Стане Доланц

**Стане Доланц** (16 ноември 1925 &#x2013; 13 декември 1999 година)  бил словенечки комунистички политичар за време на СФР Југославија. Доланц бил еден од најблиските соработници на претседателот Јосип Броз Тито и еден од највлијателните луѓе во југословенската федерална политика во 1970-тите и 1980-тите. Бил секретар на Извршното биро на Претседателството на Централниот комитет (ЦК) на Сојузот на комунистите на Југославија (ЛКС) од 1971 до 1978 година, сојузен секретар за внатрешни работи од 1982 до 1984 година и член на Претседателството на Југославија од 1989 до 1981 година. Редовно бил назначен за член на Сојузниот совет за заштита на уставниот поредок и претседавал со телото кон крајот на 1980-тите.

За поголемиот дел од својата политичка кариера, Доланц ја бранел силната авторитарна власт на ЛСЈ и се борел против национализмот кој потекнувал од различни делови на земјата. Тој бил влијателен во југословенските безбедносни структури и се верува дека инспирирал бројни политички мотивирани апсења, особено додека бил министер за внатрешни работи.

## Ран живот
Доланц е роден во работничко семејство во словенечкиот град Храстник, тогаш дел од Кралството на Србите, Хрватите и Словенците. По завршувањето на основното образование во неговиот роден град, бил испратен на средно училиште во Љубљана, во Бежиградската гимназија. Во април 1941 година, северна Словенија била окупирана од нацистичка Германија. Доланц го продолжил своето образование во Грац, Австрија. Во 1944 година, Доланц се приклучил на Југословенските партизани и ја продолжил својата воена кариера по завршувањето на војната.

Служел како заменик на јавен обвинител во Љубљанскиот армиски корпус и ја завршил својата воена кариера во 1960 година, кога бил полковник во канцеларијата на југословенската воена контраразузнавачка служба КОС во Загреб. За време на неговата воена кариера, Доланц добил универзитетска диплома и во 1960-те години бил директор на Школата за политички науки во Љубљана, која ја раководела словенечката подружница на ЛСЈ.

## Втор човек на Сојузот на комунистите на Југославија
Во 1965 година, Доланц станал член на ЦК на Лигата на комунисти на Словенија (ЛКС), а на деветтиот конгрес на ЛСЈ во 1969 година бил избран за член на ЦК на ЛСЈ. Во 1971 година, станал секретар на новооснованото Извршно биро на Претседателството на партијата, односно втора личност во ЛСЈ, иако вистинска втора личност во југословенската политика останал Едвард Кардељ, доживотен соработник на претседателот Тито. Доланц брзо стекнал силно влијание во партијата. Тој бил еден од главните организатори на седницата на Претседателството на партијата во Караѓорѓево во декември 1971 година, која резултирала со оставките на лидерите на Хрватската пролет.

Во ноември 1972 година, на пленумот на ЦК ЛЦС, тој повикал на чистки на либералното крило на огранокот на Словенечката партија, што на крајот и се случило. Станал познат по изјавата што ја дал на локалната комунистичка конференција во Сплит во септември 1972 година:

: *„Мораме да разјасниме дека во оваа земја ние комунистите сме на власт. Ако не бевме ние, тоа ќе значеше дека е некој друг.* 
Во истиот говор Доланц истакнал дека ЛКС мора да биде обединета организација, најавил исклучување на оние сопартијци кои не ја следат новата линија и го напаѓаат српскиот, хрватскиот и словенечкиот национализам.  

Говорот на Доланц во Сплит бил директно претходен од писмо потпишано од него и Тито, адресирано до локалните организации на ЛСЈ низ Југославија. Писмото повикало на зајакнување на единството на партијата и нејзината водечка улога во општеството, и така ја разјаснило одлуката на Тито и неговите соработници да продолжат со борбата против либералите и националистите во рамките на ЛСЈ, што на крајот довело до длабоки промени во партиските лидерштва во Хрватска, Словенија и Србија. Иако функцијата на секретар на Извршното биро бил дизајнирана да се менува секоја година, Доланц ја задржал осум години.

Додека ја држел функцијата, често бил споменуван како можен наследник на Тито. Сепак, во текот на 1970-тите во ЛСЈ и федералните државни институции се развил систем на ротирачко колективно водство, што го направило речиси невозможно за било кој поединечен функционер да стане нов лидер по Тито. На единаесеттиот Конгрес на ЛСЈ во 1978 година Извршниот биро бил укинат и иако Доланц бил назначен за секретар на Президиумот на ЦК ЛСЈ, тој поднел оставка од оваа функција во мај 1979 година. Оставката понекогаш се поврзува со смртта на Едвард Кардељ во февруари истата година, кој наводно го заштитувал Доланц.

Доланц останал член на Президиумот на ЦК, а покрај тоа, во јуни 1979 година бил повторно назначен за член на Сојузниот совет за заштита на уставниот поредок, агенција на југословенското претседателство која ги координира институциите за внатрешна безбедност.  Доланц продолжил да игра важна улога во комунистичкиот политички естаблишмент на Југославија по смртта на Тито во мај 1980 година.

## Министер за внатрешни работи и член на Претседателството на Југославија
Во мај 1982 година, Доланц станал секретар (министер) за внатрешни работи во новата југословенска влада предводена од Милка Планинц. Во мај 1983 година тој се пожали на зголемувањето на национализмот и на непријателските активности против комунистичкиот режим и ги обвини дисидентите интелектуалци дека се една од неговите движечки сили. 

Во 1984 година, се случиле два политички мотивирани случаи кои директно му се припишуваат на Доланц. Во Белград, 28 учесници на предавањето на Милован Ѓилас биле донесени на полициски распит; еден од нив бил пронајден мртов неколку дена подоцна, додека други шест биле соочени со судење, што резултирало со лесни казни или ослободителни пресуди.

Еден од учесниците на предавањето, Војислав Шешељ, бил уапсен повторно неколку недели подоцна поради изнесување на националистички идеи во непубликуван есеи. Доланц јавно го осудил во ТВ интервју и Шешељ на крајот бил осуден на неколкугодишна затворска казна. Доланц бил обвинет дека наредил убиства на политички емигрантски активисти извршени од југословенските безбедносни служби во странство и за лична заштита на еден од нивните агенти, криминалец познат како „Аркан“. Некои го поврзуваат со убиството на хрватскиот националистички емигрант Стјепан Ѓурековиќ во Западна Германија во 1983 година, додека други ги обвинуваат тогашните комунистички лидери на Хрватска за наредба на убиството.

Од мај 1984 до мај 1989 година, Доланц бил словенечки член на Претседателството на Југославија, а во мандатот бил и претседател на Сојузниот совет за заштита на уставниот поредок. Во периодот 1988-1989 година, тој бил еден од оние во федералното раководство кои неуспешно се спротивставиле на антибирократската револуција, која тој ја сметал за израз на српскиот хегемонизам.  Во исто време Доланц бил резервиран кон новата линија на словенечкото комунистичко раководство што го отворала патот за политичка либерализација и за одвојување на Словенија. 

Една од неговите последни јавни интервенции било интервјуто за либералното опозициско списание *[[Младина]]*, објавено во мај 1989 година, во кое тој се опиша себеси како „последниот титоист“.  Во своите мемоари, Јованка Броз изјавила дека го смета Доланц за „еден од оние кои се најмногу виновни за распадот на земјата“ и го обвинила дека е германски шпион. 

## Доцниот живот
По истекот на неговиот мандат во Сојузното претседателство, Доланц се повлекол од јавниот живот и се преселил во Гозд Мартуљек во близина на Крањска Гора. Тој починал во Љубљана на 12 декември 1999 година, од мозочен удар. Имал 74 години. 
Категорија:Јунаци на социјалистичкиот труд
Категорија:Апсолвенти на Упсалскиот универзитет
Категорија:Починати во 1999 година
Категорија:Родени во 1925 година