Лилјаци

**Лилјаци** () —  мали до средно големи цицачи способни за долготраен лет. Предните екстремитети им се видоизменети во крила: подлактицата, метакарпусните коски и фалангите на сите прсти освен првиот се силно издолжени; меѓу надлактицата, подлактицата, прстите, страните (боковите) од телото и задните екстремитети се наоѓа тенка и еластична летечка мембрана. Задните екстремитети се поставени така што колената се насочени кон дорзалната (грбната) страна. Ушните школки обично се крупни и понекогаш релативно големи во однос на телото. Кај многу видови тие се со развиена кожна творба. Опашката кај повеќето видови е долга, целосно или само делумно затворена во меѓубедрена препона; слободниот крај на оваа препона го поддржува пар на ‘рскавични или коскени творби, кои одат од петата. Долж основата на оваа творба кај многу видови се јавува една кожна лопатка наречена епиблема.

Лилјаците се среќаваат речиси насекаде на Земјата до поларните граници на дрвенестата вегетација. Тие се ретки на Арктикот, Антарктикот и на некои океански острови. Најбројни и најразнообразни се во тропските и суптропските области. Нивната татковина се наоѓа во тропските предели од источната полутопка, каде сè уште постојат најпримитивните претставници од семејството на летечки кучиња, односно *Pteropidae*.

## Морфолошки и анатомски одлики

Предвиличните коски на черепот секогаш се недоразвиени, па дури и отсуствуваат. Во забниот систем постојат сите категории на заби. Средниот пар на горни секачи отсуствува. Долните секачи се мошне мали. Песјаците се големи. Катниците се делат на три природни групи: мали преткатници, големи (или поголеми) преткатници и задни катници.

Бројот на секачи и особено малите преткатници е важен податок во родовата систематика на лилјаците. Млечните заби се разликуваат не само по големината, туку и по формата од трајните.

Черепниот мозок е релативно голем. На мозочните полутопки се наоѓаат бразди. Особено силно развиени се слушните субкортикални центри на черепниот мозок, што е поврзано со необично високиот развој на слухот. Органите за вид кај плодојадните видови (летечките кучиња и листоносните лилјаци) се умерено развиени, а кај повеќето видови очите се мали и тие веројатно имаат лош вид како дење, така и ноќе.

### Крила
[десно|мини|200п|Скелет на лилјакот ''[Myotis myotis*.]]
Лилјаците се само еден интересен пример за тоа како би можеле да се развијат или [[Еволуција|еволуираат]] екстремитетите на [[Четириноги|четириножните]] [[‘Рбетници|‘рбетници]]. Сите прсти на предните екстремитети се исклучително долги, освен палецот. Издолжените прсти ја носат мембранозната еластична кожа наречена патагиум (*patagium*) со која е овозможено полетувањето од подлогата. Патагиумот се состои од два слоја на кожа меѓу кои се наоѓа среден слој на ткиво исполнето со [[нерв]]и, [[крвни садови]] и [[мускул]]ни влакна. Патагиумот е поделен на пропатагиум (делот од патагиумот кој оди од вратот до првиот прст), дактилопатагиум (меѓу прстите), плагиопатагиум (меѓу последниот прст и нозете) и уропатагиум (меѓу опашката и нозете).
[[Податотека:Wiki bat.jpg|лево|мини|250п|Термографска слика на лилјак - крилата го загреваат телото.]]
Коските на прстите кај лилјаците се многу пофлексибилни од оние на другите цицачи. Веројатно тоа е така бидејќи ‘рскавицата на прстите не содржи [[калциум]] и други минерали близу својот врв, што им овозможува да се свиваат без кршење. Напречниот пресек на една прстна коска е плоснат наместо кружен како кај луѓето, што ги прави уште пофлексибилни. Кожата на крилата е многу поеластична и може да се растегне многу повеќе за разлика од онаа кај цицачите.

Бидејќи лилјаковите крила се потенки од тие на [[птици]]те, лилјаците можат да маневрираат побрзо и попрецизно од птиците. Површината на крилото е исто така опремена со [[рецептор]]и осетливи на допир наречени [[Меркелова клетка|Меркелови клетки]] кои се присутни кај сите цицачи. Но, тие кај лилјаците се почувствителни (имаат дополнителни испакнатинки), со што му е овозможено на животното да регистрира информации од воздухот кој удира на нивните крила. Крилната мембрана на видовите кои ги користат своите крила за да фатат плен има додатни рецепторни клетки кои се чувствителни на истегнување на мембраната. Овие клетки се концентрирани во делови на мембраната кои ги надразнуваат фатените [[инсект]]и со своите крила.

Крилата на лилјаците служат како заштита кога животното одмара, но и како терморегулатори, загревајќи го телото. Тие служат и за намалување на телесната температура во текот на летот. Крилата поседуваат моќни мускули.

Меѓутоа, не сите лилјаци го користат летот како единствен начин на движење. Некои, како [[Нов Зеланд|новозеландските]] *Mystacinidae* ги користат крилата и за копање, но и при трчањето и одењето.

== Ехолокација ==
[[Податотека:Yannick Dauby - Bats echolocation (CC by).ogg|thumb|Ехолокациски сигнали емитувани од страна на [[Кафеав лилјак|кафеавиот лилјак]] (*Pipistrellus pipistrellus*).]]
Лилјаците се ориентираат во просторот со [[ехолокација]]. На овој начин тие детектираат предмети или го наоѓаат пленот. Тоа е еден вид на биолошки "[[сонар]]". Кај [[Мали лилјаци|малите лилјаци]] тој е доста софистициран, додека [[Големи лилјаци|големите лилјаци]] повеќе ги користат сетилата за слух и мирис. Микролилјаците го запираат емитувањето на звуци кога се на место кое им е познато на нив и нивното семејство. Звуците кои ги испуштаат лилјаците се восприемливи за човечкото [[уво]].

Микролилјаците емитуваат ултразвучни звуци со контракции на [[грклан]]от. Овие звуци се најразлични по својата честота, ритам, траење и интензитет. Тие се емитуваат преку устата или носот и се засилуваат со "носните плочки".

== Фосилни наоди ==

Постојат неколку [[фосил]]изирани остатоци од лилјаци. *Onychonycteris finneyi* е [[еоцен]]ски лилјак кој бил најден во [[Грин Ривер формација]]та од [[Јужна Дакота]] во [[САД]] во [[2004]] година. Оваа формација е стара 52 милиони години. Овој изумрен вид бил сместен во нов род и ново семејство кога бил опишан и објавен во *Nature* во [[2008]]. Поседувал одлики кои укажуваат на тоа дека би можел да [[Летачки и падобрански животни|лета]], но добро зачуваниот скелет покажува дека [[Полжав (уво)|кохлеата]] од внатрешното [[уво]] не била толку развиена како кај денешните лилјаци, што значи дека тој немал добар слух. Ова е доказ за тоа дека летот кај лилјаците се јавил многу порано од ехолокацијата.

Фосилните останки од друг еоценски лилјак наречен *Icaronycteris* биле пронајдени во [[1960]] година.

Изгледот и летот на лилјаците пред 52,5 милиони години биле различни од тие денес. *Onychonycteris* имал канџи на сите пет прсти, додека денешните лилјаци имаат најмногу две канџи кои се појавуваат на два прста од секоја рака. Тие имале и подолги нозе и пократки раце, слично на искачувачките цицачи кои висат на гранките, како [[мрзливци]]те и [[гибони]]те. Крилата биле широки и кратки, што укажува на тоа дека не би можел да лета толку брзо како денешните видови. Наместо да ги придвижува крилата континуирано за време на летот, *Onychonycteris* веројатно најизменично ги придвижувал крилата и падобрански паѓал додека бил во воздухот. Ваквите физички одлики сугерираат дека овој лилјак не летал како модерните видови, туку прелетувал од гранка на гранка и го поминувал времето искачувајќи се или висејќи на гранките од дрвјата.

== Систематика и еволуција ==
[[Податотека:Desmodus.jpg|thumb|десно|230px|*Desmodus rotundus*, [[вампирски лилјак]].]]
Лилјаците се цицачи. Постојат два подреда на лилјаци:

* *Megachiroptera* (големи лилјаци);
* *Microchiroptera* (мали лилјаци/лилјаци кои се ориентираат со ехолокација).

Не сите големи лилјаци се поголеми од малите. Главните разлики меѓу двата подреда се:

* Малите лилјаци користат [[Животинска ехолокација|ехолокација]]: големите не, со исклучок на родот *Rousettus* и неговите сродници;
* Кај малите лилјаци недостасува канџата на вториот прст од раката;
* Ушите на малите лилјаци не се затвораат за да образуваат прстен: рабовите се одделени меѓусебно во основата на увото;
* Кај малите лилјаци отсуствува [[Крзно|подкрзно]]: тие се или голи или имаат [[стражарски влакна]].

Големите лилјаци јадат плодови, [[нектар]] или [[полен]], додека повеќето мали лилјаци јадат [[инсект]]и. Други може да се исхрануваат со [[крв]], мали цицачи, [[риби]], плодови, полен или нектар. Големите лилјаци имаат добро развиена [[видна кора]] (визуелен кортекс) и покажуваат добра [[видна јасност]], додека малите зависат од ехолокацијата за да се ориентираат во просторот и да го најдат својот плен.

[[Филогенија]]та на различните групи на лилјаци е предмет на расправа. Традиционалната поделба на големи и мали лилјаци го отсликува гледиштето дека овие групи еволуирале независно една од друга долго време од [[заеднички предок]] кој веќе бил способен за лет. Оваа хипотеза ги признава разликите меѓу малите и големите лилјаци и укажува на тоа дека летот еволуирал само еднаш кај цицачите. Повеќето молекуларно-биолошки докази го поддржуваат гледиштето за [[монофилија]] на лилјаците.

[[Генетика|Генетските]] истражувања укажуваат дека големите лилјаци потекнуваат од раниот Еоцен и треба да се сместат во рамките на четирите главни линии на мали лилјаци. Последователно, предложени се два нови подреда на лилјаци кои се основаат на молекуларни податоци. Новиот подред *Yinpterochiroptera* ги вклучува *Pteropodidae* или семејството на големи лилјаци, како и семејствата *Rhinolophidae*, *Megadermatidae* и *Rhinopomatidae*. Новиот подред *Yangochiroptera'' ги вклучува сите останати семејства на лилјаци (од кои сите користат ларингална ехолокација). Овие два нови подредови се силно поддржани од статистичките тестови.

## Наводи


## Надворешни врски
* Спелеолошко друштво „Пеони“, „Лилјаци: Да ги запознаеме и заштитиме“ , 2010.