Брентски Доломити

**Групата Брента** или **Брентски Доломити** () — планински масив и подмасивен дел од Ретските Алпи во планинската група Јужни Варовнички Алпи. Тие се наоѓаат во покраината Трентино, во североисточна Италија. Тоа е единствената доломитска група западно од реката Адиџе. Затоа, географски, тие не секогаш се сметале за дел од планинските масиви Доломитите. Геолошки, сепак, тие дефинитивно се и затоа понекогаш се нарекуваат **„Западни Доломити“**. Како дел од Доломитите, групата Брента  е официјално признаена како светско наследство на УНЕСКО според Конвенцијата за светско наследство.

## Геологија и глациологија
Геолошки, групата Брента е многу различна од соседните планински групи како Ортлес и Адамело / Пресанела формирани од гранит. Главните врвови се формирани од тврд компактен доломит, додека периферните подгрупи често се составени од повеќе варовнички доломит или варовник. Тврдиот доломит *(dolomia principale)* првично бил формиран за време на мезозојската ера, под површината на плиткиот океан Тетида, пред околу 200 милиони години. Тврдиот компактен доломит со висока содржина на магнезиум бил формиран за време на горниот тријаски период. Помекиот, поваровнички материјал бил таложен подоцна, во доцниот тријаски и раниот јурачки период. Разликата е јасно забележлива за искачувачот кој добива многу покомпактна и посигурна карпа на врвовите на централниот дел од групата Брента отколку во периферните подгрупи. На крајот, овие слоеви биле поместени нагоре од тектонската активност што довело до формирање на Алпите за време на еоценот, почнувајќи пред околу 66 милиони години и водејќи до формирање на набори и раседи на потисок. Последователната ерозија го издлабила доломитскиот пејзаж со неговите стрмни вертикални врвови, какви што ги знаеме сега.  Иако остатоците од огромни морени сугерираат дека групата Брента некогаш била опкружена со големи глечери, остатоците од нив сега се многу скромни и постојано се намалуваат во текот на последните сто години. Традиционално, глечерите Брента биле релативно мали и се нарекувале *„ведрети“*. Во текот на последните сто години нивната големина е намалена на често помала од половина од нивната оригинална големина околу 1900 година. Климатските промени се чини дека се главната причина.

## Географија
Брентските Доломити се одвоени од:

# Ортлерските Алпи на север покрај долината Ноче
# групата Адамело-Презанела на запад покрај превојот Кампо Карло Мањо и реката Сарка
# Планините Фиеме на исток покрај долината Адиџе.

Брентските Доломити покриваат релативно голема површина. Може да се поделат на

# Јужен сектор, кој ги опфаќа масивот Тоса, ланецот Амбиез и подгрупите Валон, Фрачингли, Гез;
# Централен сектор, кој го опфаќа синџирот Сфулмини и масивот Цима Брента, како и подгрупите Монте Даино, Гајарда/Алтисимо и Гросте.
# Северен сектор кој го опфаќа Северниот ланец и подгрупата на Ла Кампа.

Технички, планините што се протегаат на рамената, какви што се на источната страна Чима Паганела, Монте Гаца, а на западната страна Дос дел Сабион, треба да се сметаат за дел од групата Брента, но тие се многу периферни. Групата Брента брои голем број езера, од кои најзначајни се езерото Молвено и езерото Товел.

## Врвови
мини|Кампаниле Басо
Значајни врвови на групата Брента се:

Неодамнешните истражувања покажале дека Чима Тоса не е висока од 3173 метри и веројатно е пониска од Чима Брента.

## Планински превои
Главните планински превои на групата Брента се:

## Историја на истражување
Групата Брента веројатно често била истражувана од локалните ловци, но научното и алпинистичкото истражување започнало во 1864 година  кога Џон Бол, (ирско-)британски истражувач и основач на Британскиот алпски клуб, го презел преминувањето исток-запад на групата Брента преку Бока ди Брента. Една година подоцна тој стигнал до врвот на Чима Тоса, само за да открие дека неколку дена претходно, на 20 јули 1865 година, врвот го освоиле Бепи Лос од Примиеро и неговите придружници. Бол пишувал за своите потфати во „ Алпски журнал“ и привлекол други британски истражувачи во групата Брента. Даглас Фрешфилд, подоцнежен претседател на престижниот Алпски клуб, пристигнал во 1871 година. Тој и неговите придружници Франсис Фокс Такет и францускиот водич Франсоа Девуасу од Шамони. Овие луѓе, кои сите ќе станат главни фигури на Златното доба на алпинизмот, биле активни во групата Брента и Пресанела во 1871 и 1872 година. Во 1871 година тие го достигнале врвот на Чима Брента. Други британски планинари од таа ера кои ќе придонесат за истражувањето на групата Брента биле Артур Џон Батлер (1884: Чима дељи Арми, 1885: Кампаниле Алто), Алберт де Фалкнер и Едвард Теодор Комптон (1881: Крозон ди Брента). Вториот изградил кариера како уметник во Германија и целосно се интегрирал во редовите на Германско-европското алпско здружение (DÖAV), за кое направил голема серија слики и илустрации, вклучувајќи ја и групата Брента во некои извонредни слики. Трентино бил „Велшки Тирол“, дел од Австроунгарската империја до 1918 година, па затоа било сосема природно што DÖAV се заинтересирал за истражување на овие планини. Откако Карл Шулц го достигнал третиот и највисок врв на Крозон ди Брента и ги објавил своите наоди, други германски и австриски алпинисти го пронашле патот до групата Брента.
Податотека:John_Ball_(naturalist).jpg|алт=John Ball (1818-1889)| Џон Бол (1818-1889)
Податотека:Torre_di_Brenta,_Compton.jpg|алт=E.T. Compton: Torre di Brenta| ЕТ Комптон: Торе ди Брента
Податотека:Crozzon_di_Brenta,_Early_Twenties.pdf|алт=Crozzon di Brenta, Vedretta dei Camosci, Early '20s| Крозон ди Брента, Ведрета деи Камоши, Рани 20-ти
Податотека:Douglas_Freshfield.jpg|алт=Douglas Freshfield (1845-1934)| Даглас Фрешфилд (1845-1934)
Податотека:Cima_Brenta,_E._T._Compton.jpg|алт=E.T. Compton: Cima Brenta| ЕТ Комптон: Сима Брента
Податотека:Escursionisti'25riftosa.pdf|алт=Rif. Tosa, August 3, 1925| Риф. Тоса, 3 август 1925 година
Важна истражувачка и описна работа извршија Алфред фон Радио-Радиис и Ханс Барт. Алпинисти кои зборуваат германски јазик како Готфрид Мерцбахер, Штек, Мајр, Аданг, Хајнеман и други оставиле свој белег на Брентските Доломити. Околу почетокот на векот се разви натпреварувачки дух помеѓу италијанските и германските алпинисти, кој бил инспириран од новите националистички чувства во регионот. Освен тоа, истражувачкиот карактер на алпинизмот отстапи место на подемот на качувањето по карпи како спорт. Завршувањето на италијанското обединување во 1870 година предизвика очекувања во италијанскиот Тирол. Духот на Иредентизмот бил сè повеќе присутен кај локалните алпинисти, кои во 1872 година го основаа своето сопствено ''Società degli Alpinisti Tridentini''. Во 1882 година тие ја изградија првата планинска колиба лоцирана во рамките на групата Брента, во близина на Бока ди Брента: Рифуџо Тоса, на 2.439 метри. Локалните алпинисти како Карло и Џузепе Гарбари и Нино Пули, почнаа да ги следат стапките на локалните водичи Матео и Бонифацио Николуси и Антонио Далагијакомо, кои ги водеа сите странци до врвовите. Антагонизмот со германските алпинисти бил влошен од наводната практика на поткрепување на напорите на Италците. DÖAV Sektion Bremen одлучи да изгради голема планинска колиба на карпестото седло веднаш над Рифуџо Тоса во 1897 година. Слична ситуација се создаде и на Пасо Тукет каде што SAT го изгради малото рифуџо Села во 1905 година, а DÖAV Sektion Berlin изгради поголема колиба веднаш до него. Кога последниот неискачен голем врв во групата Брента, Кампаниле Басо, конечно бил искачен од Бергер и Амферер во 1899 година, се чинеше дека тие во голема мера се потпирале на работата на Гарбари и Пули, кои застанаа само 35 метри од врвот. За време на Првата светска војна, групата Брента останала недопрена од војната и фер е да се заклучи дека откако Трентино ѝ бил доделен на Италија со Договорот од Сен Жермен ан Ле, истражувањето на групата Брента било во голема мера завршено. Ерата на спортското качување започнала и безброј патеки за качување со сите можни степени на тежина биле трасирани на вертикалните ѕидови на овие планини низ годините.
десно|мини|Брентските Доломити од Дос дел Сабион

Податотека:Brenta_064.jpg|алт=Bocchette Centrali| Бочет Централи
Податотека:Brenta_Dolomites,_Via_delle_Bocchette_Centrali,_Climber_preparing_to_access_Campanile_Basso.pdf|алт=Bocchette Centrali, Campanile Basso apex| Bocchette Centrali, врвот Campanile Basso
Податотека:Via_Ferrata_ladder_Brenta.jpg|алт=Bocchette Alte| Бочет Алте
Податотека:Crozzon_di_Brenta_3.jpg|алт=Crozzon di Brenta and Cima Tosa| Крозон ди Брента и Цима Тоса


## Виа деле Бокете
Пристапот до врвовите и врвовите на централниот дел од групата Брента бил олеснет со изградбата - по нарачка на SAT - на виа ферата која со почит ќе ги избегнува врвовите, но ќе ги поврзува превоите и вдлабнатините наречени *бокета* помеѓу врвовите. Работата на *Виа дел Бокете Централи* започна во 1935 година. Голем дел од работата во таа фаза ја извршија водичите од Брента од таа ера: Бруно Детасис и Енрико Џордано. Патниот правец завршен две години подоцна им овозможи на алпинистите да стигнат до врвот на Кампаниле Басо Виа Нормале. Работите биле прекинати од Втората светска војна, но биле обновени во 1948 година, главно со напорите на Челестино Донини, сè додека не стигнат до својата точка на завршување кај Бока деи Арми. Подоцна, во 1968-69 година, патниот правец бил продолжен кон Бока дел Тукет по траекторија наречена *Виа деле Бокете Алте*, предизвикувачки патен правец кој достигнува квота од 3002 метри и ја преминува источната страна на Чима Брента веднаш под врвот. Во подоцнежна фаза, маршрутата на ви ферате била проширена кон Пасо дел Гросте преку *Сентјеро Бенини*, а подоцна се прошири и понатаму преку Северниот синџир кон Рифуџо Пелер: *Сентјеро Костанци*.

## Флора и фауна
Автономната покраина Тренто донесе закон во 1967 година за заштита на групата Брента како дел од Природниот парк Адамело-Брента. Оваа област опфаќа 650 километри квадратни. Неговата фауна е меѓу најбогатите на Алпите и ги вклучува сите животински видови кои го наоѓаат своето живеалиште на планините; вклучувајќи мечка, дивокоза и алпски козорог. Групата Брента била едно од последните места во Италија каде што ендемските мечки (*Ursus arctos*) можеа да најдат живеалиште. Нивниот број неодамна се зголеми, исто така како резултат на зголемувањето на популацијата со мешање на мечки од Словенија. Приближно 30 мечки го населуваат паркот. Златниот орел (*Aquila chrysaetos*) и шумската тетреб (*Tetrao urogallus*) наоѓаат заштитен дом на овие планини. На неколку локации има колонии на алпски мармоти (*Marmota marmot*).

## Скијање, планинарење и искачување
Скијачките патеки се наоѓаат на западната страна од групата Брента во Вал Рендена, околу скијачките центри Мадона ди Кампиљо и Пинцоло.

Повеќето од лифтовите и скијачките патеки се наоѓаат на планините Дос дел Сабион и Монте Спинале. Сепак, постои долг модерен лифт со голем капацитет кој води од Мадона дел Кампиљо па сè до главниот синџир на Брента Груп до Пасо Гросте на . Севкупно, скијачката област може да понуди околу 150 километри, поделени во 98 скијачки патеки од сите степени на тежина, олеснети од 63 лифтови. На источната страна од групата Брента, скијачките патеки се наоѓаат на Паганела. Скијачкиот центар Паганела можел да понуди околу 50 километри скијачки патеки, олеснета од 16 лифтови. Скијачкиот центар над Молвено кај Прадел е многу мал, но нуди прекрасен поглед кон централниот дел од групата Брента.
Податотека:Rifugio_Dodici_Apostoli_-_Dolomiti_di_Brenta.jpg|алт=Rif. Dodici Apostoli| Риф. Додичи Апостоли
Податотека:Brentei-Hütte_039.jpg|алт=Rif. Brentei| Брентеј
Податотека:Tuckett-Hütte_009.jpg|алт=Rif. Tuckett-Sella| Риф. Такет-Села
Податотека:Rifugi_Pedrotti-Tosa.pdf|алт=Rif. Pedrotti-Tosa| Рив. Педроти-Тоса
Податотека:Rifugio_Angelo_Alimonta.jpg|алт=Rif. Alimonta| Рив. Алимонта
Податотека:Val_di_Non_-_Rifugio_Peller.jpg|алт=Rif. Peller| Риф. Пелер
Повеќето планинари доаѓаат во групата Брента за да пешачат по Виа дела Бокете и поврзаните ви ферати, како што е *Сентјеро Кастиљони*. Завршувањето на целиот патен правец југ-север што тргнува од Риф Агостини по Сентјеро Кастиљони, Сентјеро дел'Идеале, Бокете Централи, Бокете Алте, Сентјеро Бенини и Сентјеро Костанци, завршувајќи во Рифуџо Пелер, би барало вкупно приближно 28 часа пешачење/искачување. Затоа, постои цела мрежа од алпски колиби над 2000 метри надморска височина, главно управувана од SAT како дел од Клубот Алпино Италијано :

Неколку приватни планински колиби можат да се најдат на пониски надморски височини.  Означени планински патеки ги преминуваат целите Брентски Доломити, овозможувајќи пристап до многу фреквентни области на овие планини. Планинарите можат да изберат помеѓу многу предизвикувачки маршрути како што е *Бошет Алте* или помалку тешки алтернативи, но секогаш треба да бидат добро подготвени со соодветна опрема, безбедносна опрема и мерки на претпазливост против ненадејни временски промени. Неколку мали колиби-засолништа (италијански: *bivacco*) се подигнати на големи и оддалечени надморски височини: Бивако Кастиљони (3.135) на врвот на Крозон ди Брета, Бивако Бонвекио (2.790) 300 метри северно од Чима Сасара и Бивако Костанци на 2.365 метри на Сасо Росо. Некои периферни подгрупи, како што се Гез, Даино, Валон и Кампа, се далеку од целото туристичко внимание - дури и во августовски ден. Овие диви, оддалечени области претставуваат свои специфични предизвици и планинарењето во овие области бара претпазлива подготовка. Сепак, тие области се некако помалку интересни за вертикалните качувачи на карпи поради кршливоста на поваровничките карпи. За овие качувачи, врвовите и врвовите на Централниот синџир - составени од цврста *Доломија принципале* - остануваат главна атракција. Предизвикувачки историски маршрути како Виа Преус и Дидро Ферман на Кампаниле Басо, Виа Шулц и Пиластро ди Франчези на Крозон ди Брента, Виа Видесот на Чима Маргарита, Виа Дибона на Кроз дел'Алтисимо и многу други класични рути и нивните бесконечни варијанти привлекуваат многу качувачи секоја година. Групата Брента стана популарна и кај планинските велосипедисти и во последната деценија стана база за параглајдери. Поранешниот европски шампион (2006, 2010) и освојувач на сребрен медал на Светскиот куп (2011) во параглајдинг, Лука Донини, е од Молвено.

## Наводи

## Надворешни врски

* http://www.pnab.it
* http://www.rockclimbing.com/routes/Europe/Italy/Dolomites/Brenta/
* http://www.dolomitidibrentain.it/

Категорија:Светско наследство во Италија
Категорија:Јужни Варовнички Алпи
Категорија:Планински венци на Алпите
Категорија:Координати на Википодатоците
Категорија:Статии со текст на италијански