Климатски промени во Турција

**Климатските промени во Турција** вклучуваат промени во климата во Турција, нивните ефекти и како земјата се прилагодува на тие промени. Годишните и максималните температури на Турција се зголемуваат, и 2020 година била трета најжешка година што е забележана во историјата. Турција ќе биде значително погодена од климатските промени,, и веќе доживува поекстремно време, со суши  и топлотни бранови како главни опасности.. Тековните емисии на стакленички гасови од страна на Турција се околу 1% од вкупниот глобален износ, и енергетската политика вклучува силно субвенционирање на јаглен во Турција. Турција е една од ретките земји што го потпишала, но не го ратификувала Парискиот договор, па затоа не е една од страните во Парискиот договор. Министерството за животна средина ја координира адаптацијата кон климатските промени и ова е планирано за водните ресурси според речните сливови и за земјоделството.
## Емисии на стакленички гасови

Јагленот и автомобилите испуштаат скоро петстотини милиони тони во Турција емисии на стакленички гасови, кои се претежно јаглерод диоксид (СО
2) со малку метан.

Кравите се субвенционираат, но најголемиот двигател на стакленички гасови во Турција (GhG) се субвенциите за електрани со јаглен и недостатокот на цена за загадувањето на јаглеродот. Уделот на Турција во тековните глобални емисии на GhG е околу 1%, а емисиите по лице се шест тони годишно, што е околу глобалниот просек. Турција повторно апсорбира околу една петтина од својот GhG, претежно во нејзините дрвја. Владата поддржува пошумување, производство на електрични возила и национално генерирана електрична енергија со малку јаглерод. Сепак, како и соседен Иран, Турција е една од ретките земји што не го ратификувала Парискиот договор.

## Влијанија врз природната средина

ПИмало два значајни периоди на климатски промени во бронзеното време. Според проф. Д-р Мурат Туркеш, член на управниот одбор на Центарот за климатски промени и студии на политиката на Универзитетот Богазичи, климатските промени предизвикани од човекот во Турција започнале во 1970-тите. Долниот раб на Хедливата ќелија може да се движи кон север кон Турција, чија јужна граница е околу 36 степени северно, и ова може да ги намали врнежите на југот на земјата.
### Температура и временски промени

Заклучно со 2020 година, најжешката година што е забележана е 2010 година, потоа 2018 година и 2020 година. Сценариото за климатски промени во Националниот план за акција за климатски промени во 2011 година проценува дека зголемувањето на просечната годишна температура ќе биде од 2,5&nbsp;°C до 4° С,, и во 2021 година заменик-министерот за земјоделство и шумарство изјавил дека најверојатно ќе биде помеѓу 1 и 2 степени помеѓу тоа време и крајот на векот. За Турција се предвидува дека ќе биде посериозно погодена од многу други земји, но ефектите значително варираат во регионите на земјата, со најголем пораст на температурата за јужните и западните региони во текот на летото. Најлошо сценарио е покачување на температурата за 7 степени до 2100 година

Времето станува сè повеќе екстремно, и во мај 2020 година имало рекордно високи температури во многу делови на земјата. Во текот на 21 век се предвидува дека температурите ќе се зголемат во просек за 2-3&nbsp;°C и врнежите значително ќе се намалат. Како и да е, врнежите може да се зголемат на север, и како и повеќе суши се предвидуваат повеќе поплави, како резултат на дождот што паѓа наместо снегот. Сезонски може да има повеќе врнежи во зима, но 50% помалку во пролет и есен.

Шумските пожари во Турција се зголемиле како резултат на климатските промени,, а брзината на ветерот се предвидува да се зголеми во целиот регион на Мармара.

Друг ефект што може да се појави како резултат на климатските промени се поплавите поради ненадејните дождови. Сушите ризикуваат болести пренесени од комарци.

Урбаните горештини (особено на југ и исток), сушите, невремето, и поплавите, може да се зголемат.
### Зголемување на нивото на морето

Тектонското воздигнување го намали порастот на нивото на морето помеѓу Самсун и Аланија, додека неколку големи речни делти се смирија. Над 200 илјади луѓе живеат во области со ризик од пораст на нивото на морето од 1 метар. Истанбул е изложен на ризик од покачување на нивото на морето, на пример, метро-станицата Кадиќој е загрозена од поплавување.

### Водни ресурси

Турција веќе е земја „*под стрес на вода*“, бидејќи количината на вода по глава на жител е околу 1.500 м2 годишно: поради зголемувањето на населението и климатските промени, голема е веројатноста дека земјата ќе биде „**недостижна од вода**“ (под 1.000 м3) до 2070-тите. За производство на еден грам говедско месо потребни се 122 литри вода (споредено со 29 литри за иста количина на белковини од јајца и 19 литри од растенија), но иако климатските промени предизвикуваат суши во Турција, говеда се субвенционираат. Се предвидува мала промена за водните ресурси во северните речни сливови, но значително намалување на јужните речни сливови. Водениот стрес се предвидува и за Конија во централна Турција.
### Екосистеми

Во крајбрежните области, силно засегнатите типови на земјиште се трајни мочуришта, земјоделски површини и пасишта. Климатските модели предвидуваат дека екстремните временски прилики ќе се зголемат на Медитеранот. Glaciers in Turkey are retreating: најголеми преостанати се ледниците на Арарат и се предвидува дека овие ќе исчезнат до 2065 година, бидејќи тие се топат многу побрзо од планинските ледници во многу други делови на светот. Бидејќи климата на југот се предвидува да стане потопла и посува, може да биде многу тешко да се задржат сегашните јужни шуми. Во 2020 година имало повеќе шумски пожари од нормалното. Министерството за земјоделство и шумарство ги истражува ефектите од климатските промени и развива стратегија за адаптација. Ерозијата на почвата се предвидува дека ќе се зголеми. Во 2020 година декември бил потопол отколку порано, а дрвјата цветале во Истанбул, што не е нормално за овој период од годината. Зголемувањето на температурата на површината на морето се очекува да го промени морскиот живот. Постои загриженост дека мечките во регионот на Црното Море не хибернираат.

## Влијанија врз луѓето
### Економски влијанија
Поплавите во 2020 година предизвикале штета на милијарди лири. Во 2020 година, експертот за климатски промени, Мурат Туркеш за весникот Хуријет изјавил: „*Имаме статистика, климатските промени и глобалното затоплување не погодија. Се соочуваме со загуба од милиони долари*“. Министерот за животна средина проценил во 2021 година дека загубите поради катастрофи предизвикани од климатските промени ќе достигнат до милијарди лири (стотици милиони долари). Дури чекаат нови големи штети“. Загубата во Бруто домашниот производ по лице до 2100 година се предвидува да биде помала од 1% за мало глобално затоплување (RCP2.6 сценарио), но скоро 8% за сериозно глобално затоплување (RCP8.5 сценарио). За компаниите кои одговорриле на Проектот за откривање јаглерод во 2020 година, главниот ризик за нивните бизниси во врска со климатските промени е цените на јаглеродот како што е механизмот за прилагодување на границата EUCarbon.

### Земјоделство и производство на храна

Земјоделството и производството на храна се предвидува да бидат под големо влијание по 20-тите години на 20 век, иако се предвидува дека годишната нето примарна продуктивност на земјиштето ќе се зголеми малку на нешто повеќе од 1300 g C m2. Наводнетото земјоделство особено ќе се намали со зголемувањето на водниот стрес. Значителен пад на земјоделското производство се пренесува низ целата економија и ја намалува националната благосостојба.

Лозовите насади во Тракија се засегнати  и тарифата на јаглерод во ЕУ може да влијае на трговијата.

Освен ако глобалните емисии не се намалат значително земјоделството во Турција, како што е пченицата, се очекува да биде сериозно погодена по крајот на 2030-тите, особено во областите каде за земјоделството да успее е потребно поголемо количество дожд. Сушните и полусушните области се изложени на ризик од пустинизација. Наводнетото земјоделство ќе се намали како што се зголемува стресот на вода и зголемувањето на увозот на храна ќе влијае на трговскиот биланс на Турција. Оштетувањето на земјоделството  се предвидува значително да се зголеми, на пример, заради *лажно пролетно* ртење или цветење кое ќе биде проследено со студ. Производството на борови ореви е сериозно намалено.

Според професорот Бариш Карапинар, водата се губи преку испарување поради старомодните техники за наводнување што ги користи Проектот за југоисточна Анадолија, зголемувајќи го ризикот од сериозен недостиг на вода.
### Хидроенергија
Намалените врнежи  и хидроелектричната енергија во Турција се предвидува, на пример во сливот на реките Тигар и Еуфрат, како што се случило во 2020 година, поради сушата. За да се надомести намалената хидроенергија, се додава сончева енергија покрај хидроцентралата.

### Риболов и аквакултура

Затоплувањето на езерото Ван го намалува кислородот за зракоперката *Chalcalburnus tarichi*. Според Организацијата за храна и земјоделство на Обединетите нации, риболовот во Црноморскиот регион на Турција е чувствителен на влијанието на климатските промени, и според Турската фондација за истражување на морето, сите турски мориња ќе бидат засегнати.

#### Туризам
Туризмот во Турција може да стане претопол во текот на летото за некои луѓе, на пример, Анталија може да стане премногу жешка за некои луѓе да можат да ги посетуваат за време на училишните одмори во лето. Треба да се преиспита развојот на скијачки центри во среден Таур и источните планини во регионот на Црното Море.

### Влијанија врз здравјето
1.350 луѓе загинале поради поплавите помеѓу 1970 и 2014 година во Турција и околу 2 милиони луѓе биле погодени од тие поплави. Климатските промени можат да влијаат на здравјето во Турција, на пример, поради зголемените горештини, особено постари и хронично болни луѓе и деца.

### Влијанија на миграцијата

Во Турција има над 3 милиони бегалци од Сириската граѓанска војна. Но, иако тешката суша од 2007 до 2008 година во североисточна Сирија била поверојатна од климатските промени, според академците, многу е малку веројатно дека ова помогнало да се започне сириската граѓанска војна.

Според Програмата за развој на Обединетите нации, намалувањето на врнежите ги влошува широките социјални и регионални разлики во Турција, а јазот меѓу југоисточните провинции и остатокот од земјата се зголемува.
### Влијанија врз домувањето
Еколозите велат дека новите автопати и градежниот бетон ја попречуваат апсорпцијата на надојдената вода од земјата. Поради зголемувањето на температурата, на постојните згради ќе им треба повеќе енергија за ладење.
## Ублажување
### Политики и законодавство

Национална стратегија и план за акција за прилагодување кон климатските промени била објавена во 2012 година, но Турција сè уште нема доставено Национален план за адаптација до УНФЦЦЦ.

Министерството за животна средина и урбанистичко планирање ги координира активностите за борба против климатските промени во Турција. Во февруари 2021 година Министерството изјавило дека плановите за адаптација за сите седум региони се завршени и дека ќе го претстави извештајот за адаптација пред парламентот и ќе формира центар за истражување на климатските промени. Во исто време, Министерството најаило дека работата на стратешките стратегии за адаптација продолжува за: земјоделство, одгледување на добиток, туризам, обновлива енергија и индустрија.

Идентификувани се влијанијата на климатските промени врз површинските и подземните води за одделни водни сливови и утврдени се активности за адаптација. Областа за имплементација на проектот е 25 речни сливови што ја покриваат цела Турција, а периодот на проекција ги опфаќа годините 2015 до 2100 година. Многу други проекти, како што е зголемување на капацитетот за складирање на вода; Проект езеро-вода; Акциони планови за заштита на сливот; Трансформација на акционите планови за заштита на сливот во речен слив; Планови за управување; Студии за заштита на сливовите со вода за пиење; Студии за управување со суша; Заштеда на вода во наводнување; Изградена е дистрибуција на вода меѓу секторите. Новата зграда од над 2000 квадратни метри сега мора да вклучува собирање вода на покривот..

Направени се испитувања за адаптација кон климатските промени во земјоделството со различни апликации како борба против земјоделска суша, добри земјоделски апликации и органско земјоделство. Многу проекти се ставени во пракса. Овие вклучуваат: Стратегија на Турција за борба против земјоделската суша и Акциониот план (2018-2022); Систем за следење и информирање на земјоделството (ТАРБИЛ); Институција за поддршка на земјоделството и руралниот развој (ТКДК); Закон за земјоделско осигурување; Развивање на проект за земјоделска публикација (ТАР-ГЕЛ); Студии за борба против ерозијата; Климатски промени Национален план за акција-Земјоделски сектор.

Според единаесеттиот план за развој (2019-2023): „*Се гледа дека забрзувањето на климатските промени поради големите емисии на стакленички гасови предизвикува природни катастрофи и претставува сериозна закана за човештвото*“. и „*Меѓународните преговори за климатските промени ќе бидат спроведени во рамките на Наменетиот национален придонес со принципите на заеднички, но диференцирани одговорности и соодветните способности, и во рамките на националните услови, климатските промени ќе се решат во секторите што предизвикуваат емисии на стакленички гасови и отпорноста на економијата и општеството кон климатските ризици ќе се зголеми со градење на капацитети за прилагодување кон климатските промени*. Од 2021 година главен пратеник за климатски промени е Мехмет Емин Бирпинар, заменик министер за животна средина.

## Општество и култура
## Меѓународна соработка

Турција, како и соседен Иран, е една од ретките земји што го потпишале, но не го ратификувале Парискиот договор, со други зборови, таа е потписник, но не и една од страните на договорот. Главната опозициска Републиканска народна партија побарала ратификување на договорот.Другите земји, најверојатно, ќе ја притиснат Турција на Самитот на Г-2021 и климатските промени.

Според Министерството за енергија и природни ресурси, климатските промени се еден од најголемите проблеми во светот. Претседателството на самитот Г20 во 2020 година изјавило: „*Поради неправеден статус на Турција во сегашната климатска архитектура, Турција сè уште не го ратификуваше Парискиот договор*“. и „*Како земја во развој, со занемарлива историска одговорност за емисиите на стакленички гасови (помалку од 1%), Турција очекува да најде фер, разумно и целосно задоволувачко решение за ова прашање во најбрз можен рок, по можност за време на COP26*...“   Како соседните Иран и Ирак, Турција е една од ретките земји што не го ратификувала Парискиот договор и одбила да го ратификува сè додека не добие повеќе меѓународни заеми за намалување на емисијата и инвестиции во обновлива енергија. ЕУ ја повикува Турција да го ратификува договорот. Турција не е страна на Конвенцијата за проценка на влијанието врз животната средина во прекуграничен контекст (Конвенција Еспо).

Слично на тоа, Турција го потпишала, но не и го ратификувала Амандманот Кигали за намалување на производството и употребата на хидрофлуокарбони. Нема данок на јаглерод или шема за трговија со емисии, затоа не се користи зачувување и складирање на јаглерод, бидејќи не е економски исплатливо. Исто така, „*со оглед на фактот дека новата централа на јаглен има минимум 40 години економски век, напливот на јаглен во Турција може да создаде нераскинливо заклучување на јаглерод*“.

Проектите, програмите и студиите за климатски промени бараат многу финансирање. Турција веќе добива меѓународно финансирање и покрај тоа што не го ратификувала Парискиот договор. Турција била петти најголем примател на мултилатерални климатски фондови помеѓу 2013 и 2016 година, примајќи 231 милиони долари преку канали како што се Фондот за чиста технологија (CTF) и Глобалниот фонд за животна средина (GEF).

Ерменија вели дека изградбата на брани во Турција се комбинирала со климатските промени за да се намали протокот во сливот на реката Аракс. 
### Активизам
Во 2020 година, првата дама Емине Ердоган изјавил дека „*секој погрешен чекор што го преземаме може да биде катастрофа за идните генерации*“. Во 2021 година, според Дејли Сабах, таа изјавила дека улогата на поединците е поважна од преминот кон обновливи извори на енергија за да се намали зависноста од фосилни горива. 
 
Предложено е искористување на зелените површини во градовите, а Истанбул има акциски план за климатски промени. Сепак, според студијата од 2018 година на Универзитетот Тракија, треба итно да се подготват повеќе локални акциони планови за климатски промени.

Во 2019 година, некои турски ученици се приклучиле на штрајкот на училиштето за климата, а турскиот огранок протестирал за Турција да го ратификува Парискиот договор.

Муслимански екологисти и академици го цитираат Куранот како поддршка на нивниот екологизам. Во Истанбул во 2015 година, исламските лидери ги повикале 1,6 милијарди муслимани во светот да помогнат во климатските промени.

### Петиција за правата на децата и тужба

Активистката за заштита на животната средина, Грета Тунберг и уште 15 други деца поднеле петиција во 2019 година, во знак на протест против недостаток на акција од страна на Аргентина, Бразил, Франција, Германија и Турција велејќи дека, покрај другите опасности, поголем смртоносен топлотен бран ќе влијаат на нив и на другите деца во иднина.
Петицијата ги предизвикало петте земји согласно Конвенцијата за правата на детето: „*Споредливи емисии со стапката на емисии во Турција би довеле до повеќе од 4° C затоплување*“ Ако петицијата е успешна, од земјите ќе биде побарано да одговорат; сепак, какви било предлози не се законски обврзувачки. Во 2020 година, Турција и 32 други земји биле  тужени пред Европскиот суд за човекови права од група португалски деца.

### Медиуми и уметност

Во 90-тите години независниот *Ачик Радио* (Отворено радио) емитувало некои од првите медиумски известувања за климатските промени, а неговиот основач Омер Мадра ги нагласува „Трите Y во борбата за климатските промени: *Yerel* (локален) *Yatay* (хоризонтален) и *Yavas* (бавно). Иклим Хабер е уште еден активен извор за покривање на прашањата за климатските промени за читателите во Турција. Тие ги опишуваат своите операции како „*фокусирање на најновите достигнувања од областите на климатската наука, климатската политика и економијата на климатските промени, обидувајќи се да ги објавуваат вестите објективно и ориентирани кон податоци*." 

Уметноста ја подигнува свеста за климатските промени, а образованието е поддржано од ЕУ.

### Перцепција на јавноста

Поединечната акција за климатските промени не е правилно разбрана (во истражувањето спроведено врз наставници во основните училишта, многумина погрешно им дале приоритет користејќи помалку козметика) и ниту владините избори за ублажување на климатските промени (во истото истражување само едно малцинство правилно дало приоритет за ограничување на употребата на фосилни горива). За идното затоплување на морската вода од Атомската централа Акују, некои погрешно сметаат дека е релевантно за климатските промени, а малкумина знаат дека геотермалната моќ во Турција може да испушти значителен .

Во 2018 година, турскиот центар за климатски вести Аклим Хабер и водечката турска компанија за анкетирање Конда тврдиле дека: „*постои широк јавен консензус за климатските промени (86%) и мнозинството (75%) од населението велат дека се загрижени за климата промената. Истражувањето посочува дека изворите на енергија на Турција во преференција се сончева и ветерна енергија со голема разлика*“. (Извештај на „*Перцепциите за климатските промени и енергетските преференции во Турција*“. Според последниот извештај напишан на турски јазик и подготвен од друга соработка на *İklim Haber* и *Konda Research* во 2020 година, 51,5% од јавното мислење смета дека климатската криза е поголема закана од кризата со коронавирусите. Исто така, 71,4% од јавното мислење признава дека сегашната климатска криза е резултат на човековите активности.

Главните турски медиуми имаат тенденција да ги гледаат новите централи на јаглен како зголемување на вработеноста наместо да предизвикуваат климатски промени; скоро сите сопственици на медиуми имаат финансиски интереси за фосилни горива. Медиумите ги покриваат климатските промени само за време на екстремни временски настани, со недоволно стручно мислење или перспективи на граѓанското општество.

Во анкетата на Е3Г во 2019 година, спроведена во шест земји од иницијативата за појаси и патишта (вклучително и Турција), сончевата енергија била најпопуларниот извор на енергија, а јагленот најмалку популарен. Дваесет и четири турски градови посветени на целите на Парискиот договор таа година и Програмата за развој на Обединетите нации соработуваа со Турската кошаркарска федерација во 2020 година за да се подигне јавната свест за борбата против климатските промени. Студија од 2020 година покажа дека нивото на јавна поддршка за потенцијален данок на јаглерод не зависи од тоа дали приходите се користат за ублажување и прилагодување.

## Наводи

## Надворешни врски
* Turkish State Meteorological Service (in Turkish)
* Documents submitted to the UNFCCC
* Istanbul International Centre for Energy and Climate
* Climate Change in Turkey:Istanbul Policy Center: Sabanci University
* İklim Haber (Climate News) – Newspaper focusing on climate change
* Climate Laws - Laws, policies and litigation