Кипарски државен удар (1974)

**Кипарскиот државен удар од 1974 година** — воен државен удар извршен од Кипарската национална гарда и поддржан од грчката воена хунта. На 15 јули 1974 година пучистите го смениле од функцијата актуелниот претседател на Кипар, архиепископот Макариос III и го поставиле националистот Никос Сампсон.  Режимот на Сампсон бил опишан како марионетска држава, чија крајна цел била анексија на островот од Грција;    на краток рок, пучистите го прогласиле формирањето на „Грчката Република Кипар“.   Пучот бил оценет како незаконски од Обединетите нации.

## Заднина
Република Кипар е основана во 1960 година со договорите од Лондон и Цирих, а Кипарските Грци и Кипарските Турци станале двете основачки заедници. Сепак, по уставните амандмани кои биле предложени од Макариос III и отфрлени од кипарските Турци,  меѓузаедничкото насилство избувнало низ целиот остров, застапеноста на кипарските Турци во владата завршило делумно поради принудно спречување и делумно поради доброволно повлекување, а кипарските Турци започнале да живеат во енклави. 

Грција воспоставила национална политика на *енозис* за да го постигне обединувањето на островот со Грција од 1950-тите.  По 1964 година, грчката влада се обидела да ја контролира политиката на Макариос и по неговата неподготвеност да ја послуша Атина, се обидела да ја дестабилизира неговата влада. Додека грчката политика се префрлила на покооперативна по 1967 година, кога екстремистичката воена хунта ја презела власта во Грција, таа ја поддржала екстремно десничарската група ЕОКА-Б против Макариос.  Димитриос Јоанидис, *де факто* водачот на хунтата, верувал дека Макариос повеќе не е вистински поддржувач на енозис и се сомневал дека е комунистички симпатизер.  Помеѓу 1971 и 1974 година, грчката влада подготвила пет планови за соборување на владата на Макариос. 

## Пуч

Пучот го наредил Димитриос Јоанидис, водачот во сенка на грчката хунта, а грчките офицери ја предводеле кипарската национална гарда да ја заземале претседателската палата во Никозија.  Зградата била речиси целосно опожарена.  Макариос за влакно ја избегнал смртта во нападот. Тој избегал од претседателската палата од нејзината задна врата и отидел во Пафос, каде што Британците успеале да го вратат попладнето на 16 јули и го однеле од Акротири до Малта со транспортен авион на Кралското воздухопловство, а од таму во Лондон следното утро.    На 19 јули, тој присуствувал на состанокот на Советот за безбедност на Обединетите нации во Њујорк и одржал говор, во кој изјавил дека Кипар бил нападнат од Грција. 

Нововоспоставениот режим бил опишан како екстремистички марионетски режим на грчката хунта.    На 15 јули, меѓу 8 и 9 часот, водачите на пучот ја објавиле својата победа на државниот канал Кипарска радиодифузна корпорација, велејќи: „*Националната гарда интервенираше за да ја реши проблематичната ситуација.* *[...]. Макариос е мртов*“. Сепак, пред неговиот лет, Макариос објавил дека е жив од приватен пренос во Пафос. Новата влада силно го цензурирала печатот и го запрела печатењето на левичарските весници. Единствено десничарските весници *„Мачи“*, *„Етники*“ и *„Агон“* продолжиле да излегуваат, а нивниот стил бил многу пропагандистички. Сампсон не ја објавил отворено својата намера за *еносис* во деновите по пучот, туку наместо тоа се фокусирал на потиснување на каква било поддршка за Макариос и тешка пропаганда за оцрнување на неговата влада. 

Како одговор, Рауф Денкташ, водачот на кипарските Турци, изјавил дека верува оти настаните биле меѓу кипарските Грци и ги повикал кипарските Турци да не излегуваат надвор, како и УНФИКИП да преземе опсежни безбедносни мерки за кипарските Турци.  Кипарската Национална гарда не се обидела да влезе во енклавите на кипарските Турци, но извршила напад подеднакво во домовите на кипарските Грци и Турци во мешаните села за да конфискува оружје. Турската влада поднела тврдења дека муниција се пренесувала на Кипар со Олимпик Ер пред УНФИЦИП. Дали кипарските Турци настрадале како директен резултат на пучот останува контроверзно, но Сампсон се сметал за недоверлива личност поради неговата про-еноза политика и „бруталната“ улога против кипарските Турци во 1963 година.

По државниот удар, новоформираната хунта започнала репресии против поддржувачите на Макариос, што резултирала со голем број смртни случаи и „*значителен број*“, според Френк Хофмајстер, приведени. Бројот на загинати од пучот останува спорно прашање, бидејќи Република Кипар ги наведува смртните случаи поради пучот меѓу исчезнатите поради турската инвазија. Според Хараламбос Атанасопулос, најмалку 500 кипарски Грци биле ставени на списокот со 1617 исчезнати кипарски Грци, а за нивната смрт се обвинуваат кипарските Турци.  Според *„Милиет“* на 19 јули 1974 година, во Пафос избувнале жестоки судири, па дури и без Пафос, бројот на загинати поради внатрешните борби на кипарските Грци бил околу 300 цивили и 30 грчки војници, чии тела биле однесени во Атина.

## Последици
Како одговор на државниот удар, на 20 јули 1974 година Турција го нападнала островот велејќи дека акцијата е во согласност со Договорот за гаранција од 1960 година,   преземајќи ја контролата врз северот и делејќи го Кипар по она што станало познато како Зелена линија, отсекувајќи околу една третина од вкупната територија. Сампсон поднел оставка, воениот режим пропаднал и Макариос се вратил. Кипарските Турци формирале независна влада за, како што ја нарекле *Турската Федеративна држава Кипар* (ТФСЦ), со Рауф Денкташ како претседател. Во 1983 година тие ја прогласиле Турската Република Северен Кипар на северниот дел на островот, кој останува *[[де факто]]* држава. 

## Наводи

Категорија:Грчка воена хунта (1967-1974)
Категорија:Кипарско прашање
Категорија:Статии со извори на турски (tr)
Категорија:Статии со извори на грчки (el)