа, лошите временски услови го направиле тоа невозможно во тоа време.

Следното утро, недела на 13 јуни, Кларк пристигнал во седиштето на Џексон во Скопје. На Кларк му било посочено дека изолираните Руси не можат да се зајакнат со воздух и дека, со оглед на тоа колку витална била руската поддршка за да се постигне мировен договор, нивното антагонизирање би било само контрапродуктивно. Кларк одбил да го прифати ова и продолжил да наредува да се блокира пистата, тврдејќи дека е поддржан од генералниот секретар на НАТО.

Кога повторно директно му било наредено да се блокира пистата, Џексон предложил дека британските тенкови и оклопни автомобили ќе бидат посоодветни, знаејќи дека тоа речиси сигурно ќе биде ставено на вето од британската влада. Кларк се согласил. Џексон бил подготвен да поднесе оставка наместо да ја следи наредбата на Кларк. Британското Министерство за одбрана го овластил командантот на британските сили Ричард Данат да користи 4 оклопна бригади за да го изолира аеродромот, но не и да ги блокира пистите. Наредбите на Кларк не биле извршени, а САД наместо тоа побарале од соседните држави да не дозволат Русија да го користи нивниот воздушен простор за да пренесува засилувања. Русија била принудена да го откаже засилувањето откако Бугарија, Унгарија и Романија ги одбиле барањата на Русија да го користат нивниот воздушен простор. 

Преговорите биле водени во текот на застојот за време на кој Русија инсистирала на тоа дека нејзините војници ќе одговараат само пред руските команданти и дека ќе ја задржи ексклузивната зона за сопствените мировници. НАТО ги одбил овие отстапки, предвидувајќи дека тоа ќе доведе до поделба на Косово на албански југ и српски север. Двете страни на крајот се согласиле руските мировници да се распоредат низ Косово независно од НАТО. 

## Последици
Откако бил обезбеден договор, аеродромот во Приштина бил реактивиран од британската 53 теренска ескадрила (воздушна поддршка) на Кралските инженери како воена воздушна база на 15 октомври 1999 година, а потоа меѓународниот воздушен сообраќај продолжил до неколку европски градови. Во тој период, рускиот КФОР заедно со силите на НАТО биле задолжени за безбедноста на аеродромот. Последователно, Кларк бил рано сменет од неговата функција во НАТО од страна на генералот Хју Шелтон, американскиот претседател на Здружениот генералштаб.  Во следните години, и Џексон и Блант, од кои вториот започнал успешна музичка кариера по напуштањето на британската армија, опширно зборувале за инцидентот на предавања и интервјуа.
## Наводи

Категорија:Судири во 1999 година
Категорија:Косовска војна