Буково

**Буково** — село во областа Пелагонија, во Општина Битола, во околината на градот Битола.

Во непосредна близина на селото се наоѓа археолошкото наоѓалиште на античкиот град Хераклеја Линкестис, основан од Филип II Македонски.

## Потекло и значење на името

Името на селото се поврзува со придавското именување на дрвото бука со значење „буково место или место со буки“. Како друга варијанта се споменува дека доаѓа од бук и суфиксот -ови со значење место во река каде што се разбива водата на камења.

Селото го добило името по буковата шума со која била целосно завиткано.

## Географија и местоположба

мини|300п|лево|Поглед на дел од селото
мини|300п|десно|Традиционална куќа во Буково

Селото се наоѓа во јужниот дел на територијата на Општина Битола, припаѓајќи на групата потпелистерски села на планината Баба, сместено на нејзините источни огранки. Буково се наоѓа на оддалеченост од околу пет километри од градот Битола, со што припаѓа на неговата рурбална зона. Селото е ридско, сместено на надморска височина од 720 метри.

До селото води асфалтен пат, кој се двои од регионалниот пат 2333 и води преку битолската населба Буковски Ливади.

Буково изобилува со бистра планинска вода. Низ него течат две реки, Стара Река и Киндарка, има 3 селски чешми и извори на сите страни.

Селото се наоѓа во непосредна близина на Битола, на допирот на планинското земјиште, погодно за обработување, на исток и падините на Баба Планина, погодни за сточарство и шумарство, на запад. Секој дел од атарот има извор, а дел од нив се именувани како: Сина Вода, Царев Кладенец, Баџоа Млака и други.

Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Мулојца, Јанојца, Падиње, Краварско, Честур, Кутлишан, Свињар, Гулејца, Шафкулец, Сува Ливада, Под Лозја, Падарник, Брца, Равниште, Смолевско, Стар Забел, Средно Брдо, Магарешки Ливади, Манастирски Забел, Марково Кале, Шабаница и Неолица.

Селото има 17 маала, чии имиња ги носат имињата на поглавните или постарите родови: Јосифовско, Ѓоревско, Балтановско Маало и други. Маалата не се оддалечени многу едно од друго.


Податотека:Чешма во Буково 2.jpg|
Податотека:Чешма во Буково 3.jpg|
Податотека:Чешма во Буково.jpg|


## Историја

мини|300п|десно|Историска фотографија од селото (1918 г.)
[мини|300п|десно|Жители од Буково во [Народни носии од Горни Села|народни носии, почеток на XX век]]

Се верува дека селото е постаро од Битола, па затоа во него има староседелци и постари доселеници кои не знаат од каде се доселени. Буковскиот атар во минатото бил многу простран и се протегал сѐ до житниот пазар во Битола. На местото на битолските касарни, буковчани имале ниви со коноп. Подоцна, селскиот атар бил намален.

Како легенда се пренесува дека првите семејства биле населени од изгореното село Неољани (многу одамна), што се наоѓало во близина од околу еден километар западно од сегашното Буково кај Стар Забел и Неолица, покрај реката Киндирка, што се создава од прочуените извори на Дванаесетте Кладенци. Постојат остатоци и од стара црква, за која не постојат податоци.

Се претпоставува дека Горното Десно Маало на Буково било населувано и од жители, од старото, многу одамна иселено село Магарево, од кое и денес можат да се забележат распаднати ѕидишта. Таа месност сега е под ливади и се вика Магарешки Ливади, а се наоѓа покрај Стара Река, што извира во буковско-ореовските планини, на околу 1,5 километри над сегашното Орехово, кое исто така е населено од жителите на Магарево. Ова дотолку повеќе е за верување оти Орехово во ништо не се разликува од Буково, ни по говорни особини, ни по обичаи, ниту по било што друго.

Има верзија што е, исто така за верување, дека сегашното Буково посебно неготово Долно Маало било населено од старото иселено село викано Селиште, што се наоѓа десно од Стара Река, непосредно до сегашната црква „Пречиста“. И тука сега можат да се сретнат остатоци од ѕидишта. За населувањето на долните маала на селото Буково можат да се сретнат остатоци од ѕидишта.

Држи место и претпоставката дека Буково било населувано и од избегани жители од античкиот град Хераклеја по неговиот земјотрес, по кое и територијата од тој град станала сопственост на селото Буково. При крајот на VI век животот во Хераклеја згаснува со доаѓањето на Словените и се создава едно мешање на народите и населување на просторите околу Буково, заради што во подоцнежниот период жителите на Буково стануваат големи земјопоседници, вклучувајќи ја и самата Хераклеја и голем дел од Пелагонија, градот Битола и шумскиот простор над Буково.

Првите пишани историски документи во кои се споменува Буково се турските сиџили од 26 јуни 1607 година, во кој се споменува земањето заем на жител - железар од селото.

Во еден пишан документ, Буково се споменуван во периодот 1650 и 1750 година.

Буково е познато и големо битолско село, во кое цело време живеело македонско население. Поради близината на битола и под влијание на школите и црквата, до завршувањето на отоманската власт во селото често мештаните се изјаснувале како Грци. Меѓу битолските Грци и Власи имало и погрчени или власизирани словенски родови доселени од Буково.

Македонскиот просветител Јордан Хаџи Константинов-Џинот во својот напис „Манастир (Битоља)“ објавен во „Цариградски весник“ на 8 јануари 1855 година споменува дека градот Битола кој е најдревниот град во Македонија Пелагониска после Христа од словенските цареви го добил името **Манастир и Буково**, а не Битола кое е непознато име во историските извори. Голема е веројатноста Јордан Хаџи-Константинов-Џинот да ја извел оваа претпоставка поради непосредната близина и поставеноста на остатоците од древниот град Хераклеја Линкестис токму помеѓу градот Битола и селото Буково. Понатаму во написот за селото Буково стои дека тоа се наоѓа на ½ час од градот Манастир (Битола) и во него е прекрасниот манастир со храмот на Успение на пресвета Богородица соѕидан од царот Стефан Силни (Душан). Сите манастирлии (битолчани), христијани и Турци, во летно време повеќе таму одат на прошетки и веселби. Во тој манастир имало повеќе до 20 товари стари ракописи, но во тоа време ни славјански свештеник не сакале, а камо ли славјанска книга да остане со нашите пергаменти. Во тоа врее во Буково постоело грчко пеење (богослужба) со еден свештеник родом Цинцарин (Влав).

Во својот најсветол период Буково имало 5.000 жители, а училиштето над 600 ученици. Во Кралска Југославија, Буково било општина и било двапати посетено од југословенскиот цар Александар I како најуредно село во Југославија. Во првата половина на XX век и дел од втората поголемиот дел од населението заминува на печалба во Австралија, САД, Канада и европските земји.

Во Буково исто така останала и чешмата која се наоѓа на средина од селото, која е подигната во чест на убиените во Втората светска војна.

Вкупно 5 жители на оваа населба се заведени како жртви во Втората светска војна.

За славното минато и материјалното богатство на жителите на Буково сведочи и архитектурата на некои од постарите куќи, која е градска и во барокен стил како куќите на Широк Сокак во Битола. Останатите куќи кои се изградени од делкан камен исто така се забележителни со својата импозантна големина од 2 и 3 катови.

Главна селска црква е „Св. Димитрија“, изградена во 1882 година на темели од стара црква, додека над селото се наоѓа познатиот буковски манастир „Св. Преображение“ или „Св. Сотир“, кој бил повторно изграден во  век и се смета дека потекнува од  век.


Податотека:Староградска архитектура во Буково (3).jpg|
Податотека:Староградска архитектура во Буково (2).jpg|
Податотека:Староградска архитектура во Буково (1).jpg|
Податотека:Куќа во Буково.jpg|
Податотека:Куќи во Буково.jpg|


## Стопанство

Атарот на селото зафаќа простор од 17,9&nbsp;км2. На него преовладува обработливото земјиште на површина од 913,6 хектари, на пасиштата отпаѓаат 591,8 хектари, а на шумите 146,3 хектари.

Селото, во основа, има полјоделско-сточарска функција. Во селото работеле фабрички погон и земјоделска задруга, а денес работат продавници и угостителски објекти.

Мештаните располагаат со пасишта на Баба Планина, на месностите Шабаница, Неолица и Марково Кале. Тие ги купиле од битолските Турци на крајот на  век. За делот Неолица, буковчани биле во спор со соседното село Лавци.

Од земјоделието најразвиено е градинарството. Поради изобилството од бистра вода и плодна почва, во ова село успева и се одгледува црвениот пипер надалеку познат под името **буковец**, токму поради името на ова село. За квалитетот на црвениот буковски пипер како и за трговијата која се одвивала за него во Буково уште во XIX век сведочат и записите на странски (бугарски) дипломати и патописци. Буковецот е споменат и од македонскиот револуцонер Ѓорче Петров кој во својата книга „Материјали по изучувањето на Македонија“ од 1896 година, пишувајќи за земјоделството и плодородноста на котлината Пелагонија во делот за полиња во одделот орографија, запишал дека пипер се добива од издробени (мелени) пиперки во селото Буково, по кое што се  нарекува „Буковски пипер“, кој насекаде е многу познат и е неопходна состојка на секоја трпеза. Одгледувањето на овој црвен пипер со тенка лушпа кој потоа се суши и ситно се меле како зачин е широко распространет и во околните блиски битолски села како Бистрица, Кравари, Лажец и други.

Покрај одгледувањето на пиперки, во Буково се одгледуваат и други градинарски производи како домати, зелка, праз, кромид, грашок, спанаќ, марула, морков, краставици. Застапено е одгледувањето на жита, посебно пченица во рамничарскиот дел на атарот. Поради поволните услови на планинските падини и во дворовите е застапено и овоштарството од кое најмногу се одгледува јаболка, сливи, цреши, круши, ореви, лешници и костени. Од сточарството најразвиени се краварството и овчарството, а во помала мера и козарството. Многу застапено е и живинарството, преку одгледување на кокошки, петли, гуски и други домашни птици.

Поради непосредната близина на индустриската зона на градот Битола како и новата слободна економска зона во Жабени, значаен дел на населението, особено жителите во населбите Буковски Ливади и Буковски Мост, работи во фабриките на „Кромберг и Шуберт“, „Кобил“, млекарниците Битола и Идеал Шипка, погоните во рамки на некогашните фабрики „Фринко“, „Пиварницата“, а дел од жителите се занимаваат и со градежништво во ГД „Пелагонија“, автопревоз или услужни дејности во други претпријатија во градот Битола.

## Население

Според статистиката на Васил К’нчов („Македонија, Етнографија и статистика“) од 1900 година, во Буково живееле 1.490 жители, сите Македонци.

На Етнографската карта на Битолскиот Вилает од 1901 година, Буково се води како чисто македонско село во Битолската Каза на Битолскиот Санџак со 227 куќи.

Според статистиката на егзархискиот секретар Димитар Мишев, („La Macédoine et sa Population Chrétienne“) во 1905 година во Буково имало 2.400 Македонци, патријаршисти.

Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на Кралството Југославија од 1931 година, селото имало 1.650 Македонци.

Буково е големо село, коешто во 1961 година броело 1.939 жители, додека во 1994 година бројот се намалил на 1.012 жители, од кои 1.000 жители биле Македонци и осум жители Турци.

Според пописот од 2002 селото брои 3.494 жители, од кои 3.456 Македонци, 14 Турци, 11 Албанци, 6 Срби, 1 Влав и 6 останати. Таа година претставувало најголемо село во општината и пошироко во Битолско.

Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 1.125 жители, од кои 1.023 Македонци, 18 Албанци, 22 Турци, 4 Срби, 4 останати и 54 лица без податоци. Катастарски, населбата Буковски Ливади е издвоена од селото и сега припаѓа на градското подрачје на Битола, со што и населението се брои во градот.

### Родови

Буково е македонско православно село.

Според истражувањата од 1951 година, родови во селото:
* **Староседелци:** *Брутови* (7 к.), *Лингурвовци* (5 к.), *Кушовци* (5 к.), *Калиновци* (5 к.), *Сејидови* (4 к.), *Кирковци* (4 к.), *Бојлевци* (4 к.), *Мафиљови* (4 к.), *Мандровци* (3 к.), *Босилковци* (2 к.), *Каракачови* (2 к.), *Канџевци* (2 к.), *Прчови* (2 к.), *Папазо* (1 к.), *Кушарија* (1 к.), *Пустарака* (1 к.), *Секуловци* (1 к.) и *Костови* (1 к.).
* **Стари доселеници со непознато потекло:** *Огњановци* (21 к.), *Мачковци* (16 к.), *Вркљевци* (8 к.), *Јосифовци* (4 к.), *Бучкови* (4 к.), *Кочовци* (4 к.), *Трпчевци* (4 к.), *Зенговци* (4 к.), *Маневи* (3 к.), *Ноачевци* (3 к.), *Соклевци* (3 к.), *Попови* (2 к.), *Кунови* (2 к.), *Цилеви* (2 к.), *Мицеви* (2 к.), *Бегајци* (2 к.), *Лазаровци* (1 к.), *Крагујевци* (1 к.), *Цицковци* (13 к.), *Зипевци* (7 к.), *Сивкарови* (5 к.), *Кимеви* (4 к.), *Пачковци* (4 к.), *Мондови* (4 к.), *Недевци* (3 к.), *Дакови* (3 к.), *Рапешови* (3 к.), *Зинзови* (3 к.), *Станкови* (2 к.), *Фиџови* (2 к.), *Чорбеви* (1 к.), *Бабкини* (1 к.), *Балтовци* (12 к.), *Јаревци* (11 к.), *Поповци* (10 к.), *Ѓоревци* (6 к.), *Главевци* (6 к.), *Гамчевци* (4 к.), *Кабревци* (4 к.), *Бимбиловци* (3 к.), *Сељанковци* (3 к.), *Чукалевци* (3 к.), *Шикови* (3 к.), *Баџовци* (3 к.), *Фудла* (2 к.), *Мурџеви* (2 к.), *Штраклеви* (2 к.), *Чачови* (2 к.), *Долино* (1 к.), *Таушанови* (1 к.), *Војче* (1 к.), *Ушлино* (1 к.), *Василови* (1 к.), *Стареи* (1 к.), *Брајанови* (1 к.), *Пускуло* (1 к.), *Јарчеви* (1 к.), *Брешовци* (6 к.), *Ќипровци* (6 к.), *Ѓералови* (3 к.), *Маљанови* (3 к.), *Кашови* (3 к.), *Пуплиови* (2 к.), *Милевци* (2 к.), *Пачеви* (2 к.), *Мусови* (2 к.), *Танчевци* (2 к.), *Калчето* (1 к.), *Кушарија* (1 к.), *Тумачески* (1 к.), *Трифуновци* (2 к.), *Манговци* (1 к.), *Мандеви* (1 к.), *Карови* (1 к.), *Башови* (1 к.), *Попови* (3 к.), *Бешлија* (1 к.) и *Кучкарица* (1 к.).
* **Доселеници со познато потекло:** *Србиновци* (16 к.), доселени се од селото Брајчино во Преспа и *Мрскови* (1 к.), доселени се од соседното село Крстоар. Изгледа и нивното подалечно потекло е од Преспа.

### Иселеништво

Се знае за следниве иселени родови (забележано во 1951 г.): еден род со 35 куќи живее во селото Ембор во Островската Област; *Трифуновци* (2 к.) живеат во Крстоар, *Кипровци* (1 к.) живеат во Оптичари; *Којовски* (2 к.) и *Ѓераловци* (1 к.) живеат во Бистрица.

Во првата половина на дваесеттиот век и дел од втората поголем дел од населението заминува на печалба пред сè во Австралија, САД, Канада и европските земји.

Моментално во дијаспората има преку 2.000 жители од Буково, меѓу кои најбројни на едно место се иселениците од Буково во Рочестер (САД) каде има преку 800 буковци, кои имаат изградено и сопствена црква, па поради тоа градот популарно меѓу буковци се вика и „Буково Сити“.

## Општествени установи

* Подрачното основно училиште „Коле Канински“, петгодишно основно училиште во состав на ОУ „Коле Канински“ - Битола (во минатото било централно осумгодишно училиште)
* Поранешна здравствена амбуланта
* Поранешна пошта
* Задружен дом (во него се наоѓаат месната заедница и продавницата)


Податотека:Задружен дом во Буково.jpg|Задружниот дом во селото
Податотека:ОУ „Коле Канински“ - Буково.jpg|Основното училиште


## Самоуправа и политика

На крајот од XIX век, Буково било чисто македонско село во Битолската Каза на Отоманското Царство.

Селото влегува во рамките на Општина Битола, која била проширена при новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото било дел од некогашната Општина Битола.

Во периодот 1965-1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата Општина Битола. Во периодот од 1957 до 1965 година, селото најпрвин било дел од тогашната општина Бистрица, но подоцна било припоено кон Општина Битола. Во периодот од 1955 до 1957 година, селото било во рамките на тогашната општина Бистрица.

Во периодот 1952-1955, селото било седиште на тогашната општина Буково, во која покрај селото Буково се наоѓале селата Бистрица, Злокуќани, Кравари, Крстоар и Орехово. Во периодот 1950-1952, селото било седиште на некогашната општина Буково, во која влегувале селата Буково и Орехово.

### Избирачко место

Во селото постои избирачкото место бр. 0069 според Државната изборна комисија, сместено во основното училиште.

## Културни и природни знаменитости

мини|300п|десно|Главната селска црква „Св. Димитриј“
мини|300п|десно|Манастирската црква „Св. Преображение“

;Археолошки наоѓалишта
*Буковски Манастир — базилика од старохристијанско време;
*Црквиште — црква и некропола од средниот век;
*Неолјани — населба од средниот век; и
*Кутлиште — населба од римско време.

;Цркви
* Црква „Св. Димитриј“ — главната селска црква;
* Црква „Св. Атанасиј“ — помала селска црква помеѓу селото и Буковски Ливади;
* Црква „Св. Никола“ — една од двете гробишни цркви;
* Црква „Воведение на Пресвета Богородица“ — една од двете гробишни цркви;
* Црква „Св. Преображение“ — главна манастирска црква на Буковскиот манастир „Св. Преображение“;
* Црква „Вознесение Христово“ — главна манастирска црква во Буковскиот манастир „Вознесение Христово“;
* Црква „Св. Ѓорѓи“ — помала манастирска црква во Буковскиот манастир „Вознесение Христово“;
* Црква „Св. Архангел Михаил“ — помала манастирска црква во Буковскиот манастир „Вознесение Христово“; и
* Црква „Св. Петка“ — помала селска црква во самото село.

Црквата „Св. Троица“ се наоѓа во приградската населба Буковски Ливади, но таа е вон атарот на Буково, во границите на градот Битола.

;Манастири
* Буковски манастир „Св. Преображение“ — голем средновековен манастир над селото; и
* Буковски манастир „Вознесение Христово“ — помал манастир над селото, на патот за Орехово.

;Параклиси
* Параклис „Св. Недела“ — параклис пред влезот во Буковскиот манастир „Св. Преображение“;
**Во рамки на манастирот „Вознесение Христово“ се наоѓаат повеќе параклиси: „Св. Ана“, „Св. Атанасиј“, „Св. Јоаким, Меркуриј и Григориј“, „Св. Катерина“, „Св. Петар и Павле“ и „Св. Теодора“.

;Споменици
* Спомен-плоча на селската чешма во чест на НОБ

;Реки
* Стара Река — река низ селото; и
* Киндарка — река низ селото.


Податотека:Црква „Св. Атанасиј“ во селото Буково (3).jpg|Црквата „Св. Атанасиј“
Податотека:Црква „Воведение на Пресвета Богородица“ - Буково 15.jpg|Црквата „Воведение на Пресвета Богородица“
Податотека:Црквите „Св. Ѓорѓи“ и „Вознесение Христово“ во Буково.jpg|Црквите „Св. Ѓорѓи“ и „Вознесение Христово“
Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Буково.jpg|Црквата „Св. Архангел Михаил“
Податотека:Црква „Св. Никола“ - Буково 4.jpg|Црквата „Св. Никола“
Податотека:Параклис „Св. Недела“ - Буково.jpg|Параклисот „Св. Недела“


## Редовни настани

Буково е меѓу малкуте места во Македонија каде секоја година последната недела пред Велигден се слави празникот Лазара. За време на празникот младите девојки (а понекогаш и момчињата) од селото се облекуваат во богати традиционални селски носии и шетајќи од куќа до куќа пеат Лазараски песни, а по завршувањето на песната домаќинот им става по едно јајце во кошницата која ја носат или пари. Овој празник исто така се слави и во некои села во Костурско.

## Личности

;Родени во или по потекло од Буково
* Илија Балтов (1877 - 1934) — македонски револуционер
* Менка Алексо Дериева (1914-) — учесник во НОВ на Македонија
* Митра Илиева Димова (1897-) — учесник во НОВ на Македонија
* Панде Јаревски (1922-) — илустратор и еден од основачите на македонската современа карикатура
* Панде Коминовски - Пашата - (1945-2020) - познат македонски музичар, хармоникаш, пејач, композитор на народни песни
* Александар Прчевски (1950 - 2013) — поранешен државен јавен обвинител

## Галерија


Податотека:Selo Bukovo panorama (Bitola).jpg|Панорама на селото
Податотека:Автобуска постојка во Буково.jpg|Автобуска постојка
Податотека:Игралиште во Буково.jpg|Игралиште во селото
Податотека:Мост во Буково.jpg|Мост во селото
Податотека:Парк во селото Буково.jpg|Парк во селото
Податотека:Поглед во Буково.jpg|Поглед во селото
Податотека:Поглед на куќи во Буково.jpg|Поглед на куќи во селото
Податотека:Сретсело на Буково.jpg|Сретселото
Податотека:Сретселото во Буково.jpg|Поглед во Буково
Податотека:Стара Река низ Буково.jpg|Стара Река низ Буково


## Поврзано
* Општина Битола
* Пелагонија

## Наводи

## Надворешни врски


Категорија:Села во Македонија
Категорија:Битолски села
Категорија:Села во Општина Битола