Солунско-воденски дијалект

thumb|300px|right|Солунско-воденскиот дијалект на картата на македонските дијалекти

**Солунско-воденскиот дијалект** или **долновардарски говори** претставува дел од југоисточното наречје на македонскиот јазик. Се зборува на една поширока територија на Егејска Македонија, во Солун и неговата околина, Воденско, Мегленско, Кајларско, Берско, Кукушко, Ениџевардарско, Гевгелиско (Бојмија) и Дојранско.

## Територија
Долновардарските говори ја опфаќаат територијата помеѓу планината Круша на исток и Островското Езеро и планината Снежник на запад, и помеѓу државната македонско-грчката граница до планината Ниџе на север и реката Бистрица со Егејското Море на југ.

## Солунски говор

### Фонетски одлики

* Основна замена на ь со *е* во акцентирана положба: *ден, венец, лен*, и со *ă* во неколку случаи: *дăнеска, тăмница*, односно со *и* во неакцентирана положба: *десин, вăглин, к<sup>у</sup>ониц*...                                       
* Основна замена ъ со *о* во акцентирана положба: *дош, бочва, вошка* и со *ă* во неколку случаи: *сăн, сăс*. 
* Развој на ъ2 во *ă* во кореновиот слог: *мăгла, лăжа, лăжúца*, односно во *ăм* // *ÿм* во наставката **-*tmъ: *седам, <sup>у</sup>осам* // *седÿм, <sup>у</sup>осÿм*...
* Основен континуант *ă* од ѫ: *зăп, сăдба, предехă, крадăт, сă,* и рефлексот *у* во неколку случаи: *куќа, вруќина, ÿружéн*...
* Замена на ѧ во *е*: *жетва, клетва, рет* и во *ă* во ретки примери:  *девăт, десăт*...
* Ретки остатоци од назализмот: *енѕа, кленѕа*...
* Континуант *е* од ѣ: *дете, ѕвезда, трева, црева*...
* Редукција на неакцентираните самогласки дури и на крајот од зборот: *а >ă*: *играјах, знајах*, *е* > *и*: *поли, јајци, жилезо, камин*, *о* > *ÿ*: *житÿ, ÿтипýвах, ÿрéх, дăбÿви*...
* Рефлекс *и* од ы: *мишка, киселÿ, бик*...
* Рефлекси *р, рă* и *л, лă* од *р* и *л*: *прстен, врни, црква, врăх, прăстÿт, влна, слѕа, слăнци*... 
* Двојна вредност од групите *tj, *dj: *шт // шч*, *жд* и *ќ,ѓ* // *к, г* : *гашти, сношти, лешча* // *лешќа*, *- сажди, ноќ* // *нок*, *фаќам, вруќина, повеќи, ќерќÿ, врејќа, ки*, *- меѓу, меѓа, саѓи*...
* Вредности *шт, шч, шќ* наместо *stj, *skj, *zdj, *zgj: *јаришча, клешчи, ошќе, дождови*...
* Вметнување на *ш* и *д* во групите *ср*, *зд*: *страм, стретéх, стреда, здраќи, здрнцалÿ*...
* Чување на *х* : *хубаф, хладну, суха, муха, прах, врх*, со исклучок на с. Вардаровци, каде што *х* исчезнува: *муа, ореи, одăм*...
* Развој на групата чрь- во *цр-* : *црну, црвен*... 
* Двојна замена на групата цвь- со *цве*- : *цвете, цвети* и со *цăв*- : *цавти, цафт*... 
* Слободен акцент: *понáпрет, кумáт, вéкот, зборÿвáјки*, *зáјиц, дáј, дадéјте, вá ден, чекáјте*...

### Морфолошки одлики

* Множинска наставка *- иња* кај именките од машки и среден род: *вăглиња, <sup>у</sup>огиња, камиња, ждребúња, прасúња, кучúња...*
* Множинска наставка *– ишта // - ишча* кај едносложните именки од машки род: *дворишта, пăтишча, рăбишта // рăбишча*, покрај наставката *–ови*: *градÿви, лебÿви*...
* Губење на родовата диференцијација кај заменките: *ва дењ, ва гудúна, ва дете*...
* Употреба на *на-*конструкцијата за изразување на општата форма: *ва човек ма кара на мен, гÿ кара на коњÿт*...
* Употреба само на членот *–т*, *-та, -то*: *ксртот, мăжÿт, реката, жената, дрвото, детто*...
* Наставка *–м* во прво лице еднина на презентот: *чекам, предам, носăм, сăм*...
* Отсуството на наставката *–т* во трето лице еднина на презентот: *тепа, врни, расте*...
* Наставка *–ме* во прво лице множина на презентот: *земиме, јадеме, јахаме*...
* Наставка *–т* во трето лице множина на презентот: *крадăт, дават, носăт*...
* Наставка *–ха* во трето лице множина на аористот: *нăрачăха, паднахă, сÿнихă, сăдихă*...
* Наставки *–ех, -ехме, -еха* во прво лице еднина и множина и за трето лице множина на аористот кај глаголите од *о-*раздел: *најдéх, најдехме, најдехă, прÿдадéх, прÿдадехме, прÿдадéхă, предéх, предéхă*...

## Воденски говор

### Фонетски одлики

* Редукција на неакцентираните самогласки: на *е* во *и* во сите положби, освен на крајот на зборот: *вритéну, зилéн, здравии, камин*, но: *време, име, носиме*, и во *ă* во ретки случаи: *мă, тă, сă, нă, вă, девăт, десăт*; на *а* во *ă* во сите положби, дури и на крајот од зборот: *ăршин, вадă, нивă, цăрицă*; и на *о* во *у* во сите положби, дури и на крајот од зборот: *гувéду, селу, уфчáр, чувéкот*...
* Елизија на самогласките, особено пред членските морфеми: *воскут, грăдúнта, нивтă, пил’ту*...
* Редовен континуант *е* наместо ѧ: *зет, педă, рет*...
* Редовна замена на ѫ со *ă*: *дăп*, *зăп*, *носиă*, *одиă*...
* Ретки остатоци од назализмот: *гренди, еднăр, жăлăндрук*...
* Континуант *о* наместо **ъ** во коренот на зборот: *бозлик, бочвă, мох*...и во наставката **–ъкъ**: *восук, дубúтук*...
* Развој на ъ2 во *ă* во коренот на зборот: *магла, маска*, и во групите свь- и цвь- : *усăмнá, цăф, цåфте*...
* Замена на ѣ со *е*: *леп, млеку, нем, рекă,* освен во групата **цѣ-**, каде што има вредност *а*: *цадăм, цал, цăлúнă*...
* Вредности *ăр // рă* од самогласното *р*: *бåркăм, гåрне-грåнци, зåрну-зрåнца,* и *ăл* од самогласното *л*: *вăлк, гåлштăј, дăлк, мåлчăм*...
* Рефлекс *тќ* од групата **тьј**: *братќа, сватќа*...
* Антиципација на мекост *јн* во групата **ньј**: *нусéјне, сидéјне, учéјне*...
* Чување на *х* на крајот од зборот: *Влах, смех, сирумáх*, *страх, удúх, нусéх, урéх*...
* Почеста замена *ќ* (*јќ*), *ѓ* (*јѓ*) наместо *tj, *dj: *врејќа, свејќа, кујќа, ќерка, ќи, гајќи*; *вејѓи, мејѓа* и др. наспрема вредностите *шч*, *жџ*: *гуришчúна, ношчиф, сношчи, вижџáрка, чужџиу*...
* Вредности *шч, жд* (*жџ*) наместо прасловенските групи *stj, *skj, *zgj: *тешча, чужда, дожџе, прежџа*...
* Вметнување *т, д* во групите *ср* и *зр*: *страм, сртеда, здрак, здрелу*...
* Развој на групата **чрь-** во *цăр-* : *цăрвен, цåрну, цåрпăм*...
* Слободен, морфолошки фиксиран акцент: *селу-сел’јă-сел’јăтă, чувéк-чувéци, зилéн-зилéнă-зилéну-зилéни*, *носăм-носиш-носе-нос’ме-нос’те-носăт*...

### Морфолошки одлики

* Ретка употреба на множинската наставка *-е* кај именките од машки род: *зåбе, мише, снопе*...
* Членска морфема *-ут*: *крајут, столут*...* * 
* Лични заменки *ниă, виă* за прво и второ лице множина.
* Лични заменки за трето лице *он, онă, они*.
* Кратка дативна заменска форма *му* за сите три рода во еднина и множина: *му ричéл нă жентă, дајте му и нă женте*...
* Изразување на дативот со предлогот *на* и општата форма: *нă мене, нă тебе*...
* Кратки акузативни заменски форми: *мă, тă, сă, нă, вă*.
* Кратка акузативна заменска форма *ă* за женски род.
* Партикула *-зе* (*ка*) кај личните заменки: *јаскă // јазикă, меникă, тебикă*...
* Посесивна заменска форма *нејн*, *-ă, -у, -и* за трето лице женски род.
* Систем од две показни заменки: *во, ва, виă*; *то, та, тиă*.
* Презентска наставка -(*ă*)*м* за прво лице еднина: *сăкам, носăм, плетăм*...
* Отсуство на *-т* во трето лице еднина на презентот: *сакă, носе, плете*...
* Форма *сă* во трето лице множина од помошниот глагол *сум*.
* Наставка *-ех* за прво лице еднина на аористот кај глаголите од *о-*раздел: *вличéх, дăдéх, јăдéх, митéх, нăјдéх, пичéх, плитéх, ричéх*...  
* Императивна наставка *-јте* за второ лице множина: *викнéјте, митéјне, нусéјте*...
* Испуштање на помошниот глагол *сум* во трето лице еднина и множина во сложените форми: *видéл оти пåтут бил дåлăк и сă вăрнáл*; *чуле кумшијте шăмáтă и рекле дă видăт сă чине у та кујќа*;
* Ретка употреба на глаголските конструкции од типот: *имăм удéну* и *имăх видéну*
* Многубројни наставки за образување глаголски прилог: *-јќи, -ник, -иничким, -шчимицă -шчим*: *вăрејќи, тăрчăнúк, бигăнúчким, вăртéшчимицă, викáшчим*...
* Удвојување на предлогот *со*: *суз арну, сус тебикă*...
* Отклонување во однос на конгруенцијата: *ăднó уфчáр, угуéну дубúтук*...
* Отсуство на честичката *ли* во простата прашална реченица: *ќи дојш?*  

## Кукушки говор

### Фонетски одлики

* Редукцијата на неакцентираните самогласки: *дéвир, илéн, мăлéнко, очúла, пéсук*
* Елизија на самогласките, особено кај членуваните форми: *глитинúцта, глéтто, чúнинта, брáтăфта, мóјта, нáшто*..
* Преглас на *а* во *е* главно зад палаталите *ј*, *ч*, *ж*, *ш*: *еничéр, если, вудинчéр, кукушéни*...
* Лабијализација на *и* во *у* зад фрикативите *ч*, *ж*, *ш*: *чуфлúк, шушé, чурéша*...
* Редовна замена на ѧ со *е*: *éдăр, етăрва*...
* Основна замена на ѫ во *ă*: *гăба, дăп, зăп*...
* Континуација на ъ во *о*: *вошка, дош*, а во извесни случаи со *ă*: *кăсно, мăкне*...
* Развој на ъ2 во *ă*: *Бăдник, мăска*, и на групите свь- и цвь- : *к’и, усăмне, цăфте*...
* Регуларна замена ѣ со *е*, дури и во групата цѣ- : *целина, цепуве, цел*...
* Континуанти *ăр* // *рă* и *ăл* на *р* и *л*: *дăрча, грăп, вăлна, кăлк*...
* Затврднување на мекото n’ од новото јотување: *јадине, кучина*...
* Чување на *х* во сите положби: *ходи, хулéра, ош по-хýбуви*...
* Основна замена *шт, жд* од согласните групи *tj, *dj: *лешта, вежда* и замена *ќ, ѓ: цела ноќ, меѓа*...
* Измена на согласните групи *с, ш + ц, ч > хч* во Полето: *нохче, убрáхче*...
* Вметнување на *т, д* во групите *ср, зр*: *страм, здрак*...
* Неопределен и неподвижен акцент.

### Морфолошки одлики

* Множинска наставка *- е* кај именките од машки род: *мăрсóле, рачкуре...*
* Множинска наставка *- ове* кај едносложните именки од машки род: *синуве, снопув*е...
* Множинска наставка *- ета* кај именките од среден род: *колчета, иленчета, крапчета*...
* Членска форма *- ут* во јужните и западните села: *изикут*, *танчарут*, односно *- о* во северните и источните села: *урéо, страхо*...
* Посесивна заменска форма *нејн*, *-а*, *-о*, *-и* за трето лице женски род.
* Изразување на дативот со предлогот *на* и општата форма: *му-гу-уставú нă-нéго*...
* *На*-конструкција за изразување на општата форма: *нă-зăкăрáа нă-нáска*...
* Кратка акузативна заменска форма *га* за женски род: *гă-сичéх нă-пулвúна*...
* Форма *у* (*ф*) од стариот предлог въ: *уф-нијнта кăшта*... 
* Удвојување на предлогот *со*: *сус-нас, сус мăлéчка мутикичка*... 
* Раширена употреба на перфективниот презент: *флезе, грабне адна пăрчá сирне и избéге*...
* Вкрстување на формите од *е-* и *и-*група, кон кои се приклучиле и глаголите од *а-*група, со тоа што во второ лице еднина се изложила *и-*група, а во трето лице еднина се наложила *е*-група.
* Наставка *- у*(*м*) за прво лице еднина на презентот: *викум, јадум, одум*...
* Отсуство на *- т* во трето лице еднина на презентот: *саке, мисле, купе*...
* Форма *са* во трето лице множина од помошниот глагол *сум*.
* Императивна наставка *–јте* за второ лице множина: *чикајте-ме*, *ричејте-му нă-ваште мајки*...
* Форми од помошниот глагол *сум* за трето лице *е*, *са* на перфектот: *па сă-пили чим сă толко шен*.
* Препозитивна употреба на кратките заменски форми: *гă-носе дома, му-удри ајн-пирдах*...
* Повеќе отколонувања во однос на конгруенцијата: *добру чувéк бих*...
* Отсуство на партикулата *ли* во простата прашална реченица: *јагнито о-пујате*?

## Мегленски говор

### Фонетски одлики

* Редукција на неакцентираните самогласки *е, а, о* во *е., а., о.*: *дите.лúна, зăкóлне., ма., та., са., ва., вуло.вăр, вăртéно.*
* Испуштање на самогласките пред членската морфема: *гудúнта, зилéнта, челту, кýчту, градуфте*...
* Алофонот *л’* на крајот од зборот и пред согласка во јужните села: *вол’, ал’ва*...
* Вметнувањсе на *т*, *д* во групите *ср*, *зр*: *страм, здрак*...
* Развој на **ъ<sup>2</sup>** во коренот на зборот во *ă*: *Бăдник, лăска, лăга*...
* Основна замена на ѫ со *ă* во коренот на зборот: *вăже, гăба*...
* Ретки остатоци од назализмот: *ăнгýла, ендăр, мăндру*...
* Замена на **цѣ**- со *це-* // *ца-*: *цена, цени, цал, цапе, цафка*...
* Континуанти *цре-* // *чере*- од групата **црѣ**- : *црепна, цреву, цреша // чирéша*...
* Вредности *ол // ол’* : *полф, вол’к*, односно *ăл // ăл’*: *вăлна, дăл’к*, од самогласното *л* и рефлекси *ăр // рă* наместо *р*: *вăрба, тăрче, грăс*...
* Отсуство на фонемата *њ*: *бајна, којн*...
* Протетички глас *в* пред рефлексот на првичното ѫ: *вăдúца, вăглин*...
* Развој на групата **чрь-** во *цăр-* : *цăрн, цăрве, цăрпе*...
* Присуство на гласот *х*: *вăрх, змех, христијанин* и неговата замена со *в*: *вăрвут, глува*, со *ф*: *буф, пердуфи,* со *ј*: *беј, дујне,* со *к*: *висáк, кусúк,* 
* Различни резултати наместо прасловенските групи *tj, *dj: *ќ* (*јќ*), *ѓ* (*јѓ*): *вруќина врејќа, веѓа, мејѓа*, односно *шт, жд*: *пиштéра, прежда*...
* Премин на *с* во *ш* пред *ч*: *брешче, клашче*..
* Слободно и морфолошко фиксиран акцент со тенденција, изразена во периферните села, да се стабилизира на претпоследниот слог: *кувăч-кувăче, убаф-убăву, крадиј-крадише-крадијне-крадијте-крадија*; *брек-бригóви,* *облак-ублáци, играј-игрáјте*...

### Морфолошки одлики

* Множинска наставка *-ове* // *-ови* кај едносложните именки од машки род: *вируве, носуве // ѕвирóви, мостуви*...  
* Множинска наставка *-е* // *-и* кај именките од машки род: *бресте, дивéре* // *бици, пăтéци*...
* Отсуство на избројаната множина на *-а*: *две динáри, две мисéци*.. 
* Членска морфема *-ут*: *мăжут, којнут*...
* Изедначување на општата со номинативната форма кај сите именки: *гу-видек Стујан, гу-сритнáк тетин*...
* Посвојна заменска придавка *нејн*, *-а, -о // -у, -и*.
* Лични заменки за прво и второ лице еднина *јас // јаска // јазика*, *ти // тизика*.
* Паралелна употреба на заменките за трето лице *он, она, оно, они // то, таја* (*та*), *то, тие* (*тија*).
* Паралелна употреба на личните заменки за прво и второ лице множина *ние, вие* //              *ни* (*ј*) *а, виа*. 
* Аналитичко изразување на дативот кај личните заменки: *на мéне, на тéбе*...
* Систем од две показни заменки *во, ва* (*ваја*), *во, ви* (*а*) *а*; *то, таа* (*тајă*), *то, ти* (*ј*) *а*.
* Употреба на предлогот *вăрс // врăс* (*вăрс негу паднăл*)...
* Често удвојување на предлогот *со*: *сус-нас, сус-шмајзерут*...
* Употреба на предлогот *у* наместо въ: *у-вудинúцта*...                     
* Прегрупирање на глаголските групи во еден конјугациски тип во северниот дел: *викам, носам, берам* : *викиш, носиш, бериш* : *вике, носе, бере*, односно прегрупирање на глаголите во две групи: *а*-група и *и*-// *е*-група во западниот дел: *викам, викаш, вика*; *носам, берам, носиш, бериш* : *носе, бере*...
* Императивна наставка *-јте* за второ лице множина: *нусéјте, јадéјте*...
* Негираните форми образувани со *ним* и императив или *ним* и *да* со презент: *ним седи, ним да-викаш*...
* *л*-формата образувана од аористна и имперфективна основа: *рекал-ричел*...
* Наставките *-јќи*(*м*), *-ник*, -*ничкум,* -*шчимица* за глаголскиот прилог: *зивáјаќи, сиејќим, плачинúк, копанúчкум, викашчимица*...
* Отсуство на помошниот глагол *сум* во трето лице на перфетот.
* Конструкции со *има* // *нема*: *имăм викáно, имăх сидéно, сăм имáл рăбутéно*...
* Употреба на аористни форми од несвршени глаголи: *утúде а викá жеăнта*...

## Кајларски говор

### Фонетски одлики

* Редукција на неакцентираните самогласки *а, е, о* во сите положби, освен на крајот од збороформите, *а* > *ă*: *бăчúло, вúлăта, ѕвиздăр*, *е* > *и*, освен пред завршната согласка кај именките во определена форма: *бигáлка, деривут,* но: *девер* и др., односно *е > ă* во ретки случаи: *мă, тă, сă, нă, вă, смă, стă* и др. и *о > у*: *бугáт, бивул, месуто* и др. 
* Испуштање на неакцентираните самогласки, особено пред членските морфеми: *тупóлта, дибéлта, детто, тел’то, селто, урáлто, гувидáрте, гăбéрте* и др.    
* Основна замена *ă* од ѫ: *гăба, гăска, кăдéл’а* и др.
* Основна замена *е* од ѧ: *език, ечмен* со траги од мешањето на носовките: *ирибúца // јăрбúца, итăрва // јăтăрва, заек // зајăк*...
* Неколку примери од запазен, но разложен назализам: *ăнгýла, гăмбáф, ендро, кломко*...
* Редовна замена на ѣ со *е*, дури и зад *ц*: *цел, цидáлка* и др.
* Развојот на **ъ<sup>2</sup>** во *ă* во кореновата морфема: *лăга, лăжúца, мăска*...
* Вредности *ăр // рă* наместо *р̥*: *бăрдо, врăсник* и др. и *ăл* // *лă* наместо *л*: *вăлк, вăлна, жлăшко, лăска* и др. 
* Затврднувањето на *њ* добиено од **Nьj**: *бишúна, кăмéјна, кусéјне* и др.
* Двојни вредности *шч* (*шт*) и *ќ* наместо прасловенската група *tj: *гурéшч, лешча, пиштéра, божиќ* и др., односно вредноста *жџ* наместо групата *dj: *вежџа, рожџа* и др.
* Незавршено јотување: *братја // браќа, сфатја // сфаќа, дјавул, л’уѓа* и др.
* Отсуство на гласот *х* во сите положби: *итер, леа, мелем, гр* и др. и негова замена со *в* (*ф*): *углýвне, бофча, ореф* и др.
* Замена на групата **чрь-** со *цăр*-: *цăрвéн, цăрпе* и др.
* Вредности *цре-* и *чере-* наместо групата **чрѣ-** : *црево, чирéша*...
* Рефлекс *су* наместо групата **свь-** : *усýна, усунáте*...
* Континуант *цу* наместо групата **цвь-** : *цут, цуте, рăсцýте*...
* Слободен, морфолошки фиксиран акцент, со ограничена стабилизација: *вéнец-вéнци, брáтуф-брáтува-брáтуво-брáтуви*, *вúкăм-вúкăш-вúка-вúкăме-вúкăте-вúкăт*, но: *брéк-бригóј, óфчăр-уфчáри, óблăк-ублáци, врáпче-врăпчúна, úма-имáме, вúкнăл-вúкнăла* итн.

### Морфолошки одлики

* Отсуство на избројаната множина: *две вирој, три вăлци, пет пăтнúци*...
* Членска форма *-у*(*т*): *елинут, попут, ветру, огăну* и др.
* Посвојна заменска придавка *нејн, -а, -о, -и* за трето лице.
* Изразување на дативот со предлогот *на* и општата форма *ни-даде и нас дă јајме* и др. 
* Лични заменки за трето лице *то*(*а*), *та*(*а*) *тиа* и *он, она, они*.
* Лични заменки за прво и второ лице во множина *ние, виа*.
* Кратка заменска дативна форма *му* за сите три рода во еднина и множина: *му-веле нă на Арапите* итн.
* Кратки заменски акузативни форми *мă, тă, сă, нă, вă*.
* Употреба на стариот предлог *у*: *ќ-ом у-царут* итн.
* Употреба на предлогот *у* наместо предлогот **въ**: *у-изéрто, у-сăбóта* итн.
* Прегрупирање на глаголските групи: *бега, гориш, сечиш*: *горе, сече* итн.
* Форма *сă* во трето лице множина од помошниот глагол *сум*.
* Глаголска именка, образувана со *–т*(*ј*)*е*: *бăкнувáтје, жинéтје, жнатје* и др.
* Употреба на сложените форми со *има // нема* : *има место прăвéно, имáше тувăрéно, тиа имáле женцко рудéно* и др.
* Отсуство на помошниот глагол *сум* во трето лице на перфектот: *лисицăта излéгла нă пăтут* и др.
* Употреба на кратките заменски форми во почетокот на реченицата: *ти носăм кожа уд лисúца* итн.
* Отсуство на прашалната честичка *ли*: *Имăш нивéста?* 
* Повеќе отстапувања од формалното согласување на реченичните делови: *нă-најарнуто воло, ину-фустăн лепо*...

## Надворешни врски
* Аудиоматеријал од говорот од с. Цакони, Воденско, од збирката на Божидар Видоески - Фонотека на Центарот за ареална лингвистика при МАНУ 

## Наводи


Категорија:Македонски дијалекти