Климатска белетристика

мини|Шпекулативни уметнички дела што го прикажуваат земјоделството во Индија под влијание на климатските промени во 2500 година од нашата ера.
**Климатската белетристика** или **климатската фикција** (понекогаш скратена како **cli-fi**) — литература што се занимава со климатските промени и глобалното затоплување. Таа нужно не мора да е шпекулативна по природа и делата може да се случуваат во светот каков што го знаеме или во блиска иднина. Жанрот често вклучува научна фантастика и дистописки или утописки теми, замислувајќи ја потенцијалната иднина врз основа на тоа како човештвото реагира на влијанијата на климатските промени. Технологиите како што се климатското инженерство или практиките за климатска адаптација честопати се истакнати во делата кои ги истражуваат нивните влијанија врз општеството. Климатската белетристика се разликува од петрофикцијата која директно се занимава со нафтената култура и економија.

Иако терминот „*климатска фикција*“ почнал да се користи дури во 2010-тите, климатските промени се тема на литературата од 20 век, пионерски од автори како Џеј Џеј Балард и Октавија Е. Батлер. Истакнати автори на климатска фантастика се Маргарет Атвуд, Ким Стенли Робинсон и Ричард Пауерс.

Универзитетските курсеви за литература и прашања за животната средина може да вклучуваат фикција за климатските промени во нивните наставни програми. За оваа група литература пишувале различни публикации, вклучувајќи ги и *[[The New York Times|Њујорк Тајмс]], [[Гардијан]]* и списанието *Дисент*, меѓу другите меѓународни медиуми. Улогата на фикцијата во комуникацијата со климатските промени е тема на проучување.

## Терминологија
Терминот „*cli-fi*“ бил измислен од хонорарниот новинар за вести и климатски активист Ден Блум во 2007 или 2008 година. Блум го користел терминот за да ја опише својата новела *Поларниот град црвен*, постапокалиптична приказна за климатските бегалци во Алјаска сместена во 2075 година, која не била комерцијално успешна. Подоцна влегол во мејнстрим медиумска употреба во април 2013 година, кога *Christian Science Monitor* и NPR објавиле приказни за ново книжевно движење на романи и филмови кои се занимавале со климатските промени предизвикани од човекот. Блум бил критичен поради недостатокот на спомнување на неговата улога во измислувањето на терминот во овие одлики. Скот Тил во *HuffPost* во 2014 година напишал дека го популаризирал терминот во 2009 година, инспириран од мешавината на науката и фантастиката во филмот на Франи Армстронг, *The Age of Stupid*.

Голем број книжевни дела, исто така, се занимавале со климатските промени многу децении пред ова, а терминот ретроактивно се применувал на нив.

## Историја
[мини| Серијата ''Орикс и Крејк'' на [Маргарет Атвуд е често цитиран дистописки роман во екокритиката.]]
Романот на Жил Верн од 1889 година *„Купување на северниот пол“* ги замислува климатските промени поради навалување на оската на Земјата. Во неговиот постхумен *[[Париз во дваесеттиот век]]*, напишан во 1883 година и сместен во 1960-тите, истоимениот град доживува ненадеен пад на температурата, кое трае три години.

Серискиот роман на Лоренс Менинг од 1933 година, *[[Човекот што се разбуди]]*, е опишан како примерно дело на еколошката научна фантастика од златното доба. Ја раскажува приказната за човек кој се буди од суспендираната анимација во различни идни епохи и дознава за уништувањето на климата на Земјата, предизвикано од прекумерна употреба на фосилни горива, глобалното затоплување и уништувањето на шумите. Луѓето од иднината ги нарекуваат луѓето од 20 век како „*расипници*“. Тие ја напуштиле преголемата индустријализација и потрошуваштвото за да живеат во мали самодоволни села базирани на генетски инженерски дрвја кои ги обезбедуваат сите нивни потреби.

Неколку добро познати дистописки дела на британскиот автор Џеј Џеј Балард се занимаваат со природни катастрофи поврзани со климата. Во *[[Ветерот од никаде|„Ветерот од никаде“]]* (1961), цивилизацијата е уништена од постојаните ветрови на урагански сили, а *[[Удавениот свет|„Давениот свет“]]* (1962) ја опишува иднината на стопените ледени капачиња и зголемувањето на нивото на морето предизвикано од сончевото зрачење. Во *The Burning World* (1964, подоцна наречена *Суша*) неговата климатска катастрофа е предизвикана од човекот, суша поради нарушување на циклусот на врнежи од индустриско загадување.

Научнофанатастичниот роман ''Дина'' на Френк Херберт од 1965 година, сместен на измислена пустинска планета, е предложен како пионер на климатската фантастика поради нејзините теми за екологија.

*[[Парабола за сејачот (роман)|Параболата за сејачот на]]* Октавија Е. Батлер (1993) замислува блиска иднина за САД каде климатските промени, нееднаквоста во богатството и корпоративната алчност предизвикуваат апокалиптичен хаос. Овде, и во продолжението *Парабола за талентите* (1998), Батлер открива како нестабилноста и политичката демагогија ја влошуваат основната суровост на општеството (особено во однос на расизмот и сексизмот) и исто така ги истражува темите за опстанок и издржливост. Батлер го напишал романот „*размислувајќи за иднината, размислувајќи за работите што ги правиме сега и за каква иднина си купуваме, ако не внимаваме*“.

Како што научното знаење за ефектите од потрошувачката на фосилни горива и како резултат на зголемувањето на концентрациите на CO2  во атмосферата влезе во јавната и политичката арена како „*глобално затоплување*“, климатските промени предизвикани од човекот влегле во белетристиката. *Карбонските соништа* на Сузан М. Гејнс (2000) е ран пример за литературен роман кој „*раскажува приказна за катастрофално сериозното прашање на климатските промени предизвикани од човекот*“, сместено во 1980-тите и објавено пред терминот „cli-fi“ „ *Состојбата на стравот* “ на Мајкл Крајтон (2004), техно-трилер, бил бестселер по неговото објавување, но книгата била критикувана од научниците за прикажување на климатските промени како „*огромна псевдо-научна измама*“ и отфрлање на научниот консензус за климатските промени.
мини|225x225пкс| Во 2016 година, индискиот писател Амитав Гош го опишал она што тој го сметал како недостаток на покривање на климатските промени во современата белетристика како „големото пореметување“.
Маргарет Атвуд ја истражувала темата во нејзината дистописка трилогија *Oryx and Crake* (2003), *The Year of the Flood* (2009) и *MaddAddam* (2013). Во *Орикс и Крејк,* Атвуд претставува свет каде што „*социјалната нееднаквост, генетската технологија и катастрофалните климатски промени, конечно кулминираа со некој апокалиптичен настан*“. Главниот јунак на романот, Џими, живее во „*светска поделба меѓу корпоративните соединенија*“, затворени заедници кои прераснале во градови-држави и плебленд, кои се „*небезбедни, населени и загадени*“ урбани области каде што живее работничката класа.

Во 2016 година, индискиот писател Амитав Гош изразил загриженост дека климатските промени имаат „*многу помало присуство во современата литературна фантастика отколку што има дури и во јавната дискусија*“. Во *Големото нарушување: климатските промени и незамисливото*, Гош напишал: „*ако одредени книжевни форми не можат да преговараат за овие води, тогаш тие ќе пропаднат - и нивните неуспеси ќе треба да се сметаат како аспект на поширокиот имагинативен и културен неуспех што лежи во срцето на климатската криза*“.

До 2010-тите, климатската фантастика привлекла поголемо медиумско внимание. Културната критичарка Џозефин Ливингстон во *The New Republic* напишала во 2020 година дека „*последната деценија забележа толку голем пораст на софистицираните „кли-фај“ што некои книжевни публикации сега му посветуваат цели вертикали.* *Со толку разновидни и плодни имагинации кои работат на иста тема, без разлика дали станува збор за фикција или нефикција, предизвикот со кој се соочува еколошкиот писател сега се издвојува од толпата (да не зборуваме за насловите)*“. Како пример, таа ги истакнана „*Уништување*“ на Џеф Вандермер до „*Шефовите против утрото*“ на Натаниел Рич.

## Влијание
Многу новинари, литературни критичари и научници шпекулирале за потенцијалното влијание на климатската фикција врз верувањата на нејзините читатели. До денес, три емпириски студии го испитувале ова прашање.

Контролиран експеримент покажал дека читањето раскази за климатска фантастика „*има мали, но значајни позитивни ефекти врз неколку важни верувања и ставови за глобалното затоплување - забележани веднаш откако учесниците ги прочитале приказните*“, иако „*овие ефекти се намалиле на статистичка незначајност по интервал од еден месец“*. Сепак, авторите забележуваат дека „*ефектите од една изложеност во вештачки амбиент може да претставуваат долна граница на ефектите од реалниот свет.* *Читањето климатски фикција во реалниот свет често вклучува повеќекратни изложувања и подолги наративи*“, како што се романите, „*што може да резултира со поголеми и подолготрајни влијанија*.“ 

Истражувањето на читателите покажало дека читателите на климатска фантастика „*се помлади, полиберални и позагрижени за климатските промени од оние што не читаат*“, и дека климатската фантастика „ги потсетува на загрижените читатели на сериозноста на климатските промени додека ги поттикнува да замислат еколошка иднина и да размислат за влијанието на климатските промени врз човечкиот и нечовечкиот живот. Меѓутоа, дејствијата што произлегле од зголемената свест на читателите откриваат дека свеста е исто толку вредна како и културните пораки за можните активности што треба да се преземат, а кои се во оптек. Згора на тоа, одговорите на некои читатели сугерираат дека делата на климатската фантастика може да наведат некои луѓе да ги поврзат климатските промени со интензивно негативни емоции, што може да се покаже како контрапродуктивно за напорите за ангажирање или убедување во животната средина.“ 

Една студија фокусирана на популарниот роман *„Воден нож“* покажала дека претпазливата климатска фикција сместена во дистопична иднина може да биде ефикасна во едукацијата на читателите за климатската неправда и да ги наведе читателите да сочувствуваат со жртвите на климатските промени, вклучително и мигрантите од околината. Сепак, неговите резултати сугерираат дека дистопичните климатски наративи може да доведат до поддршка за реакционерни одговори на климатските промени. Врз основа на овој резултат, тој предупредува дека „*не сите климатски фикции се прогресивни*“, и покрај надежите на многу автори, критичари и читатели.

## Наводи

## Дополнително читање
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Надворешни врски
* Cli-Fi во американските студии: истражувачка библиографија
* Климатска фантастика на англиски: Оксфорд истражувачка енциклопедија
* Колумна „Burning Worlds“ во „Chicago Review of Books“.
* Приказни за спасување на светот: новиот бран на климатска фантастика, есеј од Клер Армитстед за Гардијан
* Дистопија за климатски промени, ја дискутира моменталната популарност на дистопијата за климатските промени.

Категорија:Дистопии
Категорија:Климатски промени
Категорија:Книжевни жанрови
Категорија:Теми во научната фантастика