Џозеф Калеја

**Џозеф Калеја** (роден како **Џозеф Александар Цезар Херстал Винсент Калеја**, 4 август 1897 - 31 октомври 1975) бил американски глумец и пејач од театар, како и во филмови, радио и телевизија.

Откако служел во Британската транспортна служба за време на Првата светска војна, отпатувал во Соединетите Држави и таму ја започнал својата кариера на сцената, првично во музичка комедија, но подоцна во оригинални бродвејски продукции како што се *„Бродвеј“* (1926 година), *„Насловната страница“* (1928 година), *„Последната милја“* (1930 година) и *„Гранд хотел“* (1930 година). Калеја станал ѕвезда со претставата *„Мало чудо“* (1934 година), неговата прва вистинска улога како негативец, и бил потпишан договор со „Метро-Голдвин-Мајер“.

Калеја се истакнал како негативец во холивудските филмови, но се борел против класичниот кастинг и создал низа мрачно мистериозни ликови исполнети со хумор во филмови како што се *„Алжир“* (1938 година), *„Петмина се вратија*“ (1939 година), *„Златно момче“* (1939 година), *„Стаклениот клуч“* (1942 година) и *„Гилда“* (1946 година). За време на Втората светска војна, Калеја ја водел организацијата за помош на војната во Малта во Соединетите Американски Држави и бил на турнеја за УСО и Комитетот за победа во Холивуд. По војната, тој продолжил постојано да работи во филмови и телевизија, и глумел во лондонската сценска премиера во 1948 година на претставата на Артур Милер „*[[Сите мои синови (драма)|Сите мои синови“]]*, наградена со наградата Тони. Изведбата на Калеја во филмот на Орсон Велс од 1958 година *[[Допирот на злото (филм од 1958)|„Допирот на злото“]]* се смета за една од најдобрите во неговата кариера.

## Ран живот
лево|мини| Калеја во бродвејската сценска продукција ''„Мало чудо“'' (1934–1935 г.)
Џозеф Александар Цезар Херстал Винсент Калеја  бил роден на 4 август 1897 година, во Нотабиле (сега наречено Имдина), во административната област Сакаџа,  во Британската колонија Малта. Неговите родители биле Пасквале и Елеонора Калеја; неговиот татко бил архитект. Калеја студирал на колеџите „Св. Јулијан“ и „Св. Алојзиус“. На 12-годишна возраст, ја искористил англиската фунта што му била дадена за Божиќ за да купи дваесетина хармоники и организирал локален бенд чии настапи наскоро му заработувале 100 фунти неделно. Испратен од неговиот татко во Лондон да студира инженерство, Калеја го користел својот добар тенорски глас во музички сали, изведувајќи балади од Шкотските Гори во традиционална носија. Работел под името Џозеф Спурин, користејќи го моминското презиме на мајка му поради неодобрувањето на татко му.

Во 1914 година, Калеја се приклучил на Британската транспортна служба. Откако крстарел околу светот две и пол години, неговиот брод бил торпедиран во Ламанш. Хоспитализиран три месеци, Калеја бил награден со медал за кампања и почесно отпуштен. Отпатувал во Соединетите Американски Држави во 1917 година. Невработен, пеел за Црвениот крст и вооружените сили, а волонтирал и во Американскиот тенковски корпус.

Калеја ја започнал својата сценска кариера на Денот на примирјето. По Првата светска војна, имал само ограничен успех во водвиљот. Заработувал за живот палејќи ја печката во една стоковна куќа и добил ноќна работа перејќи и поправајќи трамваи во Њујорк. Преку ден,одел на театарски аудиции. Агенцијата „Хенри В. Севиџ“ го испратила Калеја во Денвер, каде што го имал своето сценско деби пеејќи во рефренот на музичката комедија *„Имај срце“* од Џером Керн. Следната сезона, тој имал мала улога во *„Пјетро“* (1920 година), филм на Отис Скинер кој се прикажувал шест недели на Бродвеј и 40 недели на турнеја. Калеја ја надополнувал својата плата работејќи како помошник-менаџер на сцената и поправајќи куфери за 3 долари по парче.
десно|261x261пкс
Првата говорничка улога на Калеја на сцената била во *„Скршеното крило“* (1920 година), бродвејска комедија во која глумат Џорџ Абот и Луис Волхајм. Тој ги научил сите улоги и се појавил како мексикански селанец кој свирел гитара и пеел песна наречена „Аделаи“. Калеја ја компонирал мелодијата и го замолил Абот да го напише текстот; песната била објавена и на крајот им донела авторски права на секој од нив и до 2.000 долари годишно. *„Скршеното крило“* била хит, а по прикажувањето на претставата во Њујорк, Калеја и Терстон Хол биле пренесени во лондонска продукција.

По четири месеци, шоуто се затворило, а Калеја ја посетил Малта, каде тој и неговиот татко се смириле. По барање на неговиот татко, тој почнал да го користи своето вистинско презиме и бил претставен како Џозеф Спурин-Калеја.

На 14 февруари 1925 година, Калеја го имал своето деби на концерт во Градското собрание во Њујорк, во придружба на пијанистот Фердинанд Гринвалд. „Се покажа како пејач со пријатен висок глас, кој го користеше со голема вештина во италијанските тонови“, напишал музичкиот критичар на *„Њујорк тајмс“,* Олин Даунс, „вклучувајќи го и оној на Родолфо од *„Боеми“* на Пучини и други од *[[Трубадур (опера)|„Трубадур]]* “ и *[[Риголето|„Риголето“ на]]* Верди.“ На рециталот во њујоршката сала „Стајнвеј“ на 21 февруари 1926 година, Калеја „прикажа глас со пријатен и привлечен тембр“ во програма што вклучувала дела од Скарлати, Паизиело, Шуман, Гуно и Леонкавало, како и две негови композиции.

Калеја бил избран за улогата на шпанскиот амбасадор во бродвејската продукција на *„Принцезата Флавија“* (1925 година), музичката адаптација на *„Затвореникот од Зенда“* од Зигмунд Ромберг. Додека чекал да се монтира сложената продукција, тој продавал пијана со таков успех што сопственикот на продавницата му понудил своја продавница доколку останел.

## Сценска кариера
Во 1926 година, Калеја ја добил својата прва истакната сценска улога, во хитот *на Бродвеј* на Џорџ Абот и Филип Данинг. Тој играл смотан келнер во мелодрамата што критичарот на *„Њујорк тајмс“,* Брукс Аткинсон, подоцна ја нарекол „бучна, жива циклоарама на задкулисниот живот [што] останува пресвртница во американскиот театар“. Калеја, исто така, дејствувал како сценски менаџер на компанијата и, работејќи за продуцентот Џед Харис, надгледувал околу 10 дупликати продукции на *Бродвеј* во САД и во странство.

Следеа низа признати изведби во успешни бродвејски претстави, вклучувајќи ги и оние како неуморен новинар во *„Насловната страница“* (1928 година), осуден убиец во *„Последната милја“* (1930 година) и злокобниот шофер во *„Гранд хотел“* (1930 година). Калеја станал ѕвезда со *„Мало чудо“* (1934 година), бродвејска продукција опишана од *„Њујоркер“* како „многу задоволителна мелодрама со Џозеф Спурин-Калеја како најпријатниот убиец што некогаш сте го виделе“.
thumbtime=0:27|мини| Трејлер ''за „Јавен херој бр. 1''“ (1935 година)
десно|мини| Калеја ја добил наградата на Националниот одбор за критика во 1938 година за неговата изведба како инспектор Слиман во ''Алжир'' (1938 година).
„Каков глумец - Џозеф Калеја“, рекол Орсон Велс, кој го режирал и глумел со Калеја во *[[Допирот на злото (филм од 1958)|„Допир на злото“]]* (1958 година):Се заљубив во него како десетгодишно момче. Го видов на претстава во Њујорк... многу добро изведена мелодрама која беше огромен хит околу една година - подоцна беше снимена како филм со некој друг. Тој ја имаше главната улога и никогаш не го заборавив. И низ годините го гледав во филмови - во мали нешта. И никогаш не би можел да го заборавам тој настап. Тој отсекогаш играл многу стереотипни улоги во филмовите, но е еден од најдобрите актери што ги знам. Имам таква почит кон него. Играш покрај него и едноставно го чувствуваш она што го чувствуваш со голем актер - ова динамичко движење што се случува.Именувајќи го негативецот на годината во театарот за 1934 година, национално синдицираниот колумнист Пол Харисон од Здружението на весници го избрало „Џозеф Спурин-Калеја, чија гангстерска улога во *„Мало чудо“* била една од најдобрите од сите претстави на Бродвеј“.

## Филмска кариера
Калеја ја имал својата прва вистинска улога како негативец во *„Мало чудо“*, а неговиот успех во претставата бил причина за неговото преселување во Холивуд. Договорот на Калеја со Метро-Голдвин-Мајер му дозволил пауза од шест месеци годишно, за да продолжи со својата сценска работа. Тој не бил нов во филмовите - имал снимено три играни филмови на Источниот брег - но кога МГМ склучил договор со Калеја, тие го промовирале неговиот прв филм, *Јавен херој бр. 1* (1935 година), како негово деби на екранот. Филмскиот критичар *на „Њујорк тајмс“,* Андре Сенвалд, ја навел играта на Калеја како еден од 10-те најдобри машки улоги во годината.

Калеја бриљирал како негативец во филмовите, но сакал да создаде ликови со одредена симпатија. „Сакам да се ослободам од директните улоги на негативци“, рекол тој во едно интервју од 1936 година. „Но, немам желба да бидам херој. Уживам во улоги каде малку ме удираат. Многу е постимулативно да се игра лик кој не е само едно нешто - не е само лош и не е само добар.“ Тој создал серија мрачно мистериозни ликови исполнети со хумор во филмови, вклучувајќи ги *„Алжир“* (1938 година), *„Петмина се вратија*“ (1939 година), *„Златно момче“* (1939 година), *„Стаклениот клуч“* (1942 година) и *„Гилда“* (1946 година).

Во јуни 1935 година, на Калеја му било најавено дека ќе ја игра улогата на Хоакин Муриета во *„Јас сум Хоакин“* (подоцна насловен како *„Робин Худ од Елдорадо*“), филм за кој тој го напишал сценариото. МГМ го заменил со Ворнер Бакстер, наводно затоа што Калеја бил премногу стар, иако Бакстер бил шест години постар. Калеја глумел во *„Човек од народот“* (1937 година), политичка драма за млад адвокат кој се бори против корпоративни рекетари.

Калеја продолжил да се бори против типизирањето, одбивајќи добро платени улоги на негативци за да развие посложени ликови. Неговата изведба како полициски инспектор Слиман во „*Алжир“* (1938 година) од Валтер Вангер била признаена од Националниот одбор за критика. Работејќи со режисерот Џон Фароу во РКО Пикчрс во 1939 година, тој создал одлична студија на ликови како осудениот анархист во *„Петте се вратија“* и херојскиот свештеник во *„Целосна исповед“*. Било најавено дека Калеја ќе ја игра главната улога како отец Дамиен во филм на РКО што го напишил и режирал Фароу,, но проектот не бил реализиран.

Калеја станала натурализиран американски државјанин во ноември 1941 година. За време на Втората светска војна, Калеја ја предводел организацијата за помош на војната во Малта во Соединетите Држави. Куќата каде што бил роден била уништена во 1942 година; неговото семејство се засолнило под земја во антички катакомби за време на речиси постојаното воздушно бомбардирање на Малта од страна на силите на Оската, кое траело повеќе од две години. Под покровителство на Одделот за филмови на УСО Кемп шоус, тој лично се појавил во американските воени објекти во 1943 година. Тој, исто така, прифатил покана од Комитетот за победа во Холивуд да направи турнеја низ воените кампови во Северна Африка, особено затоа што пробниот план ја вклучувал Малта. На патувањето од 32.000 км, Калеја и неговата мала трупа забавувале воен персонал во Натал, Дакар, по должината на брегот до Казабланка и преку Тунис, а потоа отишле на Малта, која Калеја не ја посетил од 1922 година. Тие давале по две претстави дневно и ги посетувале сите болници на секоја станица; а во Малта презентирале и шест претстави како дел од програмата за размена помеѓу американските и британските забавни единици.

Покрај тоа што постојано работел во филмови уште 20 години, Калеја глумел и во лондонската сценска премиера во 1948 година на претставата „*[[Сите мои синови (драма)|Сите мои синови“]]* од Артур Милер, наградена со наградата „Тони“, добивајќи едногласно критичко признание. Неговата изведба во *[[Допирот на злото (филм од 1958)|„Допир на злото“]]* (1958 година) - како Пит Мензис, долгогодишен партнер на корумпираниот полициски капетан Хенк Квинлан (Орсон Велс) - се смета за една од најдобрите во неговата кариера.

„Не е ретко во филмовите на Велс еден актер да се оттргне од целокупниот гест на филмот за да отелотвори дестилирана човечка вистина“, напишал биографот на Велс, Сајмон Калоу. „Во *„Допир на злото“* двајца актери го прават ова - Дитрих и Џозеф Калеја, кои го играат измамениот колега на Квинлан, Мензис. Прогонуваните ликови на Калеја сè повеќе се појавуваат на екранот како што вистината за Квинлан сè повеќе му станува јасно, заедно со сознанието дека мора да го предаде.“... Богатиот внатрешен живот на Калеја фрла растечка магија врз филмот додека тој се приближува кон неговата кулминација, доведувајќи ја во живописен личен живот семоќната тема на Велс: предавството.“

## Подоцнежен живот
Калеја се пензионирал во 1963 година во Слиема, Малта. Неговата сопруга, Елеонор Васало Калеја, со која се оженил во 1929 година, починала таму во 1967 година.  Калеја починал на 31 октомври 1975 година, на 78-годишна возраст, во Сент Џулијан.

## Театарски улоги
 
thumbtime=36:08|мини| ''Алжир'' (1938 година)
thumbtime=36:35|мини| ''Горилата'' (1939 година)
мини| ''„Книга за џунглата“ од Радјард Киплинг'' (1942 година)

## Наследство
мини| Споменик на Калеја во Рабат, Малта, во близина на Имдина, спонзориран од Банката на Валета.
Калеја бил постхумно почестен од поштенските власти на Малта со сет од две комеморативни марки издадени во 1997 година. Во 2005 година, биста на Калеја од скулпторот Антон Агиус била поставена во неговото родно место во Малта, по иницијатива на тогаш 15-годишниот Еман Боничи.

Куќата на улицата Мрабат, Сент Јулијан, каде што Калеја живеел по 1963 година, била срушена во септември 2023 година.

## Наводи

## Надворешни врски

* 
* Joseph Calleia at the TCM Movie Database 
* Joseph Calleia at the Internet Broadway Database 
* 

Категорија:Починати во 1975 година
Категорија:Родени во 1897 година
Категорија:Глумци од Малта