Страна на возење

мини|400x400пкс|Страна на возење, 2017

[десно|мини|Промена на правецот кај [Таи-Лао|Пријателскиот мост Таи-Лао.]]
Поимите **сообраќај по десната страна** (СДС) и **сообраќај по левата страна** (СЛС) се однесуваат за практични ситуации, во двонасочни сообраќајни ситуации, со цел да возилото се задржи на десната страна или на левата страна на патот, соодветно. Ова е толку фундаментално за протокот на сообраќај што се нарекува преднос.

СДС се применува во 163 земји и територии, а останатите 76 земји и територии применуваат СЛС. Земјите кои користат СЛС се смета дека претставуваат околу шестина од светската територија и една четвртина од нејзините патишта. Во 1919 година, 104 од светските територии применувале СЛС и еднаков број применувале СДС. Од 1919 до 1986 година, 34 од териториите со СЛС се префрлиле на СДС.

Многу од земјите со СЛС биле порано дел од Британската Империја. Покрај тоа, Јапонија, Индонезија и други земји ја задржале традицијата за СЛС. Спротивно на тоа, многу од земјите со СДС порано биле дел од француската колонијална империја или, во Европа, биле предмет на француско владеење за време на освојувањата на Наполеон.

Кај железничкиот сообраќај, СЛС преовладува во Западна Европа, Латинска Америка и во земјите кои порано биле делови од британската или француската империја, додека кај северноамериканските, како и централните и источноевропските возови преовладува СДС.

Според меѓународните регулативи за спречување на судири на море, водниот сообраќај се одвива според СДС. За воздухопловите, Федералните воздухопловни регулативи на САД сугерираат користење на СДС, како во воздухот така и на водата.

Кај здравите популации, се смета дека безбедноста во сообраќајот е иста, без оглед на насоката на движење, иако некои истражувачи шпекулирале дека СЛС може да биде побезбеден за постарото население, бидејќи луѓето се почесто доминантни со десното око отколку со левото око.

## Историја
[мини|Сообраќај по лева страна во [Виена, Австрија 1930 година]]
Старите грчки, египетски и римски војници се држеле на левата страна кога марширале. Во 1998 година, археолозите пронашле добро сочувана двојна патека што води кон римски каменоломи во близината на Свиндон, во јужна Англија. Каналите на патот од левата страна (гледано надолу по патеката, во насока од каменоломот) биле многу подлабоки од оние од десната страна, што укажува на СЛС, барем на оваа локација, бидејќи количките излегувале од каменоломот натоварени, а влегувале празни.

Првата референца во англиското право за правилото СЛС била во 1756 година, во врска со Лондонскиот мост.

Некои историчари, како што се Ц. Норткот Паркинсон, верувале дека античките патници на коњи или пеш вообичаено се движеле на левата страна, бидејќи повеќето луѓе ја користеле десната рака. Ако двајца мажи кои јавале на коњи, требале да започнат борба, секој од нив се поместувал кон работ на левата страна. Во 1300 година, папата Бонифациј VIII ги насочувал верниците да се движат на левата страна.

Во доцните 1700-ти, сообраќајот во САД во основа се одвивал по СДС, врз основ на употребата на големите товарни вагони на тимстерите, кои биле влечени од неколку пара коњи. Вагоните немале возачко седиште, така што (вообичаено во десната рака) управувачот го држел камшикот во десната рака и седел на задниот лев коњ. Седејќи лево, возачот претпочитал другите вагони да го поминат од левата страна, за да може да биде сигурен дека ќе се оддалечи од тркалата на вагоните што му доаѓале во пресрет.

Во Франција, традиционално, пеш сообраќајот се одвивал по десната страна, додека сообраќајниот превоз се одвивал по левата страна. По Француската револуција, целиот сообраќај се одвивал по десната страна. По Наполеоновите војни, Французите наметнале СДС во делови од Европа. За време на колонијалниот период, СДС бил воведен од страна на Французите во Нова Франција, Француска Западна Африка, Магреб, Француска Индокина, Западните Инди, Француска Гвајана и Реинион, помеѓу другите.

Во меѓувреме, СЛС бил воведен од страна на Британците во делови од Канада (Атлантска Канада и Британска Колумбија), Австралија, Нов Зеланд, Протекторатот Источна Африка (сега Кенија, Танзанија и Уганда), Британска Индија, Родезија и Колонијата Кејп (сега Замбија, Зимбабве и Јужна Африка), Британска Малаја (сега Малезија, Брунеј и Сингапур), Британска Гвајана и Британски Хонгконг. СЛС бил воведен и од Португалската Империја и тоа во Португалскиот Макао, Колонијалниот Бразил, Португалскиот Тимор, Португалскиот Мозамбик и Португалска Ангола.

Првиот закон за правилото држи се десно за возење во Соединетите Американски Држави бил донесен во 1792 година и се применувал во Филаделфија и Ланкастер Трнпајк. Њујорк го формализирал СДС во 1804, Њу Џерси во 1813 и Масачусетс во 1821 година.

Во раните 1900-ти години, некои земји, вклучувајќи ги Канада, Шпанија и Бразил, имале различни правила во различни делови на државата. Во текот на 1900-тите, многу земји се стандардизирале во рамките на своите јурисдикции и преминале од СЛС во СДС, најмногу за да се усогласат со регионалниот обичај. Во моментов, скоро сите земји користат или една или друга страна, на целата своја територија. Повеќето исклучоци се резултат на историските размислувања и/или ги вклучуваат островите кои немале патно поврзување со главниот дел на земјата. Во Кина е СДС, освен специјалните административни региони на Кина, Хонгконг и Макао. Во САД е СДС, освен на Девствените Острови на Соединетите Американски Држави. Во Обединетото Кралство е СЛС, но нејзините прекуокеански територии Гибралтар и Британска Територија на Индискиот Океан се СДС.
мини|Во Хонгконг се вози лево.
мини|Во копнените делови на Кина се вози на десна страна.

### Менување на страни
[мини|Правецот во сообраќајот се менува од лево кон десно во [Стокхолм, Шведска на 3 септември 1967 година]]

#### Европа
Париската конвенција од 1920 година била влијателна во Европа, која советувала да се вози на десната страна на патот, со цел да се усогласи сообраќајот низ континентот со многу граници. Така било и покрај фактот дека СЛС сè уште бил широко распространет: на пример во 1915 година, СЛС бил воведен насекаде во Австроунгарското Царство. Меѓутоа, три години подоцна царството се поделило на неколку држави, и сите тие на крајот се смениле во СДС, особено кога нацистичка Германија го вовела СДС со речиси моментален ефект во Чехословачка во 1938-39 година.

Во Шведска бил СЛС од околу 1734 до 1967 година, и покрај тоа што таа имала копнени граници со земјите со СДС, а околу 90 проценти од автомобилите возеле по левата страна (СЛС). Во 1955 година се одржал референдум, со големо мнозинство гласови против промена во СДС. Сепак, неколку години подоцна владата наредила промена, која започнала да се спроведува од 5 часот во неделата, на 3 септември 1967 година. Стапката на несреќи остро се намалила по промената, но наскоро се вратила на првобитното ниво. Денот бил познат како Dagen H („Денот- H“), а „H“ за Högertrafik („вистински сообраќај“). Кога Исланд се префрлил наредната година, тој ден бил познат како H-dagurinn, што повторно значело „Денот- H“.

Во доцните 1960-ти, Британскиот оддел за транспорт сметал дека може да се префрлат на СДС, но го прогласил за небезбеден и премногу скап за веќе така изградена нација. Стандардите за изградба на патишта, особено за автопатиштата, овозможуваат асиметрично дизајнирани патни споеви, каде што лентите што се спојувааат и разминуваат се разликуваат по должина.

#### Азија и Тихиот Океан
Кина го усвоила СДС во 1946 година. Тајван истовремено се сменува во возење по десната страна. Хонгконг и Макао продолжуваат да бидат СЛС.

И Северна Кореја и Јужна Кореја се префрлиле во СДС во септември 1945 година, по ослободувањето од Јапонија, која била поразена и им се предала на сојузниците.

Мјанмар се префрлил на СДС во 1970 година.

Во Самоа, поранешната германска колонија, повеќе од еден век веќе бил СДС. Се префрлила на СЛС во 2009 година, како прва територија во речиси 30 години која се префрлила. Овој потег бил озаконет во 2008 година, со цел Самоа да ги користи поевтините возила со управувач од десната страна (СДС) - кои се подобро прилагодени за сообраќај по левата страна - увезени од Австралија, Нов Зеланд или Јапонија, и да се усогласат со другите земји од Јужниот Тихи Океан. Политичката партија, Народна партија, била формирана за да се обиде да протестира против промената, протестна група која започнала правен предизвик и просечно околу 18.000 луѓе присуствувале на демонстрациите против неа. Моторната индустрија, исто така, се спротивставила, бидејќи 14.000 возила од 18.000 возила во Самоа биле дизајнирани за СДС, а владата одбила да ги плати трошоците за префрлање. По неколку месеци на подготовка, преминувањето од десно во лево се случило во атмосфера на национална прослава. Немало пријавени инциденти. Во 05:50 по месно време, во понеделникот на 7 септември, радио-најавата го прекинала сообраќајот, а најавата во 6 часот наредила сообраќајот да се префрли на СЛС. Промената се совпаднала со порестриктивното спроведување на законите за брзини и носењето на појаси. Тој ден и следниот ден биле прогласени за државни празници, за да се намали сообраќајот. Промената вклучувала тридневна забрана за продажба на алкохол, додека полицијата поставила десетици контролни пунктови, предупредувајќи ги возачите да возат поспоро.

На Филипините претежно бил СЛС, за време на шпанскиот и американскиот колонијален период, како и за време на ерата на Комонвелтот. За време на јапонската окупација Филипините останале на СЛС, исто така и поради тоа што јапонците барале да бидат на СЛС, но за време на Битката за Манила ослободителните американски сили ги возеле своите тенкови на десната страна за полесно олеснување на движењето. СДС бил формално финализиран со Извршниот налог бр. 34, потпишан од претседателот Серџо Осмења на 10 Март 1945 година.

#### Африка
Голем број несоседни поранешни британски колонии во Западна Африка првично возеле по СЛС и се префрлиле на СДС во раните 1970-ти за да совпаднат со околните земји. Сиера Леоне се префрлила на СДС во 1971 година, Нигерија во 1972, а Гана во 1974 година. Пред овој период Гамбија, држава која е целосно содржана во СДС Сенегал, официјално се префрлила на СДС во 1965 година.

Во Руанда, поранешна белгиска колонија во централна Африка, е СДС, но размислува да се префрли на СЛС, за да ја доведе земјата во согласност со другите членови на Источноафриканската заедница (EAC). Истражувањето, спроведено во 2009 година, покажало дека 54% од жителите на Руанда сакале префрлање. Причините биле наведени во однос на намалените трошоци на возилата за СДС, наспроти верзиите за СЛС од истиот модел, полесното одржување и политичката корист од хармонизацијата на сообраќајните прописи со другите земји од EAC. Истата анкета, исто така, покажала дека автомобилите со СДС се 16 до 49% поевтини од нивните еквиваленти за СЛС. Во 2014 година, интерниот извештај на консултантите до Министерството за инфраструктура препорачал префрлање на СЛС. Во 2015 година, забраната за возила за СДС била укината; СДС камионите од соседните земји чинеле 1000 долари помалку од СЛС моделите увезени од Европа.

## Безбедност
Во една студија, истражувачите заклучиле дека сообраќајот од левата страна може да биде побезбеден за постарите возачи, бидејќи луѓето се најчесто доминантни на десното око во споредба со левото око. Споредувајќи статистички податоци од несреќи помеѓу земјите што имаат СЛС или СДС, Лииминг заклучил дека СЛС е супериорен. Сепак, Вотсон го критикувал малиот број на примероци и ја отфрлил идејата.

## Менување страни на границите
[десно|мини|Сообраќаен знак во британската област [Кент поставен на десната страна од патот.]]
десно|мини|Граничен премин помеѓу Шведска и Норвешка во 1934 година
Иако многу СЛС јурисдикции има на островите, има случаи каде возилата можат да бидат возени од СЛС преку границата во СДС области. Виенската конвенција за патен сообраќај ја регулира употребата на странски регистрирани возила во 74 земји, кои ја ратификувале.

Тајланд кој има СЛС има три СДС соседи: Камбоџа, Лаос, Мјанмар. Повеќето од нејзините граници користат едноставен семафор за да го направат префрлањето, но има исто така и клучки кои овозможуваат префрлање, притоа задржувајќи го континуираниот проток на сообраќајот.

Постојат четири гранични премини меѓу Хонгконг и Кина. Во 2006 година, дневниот просечен број на патувања со возила, снимени на Лок Ма Чау, изнесувал 31.100. Следниот најголем е Ман Кам То, каде што нема систем за префрлање, а граничните патишта од страна на копното Венџинду се пресекуваат како еднонасочни улици со главен пат.

Мостот Такуту (кој ги поврзува СЛС Гвајана и СДС Бразил) е единствената граница во Америка каде сообраќајот се менува.

Иако Обединетото Кралство е одвоено од континентална Европа со Англискиот канал, нивото на сообраќај преку каналот е многу високо; само тунелот под каналот пренесува 3,5 милиони возила годишно, по железница, помеѓу Обединетото Кралство и Франција.

## Конфигурација на патничките возила

### Позиција за седење на возачот
[десно|мини|Во Боливија се вози СДС, со исклучок на [патот Јунгас каде е СЛС за да им помогне на возачите да си ги видат надворешните тркала.]]
Кај СДС јурисдикциите, возилата се конфигурирани за СЛС, а возачот седи на левата страна. Кај СДС јурисдикциите, важи обратното. Страната на возачот, страната што е најблиску до центарот на патот, понекогаш се нарекува далечна страна, додека страната на совозачот, страната која е најблиску до страната на патот, понекогаш се нарекува и блиска страна.

Историски гледано, имало помала доследност во односот помеѓу позицијата на возачот и страната на одвивање на сообраќајот. Повеќето американски автомобили произведени пред 1910 година биле наменети за СДС. Во 1908 година Хенри Форд го стандардизирал Моделот Т како ВЛС (Возач од левата страна) во СДС Америка, тврдејќи дека со ВДС (Возач од десната страна) и СДС, патникот бил должен да „излезе на улица и да шета околу автомобилот“ и дека кај тие со волан од левата страна, возачот „е во можност да ги види дури и тркалата на другиот автомобил и лесно ја избегнува опасноста“. До 1915 година другите производители го следеле водството на Форд, поради популарноста на моделот Т.

Во специјализирани случаи, возачот ќе седи на блиската страна, или на страната на тротоарот. Примерите вклучуваат:
* Каде што на возачот му треба добар поглед на блиската страна, на пр. улични чистачи или возила што се движат по нестабилни рабови на патот; 
* Онаму каде што е попогодно за возачот да биде на блиската страна, како на пр. испорака на возила. Груман ЛЛВ поштенскиот дистрибутер, широко користи ВДС конфигурации во СДС Северна Америка. Некои Unimogs се дизајнирани да се префрлат помеѓу ВЛС и ВДС за да им дозволат на операторите да работат на поповолната страна на камионот.

Општо земено, конвенцијата е да се монтира мотоцикл на левата страна, а ударните штандовите обично се на левата страна, што го прави попрактично да се монтира на побезбедната страна на тротоарот, како што е случајот со СЛС. Некои јурисдикции забрануваат поставување на приколка на подалечната страна на мотоциклот.

### Фарови и друга опрема за осветлување
[лево|мини|Поглед од птичја перспектива на [средни светла|средните светла на автомобилите од десна страна, со долг дострел на десната страна и скратено на левата за да не им пречи на возачите што доаѓаат од спротивната страна.]]

Повеќето предни средни светла даваат асиметрична светлина, која е погодна за користење само на едната страна од патот. Фаровите со средно светло, во СЛС јурисдикциите, најголем дел од светлината ја фрлаат напред и во лево; оние за СДС најголем дел од своето светло фрлаат напред и во десно, со што се осветлуваат пречките и сообраќајните знаци, а го минимизираат отсјајот од сообраќајот кој доаѓа во пресрет.

Во Европа, фаровите одобрени за употреба од едната страна од патот, мораат да бидат прилагодливи, за да обезбедат соодветно осветлување со контролиран отсјај, за привремено возење на другата страна од патот. Ова може да се постигне со поставување на маскирни ленти или призматични леќи на дел од објективот, или со поместување на целата или на дел од оптичката светилка на фарот, така да целиот или дел од зракот се префрла, а  асиметричниот дел се затвора. Некои видови на фаровите од проекторски тип можат да бидат целосно прилагодени за да произведат соодветен зрак за СЛС или СДС, со поместување на рачка или друг подвижен елемент, во или на склопот од светилки. Некои возила автоматски ги прилагодуваат предните фарови, кога ГПС уредот на возилото ќе детектира дека возилото се преместило од СЛС во СДС и обратно.

Бидејќи црните ленти и лепливите призматични леќи ги намалуваат безбедносните перформанси на предните фарови, повеќето земји бараат, сите возила што се регистрирани или се користат на трајна или полутрајна основа во земјата, бидат опремени со фарови дизајнирани за правилна сообраќајна насока.

Без приклучени странични возила, мотоциклите, моторните скутери, мопедите и велосипедите се речиси симетрични, со нивните управувачи во центарот. Меѓутоа, мотоциклите често се опремени со автомобилски типови на асиметрични фарови, кои исто така бараат приспособувања или замена, кога се доведуваат во земја со спротивна сообраќајна насока на возење.
десно|мини|Главно светло продадено не долго пред промената од лево кон десно на Денот Х.

#### Задни светла за магла

Во Европската Унија, возилата мораат да бидат опремени со едно или две црвени задни светла за магла. Единечното задно светло за магла треба да биде сместено помеѓу надолжната централна линија на возилото и надворешната страна од возачката страна на возилото.

### Разлики во тестовите за кршење (краш тест)
Австралиски извор за вести објавил дека некои автомобили со ВДС увезени во таа земја, помалку добро ги поминуваат краш тестовите за несреќи отколку верзиите со ВЛС, иако причината е непозната, а може да се должи на разликите во методологијата за тестирање.

## Светска дистрибуција по држави
Од 193 земји моментално признаени од ОН (и непризнаената Палестина), 140 користат СДС и 54 користат СЛС.

## Сообраќајни правила
лево|мини|150x150пкс|СЛС
десно|мини|150x150пкс|СДС

## Железнички сообраќај
мини|200x200пкс|

Неколку држави во Европа имаат СДС за патишта, но СЛС за возови. Франција претежно има СЛС за возови, освен во Алзас-Лорен, источната француска територија која припаѓала на Германија, во поголемиот дел од својата историја.

## Галерија

Податотека:Gibraltar-LookLeft-right-hand traffic.jpg|Гибралтар бил СДС (од 1929).
Податотека:Drive on left in australia.jpg|Знак кој го потсетува возачот да се движи лево во Австралија.
Податотека:Lotus-bridge-macau.jpg|Возила влегувајќи и напуштајќи го мостот Лотус во Макаo.
Податотека:DriveLeftIRL.jpg|Знак кој го потсетува возачот да се движи лево во Ирска


## Наводи

## Надворешни врски
* Гугл Карти ознаки за гранични премини каде страните на сообраќај се менуваат

Категорија:Списоци на земји
Категорија:Патен сообраќај