Железна рипка

алт=|мини|Железна риба
**Железните „среќни“ рипки** се инготи од леано железо во облик на риба што се користат како додаток во исхраната на железо кај лица погодени од анемија со недостаток на железо. Инготите се ставаат во тенџере со врела вода за да се впие елементарното железо во водата и храната. Тие биле развиени во 2008 година од канадски здравствени работници во Камбоџа, а во 2012 година била формирана компанијата „Проект - железна рипка“, за развој на железните рипки на поголем обем, нивна промоција во руралните области и нивна дистрибуција до партнери од невладини организации.

Истражување објавено во 2017 година покажа дека железниот ингот нема ефект врз анемијата предизвикана од други фактори освен недостаток на железо. Затоа не се препорачува за употреба во Камбоџа и други земји каде што поголемиот дел од анемијата не се должи на недостаток на железо, а преваленцата на генетски нарушувања на хемоглобинот (хемиглобинопатии) е висока.

## Инспирација за проектот
Околу 60% од бремените камбоџанки се (од 2010 година) анемични како резултат на недостаток на железо во исхраната, што резултира со предвремено породување и крварење при породувањето. Бебињата имаат зголемена инциденца на проблеми со развојот на мозокот, ако мајките се анемични. Недостатокот на железо е „најраспространетото нарушување во исхраната“ во Камбоџа, кое влијае на 44% од населението и резултира со загуба на БДП од околу 70 милијарди долари годишно.

Познато е дека садовите за готвење од леано железо пренесуваат железо во храната преку готвење, но цената е превисока за сиромашните луѓе во рурална Камбоџа.

## Развој
Студентот на Универзитетот во Гуелф, Кристофер Чарлс, добил грант за спроведување епидемиолошки здравствени истражувања во Камбоџа од Канадската агенција за меѓународен развој (CIDA) по завршувањето на додипломските студии по биомедицински науки. Истражувачката група им подели железен диск на жените во селото, барајќи од нив да го стават дискот во тенџерето додека прават супа или варат вода. Жените не сакале да го користат парчето железо додека готват и „скоро никој не го користел“. Чарлс изјавил дека тоа е „проблем во социјалниот маркетинг“. Неколку недели пред да се врати во Канада за да ја започне својата магистерска програма, Чарлс го повикал својот докторски ментор Аластер Самерли за да го одложи својот проект за истражување на хормоните. Самерли му рекол да го фокусира своето истражување на спречување на анемија од дефицит на железо, која на крајот прераснала во проект за докторат.

Чарлс и другите дистрибуирале железни шипки во облик на лотос, но и тоа било одбиено од селаните. За време на разговорите со селските старешини, Чарлс дознал за еден вид риба што се смета за симбол на среќа, здравје и среќа во локалниот фолклор. Групата создала железни инготи во облик на риба, за кои селаните биле поприфатливи за користење. Првичните резултати сугерирале дека ова било проследено со намалување на нивото на анемија кај селаните. Чарлс подоцна изјавил дека „Можете да го имате најдобриот третман на светот, но ако луѓето не го користат, нема да има ефект“.

## Евалуација
Испитување спроведено од септември 2008 до февруари 2009 година покажало дека рибата ги зголемува нивоата на железо во крвта кај поединци најмалку три месеци, но се покажало дека континуираната употреба има занемарливи долгорочни ефекти врз нивоата на железо во крвта. Истражувањето го опфатило крајот на сезоната на монсуни и сувата сезона што започнала во декември. Селаните се потпирале на собраната вода од монсуните во текот на првиот период, а на водата од бунарот во текот на вториот. Во областа на проучување, водата од бунарот имала високи концентрации на јони на арсен и манган, кои дејствуваат како агенси кои формираат комплекси со железото. 

Истражувањата за хемијата на железо-арсен во локалните водоносни песоци покажуваат дека оксидите на Fe3+ железо ги има во подземни води со ниска содржина на арсен, додека оксидите на Fe2+ железо укажуваат на повисоки концентрации на арсен.

Последователното испитување покажало дека, во споредба со основната стапка на железо во крвта на почетокот на испитувањето, лицата кои ја користеле железната риба имале зголемено ниво на железо во крвта по 12 месеци, а стапката на анемија се намалила за 43%.

Рандомизирана контролна студија во 2017 година покажала дека железната риба не ги зголемила концентрациите на хемоглобин кај примерок од 340 камбоџанки. Овие жени имале анемија, но тоа не се припишува на ниските нивоа на железо. Заклучокот од студијата гласел: „Не препорачуваме употреба на железен ингот во облик на риба во Камбоџа или во земји каде што преваленцата на недостаток на железо е ниска, а генетските нарушувања на хемоглобинот се високи“.

## Производство
Во декември 2012 година, докторантот по биомедицински науки на Универзитетот во Гуелф, Гавин Армстронг, го основал *Проектот „Среќна железна риба“*, компанија основана за комерцијализација на концептот. Компанијата вработува невработени Камбоџани за производство на железни инготи во облик на риба користејќи рециклиран старо железо од блиската фабрика. Компанијата започнала со промоција на производот во неколку рурални села во октомври 2013 година, а започнала и целосна маркетиншка кампања во покраината Кандал во јануари 2014 година.

Во мај 2014 година, компанијата објавила дека добила финансирање од 860,000 долари, вклучувајќи $500,000 од „Гранд Челинџс Канада“, за производство на 60.000 железни риби по цена од околу  5$ по риба. Исто така, добила 1,1 милион долари од приватни инвеститори. Компанијата испорачала околу 11.000 единици на партнери од невладини организации во првите пет месеци од 2014 година. Ги продавале единиците кога е можно, бидејќи е поверојатно дека поединци ќе ги користат доколку се купат, но исто така ќе ги дистрибуираат бесплатно доколку е потребно. Исто така, планирал да продава „железни рипки“ во Канада за 25 долари, при што секоја купување ќе биде придружена со донација од три рипки во Камбоџа. Од ноември 2015 година, компанијата донира по една рипка за секоја една купена.

На 28 април 2014 година, компанијата објавила во соопштение за медиумите дека го добила сертификатот на Б Корпорејшн издаден од непрофитната организација Б лаб.

## Употреба
Железната рипка е долга 7.6 см и тежи околу 200 грама. Се става во сад за готвење со 1 или 2 капки сок од лимон 10 минути во 1 литар врела вода. Сокот од лимон ја подобрува апсорпцијата на железо во цревата. Железната риба се користи и при готвење ориз или чорби. Приближно 92% од селаните кои имаат железна риба ја користат редовно, а многу од нив ја препорачуваат на пријателите и семејството како симбол на среќа.

Зарамнетиот ингот е дизајниран да ја максимизира изложената површина за време на готвењето, со што се максимизира количината на железо што се исцедува од инготот до храната или водата во тенџерето. Неговата употреба резултира со тоа што просечниот селанец добива околу 75% од препорачаниот дневен внес на железо.

Армстронг наведува дека железото не го менува вкусот на водата или храната во која се впива. Проектот е насочен кон младите во Камбоџа за да го промовира проектот поради високото ниво на неписменост кај возрасните во руралните области.

## Наводи

Категорија:Метаболизам на железото
Категорија:Риби