Будимпешта

**Будимпешта** () — главен град на Унгарија и нејзин основен политички, културен, трговски, индустриски и транспортен центар. Во 2010 година, во Будимпешта бројот на населението изнесува 1,721,556, што е пад од средината на 1980-тите, кога тоа било 2,1 милиони луѓе. Градот има големина од 525 км2. Будимпешта станал единствен град кој ги зафаќа двата брега на Дунав со спојувањето од 17 ноември 1873 година на десниот (западен) брег Будим (или Буда) и Обуда и левиот (источен) брег Пешта.

Аквинк (*Aquincum*) кој претставува келтскa колонија е и директниот потомок на Будимпешта, станувајќи главен град на римската провинција  Долна Панонија. Унгарците дошле на територијата на Будимпешта во IX век. Нивната прва колонија била уништена од Монголите во 1241-42 година. Реизградената Будимпешта станува центар на ренесансно-хуманистичката култура во XV век. После Мохачката битка од 1526 година и приближно после 150 години Отоманско владеење, со развитокот на регионот во XVIII и XIX век, после унификацијата од 1873 Будимпешта станува глобална метропола. Исто така станал и вториот главен град на Австроунгарија, голема сила која што се растури во 1918. Будимпешта претставувала жаришна точка на Унгарската револуција од 1848, Унгарската Советска Република формирана во 1919, Битката за Будимпешта од 1945 и револуцијата од 1956.

Почитувана како една од најубавите градови на Европа, нејзиното светско наследство ги вклучува двата брега на Дунав, Замокот Буда, Авенијата Андреси, Плоштадот на хероите и Милениум метрото коешто претставува второ најстаро метро во светот. Исто така други значајни точки во градот се тоа што таму се наоѓа втората најголема синагога во светот, како и третиот светски најголем парламент.

## Историја

[left|thumb|upright=2.05|[Будим во Средниот век, од Нирнбершката хроника (1493)]]

Познатата историја на Будимпешта почнува со римскиот град/колонија познат под името Аквинк (*Aquincum*), основан околу 89 година од новата ера, на место на стара келтска населба во близина на местото каде што настанала Обуда. Аквинкум од 106 година, па сè до крајот на IV век бил главен град на римската провинција Долна Панонија. На местото на денешна Пешта бил изграден градот Контра или Транс Аквинкум (*Contra Aquincum* или *Trans Aquincum*).

Областа околу 900 година ја освоиле Унгарците, кои после еден век го формирале Кралството Унгарија. Кога ја уништиле Монголите во 1241 година, Пешта веќе била значајно и големо место, и поради тоа повторно била брзо изградена, но Будим бил седиште на кралскиот двор од 1247, а во 1361 година станал главен град на Унгарија. Периодот на ренесансата доста влијаел за развитокот на градот. Значителе дел на градбите вклучувајќи ја и библиотеката се изградени во тој стил.

Османлиите го освоиле поголемиот дел на Унгарија во XVI век, и го прекинале развојот и растот на градот: Пешта од југ ја зазеле во 1526 година, а Будим 15 години подоцна. Додека Будим бил седиште на турскиот управник, Пешта била многу запуштена до 1686 кога ја освоиле Хабсбуршките владетели.

Пешта од 1723 година била седиште на административниот апарат на кралството, кој најмногу растел во XVIII и XIX век, и иницирал изразит раст во XIX век.

[thumb|350px|right|„Музејот на убавите уметности“ - градба во типичен [ренесанса|ренесансен стил]]
Спојувањето на трите региони под една администрација, кое било иницирано од страна на унгарската револуционерна влада во 1849, брзо било поништено по повторното воспоставување на власт во тој регион на Хабсбурците. Конечно оваа одлука била спроведена од страна на автономната унгарска кралска влада, воспоставена под дејство на Австроунгарија во 1867 година. Бројот на станари во „обединетата“ престолнина пораснал во периодот од 1840 до 1900 година на 730 000.

Во XX век, поголем дел од станарите на градот бидел дел од преградието Ујпешт (Нова Пешта). Таа двојно го зголемила бројот на вкупното населенио во градот помеѓу 1890 и 1910 година. Поголем дел од индустријата на земјата се концентрирала во градот. Човечките загуби на Унгарија од Првата светска војна, а потоа и губењето на што повеќе територии од кралството (1920) како причини задале само привремен удар на бројот на населението, а Будимпешта станала престолнина на малата, но сега суверена држава. До 1930 подолгото градско јадро броело милион станари, со додатни 400 000 во предградијата.

Околу третина од 200 000 Евреи во Будимпешта биле убиени за време на нацистичкиот геноцид за време на германската окупација во Втората светска војна. Градот драстично бил рушен за време на советската опсада во зимата 1944, а се опоравил во 1950-тите и 1960-тите. Будимпешта за време на 1980-тите ја поделила судбината со градовите во другите европски држави, кога бројот на станари се намали под дејство на емиграцијата и намалениот наталитет.

## Географија

left|thumb|250px|Будимпешта гледана од сателит.
Површината на Будимпешта од 525 км2 лежи во централна Унгарија оградена со населби натрупани во округот Пешта. Престолнината се протега на 25 и 29 километри во правец југ-север, односно исток-запад. Реката Дунав навлегува во градот од север; подоцна ги опкружува двата острова, Обуда и Маргит. Третиот остров Чепел е најголем од дунавските острови на Будимпешта. Реката што ги дели двата дела на градот е 230 m долга на најтесната точка во Будимпешта. Пешта лежи на рамното земјиште од Големата котлина, додека Буда е на ридесто земјиште. Највисоката точка на врвовите во Будимпешта е врвот Јанос на 527 метри надморска височина. Најниска точка е линијата на реката Дунав која се наоѓа на 96 метри надморска височина. Шумите на Буда врвовите се еколошки заштитени.

### Клима

Градот има променливо умерена клима која се одликува со снежното време на Трансданубија, променливата континентална клима на рамната и отворена Голема котлина на исток и скоро полусредоземното време на југ.

## Спорт

Градскиот парк на Будимпешта го има едно од најголемите површини со мраз. Тој е дом на унгарското бенди. Б групата од Светското првентство во Бенди 2004 било одржано баш на ова место http://www.bandyvm.se/RTE/my_documents/my_pictures/VM_2004/budapest.jpg , како и Светското бенди првенство за жени од 2007 http://bandy-2007-vb.devall.hu/en/?Gallery . Будимпешта е исто така дом на Будимпешта Хонвед ФК, спорстки клуб најдобро познат по неговиот фудбалски тим.

## Население

Вака изгледа историскиот развиток на населението во Будимпешта, почнувајќи од 1870 година:

thumb|right|200px|Уметничка слика на Будимпшта (1894–1896).
thumb|right|200px|Унгарската кралска палата (слика од 1930&nbsp;г.).
[thumb|right|200px|Унгарскиот дом на операта и музиката, изградена за време на [Австроунгарија.]]

### Етнички групи
Население по националност според пописот од 2001 година.:
* Унгарци - 1.631.043 (91,2%, 56,75% во 1880) 
* Германци - 18.097 (1%, 34,3% во 1880) 
* Роми - 14.019 (0,8%, 0% во 1880) 
* Словаци - 4.929 (0,3%, 6,1% in 1880)
* Други (главно Полјаци, Грци, Романци) - 16.762 
* Без одговор (непознато) - 93.071

Според *Demographical Portrait* проценката за населението во 2009 изгледа вака: 95,6% домородни Унгарци (91% етнички Унгарци, 4,6% Роми) и 4,4% странци (етнички Унгарци од Трансилванија, Романија, Војводина и Србија).

### Религии
Население според деноминации:
* Римoкатолици - 808.460 (45,5%, 67,4% in 1880)
* Калвинисти - 224.169 (12,6%, 6,1% in 1880)
* Лутеранци - 46.449 (2,6%, 5,5% in 1880)
* Грчкокатолици - 28.901 (1,6%)
* Евреи - 9.468 (0,5%, 19,7% in 1880)
* Атеисти - 347.209 (19,5%)
* Други (главно христијани) - 26.681
* без одговор (непознато) - 286.584

## Окрузи

На почетокот откако се обединиле трите града во 1873 година, Будимпешта имала 10 окрузи. На 1 јануари 1950, Будимпешта се обединила со неколку соседни гратчиња и бројот на окрузите се зголемил и тоа на 22 (Град Будимпешта). Во тоа време се направила и промена во редот, како и во големината на окрузите. Денеска постојат 23 окрузи, 6 во Буда, 16 во Пешта и 1 на островот Чепел. Секој округ може да биде поврзан со еден или повеќе делови на градот кои се именувани според поранешните гратчиња во состав на Будимпешта.

## Стопанство

Околу Будимпешта е концентрирана речиси 60% од индустријата на Унгарија. Тука се центрите за машинство, металургија и лесна индустрија. Повеќе индустриски претпријатија се наоѓаат во населбата Ујпешт и Обуда. Многу светски компании за производство на домашна опрема ги имаат сместено своите фабрики тука.

## Главни знаменитости

[thumb|350px|Зградата на [Унгарски парламент|Унгарскиот парламент.]]

Нео-готскиот парламент, освен другите работи коишто ги поседува, ја поседува и Светата Круна на Унгарија. Базиликата Свети Стефан (или Свети Стефан), каде што се чува Светата десна рака на пронаоѓачот и оформувач на првата унгарска држава Стефан I или Иштван I е исто така голема атракција. Унгарската кујна како и кафе културата се дел од главните знаменитосто на Будимпешта. Кремеш е првата кремпита направена специјално за кралицата Сиси. Денеска уште постојат римски остатоци во „Музејот Аквинкум“ како и остатоци од историски мебел во Замок-музејот „Нагитетени“

Буда замокот и реката Дунав, како и нејзините два брега се официјално признати и заштитени како Светско наследство на УНЕСКО.

Поранешната Кралска палата е исто така еден од симболите на Унгарија – и претставувал сцена за борби и војни од XIII век па наваму. Денеска на ова место се наоѓаат два импресивни музеја како и „Националната библиотека на Унгарија“. Соседната Сандор палата содржи канцеларии како и официјалната вила на Претседателот на Унгарија. Друго обележје на Будимпешта е Црквата Св. Матијас која е стара околу седумстотини години. Веднаш до неа се наоѓа споменик на првиот крал и пронаоѓач на Унгарија Св. Стефан, а позади се наоѓаат Рибарските кули, од каде што се добива голем панорамски поглед врз целиот град. Статуите на Турул, митската птица која е заштитник на Унгарија, се наоѓаат во округот замок и дванаесеттиот округ.

thumb|220px|Светата Круна, клучен симбол на целата Унгарија.

Во Пешта најголема знаменитост претставува авенијата Андраси. Булеварите Кодали и Октогон од двете страни се оградени со големи продавници и згради кои се споени едни до други. Помеѓу нив и Плоштадот на хероите, куќите се одделени и поврзани заедно. Под сево ова се наоѓа најстарата континентална европска метро станица, станица од која повеќето денешни станици го презеле изгледот. Плоштадот на хероите доминира со статутите на сите унгарски кралеви и врвни луѓе значајни за историјата на Унгарија, како и со гробот на непознатиот војник. Од страните се наоѓаат „Музејот на убавите уметности“ и „Палатата на уметноста“, а позади е Градскиот парк отворен со Замокот Вајданхуниад. Еден од бисерите на авенијата Андраси е Унгарската оперска куќа. Паркот на статуите, чија тема се статуите од комунистичката ера е сместен надвор од центарот и до него може да се стигне со јавен транспорт.

Градот е домаќин на најголемата синагога во Европа (Дохани уличната синагога), како и втората најголема работилница во светот. Синагогата е сместена во еврејскиот округ оддалечена само неколку блока од центарот на Будимпешта. Градот исто така се гордее со третиот најголем парламент во светот, некогаш дури бил и најголем. Третата најголема црква во Европа (Есзтергом базилика), како и вториот најголем Барок замок во светот.

Во 2010 година, светски најголемата панорама била направена во (и на) Будимпешта.

## Острови
thumb|225px|Островот Маргит.

Во реката Дунав се наоѓаат седум острови: Шипјард, Маргарет, Чепел, Палотај сзигет (сега полуостров), Непзигет, Харос-сзигет и Молнар-сзигет.

Најпознати острови се:

* Островот Маргит е долг 2,5 км и зафаќа површина од 0.965&nbsp;км2. Островот се состои од парк и е популарна рекреатицвна атракација како за туристите, така и за мештаните. Островот лежи меѓу мостовите Маргарет (југ) и Арпад (север). Клубови, базени, аква парк, атлетички и фитнес центри, патеки за велосипеди и трчање може да се најдат околу островот. За време на денот, островот во главно е зафатен со луѓе посветени на спортот или кои само се одмораат. За време на летото (најчесто за време на викендите), најчесто млади луѓе одат на островот на ноќни завави на некоја тераса од островот, или одат на рекреација со шише алкохол клупа или во трева (оваа форма на завава некогаш се нарекува *забава на клупа*)
* Островот Чепел е најголемиот остров во Дунав на унгарска територија. Долг е 48 км, широк од 6 до 8 км и зафаќа површина од 257 км2.
* Хајогиари-сзигет (или Обудаи-сзигет) е остров кој е подигнат од човек, сместен во третиот округ. Овој остров е домаќин на повеќе активности како бордање, скијање на вода преку денот, а за ноќниот живот се грижат дискотеките на негова територија. Ова е островот каде што познатиот Сзигет Фестивал се одржува, на кој има околу 100 изведби во една година, а го посетуваат околу 400.000 луѓе. Многу проекти се планираат за изградба на овој остров. Дел од нив се: најголем забавен центар во Европа, згради за живеење, хотели, казина и морнарница.
* Лупа-сзигет е најмалиот остров на Будимпешта, сместен во северниот регион.

## Бањи

Една од причините поради што Римјаните први ја колонизирале областа која се наоѓала западно од реката Дунав и го оснавале нивниот регионален главен град кај Аквинкум (сега дел од Обуда во северна Будимпешта) е можноста да ги користат и уживаат во термалните извори. И денеска сѐ уште постојат урнатини на огромни бањи коишто биле изградени за време на тој период. Денешните бањи коишто биле изградени за време на отоманскиот период (1541-1686) се користеле и за бањање и за медицински услуги, и некои од нив дури се користат и денеска. Будимпешта во 1920-тите, доби репутација за град на бањите, поради економскиот потенцијал кој се вложувал во бањите. Како резултат на тоа во 1934 година и официјално Будимпешта била избрана за „Град на бањите“. Денеска бањите најмногу се користат од странана постарата генерација на луѓе, но со исклучок, во бањите „Магична бања“ и „Синтрип“ постојат т.н. диско клубови на вода каде што помладите претпочитаат да одат за време на летата. Градењето на „Кирали бањите“ започнало во 1565 година и поголем дел од зградата која е присутна денеска датира од оттоманскиот период, вклучувајќи ја познатата купола базен.

„Бањите Рудас“ не се бањи кои се одлична централна положба - тие се поставени на крива теста линија земја помеѓу ридот Гелерт и реката Дунав и претставуваат одличен пример на архитектура која датира од отоманскиот (или турскиот) период. Главната одлика е осумаголниот базен, кој добива светлина од купола со пречник од 10&nbsp;м, поддржана од осум столбови.
left|250px|thumb|Бањите Сечењи

Бањите и хотелот „Гелерт“ биле изградени во 1918 година, иако во минатото на истото место имало турски бањи, а во средниот век на истото место имало болница. Во 1927 бањите биле проширени со цел да се изгради брановиот базен како и уште едната бања кој била додадена во 1934 година. Со неговите шарени мозаици, мермерни столбови, обоени прозорци и скулптури, несомнено претставува еден од најубавите бањски комплекси во Будимпепта.

„Бањите Лукакс“ исто така се наоѓаат во Буда и тие се турски според „потеклото“, но сепак тие биле повторно подигнати кон крајот на XIX век. Во исто време биле подигнати и бањите и центарот за медицински третмани. Од 1950-тите овие бањи се сметаат за центар на интелектуалците и артистите.

„Сзеченуи термалните бањи“ претставуваат еден од најголемите бањнски комплекси во цела Европа, и единствената „стара“ термална бања која се наоѓа во Пешта. Внатрешната медицинска бања датира од 1913 година, а надворешните базени од 1927. Во целиот бањски комплекс има атмосфера на величественост која се добива од специфичните светла, најголеми базени кои потсетуваат на римските бањи, помалите бањски кади кои потсетуваат на бањската култура на Старите Грци, како и сауните и нуркачките базени кои се преземени од традицијата која се развивала во Северна Европа. Трите надворешни базени (од кои едниот е базен за забава) се отворени целата година, дури и во зима. Внатре има околу десет посебни базени, а тука се и на располагање различни видови медицнски третмани.

## Сообраќај

### Аеродром
thumb|220px|Меѓународниот аеродром на Будимпешта - Лист Ференц.
thumb|220px|Карта на будимпештанското метро.
Меѓународниот аеродром *Liszt Ferenc* е најголемиот во земјата. Има два терминали кои се оддалечени од себе неколку километри. Помалиот, терминалот 1 е место каде што слетуваат low cost компаниите. Значително поголемиот терминал 2 е поделен на 2А каде слетуваат Malev, Air Malta, Moldavian Airlines, CSA Czech Airlines, Carpatair и 2В на којшто слетуваат сите останати компании.
thumb|220px|Мостот ''Megyeri'' автопатот M0 , северен сектор.
thumb|220px|Замок Хил жичарницата.

### Патишта

Будимпешта е најзначајниот унгарски патен терминал; сите главни автопати се сместени таму. Градот е и главен железнички терминал.

Прстенскиот пат M0 околу Будимпешта скоро била комплетиран и им овозможува на луѓето да одат околу Будимпешта од исток до запад и од север до југ, сепак нема директен пат од запад до север - мора да се оди преку југ.

### Јавен транспорт

Јавниот транспорт на Будимпешта е овозможен од БКВ. Јавниот транспорт во Будимпешта и не е толку скап. Билетот за превоз чини 0.75 евра во коиск или 0.85 евра доколку се купи во возило. Доколку планирате да го шетате целиот град, убава опција е и дневниот билет кој чини 4,6 евра, блок од 10 билети (6,6 евра) или тродневен билет (9,7 евра).

Метрото се состои од три линии - М1 (југозапад-североисток), М2 (исток-запад) и М3 (север-југ). Тоа е е во добра состојба и е едно од првите во светот. На линијата М1 сѐ уште се користат старите дрвени вагони, кои се нарекуваат и милениумски, бидејќи првата линија била изградена 1896 година на 1000 годишнината од унгарската нација.

Трамвајот е најдоброто превозно средство за туристи. Поспоро е од метрото, но и поинтересно бидејќи за време на возењето може панорамски да се разгледува градот.

Таму каде што не оди трамвајот, одат автобусите. Будимпешта има густа мрежа на автобуски линии. Ноќните автобуси се добро организирани и обично тргнуваат на секои 15 до 60 минути од 23-04 часот.

### Железнички станици

Унгарските главни железнички станици се раководени од страна на МАВ. Постојат три главни железнички терминали во Будимпешта, Келети (која оди кон исток), Ниугати (која оди кон запад) и Дели (која оди кон југ), раководејќи и со домашните и меѓународните шински сервиси. Будимпешта била една од главните станици на „Ориент Експрес“ кога сообраќал на линијата Виена-Париз. Постои и предгратска железничка станица која е работи под името ХЕВ.

### Водни патишта

Реката Дунав тече низ Будимпешта на нејзиниот пат кон Црното Море. Реката е доста пловна па поради тоа Будимпешта историски претставува најзначајно пристаниште (кај Чепел). Во летните месеци брод со подводни крила, плови на релација кон Виена и назад.
thumb|left|220px|Железничката станица „Келети“

## Трговски центри
[thumb|right|200px|[Божиќна атмосфера во Будимпешта.]]

Будимпешта изобилува со хипермаркети како *Аuchan*, *Tesco* и *Cora* каде што храната е евтина, а изборот е огромен. За електронски апарати се задолжени *Electro World* и *Media Markt*. Особено интересен е трговскиот центар *Nagy Vásárcsarnok* каде што цените не се фиксни.

## Сместување
Во Будимпешта постои сместување од сите категории и цени. Најскапите хотели се во близината на кралската палата, додека најевтините се од другата страна на реката, во предградието на Пешта.

## Образование
thumb|220px|Главната зграда на „Будимпештанскиот факултет за Технологија и Економија“. Овој универзитет е најстариот универзитет за технологија во светот, отворен во 1782.
thumb|right|220px|Главната зграда на „Универзитетот Корвинус“.
Будимпешта е унгарскиот главен центар на образование и претставува дома на повеќе универзитети:

* „Универзитет за Технологија и економија“
* „Универзитет Корвинус“
* „Еотвос Лоранд“
* „Универзитет Семмелвеис“ (медицински универзитет)
* „Свети Стефан, факултет за ветеринарни науки“
* „Бизнис факултет - Будимпешта“
* „Пазмани Петар Католички Универзитет“
* „Кароли Гаспар - Универзитет на Унгарската Реформирана Црква“
* „Еврејски Теолошки Универзит - Универзитет за Еврејски Студии“
* „Централен Европски Универзитет“
* Андраси Гуила - Унивезитет за германски јазик“
* „Мохоли-Наги - Универзитет за Уметност и Дизајн“
* „Лизт Ференк - Академија на Музиката“

### Хронолошка историја на Будимпешта

thumb|220px|„Музеј Аквинкум“ (Аквинкум бил главен град на Панонија).
thumb|220px|Гробот на турскиот дервиш Ѓул Баба во Будимпешта.
thumb|220px|Реосвојување на замокот Буда (1686).
thumb|210px|Буда и Пешта (1850).
thumb|220px|Булеварот Андраси (1896)

thumb|220px|Буда замокот преку ден.
right|thumb|220px|Унгарскиот парламент.
thumb|220px|Палатата Грешам.
thumb|220px|Слаткарницата Гербеауд.

## Интернационални врски

### Збратимени градови

Будимпешта е збратимена со:

Исто така некои од окрузите на градот се збратимени со мали градови или окрузи на некои други големи метрополи.

### Партнерство

*  **[[Краков]]**, Полска

## Будимпешта како тема во уметноста и во популарната култура
* „Будимскиот крал и кралицата“ (*Будимски краљ и краљица*) - српска народна песна.
* „Што се саит под Будима града“ - македонска народна песна.
* „Ние, среќните пештанци“ - песна на унгарскиот поет Шандор Петефи.

## Галерија


Податотека:Buda Castles-Matthias Church.jpg|Црква Свети Матијаш.
Податотека:Budapest chain bridge pillar by night.JPG|Сечењиевиот ланчен мост.
Податотека:Museum Fine Arts01.jpg|„Музејот на убавите уметности“.
Податотека:Szent Istvan Templum.jpg|Базиликата „Св. Стефан“.

Податотека:Mujegpalya Ice Rink.jpg|Замокот Вајдахуниад.
Податотека:Szent Erzsebet-templom 01.jpg|Црквата Св. Елизабета.



## Поврзано

* Унгарија
* Австроунгарија
* Унгарци
* Унгарски јазик

## Извори
### Користена литература
* 
* 
* 
* 

### Наводи

наслов на врска

## Надворешни врски

* Градски портал  
* Туристика служба на Будимпешта 
* Јавен превоз во Будимпешта   
* Будимпешта на Facebook  


Категорија:Главни градови во Европа
Категорија:Градови во Унгарија
Категорија:Населени места на Дунав
Категорија:Населени места основани во 1873 година