Вилсанди

десно|мини| Локација на Вилсанди во западна Естонија.
Островот **Вилсанди** во парохијата Сарема во естонскиот округ Саре се наоѓа во Балтичкото Море. Зафаќа површина од околу 9 квадратни километри и е најзападниот населен остров во Естонија. Околните води се плитки и карпести и многу бродови кои патувале по Балтикот потонале во близина. До островот Вилсанди може да се стигне со чамец, со камион со соодветна дозвола или пеш со одење од Сарема. Поголемиот дел од островот сега е дел од Националниот парк Вилсанди, кој пораснал од резерватот за птици основан во 1910 година. Тој е со многу чувствителен екосистем поради користењето на областа од страна на многу птици преселници како место за размножување и гнездење. Ловот е апсолутно забранет. Овој парк е популарна туристичка дестинација не само за локалните Естонци, туку и за луѓето од Финска кои ја посетуваат Естонија во се поголем број.

## Историја
Во 1703 година, брод во сопственост на Холанѓанецот Јохан Дол се насукал и потонал во Балтичкото Море. Дол успеал да излезе на брегот на блискиот остров и го нарекол островот „Фелсланд“ што значи карпест остров. Тој останал да живее таму и, со текот на времето, фармата на Кукла станала позната на естонски како Толи талу (фарма), а Фелсланд станал познат како  *Вилсанди*.
мини| „Пејзаж на Вилсанди“, од естонскиот уметник Конрад Маги (1913–1914).
Поради својата локација покрај поморската трговска рута, за поморските нации било важно Вилсанди да има засолниште за преживеани од бродоломи. Ова било особено важно за рускиот цар и првото засолниште на островот било изградено во 1806 година. Потоа следела изградба на светилник висок 37 метри во 1809 година. Во 1859 година, покрај светилникот, била изградена станица за спасување, а во 1883 година била инсталирана телеграфска линија, првенствено за да се соопштат вести за бродовите што се насукувале.

Најраното познато семејство се населило на Вилсанди во 1826 година, а во 1896 година ова семејство го земало презимето Мендер. Со текот на времето, бидејќи буквата „ä“ не им била позната на различните не-естонски морнари во областа, некои членови на семејството го смениле Мандер во Мендер бидејќи било полесно да се пишува. До 1860 година, на островот живееле 18 семејства. Во 1934 година, пописот забележал дека 32 семејства и 169 луѓе живееле на Вилсанди, кои главно се издржувале од риболов и морепловство. Околниот океан е плиток со некои длабочини до 22 метри. Во 1931 година на Вилсанди бил изграден музеј на морски птици, а пред Втората светска војна (1939–1945) имало околу 200 постојани жители на островот и околу 3.000 – 5.000 туристи кои  го посетувале островот во текот на летните месеци.

Во 1870 година, британскиот брод *„Адмирал“* се насукал во близина на Вилсанди и многу буриња со нов производ, нафта - нафтената економија сè уште не постоела - исфрлил на брегот и тие се користеле за гориво во светилниците и островските домови на Вилсанди, заменувајќи го огревно дрво и ленено масло.

Артур Том (1884–1942) бил назначен да управува со светилникот на Вилсанди во 1906 година и тој бил клучен во тоа малите острови Вајка северозападно од Вилсанди да бидат назначени како поморски резерват за птици во 1910 година. Островите сочинуваат чувствителен морски екосистем кој го користат мноштво птици преселници како места за размножување и гнездење.

### Првата светска војна
мини| Морски спасувачки тим Вилсанди околу 1922 година
За време на Првата светска војна, во октомври 1917 година, Германија ја започна операцијата Албион, огромна флота од над 300 бродови и 25.000 војници, за да ја окупира Сарема и другите балтички острови за да се обиде да ја принуди Русија, која управувала со Естонија во тоа време, да се предаде. Инвазијата започнала во Вилсанди и прв ја забележал Артур Том, чуварот на светилникот на Вилсанди.  Во 1941 година, Том бил уапсен од Русите, обвинет за преземање контрареволуционерни активности и шпионирање за капиталистичките земји и бил испратен во сталинистички работен логор каде што починал во 1942 година.

Еден од жителите на Вилсанди бил Јаен Теар, познат морнар и бродоградител и најголемиот сопственик на бродови на островот. Тој, исто така, управувал со спасувачката станица до неговата смрт во 1925 година. Внукот на Јаен Теар, Јан Елмар Теар, е роден во Куресааре на 24 декември 1930 година. Во 1941 година, таткото и вујкото на Јан Теар, кои Русите ги држеле во бискупскиот замок во Куресааре, главниот град на Сарема, биле егзекутирани.

Од Вилсанди потекнуваат 16 бродски капетани или мајстори  морнари, од кои некои биле поврзани со Питер Ол (1829–1898), познат жител на блискиот остров Луналаид. Такви капетани се Питер Мендер, Јохан Калмар, Сим Роос и Јоханес Мендер. Калмар, Мендер и Рус работеле на рускиот Далечен Исток и Кина пред Втората светска војна и во 1930 година ја коосновале естонската бродска фирма Мериленд и КО. 

### Втора светска војна
На 19 септември 1944 година, околу 40 од 155-те жители на Вилсанди избегале со брод во Шведска, избегнувајќи ја блокадата од Кригсмарин. Записите покажуваат дека 96 луѓе избегале од Вилсанди во 1944 година, за време на војната, потоа еден кој избегал во 1956 година и уште еден во 1959 година,па останале само 46 жители. Од луѓето кои  побегнале од Русите, мнозинството се населиле во Шведска, а други се упатиле кон Канада и САД.

Во 1945 година, по завршувањето на Втората светска војна, Советскиот Сојуз ги назначил сите острови околу Вилсанди како ограничена област затворена за јавноста поради национална безбедност.

## Денес
Вилсанди станал дел од естонскиот национален парк во раните 1990-ти и денес таму живеат само неколку луѓе во текот на целата година. Многу туристи ги посетуваат во летните месеци, од кои некои ги истражуваат, со кајак, околу 100-те мали острови кои го сочинуваат паркот. Десетици илјади водни птици мигрираат низ националниот парк или се гнездат во него како и повеќето балтички сиви фоки.

## Клима
Вилсанди има една од најпоморските клими (Cfb Кепенова класификација на климата) во Естонија и затоа доживува генерално посвежи лета и поблаги зими од другите делови на Естонија со помал годишен температурен опсег. Вилсанди е исто така обично дел од Естонија кој добива најмногу часови сончева светлина во текот на една година со својата метеоролошка станица, статистички, локација со најмногу сонце во Естонија.

## Значајни жители

* Јан Теар (1854-1925), сопственик на брод и капетан
* Артур Том (1884-1942), естонски орнитолог
* Јан Тате (роден 1964), естонски поет, актер и пејач
* Хајно Вали (1928–1990), естонски писател

## Галерија

Податотека:Vilsandirahvuspark_suvi.jpg|
Податотека:Vilsandi_lighthouse1.JPG|
Податотека:Vilsandi_lambad.jpg|
Податотека:Vilsandi_merepäästejaama_paadikuur_2012.jpg|
Податотека:Vilsandi_vaade.JPG|
Податотека:Old_farmhouse_on_Vilsandi.jpg|
Податотека:Vilsandi_tuulikud.JPG|
Податотека:Vilsandi,_hooned.JPG|
Податотека:Paadikuur_Vilsandil.JPG|
Податотека:Sirelihekk_Vilsandil.JPG|


## Наводи

## Надворешни врски

* Вилсанди – форум за дискусија за локалното население и посетителите 
* http://vana.www.sakala.ajaleht.ee/index.html?op=lugu&rubriik=85&id=6203&number=344
Категорија:Статии со извори на естонски (et)
Категорија:Естонија
Категорија:Населени места во Естонија
Категорија:Острови во Естонија