Копа Америка

мини|Конмебол Копа Америка Уругвај 2023 година
**Копа Америка** или **КОНМЕБОЛ Копа Америка**, познат до 1975 година како **Јужноамерикански фудбалско првенство** (***Campeonato Sudamericano de Fútbol*** на шпански и ***Copa Sul-Americana de Futebol*** на португалски), — најдобриот фудбалски турнир за мажи во кој се натпреваруваат репрезентациите од Јужна Америка. Тоа е најстарото континентално фудбалско натпреварување кое се уште се одржува, како и третото најгледано во светот. Натпреварот ги одредува шампионите на Јужна Америка. Од 1990-тите, екипи од Северна Америка и Азија исто така биле поканети да се натпреваруваат.

Од 1993 година, на турнирот генерално учествуваат 12 екипи - сите 10 тимови на КОНМЕБОЛ и два дополнителни тима од други конфедерации. Мексико учествувал на секој турнир помеѓу 1993 и 2016 година, со еден дополнителен тим извлечен од КОНКАКАФ, освен во 1999 година, кога тимот на АФЦ Јапонија го пополнил списокот со 12 тима, и 2019 година, во која биле Јапонија и Катар. Во верзијата на настанот од 2016 година, Copa América Centenario, учествувале 16 тимови, со шест тима од КОНКАКАФ, како дополнение на 10-те од КОНМЕБОЛ. Двете второпласирани места на Мексико се највисоки за страната која не е во КОНМЕБОЛ.

Осум од десетте репрезентации на КОНМЕБОЛ го освоиле турнирот барем еднаш во неговите 47 приредби од почетокот на настанот во 1916 година, а само Еквадор и Венецуела допрва треба да победат. Аргентина и Уругвај имаат најмногу шампионски титули во историјата на турнирот, со по 15 купови. Аргентина, која била домаќин на во 1916 година, била домаќин на турнирот најмногу пати (девет). Соединетите Американски Држави се единствената земја што не е членка на КОНМЕБОЛ и била домаќин на настанот, откако го направила тоа во 2016 година. Во три наврати (во 1975, 1979 и 1983 година), турнирот се одржал во повеќе јужноамерикански земји.

## Историја
### Почетоци
мини|Првото издание се одржало во 1916 година и турнирот бил освоен од страна на Уругвај (на сликата)
Првиот фудбалски тим во Јужна Америка, Крикет и фудбалски клуб Лима, бил основан во Перу во 1859 година, а Аргентинската фудбалска асоцијација била основана во 1893 година. До почетокот на 20 век, фудбалот растел во популарност, а првото меѓународно натпреварување што се одржало меѓу репрезентациите на континентот се случило во 1910 година кога Аргентина организирала настан за комеморација на стогодишнината од Мајската револуција. Учествувале Чиле и Уругвај, но овој настан не се смета за официјален од КОНМЕБОЛ. Слично на тоа, за стогодишнината од нејзината независност, Аргентина одржала турнир помеѓу 2 и 17 јули 1916 година, при што Аргентина, Чиле, Уругвај и Бразил биле првите учесници на турнирот. Ова таканаречено *Campeonato Sudamericano de Football* ќе биде првото издание на она што во моментов е познато како Копа Америка; Уругвај триумфирал во ова прво издание.

Гледајќи го успехот на турнирот, член на одборот на Уругвајската фудбалска асоцијација, Хектор Ривадавија, предложил формирање на конфедерација на асоцијациите на Аргентина, Бразил, Чиле и Уругвај, а на 9 јули, денот на независноста во Аргентина, бил основан КОНМЕБОЛ. Следната година, натпреварот се играл повторно, овој пат во Уругвај. Уругвај повторно ја освоил титулата откако ја совладал Аргентина со 1-0 во последниот натпревар на турнирот. Успехот на турнирот на тлото на *Чаруан* ќе помогне да се консолидира турнирот.
лево|мини|200x200пкс| Бразил го освоил своето прво првенство во 1919 година
Откако избувнувањето на грип во Рио де Жанеиро го откажал турнирот во 1918 година, Бразил бил домаќин на турнирот во 1919 година и бил крунисан за прв пат како шампион откако го победил бранителот на титулата со 1-0 во мечот од плејофот, додека чилеанскиот град Виња дел Мар бил домаќин на настанот во 1920 година на кој победил Уругвај.

За настанот во 1921 година, Парагвај учествувал за прв пат откако неговата фудбалска асоцијација се поврзала со КОНМЕБОЛ претходно истата година. Аргентина за прв пат победила на ова натпреварување благодарение на головите на Хулио Либонати. Во следните години, Уругвај доминирал на турнирот, кој во тоа време бил најголемиот фудбалски турнир во светот. Аргентина, сепак, не заостанала и ја оспорувала надмоќта со *Чаруа*. По поразот во финалето во 1928 година на Летните олимписки игри 1928 одржани во Амстердам, Аргентина се одмаздила на првенството на Јужна Америка во 1929 година со пораз на Уругвајците во последниот, решавачки натпревар. Во овој период, и Боливија и Перу дебитирале на турнирот во 1926 и 1927 година, соодветно.

### Неорганизираност и прекини
мини|''Карасушиас'' („валкани лица“), име кое било познато по аргентинскиот тим кој го освоил првенството во 1957 година одржан во Перу
По првото Светско првенство одржано во Уругвај во 1930 година, непријателството меѓу фудбалските федерации на Уругвај и Аргентина го спречило натпреварувањето да се игра неколку години. Само во 1935 година било можно да се оспори специјалното издание на настанот што требало да биде официјално обновено во 1939 година  Перу станал домаќин на изданието во 1939 година и првпат победил на натпреварот. На тој турнир дебитирал Еквадор.

Во 1941 година, Чиле бил домаќин на годишното издание на прославата на 400-годишнината од основањето на Сантјаго, за што капацитетот на новоизградениот Естадио Национал бил зголемен од 30.000 на 70.000 гледачи. И покрај големата инвестиција и почетниот успех на тимот, Чилеанците биле поразени во последниот натпревар од Аргентина. Уругвај бил домаќин и победил на изданието во 1942 година. Чиле повторно бил домаќин во 1945 година, и бил блиску до титулата против Аргентина. Сепак, Бразил ја расипал таа можност, а Аргентина уште еднаш го освоила турнирот на чилеанско тло.

Настанот потоа влегол во период на големо нарушување. Првенството не се играло редовно и многу изданија се сметаат за неофицијални, за подоцна да се сметаат за валидни од КОНМЕБОЛ. На пример, Аргентина била првата (и засега единствена) репрезентација која освоила три последователни титули со освојување на првенствата од 1945, 1946 и 1947 година. По тие три годишни турнири, натпреварувањето се вратило да се одржува на секои две години, потоа три, а подоцна и четири. Имало дури два турнири одржани во 1959 година, еден во Аргентина и вториот во Еквадор. Во овој период дел од репрезентациите останале рамнодушни кон турнирот. Некои не учествувале секоја година, други испраќале помали тимови; во изданието во 1959 година одржано во Еквадор, Бразил влегол со тим од државата Пернамбуко. Боливија победила за прв пат кога била домаќин во 1963 година, но била поразена во првиот натпревар на турнирот во 1967 година од дебитантот Венецуела. Основањето на Копа Либертадорес во 1959 година, исто така, влијаело на начинот на кој турнирот бил гледан од неговите учесници.

По осум години отсуство, настанот продолжил во 1975 година и официјално го добил името *Копа Америка*. Турнирот немал фиксно место и сите натпревари се играле во текот на годината во секоја земја. Девет екипи учествувале во групната фаза, а бранителот на титулата бил поразен во полуфиналето. Турнирот се одвивал на секои четири години користејќи го овој систем до 1987 година.

### Обнова
Во 1986 година, КОНМЕБОЛ одлучил да се врати на една земја домаќин на турнирот и да се натпреварува секоја втора година. Од 1987 до 2001 година, настанот бил домаќин на секои две години во ротација од десет членки на конфедерацијата. Форматот ќе остане константен со првиот круг на групи, но последната фаза се движела од тоа да биде нова, според т.н. Бергеров систем или систем со една елиминација за да се одлучи победникот. Ова обновување му помогнало на турнирот, кој почнал да добива телевизиска покриеност во Европа и Северна Америка. Копа Америка во 1987 година се одржал во Аргентина; ова било првпат нацијата да биде домаќин на издание по 28 години. И покрај тоа што влегла како фаворит бидејќи бил и актуелен светски шампион (го освоила Светското првенство во ФИФА во 1986 година), играјќи дома и имајќи тим составен главно од неговите победници на Светскиот куп предводен од легендарниот Диего Марадона, Аргентина завршила на разочарувачкото четврто место откако била поразена од бранителот на титулата Уругвај со 0–1 во полуфиналето. Уругвај го поразил изненадувачки силниот чилеански тим кој стигнал до финалето, отстранувајќи го моќниот Бразил со 4-0 во групната фаза.

Бразил ја подигнал својата прва официјална меѓународна титула по Светското првенство во ФИФА во 1970 година, откако ја освоил Копа Америка во 1989 година одржана на домашен терен. Аргентина, пак, ја освоила Копа Америка по долги 32 години во 1991 година во Чиле, благодарение на освежениот тим предводен од плодниот стрелец Габриел Батистута. Турнирот Копа Америка во 1993 година во Еквадор ја добил својата сегашна форма. Заедно со вообичаените десет екипи, КОНМЕБОЛ поканил две земји од КОНКАКАФ да учествуваат, Мексико и САД.

Уругвај успеал да го освои натпреварувањето во 1995 година како домаќин, завршувајќи го периодот на пад на уругвајскиот фудбал. Со имплементација на ротирачки домаќини, Колумбија, Парагвај и Венецуела првпат биле домаќини на турнирот. Бразил влегол во серија на победи, освојувајќи четири од петте континентални титули помеѓу 1997 и 2007 година. Првиот, во 1997 година, бил освоен откако била поразена земјата домаќин Боливија со 1–3 со головите на Леонардо, Денилсон и Роналдо кои станале клучни во уверувањето на *Верде-* Амарела за надморската височина на Боливија. Бразил успешно ја одбранил титулата во 1999 година, откако го победил Уругвај со 3–0 во Асунсион, Парагвај. Сепак, Копа Америка во 2001 година го доживеал едно од најголемите изненадувања во историјата на спортот бидејќи Хондурас го елиминирал Бразил во четвртфиналето. Колумбија, земјата-домаќин, победила на натпреварот за прв пат.
[мини| Последици од натпревар во Копа Америка 2007 година, одржан за прв пат во [Венецуела ]]
Од 2001 до 2007 година, турнирот се играл на секои три години, а од 2007 година на секои четири години, со исклучок на стогодишнината од турнирот во 2016 година.

Бегајќи од непријатниот настап во 2001 година, Бразил повторно се воспоставил во јужноамериканскиот пантеон откако ја победил Аргентина на пенали, победувајќи на натпреварот во 2004 година одржан во Перу. Три години подоцна, двата тима повторно се сретнале во финалето, овој пат во Венецуела. Повторно, Бразил излегол како победник откако ја победил Аргентина со 3-0.

Аргентина била домаќин на натпреварувањето во 2011 година и била поразена од Уругвај во четвртфиналето со изведување пенали. Уругвај го победил Перу со 2-0 во полуфиналето и Парагвај со 3-0 во финалето, освојувајќи го трофејот на аргентинска почва по трет пат и втор по ред. Ова, 43-то издание, било првпат во кое ниту Аргентина ниту Бразил не стигнале до полуфиналето на турнирот на кој и двете земји учествувале.

Турнирот во 2015 година бил одржан во Чиле, кој ги заменил позициите како домаќин со Бразил во пресред на Светското првенство во фудбал во 2014 и Летните олимписки игри 2016 година. Чиле го освоил турнирот, нивната прва титула, на домашен терен.

Во 2016 година, стогодишнината од турнирот била прославена со турнирот Copa América Centenario, кое се одржало во Соединетите Американски Држави; турнирот бил првиот одржан надвор од Јужна Америка и имал проширен терен од 16 тимови од КОНМЕБОЛ и КОНКАКАФ. За време на турнирот, медиумите објавиле дека КОНМЕБОЛ и КОНКАКАФ преговарале за спојување на Копа Америка со златниот куп на КОНКАКАФ, континенталниот турнир на последниот што се одржува на секои 2 години, а САД се домаќини на редовните турнири; Претседателот на Фудбалската федерација на Соединетите Американски Држави, Сунил Гулати, го нарекол извештајот неточен, велејќи дека таква дискусија немало и дека ќе треба да се формира нов турнир. Чиле по втор пат во историјата го освоил трофејот.

## Домакини
десно|мини|356x356пкс| Карта на членовите на КОНМЕБОЛ, според нивните домакинсктва од 2021 година

Во 1984 година, КОНМЕБОЛ ја усвоил политиката на ротирање на правото да биде домаќин на Копа Америка меѓу десетте конфедерации-членки. Првата ротација била завршена по Копа Америка 2007 година што се одржала во Венецуела. Втората ротација започнала во 2011 година, при што земјите домаќини ротираат по азбучен ред, почнувајќи од Аргентина. Чиле, Мексико и Соединетите Американски Држави изразиле интерес да бидат домаќини на следниот турнир, но Извршниот комитет на КОНМЕБОЛ одлучил да продолжи со извршувањето на ротацијата, давајќи им приоритет на организацијата на секоја нејзина асоцијација-членка; секое здружение потврдува дали ќе биде домаќин на издание или не, немајќи никаква обврска да го стори тоа. Аргентина потврдила на 24 ноември 2008 година, преку претставници на Аргентинската фудбалска асоцијација, дека ќе биде домаќин на Копа Америка 2011 година.

Копа Америка 2015 требало да се одржи во Бразил по редоследот на ротација. Меѓутоа, бидејќи Бразил бил домаќин и на Светското првенство во фудбал во 2014 година и на Летните олимписки игри 2016 година, одлуката била преиспитана. Иако претседателот на КОНМЕБОЛ Николас Леоз предложил Мексико да биде домаќин на континенталниот турнир (членка на федерацијата КОНКАКАФ) и членовите на одборот Бразил и Чиле разговарале за можноста за размена на турнирите во 2015 и 2019 година, било одлучено и потврдено од страна на CBF во февруари 2011 година дека Копа Америка 2015 ќе остане во Бразил. Меѓутоа, во март 2012 година, претседателот на ЦБФ Рикардо Тешеира поднел оставка од својата позиција и ЦБФ се согласила да го замени домаќинот на турнирот со Чиле. Замената била официјализирана во мај 2012 година. Стогодишното издание на турнирот, Copa América Centenario, се одржало во јуни 2016 година во Соединетите Американски Држави. Copa América Centenario за прв пат домакин бил нација која не е на КОНМЕБОЛ.

Секоја Копа Америка од 2005 година има своја маскота. *Гарделито*, маскота за натпреварувањето во 1987 година, била првата маскота на Копа Америка.

## Формат и правила
Турнирот претходно бил познат како *Campeonato Sudamericano de Futbol* (Јужноамериканско првенство во фудбал). *Јужноамериканското првенство на нации* било официјалното име на англиски јазик. Сегашното име се користи од 1975 година. Помеѓу 1975 и 1983 година немало земја-домаќин и се одржувало на домашен и на гостински начин. На тековниот завршен турнир учествуваат 13 репрезентации кои се натпреваруваат во текот на еден месец во земјата домаќин. Има две фази: групна фаза проследена со нокаут фаза. Во групната фаза, тимовите се натпреваруваат во три групи по четири екипи. Три тима се носители, вклучувајќи ги и домаќините, а другите тимови се избрани со формула заснована на Светското рангирање на ФИФА. Останатите тимови се доделуваат врз основа на ранг-листата на ФИФА, а тимовите во секој сад се извлекуваат по случаен избор во трите групи.

Секоја група игра според Бергеровиот систем, во кој секој тим е закажан за три натпревари против други тимови во истата група. Последната рунда натпревари од секоја група не е закажана во исто време за разлика од многу турнири ширум светот. Двете првопласирани екипи од секоја група се пласираат во нокаут фазата, како и двете најдобри третопласирани екипи. Поените се користат за рангирање на тимовите во група. Почнувајќи од 1995 година, три поени се доделуваат за победа, еден за нерешено и ниту еден за пораз (порано, победниците добиваа два поени).

Рангирањето на секоја екипа во секоја група се одредува на следниов начин:

: а) најголем број освоени бодови во сите натпревари во групата;
: б) гол разлика во сите натпревари во групата;
: в) најголем број на постигнати голови во сите натпревари во групата.

Доколку две или повеќе екипи се еднакви врз основа на горенаведените три критериуми, нивниот ранг се одредува на следниов начин:

: г) најголем број на бодови добиени во натпреварите по групи помеѓу засегнатите тимови;
: д) гол разлика што произлегува од натпреварите во групата помеѓу засегнатите тимови;
: ѓ) поголем број на постигнати голови во сите натпревари во групата помеѓу засегнатите тимови;
: е) извлекување на ждрепка од страна на Организацискиот одбор на КОНМЕБОЛ (т.е. по случаен избор).

Нокаут фазата е турнир со една елиминација на кој тимовите играат меѓусебно во еднократни натпревари, при што се користат пенали за да се реши победникот ако натпреварот е сè уште нерешен по 90 минути во четврт-финалето и полуфиналето, и по продолженија во финалето. Започнува со четврт-финалето, потоа полуфинале, натпревар за третото место (кои го оспоруваат поразените полуфиналисти) и финале.

## Покани
Поради ограничениот број на регистрирани национални фудбалски федерации на КОНМЕБОЛ, земјите од другите континенти обично се поканети да учествуваат за да ги сочинуваат 12-те екипи неопходни за тековниот формат на турнирот. Од 1993 година, поканети се и два тима од други конфедерации, обично од КОНКАКАФ чии членови се географски и културно блиски. Севкупно, девет нации добиле покани: Костарика (1997, 2001, 2014, 2011, 2016, Хондурас (2001), Јапонија (1999, 2019), Јамајка ( 2015, 2019), Мексико (2015, 2019 ) 1999, 2001, 2004, 2007, 2011, 2015, 2016 ), Хаити (2016), Панама (2016), САД (1993, 1995, 2007, 2016). Соединетите Американски Држави биле поканети на секој турнир помеѓу 1997 и 2007 година, но честопати ја одбивале поканата поради судир во распоредот со Фудбалската фудбалска лига. Сепак, на 30 октомври 2006 година, Фудбалската федерација на САД ја прифатила поканата да учествува на турнирот во 2007 година, завршувајќи го 12-годишното отсуство. На Копа Америка во 2001 година, Канада била поканета, но се повлекла непосредно пред почетокот на турнирот поради безбедносни причини.

На Копа Америка 2011 година, Јапонија се повлекла, наведувајќи ги тешкотиите со европските клубови во ослободувањето на јапонските играчи по земјотресот и цунамито во Тохоку. Шпанија била поканета на изданието во 2011 година, но според Кралската шпанска фудбалска федерација, тие одбиле бидејќи не сакале да го прекинат одморот на шпанските играчи. На Копа Америка 2015 година, Јапонија ја одбила поканата бидејќи тоа ќе им донело товар на нивните играчи во странство, а Кина морала да се повлече поради азискиот сектор за квалификации за Светското првенство 2018 година што се одржувал во исто време. На Копа Америка 2021 година, поканетите Австралија и Катар на 23 февруари 2021 година, го објавиле своето повлекување од турнирот, поради одложувањето на преостанатиот дел од квалификациите за Светското првенство на ФИФА во 2022 година на АФЦ за јуни 2021 година 

### Поканети нации

* QF = четврт-финале, ГС = групна фаза, 2-ри/3/4-ти = финален ранг
* Австралија и Катар биле поканети на изданието на турнирот во 2020 година, но подоцна се повлекле поради судир со распоредот со квалификациските натпревари на Светското првенство на ФИФА АФЦ.

## Трофеи

Трофејот на Копа Америка, кој им се доделува на победниците на турнирот, бил дониран на Здружението од страна на Министерството за надворешни работи на Аргентина, Ернесто Бош, во 1910 година, кога Аргентина организирала настан за комеморација на стогодишнината од Мајската револуција. Тој натпревар (на кој присуствувале и Уругвај и Чиле) бил именуван како „Копа дел Сентенарио“ (Куп на стогодишнината).

Сегашниот трофеј на Копа Америка започнал во 1916 година од „*Casa Escasany*“, продавница за накит во Буенос Аирес, по цена од 3.000 швајцарски франци.

Трофејот во Копа Америка е  тежина и  висок сребрен орнамент, со дрвена основа од 3 нивоа која содржи неколку плакети. На плакетите е изгравиран секој победник на натпреварот, како и освоеното издание. Трофејот претходно имал  основа на едно и две нивоа, а пред 1979 година воопшто немал основа, како онаа што се користела во 1975 година.

Во април 2016 година, во седиштето на Колумбиската фудбалска федерација во Богота бил претставен комеморативен трофеј – специјално дизајниран за Copa América Centenario, за да ја одбележи 100-годишнината од натпреварувањето. Трофејот се заснова на оригиналниот облик на трофејот во Копа Америка, додаден со логото на изданието од 2016 година. Трофејот требало да нема основа. Трофејот бил  висок со тежина од , покриен со 24-каратно злато. На неговото тело биле изгравирани и амблемите на КОНМЕБОЛ и КОНКАКАФ.

Комеморативниот трофеј на *Copa América Centenario* е дизајниран од студиото *Epico* во САД и произведен од London Workshops на Томас Лајт во Англија. Победничката екипа ќе го чува трофејот засекогаш.

Освен главниот трофеј, „*Копа Боливија*“ (мал трофеј изработен во сребро) му се доделува на второпласираниот на натпреварот од изданието во 1997 година. Трофејот е именуван по земјата која била домаќин на Копа Америка во 1997 година, со мало боливиско знаме закачено на една од неговите страни.

## Резултати



: **Скратеници:**
:* пен - пенали
:* прод - Продолжение 
: **Напомени:**
:: Повикани екипи во *[[курзив]]*
:: **1** Учествувале три репрезентации. 
:: **2** Не е одигран натпревар за 3. место.
:: **3** Немало натпревар за никаков трофеј во 1916. Прв пат тоа се случило во 1917 година. 
:: **4** Турнирот претставува дополнително издание, без да биде доделен трофеј за победникот, но сепак се смета за официјален од КОНМЕБОЛ.

## Наводи

## Надворешни врски
* 
* A brief history of the Copa América on *The Guardian*
* The Copa América Archive – Trivia
* RSSSF archive – includes extensive match reports.

Категорија:Натпреварувања на КОНМЕБОЛ