Актобе

**Актобе** (казашки: Ақтөбе, *Aqtóbe*; руски: Актобе́), е град на реката Илек во Казахстан. Тој е административен центар на областа Актобе. Во 2020 година населението изнесувало 500.757 жители.

## Историја

### Етимологија
Името „Актобе“ потекнува од зборовите „ақ“ (бело) и „төбе“ (рид), или бел рид, местото каде што се наоѓала првичната населба од 19 век.

До 1999 година градот беше официјално познат како Актубинск (руски: Актюбинск). Поранешното име сè уште се користи во рускиот јазик, и Русите во Казахстан.

### Рана историја
лево|мини|300x300пкс|Актобе 1930
На територијата на денешниот град Актобе се забележува подемот и падот на многу култури и империи од Средна Азија. Регионот фигурираше истакнато во историјата на казашката „Мала орда“. Казашкиот воен лидер Есет Батир ги започнува своите походи против Ѕунгарите од оваа област. Неговиот мавзолеј се наоѓа на 35 километри јужно од градот Актобе.

Во март 1869 година беше изградена руска воена тврдина со гарнизон од 300 војници, при сливот на реките Каргала и Илек, по карванската патека Оренбург - Казалинск. Од тој период па натаму, словенските доселеници започнале да мигрираат во регионот со цел да добијат подобри земјоделски поседи, и многу наскоро, околу тврдината биле изградени населби. Во 1874 година тврдината се проширила и се поставиле улици од портата на тврдината. Во 1891 година населбата беше етикетирана како окружен град и официјално беше именувана како Актубинск.

Кон крајот на 19-от и почетокот на 20 век населбата рапидно се проширува во обем. Додека населението во 1889 година било наведено на 2 600, до 1909 година населението се зголемува повеќе од четири пати на 10 716 официјални жители. Физичките одлики на градот исто така се развиле и кон крајот на векот градот имал две цркви, џамија, руско-киргистанско момчешко и женско училиште, клиника, банка, пошта, градски парк, кино и две воденици. Транс-Аралната железница беше проширена низ градот во 1901 година. Во годините пред Првата светска војна, индустријата започна да се развива, вклучувајќи изградба на електрична фабрика, фабрика за тули и формирање на годишен саем .

Градот бил погоден од Руската револуција во 1905 година и штрајкови и немири се случиле помеѓу 1905 и 1907. Болшевичките револуционери биле многу активни во градот, според официјалните советски написи. На 8 јануари 1918 година, болшевиците започнуаат со борби за да ја преземат контролата врз локалната власт и до 21 јануари 1918 година, болшевиците го обезбедија градот под нивна контрола.

### Руска граѓанска војна
мини|360x360пкс|Актобе 1942
Со својата локација на Транс-Аралната железница, Актубинск важел како мошне важна стратешка точка, многу оспорувана меѓу Црвената армија и нивните бели противници за време на Руската граѓанска војна. Казахстанските и руските жители на Актијубинск и неговата околина активно ги поддржуваа обете страни во конфликтот.

Во средината на 1918 година, елементи на Болшевичкиот прв Оренбургшки полк и дваесет и осмиот полк, командувани од Георги Зиновиев, беа ефикасно опколени во Актубинск од силите командувани од Атаман Дутов. Дутов, командувајќи со приближно 10.000 пушки, 5.000 сабји и 500 џиги (воини) на новоформираниот Втор казашки полк на движењето Алаш Орда, го нападна градот во октомври 1918 година. Нападот успеа да го зазема само селото Ак Булак.

Есента 1918 година, Петтата армија на Михаил Фрунзе и Првата армија на Михаил Тухачевски добија наредба да ја пробијат и расчистат пругата, со цел да им се овозможи на силите на Црвената армија да се поврзат со болшевиците по должината на Сир Дарја. Белиот притисок врз Актубинск беше ослободен со заземањето на Фрунзе на Уралск, Оренбург и Орск на почетокот на 1919 година, но до април Дутов и Адмиралот Колчак беа во можност да започнат комбинирана контраофанзива. Актубинск конечно падна во рацете на Белите на 18 април 1919 година, уште еднаш прекинувајќи ги железничките врски на Болшевиците со Средна Азија. Во оваа офанзива, „белите“ исто така успеаја да го фатат и погубат Амангелди Иманов, казашки воен водач, кој работеше во Актобинската област со поддршка на болшевиците во Москва.

До јуни 1919 година, Фрунзе доби засилување и се врати во офанзива. На 10 септември Актубинск беше обезбеден од Петтата армија по осумдневна битка. 20.000 војници на Колчак беа заробени, заедно со најисточниот дел на градот. Од оваа точка, болшевичките сили беа во можност да ја контролираат пругата кон Ташкент.

На 13 март 1920 година во градот се одржа цело-казашка конференција на советски работници. Ова беше прва од низата регионални организациски конференции што ги одржаа болшевиците и кои на крајот доведоа до создавање на Киргистанска автономна советска социјалистичка република - ентитетот што на крајот би се развило во Советска Република Казахстан.

### Модерна историја
Во 1932 година, Актубинск беше именуван за главен град на Актобинската област. Градот се развил многу за време на Втората светска војна како резултат на евакуација и реконструкција на фабрики од Украина и од Москва, вклучително и работничка задруга, фабрика за феролегури и фабрика за рендгенски зраци. Исто така започна да се минира и преработува Хром. Во 60-тите години на минатиот век, советските власти презедоа широко проширување на градот, што резултираше со изградба на градски центар и спортски стадион.

Општеството и економијата на градот драматично се променија од независноста на Казахстан во 1991 година. Постарите тешки индустрии опаднаа и беа заменети со енергетскиот сектор. Градот продолжи да се шири со нови згради и населби и со многу казахстански имигранти кои се селат во градот од околните села.

Во 1999 година, официјалното име беше сменето од Актијубинск во Актобе со претседателски указ, како дел од националните напори за поддршка на казашкиот јазик.

На 17.05.2011 година Актобе беше местото на еден од првите терористички напади во Казахстан, кога бомбаш-самоубиец се разнесе во седиштето на локалните служби за национална безбедност. Некои аналитичари го толкуваат ова како знак на зголемување на нестабилноста во регионот богат со нафта, но социјално нееднаков. Понатамошни напади од страна на осомничени исламистички милитанти се случиле на 5-6 јуни 2016 година.

## Географски податоци
лево|мини|260x260пкс|Местоположба на Актобе во Казахстан

### Географија
Актобинската област се наоѓа во Западен Казахстан и е втора по големина по површина во Казахстан. Градот Актобе се наоѓа таму каде што се среќаваат реките Каргала и Илек. Се наоѓа во северо-централниот дел на областа Актобе. Рускиот град Оренбург се наоѓа на околу 200 километри (120 милји) северозападно, додека рускиот град Орск е на околу 150 километри (93 милји) североисточно. Областа околу градот Актобе е претежно рамна степа, со ниски ридови кои се издигнуваат на североисток. Други реки, како што се Емба и реката Урал, течат низ регионот. Регионот се граничи на југ со Аралското Море. Природната вегетациска покривка околу градот Актобе е степска, додека јужните делови на регионот се полупустински.

### Хидрографија
Градот се наоѓа на местото каде реката Каргали се влева во реката Илек и неговата долина се шири на 15 км. Директно во центарот на градот тече левата притока на Илек - реката Сазди, на северозапад - левата притока на Илек - реката Жинишке. Каналот на реката Сазди лежи во централниот дел на Актобе и покрај него има големи трговски и забавни центри. Во јужниот дел на градот се наоѓаат долниот тек на левата притока на Илек - реката Тамда, но во одредени периоди овој канал се суши, формирајќи неколку потези. На северните периферии на областа Заречни, тече реката Пешанка, левата притока на Каргали, над која се наоѓа селото Каргали. На запад од областа Кирпични, одделувајќи го од селото Акхар, реката Бутак тече низ долниот дел од десната притока на Каргали.

На 10 км југоисточно од градот се наоѓа резервоарот Актобе со волумен од 245 милиони м³. Беше пуштен во употреба во 1988 година. Резервоарот Саздинское, на 8 км југозападно од градот, што е традиционален место за одмор за граѓаните, е изграден во 1967 година, а резервоарот Каргали, кој е најголемиот вештачки резервоар во близина на Актобе (се наоѓа надвор од територијата на градската администрација), чиј обем е 280 милиони м³, беше пуштен во употреба во 1975 година и се наоѓа 60 км североисточно од градот.

### Клима
Актобе има влажна континентална клима, со големи сезонски варијации на температурата. Во зима, температурите можат да достигнат до −48&nbsp;°C (−54&nbsp;°F), со просечен дневен минимум од −16&nbsp;°C (3&nbsp;°F). Летните температури можат да достигнат до 43&nbsp;°C (109&nbsp;°F), со просечна максимална температура од 30&nbsp;°C (86&nbsp;°F). Времето може да се менува брзо, особено во текот на пролетта и есента (особено ветровитите денови во март кога временските промени се познати локално како „Бес Қонақ“ или „Пет гости“). Врнежите обично се јавуваат во рана пролет и доцна есен / рана зима, инаку се спорадични во текот на целата година. Генерално, Актобе има врнежи од околу 330 милиметри (13 ин) годишно.

лево|мини|Водопади на Волкот во Актобе

### Флора и Фауна
На крајот на XIX век, регионот во кој се наоѓал Актобе бил опишан како практично лишен од шумска флора, но во исто време и многу богат со степска вегетација. Уништувањето на шумите во тогашната област Актубинск доведе до ширење на песок од соседната област Иргиз и исчезнување на претходно богатата вегетација. Во советско време беа преземени мерки за создавање на „зелен појас“ околу градот за заштита од зимски бури и летни бури од прашина.

Територијата на градот е дел од флористичката област Актобе, која зафаќа повеќе од половина од Актобинската област и североисточниот дел на регионот Западен Казахстан.

Територијата на Казахстан се состои од 22 зоогеографски локалитети. Градот Актобе и целиот северен дел на регионот Актобе припаѓаат на западната степска локација, во која, за разлика од другите степски места, живеат претставници на европски шумски видови. Покрај тоа, во западната степска област, пустинската фауна е побогата отколку во другите области со степи. Распространетите пустински видови преливи тука се среќаваат само повремено, од монголската фауна обично може да се види хрчак Еверсман. Тука живеат и казахстански пустински видови, а во близина на Актобе можете да ги најдете туранските видови чешлани гербили.

## Население
Актобе е рангиран на првото место според бројот на жители во Западен Казахстан и е четврти град во земјата според овој индикатор (по Алмати, Нур-Султан и Шимкент). Актобе се искачи во октомври 2019 година од петто на четврто место според бројот на жители кога населението во градот достигна 497 381 жител, престигнувајќи ја Караганда (496 701 жител) во овој индикатор. До крајот на 2019 година, населението на градот ја надмина границата од 500 илјади луѓе и од 1 јануари 2020 година населението изнесува 500 803 жители. Густината на населението на територијата на градската администрација (2338&nbsp;км2) е 214,2 лица на км2.

Актобе е еден од најбрзо растечките градови во Казахстан - од 2003 до 2013 година населението се зголеми за 50%. За споредба, населението во градовите Туркестан, Жанаозен и Каскелен, кои покажаа најимпресивни стапки на раст, порасна за 78% во наведениот период. Зголемувањето на наталитетот и намалувањето на бројот на смртни случаи на деца придонесуваат за населението во градот.

Главните извори на пораст на градското население се природниот раст и миграцијата. Значи за периодот од 1 јануари 2011 година до 1 октомври 2015 година, природниот раст на населението изнесува 36 158 лица, а позитивниот биланс на раст на миграцијата изнесува 3 798 лица.

### Етнички состав
Етничкиот состав на населението на градот е разновиден. Според резултатите од пописот на населението во 2009 година, Казаците биле најголемата етничка група на територијата на градската администрација на Актобе. Тие беа следени со значително заостанување на Русите, кои претходно доминираа во градот. Уделот на Украинците, Татарите, Германците, Корејците и другите национални малцинства е незначителен.

## Индустрија и економија

### Економија
Земјоделството и сточарството играат голема улога во економијата на регионот Актобе и во руралното вработување. Говедско, овчо и млечни производи се главни производи во оваа област.

Тешката индустрија е основана во Актобе за време на Втората светска војна. Многу од најбрзо растечките индустрии во Актобе денес се поврзани со производство на храна (како што е компанијата „Рамазан“), градежништво („Дастан“) или дестилација на вотка („Вимпекс“ и „Ајахан“). Голем број странски компании, особено германски и австриски фирми, воспоставија партнерства со локални фирми за лесна индустрија. Во областа Хромтау во регионот Актобе се експлоатираат бакар и хромит.

Сепак, најголемиот двигател на економскиот раст во Актобе и Актобинката област е развојот на енергетските ресурси. Кинеската национална компанија за нафта (CNPC) поседува 60% од акциите на „AktobeMunaiGaz“ и инвестира многу во извлекување нафта и природен гас од нафтените полиња во Актобинката област. Изграден е цевковод за транспорт на нафта до Ксинџијанг.

Приходите од екстракција на нафта и гас помогнаа да се развијат банкарство, недвижнини и услуги за поддршка на Актобе.

### Индустија
Актобе е голем индустриски центар, тесно поврзан со наоѓалиштата на хромит источно од градот. Се развиваат хемиската, лесната и прехранбената индустрија.

Во 1930 година, јужно од градот, започна изградбата на едно од првите и најголемите претпријатија за хемиска индустрија во Казахстан, хемиската фабрика Актобе, во близина на која подоцна растеше градот Алга. По распадот на СССР, производството во хемиска фабрика беше прекинато и некогашното претпријатие што го формираше градот премина во целосен пад. Во 2018 година, регионалните власти одлучија целосно да ја ликвидираат централата. Фабриката за легури во Актобе, изградена во 1943 година, стана првото претпријатие за црна металургија во Казахстан.

Трошоците за производство на градските претпријатија во 2014 година достигнаа 257,9 милијарди тенге (1,44 милијарди американски долари) и изнесуваат 20,7% од вкупните регионални индикатори, што е за 1,7% пониско од претходната година. Металуршката индустрија сочинува повеќе од 30% од целото производство произведено во градот, а хемиската индустрија 10,3% од вкупното производство.

Најголемите претпријатија во градот се фабриката за феролегури во Актобе, Актијубрентген, погон на хромиски соединенија во Актобе и голем број претпријатија од прехранбената индустрија. Фабриката за феролегури во Актобепроизведува 22% од феролегурите на Казахстан.

Во Актобе има големи претпријатија во прехранбената индустрија кои произведуваат брашно, слатки и тестенини, растително масло и други производи.

Актобе регион и Актобе - еден од четирите региони на Казахстан, каде што е концентрирано производството на алкохолни пијалаци. Локалниот производител на вотка „Вимпекс“ е еден од најголемите производители на вотка во Казахстан и зафаќа 22% од овој пазар. Производството на алкохол се спроведува и од фабриката за вино Актобе Шампањ LLP, Араи СО, Кентаур ЛЛП, Дестилерија Актобе Кристал, казахстанско-германско заедничко вложување Омирбек и Трансмарс ЛЛП. Компаниите Омирбек и ГЕОМ неколку пати беа вклучени во списокот на најголеми даночни обврзници во регионот Актобе.

### Земјоделство и Сточарство
На крајот на 2014 година, на територијата на градската администрација на Актобе се регистрирани 319 земјоделски претпријатија, кои произведоа стока во вредност од 11.998,7 милиони тенге. Од нив, 4112,5 милиони тенге отпаѓа на растителното производство, а 7582.8 милиони тенге за добиток. Вкупно, во 2014 година произведоа 4,8 илјади тони месо, 24,9 илјади тони млеко, 121,2 милиони парчиња јајца.

И покрај доделените субвенции во износ од 360 милиони тенге, градските сточари можеа да ја задоволат само потребата од јајца во градот, додека производи како месо и млеко не ја задоволија потребната количина. Во 2014 година, земјоделците произведоа 2,9 илјади тони месо и 20 илјади тони млеко, додека потребата од месо и млеко е 20,7 илјади и 71,4 илјади тони, соодветно. Сепак, други видови храна (брашно, растително масло) беа произведени неколку пати повеќе од потребната количина.

На територијата на градот во 2012 година, 32.021 градинарски парцели се регистрирани како дел од колективно градинарство, како и 1.101 градинарски парцели како дел од колективни градини. Некои од таканаречените градинарски парцели се користат не само за домашно градинарство и хортикултура, туку и за привремен (сезонски) престој со цел за рекреација и како поединечен станбен сектор за постојан престој; бројот на жители кои користат куќи и колиби во градинарски парцели за постојан престој се проценува на 40 илјади луѓе. Според раководството на градот, колибите го попречуваат развојот на Актобе. Регистрацијата на дозволите за изградба на колиби беше прекината, а постојните градинарски парцели се планира да се испразнат за изградба на катни згради. Во иднина, летни колиби ќе бидат сместени на 10-20 км од градот.

## Транспорт
Актобе одржува меѓународни железнички линии со Москва (преку Саратов), Бишкек и Ташкент, како и домашни линии до Актау, Атирау, Алмати и Астана.

Аеродромот Актобе нуди летови до Москва, Алмати, Астана и Актау.

Автобуската служба го поврзува Актобе со селата во областа Актобе и преку границата со Русија.

## Образование
Во Актобе се наоѓаат голем број на државни и приватни институции за високо образование, вклучително и регионален државен универзитет - Актобе и Медицински универзитет - Западен Казахстан. Војската на Казахстан, исто така, одржува пилотско училиште во градот. За време на советската ера, многу пилоти беа обучувани таму. Уметничкото училиште Актобе е едно од најценетите институции кои работат заедно со УНЕСКО.

Актобе е голем научен центар. Според Одделот за статистика на Актобинската област (2009 година), обемот на научна и техничка работа во градот достигна 336 милиони тенге (440 милиони тенге во регионот). Трошоците за истражување и развој изнесуваат 476 милиони тенге (489 милиони тенге во регионот), вклучувајќи: за основно истражување - 8 милиони тенге, за применети истражувања - 465 милиони тенге, за научни и технички услуги - 2 милиони тенге.

## Знаменитости

### Музеи
Во градот вкупно има шест музеи. Најстариот од нив, Регионалниот музеј за историја и локални познавања во Актобе, е отворен во 1929 година врз основа на училишниот музеј и се смета за една од атракциите на Актобе. Меморијалниот музеј на Алија Молдагулова, кој беше отворен на 22 април 1985 година, се наоѓа на истоимената авенија, во близина на меморијалниот комплекс на Молдагулова и Алејата на хероите. Музејот Руханијат беше отворен во 2011 година на приземјето на џамијата Нур Гасир. Неговите активности се насочени кон „спроведување на научни и образовни активности“. Музејот на уметност отворен на 12 ноември 2013 година се наоѓа на централната авенија на градот, во зградата на поранешната канцеларија на матичните книги.

### Театри
Во Актобе има два професионални театра. Најстариот од нив е Драмскиот театар. Театарот Ахтанов е основан врз основа на драмскиот круг на железничките работници во 1935 година на предлог на Народниот комесар Темирбек Жургенов, а во 1997 година театарот го доби името по казашкиот писател Тахави Ахтанов, кој потекнуваше од областа Актобе.

Тука е и детскиот куклен театар „Алакај“. Регионалната филхармонија е основана во 1944 година, во 2004 година и беше доделена зградата на Домот на културата на хемичарите. Во 2009 година беше отворен Домот на пријателството, чија цел е развој на културите, националните традиции и мајчините јазици на сите народи во регионот. Куќата на пријателството има концертна сала со 300 места, свечена сала и сала за кореографија, конференциска сала, изложба и студио за снимање.
лево|мини|Џамија во Актобе

### Фестивали
Секоја година на 28 мај се слави Денот на градот. Различни културни настани се организираат во паркот именуван по Првиот претседател, воднозелениот булевар на Единство и Конкорд, паркот именуван по А.С. Пушкин, во регионалната филхармонија именувана по Г. Жубанова, Палатата на студенти и други простории.

Од 2001 до 2008 година, под водство на фронтменот на групата „Адаптација“, Ермен Ержанов, градот беше домаќин на фестивалот на независна музика „Суховеи“, на кој присуствуваа многу гости од земјите од поранешен Советски Сојуз. По неговото затворање, сличен фестивал наречен „Индикатор“ беше организиран неколку пати. Во 2015 година беше објавено продолжување на „Суховеи“.

### Споменици
Градот има голем број регистрирани споменици, спомен-плочи, големи и мали вајарски форми и споменици. Само во текот на годините на независност на Казахстан, 28 споменици и меморијални комплекси беа подигнати во Актобе. Постои вистински култ на познатата снајперистка Алија Молдагулова - се изградија меморијален комплекс и споменик, еден од централните авении беше именуван во нејзина чест, а беше отворен личен музеј. Споменикот на Алија Молдагулова (1960) и бистата на космонаутот Виктор Пацаев (1976) се меѓу спомениците на историјата и културата на Казахстан од државно значење. Еден од значајните споменици е 19-метарскиот гранит Обелиск на славата во чест на жителите на Актобе кои паднаа во битки за својата татковина за време на Граѓанската војна и Втората светска војна. Во 2008 година, градот беше сведок на свеченото отворање на споменикот на хероите од трилогијата Абдијамијал Нурпеисов „Крв и пот“ - првиот споменик во Казахстан посветен на литературни ликови.
мини|200x200пкс|Ултрас 13

## Спорт
Градот е дом на фудбалскиот клуб ФК Актобе. Фудбалот е еден од најпопуларните спортови во градот. Обожавателите на локалниот клуб „Актобе“ ја организираа познатата ултрас група „сектор 13“. Во 2013 година, според истражувањето на порталот за спортски информации Вести.кз, Актобе е признат како „најфудбалскиот град во Казахстан“. Централен стадион е изграден во 1975 година и е во согласност со стандардите на УЕФА. Фудбалски клуб „Актобе“ неколку пати по ред стана шампион на Казахстан и 9 пати најпосетуван клуб во земјата (185,7 илјади гледачи ги посетија домашните и гостинските натпревари на клубот во 2014 година ) Клубот е финансиран од градскиот буџет, во 2015 година износот на финансирање изнесуваше 3 милијарди тенге (2,3 милијарди тенге во 2010 година). Во 2019 година, фудбалскиот клуб Актобе (за прв пат од 1997 година) беше принуден да ја напушти Премиер лигата на Казахстан и испадна во првата лига.

## Галерија

Податотека:Aktobe New Buildings.jpg|Нови згради во Актобе
Податотека:Aktobe photo15.jpg|Центар на Актобе
Податотека:Square of Heroes (Aktobe) 2.jpg|Плоштад на хероите
Податотека:Aktobe bus.jpg|Улица во Актобе
Податотека:Aktobe bazar, 06.2008.jpg|Главен Пазар
Податотека:Aktobe 558aba8.jpg|Главна улица во Актобе


## Поврзано

* Казахстан
* Актобинска област
* Градови во Казахстан

## Наводи


## Надворешни врски

* Мрежно место на градот Актобе
* Слики од Актобе 

Категорија:Градови во Казахстан
Категорија:Населени места основани во 1869 година