Италијанска граматика

Граматиката на италијанскиот јазик има многу сличности со оние на шпанскиот, францускиот и португалскиот јазик кои се дел од Романските јазици.
Првата печатена граматика на италијанскиот јазик била онаа напишана од страна на Џован Франческо Фортунио од 1516 год. која била насловена „*Граматички правила на народниот јазик*“. Оттогаш многу италијански и странски научници публикувале дела посветени на нејзиниот опис. Меѓу другите издадени дела треба да се спомне и ***Историската граматика на италијанскиот јазик и неговите дијалекти*** (итал. *Grammatica storica della language italiana e dei suoi dialetti*) од филологот Герхарт Ролфс која била издадена кон крајот од 60-те години од минатиот век.

## Акцент
**(L'Accento)**

* Во најголемиот дел од зборовите во италијанскиот јазик, акцентот паѓа на претпоследниот слог: *am*'i**co'', ''bal**e**na'', ''ban**a**na'', ''cann**o**ne'', ''tart**u**fo'', ''vel**e**no''.
* Акцентот паѓа на третиот слог во зборовите како: ***a*'sino*, *cl**i**nica*, *f**a**vola*, *m**e**todo*, ***o**mero*, *t**e**cnica*, *z**a**ttera* како и во зборовите кои завршуваат на -***a**gine*, -***a**ggine*, -***i**gine*, -***i**ggine*, -***a**bile*, -***e**vole*, -***o**gnolo*, -***u**bile*, -*c**e**falo*, -*crono*, -*fago*, -*filo*, -*fobo* како на пример: *ind**a**gine*; *testard**a**ggine*; *or**i**gine*; *ful**i**ggine*; *dis**a**bile*; *confort**e**vole*; *azzurr**o**gnolo*; *sol**u**bile*; *microc**e**falo*; *is**o**crono*; *antrop**o**fago*; *bibli**o**filo*; *xen**o**fobo*.
* Многу зборови во италијанскиот јазик (таканаречени ***parole tronche***) имаат графички акцент кој е задолжителен во пишувањето и во изговорот. Такви се на пример следните зборови: *ansiet***à*** , *bont***à*** , *caff***è***, *luned***ì***, *maturit***à*** , *povert***à*** , *qualit***à***, *virt***ù***.
* Графичкиот акцент е застапен и кај некои едносложни зборови како: *ci***ò*** , gi***à***, gi***ù***, pi***ù***, pu***ò***.
* Графичкиот акцент се пишува кај некои едносложни зборови за да се разликуваат од други кои се пишуваат на ист начин:
—*ch*'e***' (''poiche''', ''giacche''') и ''che'' (сврзник и заменка);
—d***à*** (глаголот ***dare***) и ''da'' (предлог); 
— ***è*** (глаголот ***essere***) и ''e'' (сврзник).

== Употреба на апостроф ==
'''(L'Uso dell'apostrofo)'''

[[Апостроф]]от (‘) ни овозможува да ја елиминираме последната [[самогласка]] од некој збор по кој следува друг збор кој започнува со самогласка. Оваа операција е наречена [[елизија]]. 
Апострофот задолжително се користи во следниве случаи:
* со определениот член ***lo*** и со соодветните членувани предлози (''dello, allo, dallo, nello, sullo''): ***l***'ago, ***dell***'amico, ***all***'orfano, ***dall***'aereo, ***nell***'olio, ***sull***'occhio
* со определениот член ***la*** и со соодветните членувани предлози (''della, alla, dalla, nella, sulla''): ***l***'uva, ***dell***'aquila, ***all***'aria, ***dall***'altalena, ***nell***'isola, ***sull***'erba
* со неопределениот член ***una*** и неговите изведени зборови: ***un***'anima; ***qualcun***'altra; ***nessun***'altra
* кога прилогот ***ci*** стои пред формите од глаголот ***essere*** кои започнуваат со ***e*** и со глаголот ***entrare***: ***c***'e', ***c***'era; ***c***'entra
* со придавките ***quello***/ ***quella*** и ***bello***/ ***bella*** кога се наоѓаат пред именки кои започнуваат со самогласка (самогласка): ***quell***'orologio; ***bell***'uomo; ***quell***'amica; ***bell***'aria
* со придавката ***santo*** и ***santa*** пред личните именки кои започнуваат со самогласка: ***sant***'Angelo; ***sant***'Enrico; ***sant***'Anna; ***sant***'Elena
* во следниве изрази со предлогот ***di***: ***d***'oro, ***d***'argento, ***d***'accordo, ***d***'avanzo, ***d***'epoca
* во следниве изрази со предлогот ***da***: ***d***'altra parte, ***d***'altronde, ***d***'ora in poi
* во некои изрази како: ***a quattr'occhi***, ***mezz'ora***, ***nient'altro***, ***senz'altro***, ***sott'occhio***, ***tutt'altro***, ***tutt'e due***
* во формите ***po***' (од ***poco***) и ***mo***' (од ***modo***): ''Non mi piace nemmeno un '''po***'; *Lo dico a *'mo**' di esempio.''

== Именка ==
**(Il Sostantivo o il nome)**

Секоја [[именка]] во [[италијански јазик|италијанскиот јазик]] има [[род]] (машки или женски) и [[број]] (еднина или множина). Недостасува средниот род и бројот дуал.
Во италијанскиот јазик недостасува исто така и [[деклинација]]та (промена по [[падеж]]и) како што е случај со [[латински јазик|латинскиот јазик]]. Значењата кои другите јазици ги искажуваат со деклинација (падеж), во италијанскиот се искажуваат преку [[предлог|предлози]]. Именките кои немаат форма за еднина или за множина се наречени дефектни именки (ит.''nomi difettivi'') како на пример именката ***le nozze*** (‘свадба‘). Именките кои имаат идентична форма за еднина и за множина се наречени неменливи (ит.''nomi invariabili''), како на пример ''la crisi'' (‘криза‘ и ‘кризи‘).
Основните наставки за именките се следниве:
* машки род на -**o**, множина на -**i**: ''libr**o***, ''libr'''i*** (‘книга/и‘); *ragazz*'o***, ''ragazz'''i*** (‘момче/момчиња‘);
* машки род на -**e**, множина на -**i**: *fior*'e***, ''fior'''i*** (‘цвеќе/цвекиња‘); *giornal*'e***, ''giornal'''i*** (‘весник/весници‘);
* машки род на -**a**, множина на -**i**: *poet*'a***, ''poet'''i*** (‘поет/и‘); *problem*'a***, ''problem'''i*** (‘проблем/и‘);
* женски род на -**a**, множина на -**e**: *donn*'a***, ''donn'''e*** (‘жена/и‘); *scarp*'a***, ''scarp'''e*** (‘чевел/чевли‘);
* женски на -**e**, множина на -**i**: *chiav*'e***, ''chiav'''i*** (‘клуч/клучеви‘); *nott*'e***, ''nott'''i*** (‘ноќ/и‘).
Во италијанскиот јазик неменливи се именките кои завршуваат со самогласка која има графички акцент и оние кои се составени од еден слог (*la virtù* / *le virtù*, *il re* / *i re*), именките (речиси сите од странско потекло) кои завршуваат со согласка (*il bar* / *i bar*), именките кои завршуваат на неакцентирано -**i** (*il bikini* / *i bikini*, *la tesi* / *le tesi*), и некои други. 
* Меѓу именките во италијанскиот јазик кои завршуваат на -**а** има неколку исклучоци при образувањето на формите за множина. Така на пример, именката **l'ala** (*крило*) во множина гласи **le ali** (*крила*). Именката **la frutta** (*овошје*) во множина обично гласи **le frutta**.
* Именките кои завршуваат на -**ista** можат да бидат од машки или од женски род во зависност од тоа на кој род се однесуваат: **il turista** (*турист*) но **la turista** (*туристка*); **il regista** (*режисер*) но **la regista** (режисерка). Такви се именките: **progressista**, **artista**, **ottimista**, **pessimista** и многу други. 
* Именките кои во машки род завршуваат на -**tore** најчесто имаат своја варијанта во женски род и притоа завршуваат на -**trice**: **l'attore** (*актер*) и **l'attrice** (*глумица*); **il direttore** (*директор*) и **la direttrice** (*директорка*); **il pittore** (*сликар*) и **la pittrice** (*сликарка*).
* Некои именки во множина ја менуваат основата на именката: **dio** (*бог*) - **dei** (*богови*); **tempio** (*храм*) - **templi** (*храмови*); **uomo** (*човек, маж*) - **uomini** (*луѓе, мажи*); **bue** (*вол*) - **buoi** (*волови*); **mille** (*илјада*) - **mila** (*илјади*).
* Именките од машки род кои завршуваат во еднина на -**co** и -**go**:
* со претпоследниот тоничен слог имаат множина на -**chi** и -**ghi**: **fuoco** (*оган*) - **fuochi** (*огнови*); **albergo** (*хотел*) - **alberghi** (*хотели*).
* Исклучок прават именките: **amico** (*пријател*) - **amici** (*пријатели*); **nemico** (*непријател*) - **nemici** (*непријатели*).

## Член
**(L'Articolo)**

Постојат два вида на член: определен и неопределен.
Формите од определениот член за машки род еднина се следниве: **lo**, **il**, **l**' а за множина: **gli** и **i**.
Определениот член **lo** се употребува во следниве случаи:
* пред именките кои почнуваат со „*нечисто S*“ (**S impura**): **lo st**udente - **gli st**udenti; **lo Sl**avo - **gli Sl**avi; **lo sc**oglio - **gli sc**ogli;
* пред именките кои почнуваат со звучни согласки (согласки) **ps**, **pn** и **x**: **lo psicologo** - **gli psicologi**; **lo pneumatico** - **gli pneumatici**;
* пред именките кои почнуваат со буквата **z**: **lo zio** - **gli zii**; **lo zero** - **gli zeri**; **lo zaino** - **gli zaini**.

## Заменка
**(Il Pronome)**

Заменката е менлива граматичка категорија чија функција е да ја замени именката, изразот или фразата и да го означи лицето т.е. лицата кои се вршители на дејствијата односно се дел од комуникацијата.

### Односни заменки
Формите од односната заменка можат да бидат **неменливи** и **менливи**. Неменливите форми се ***che*** и ***cui***, додека менливата форма е ***quale*** / ***quali*** на која ѝ претходи определениот член или членуваниот предлог. Во завосност од родот и бројот се менува определениот член и последната самогласка од заменката: i*l quale, la quale, i quali, le quali; del quale, della quale, dei quali, delle quali* итн.

#### Неменливи форми
* **CHE** се употребува доколку односната заменка е подмет (субјект) (како во пример 1) или директен предмет (пример 2):
1. Cerco un vestito **che** non costi troppo. (*Барам фустан кој не чини премногу*.).
2. Questo ѐ il vestito **che** volevo. (*Ова е фустанот кој го сакав*.).

* **CUI** се употребува доколку односната заменка означува индиректен предмет на кој му претходат различните предлози *di, a , da, in, con, su, per, fra, tra* итн. (пример 3 и 4):
3. Questo ѐ il ragazzo **di cui** mi hai parlato? (*Ова ли е момчето за кое ми зборуваше?*)
4. Questa ѐ la macchina **con cui** vado al lavoro. (*Овој е автомобилот со којшто одам на работа.*)

## Придавка
**(L'Aggettivo)**

Придавките се дел од говорот кои служат да го изменат на некој начин значењето на именката. Најчестите придавки се описните кои се користат за опишување на некој предмет или лице. Во италијанскиот јазик, придавките имаат два рода (машки и женски) и два броја (еднина и множина). Се согласуваат по родот и бројот со именката на која се однесуваат. Најчестите наставки можат да се групираат во две класи (потекнуваат директно од двете класи на придавки кои се среќаваат во латинскиот јазик):

Исто така, постојат неменливи придавки кои не се менуваат според родот и бројот, како што се на пример некои придавки кои означуваат боја (*la penna *'rosa*** - ''le penne '''rosa*** - *il pastello *'rosa*** - ''i pastelli '''rosa***; истото важи и за придавката ***blu***) и за зборовите од странско потекло (*atteggiamento *'dandy*** - ''un gruppo di persone '''dandy***). Генерално, кај придавките во италијанскиот јазик се среќаваат истите неправилности како и кај именките.

### Присвојни придавки
**(Gli Aggettivi possessivi)**


(1) алтернативна повратна форма


Третото 3о лице еднина е она кое се употребува во учтивата форма која понекојпат се пишува со голема буква: "**Le** consegno il Suo pacco" (*Ќе Ви го доставам Вашиот пакет*.)

## Прилог
**(L'Avverbio)**

Прилогот е неменлив збор кој служи пред сѐ поблиску да го одреди значењето на глаголот, придавката или на некој друг прилог. На пример со глагол: **mangiare poco** (*да се јаде малку*), **cantare bene** (*да се пее убаво*), **dormire molto** (*да се спие многу*); со придавка: **troppo piccolo** (*премногу мал*), **poco serio** (*малку сериозен*), **assai veloce** (*премногу брз*); со друг прилог: **troppo tardi** (*премногу доцна*), **molto bene** (*мошне добро*).
Многу прилози можат да станат именки доколку им се додаде определен член: **il male** (*зло*), **il bene** (добро). Најчесто прилозите стојат после глаголот:

Прилозите во италијанскиот јазик можат да се поделат на повеќе категории:
* прилози за начин (**avverbi di modo**)
* прилози за време (**avverbi di tempo**)
* прилози за количина (**avverbi di quantita**')
* прилози за место (**avverbi di luogo**).

### Степени кај прилозите
Исто како кај придавките, многу прилози можат да се степенуваат и на тој начин да имаат соодветна форма за компаратив и за суперлатив.
* Некои прилози, особено оние за начин, ги образуваат формите за компаратив и суперлатив на ист начин како и придавките: *Io leggo *'più velocemente** di te''. (''Јас **читам** побрзо од тебе''.); ''Le cose procedono **velocissimamente/assai velocemente**.'' (''Работите се одвиваат **пребрзо/мошне брзо***.)
* Прилозите кои се изведени од придавките кои имаат неправилни форми на компаратив и суперлатив, ги формираат степените на споредба на ист начин како тие придавки: ''Ho dormito '''meglio''' ieri.'' (''Вчера спиев '''подобро***.); *Ho dormito *'ottimamente/benissimo***. (''Спиев '''одлично***.)

## Предлог
**(La Preposizione)**

Предлогот е неменлив дел од јазикот која се става пред (од латинските ***praē*** = пред и ***ponĕre*** = става) некоја именка,заменка, прилог или глагол во инфинитив со цел да го утврди односот меѓу зборовите.
Во италијанскиот јазик постојат осум предлози од кои пет влегуваат во комбинација со определениот член (*l'articolo determinativo*) и ги прават таканаречените **членувани предлози** (*le preposizioni articolate*).

## Глагол
**(Il Verbo)**

Глаголот (итал.*verbo*) е менлива граматичка категорија без која не би можело да се искаже определена мисла со целосно значење. 
Глаголот во италијанскиот јазик може да има три различни функции и тоа:
* да искаже определена состојба (**un'azione**, **un modo di essere**, **uno stato**):
  

* да искаже постоење (**esistenza**):

* да искаже дејство (**azione**):

Во италијанскиот јазик постојат седум глаголски начини што се поделени во две категории: ***modi finiti*** или ***personali*** (свршени или лични начини) и ***modi indefiniti*** или ***impersonali*** (неопределени или безлични начини). Свршените ***modi finiti*** се одликуваат според тоа што ги поседуваат сите одлики на конјугацијата, каде што глаголските форми се определени според лицето и бројот, додека неопределените ***modi indefiniti*** се оние кои означуваат само главни елементи на конјугацијата, а не го означуваат лицето и бројот.

### Свршени или лични начини
#### Индикатив
**Индикативот** (италијански *Indicativo*) е начин кој искажува сигурност, реалност, објективност. Индикативот има осум времиња, иако едно од нив (*il trapassato remoto*) тежнее кон исчезнување.
##### Сегашно време
**Сегашното време** (италијански *Presente indicativo*) се формира со следниве наставки:

***Tempo presente***

Сегашното време во италијанскиот јазик се употребува за искажување на:
* дејствие кое се одвива во моментот на зборување: *Maria *'legge**, suo fratello **guarda** la tv.'' (''Марија **чита**, нејзиниот брат **гледа** ТВ''.)
* некоја навика: ''Di solito **mi sveglio** alle nove.'' (''Обично **се будам** во девет''.)
* дејствие или факт кои се секогаш вистинити: ''D'inverno il sole **tramonta** presto''. (''Во зима сонцето **заоѓа** рано''.)
* поговорка, изрека: ''Il tempo **guarisce** tutti i mali.'' (''Времето ги **лекува** сите зла''.)
* минато дејствие прикажано како актуелно (presente storico): ''Tito **muore** nel 1980.'' (''Тито **умира** во 1980&nbsp;г.'')
* идно дејствие чие извршување се смета за сигурно (карактеристично за говорниот јазик): ''Pietro **parte** domani alle sette.'' (''Пјетро **заминува** утре во седум''.)

===== Минато определено несвршено време (Имперфект) =====
***Tempo imperfetto***


===== Минато определено свршено време =====
***Tempo passato remoto***

(1) за многу глаголи од втората конјугација наставката е **-i**, но се менува оснавата на глаголот. (''cadere > caddi''; ''scrivere > scrissi''; ''tenere > tenni''; etc.)<br />
(2) за многу глаголи од втората конјугација наставката е **-e**, но се менува оснавата на глаголот. (''cadere > cadde''; ''scrivere > scrisse''; ''tenere > tenne''; etc.)<br />
(3) за многу глаголи од втората конјугација наставката е **-ero**, но се менува оснавата на глаголот. (''cadere > caddero''; ''scrivere > scrissero''; ''tenere > tennero''; etc.)

===== Просто идно време =====
***Tempo futuro semplice***


==== Конјуктив ====
===== Конјуктив на сегашното време =====
***Congiuntivo presente***


===== Конјуктив на минатото време =====
***Tempo imperfetto***


==== Условен начин ====
===== Сегашен условен начин =====
***Tempo presente***


==== Заповеден начин ====
***Modo imperativo***


=== Неопределени начини ===
Во [[италијански јазик|италијанскиот јазик]] постојат три неопределени начини и тоа:
==== **Infinito** (инфинитив) ====
Овој начин го означува дејството воопшто, не определувајќи го лицето и бројот. Обично карактеристичната форма на [[глагол]]от се предава во инфинитив и тој може да биде означен како **transitivo** (преоден), **intransitivo** (непреоден), **attivo** (активен), **passivo** (пасивен) и **riflessivo** (повратен):



==== Gerundio (герундив) ====
Оваа форма искажува како се врши дејството или состојбата во неменлива форма искажани во главната [[реченица]]. [[Герундив]]от се употребува со глаголот ***stare*** за конструкција на прогресивни реченици ("''sto andando a Roma''", quindi sono in viaggio), или пак на местото на некоја [[временска реченица|временска]] или [[причинска реченица|причинска]] [[зависна реченица]]("''vedendo il sole, uscì'').



==== Participio (партицип) ====
[[Партицип]]от е [[глаголски начин]] со кој се искажува основното значење на [[глагол]]от како што [[придавка]]та ѝ придава додатно значење на [[именка]]та. Партиципот кога има значење на придавка се менува според [[род]]от и [[број]]от на именката до која стои, додека со вредност на глагол се менува според родот и, во некои случаи, и според бројот:



== Сврзник ==
**(La Congiunzione)**

Сврзниците се неменливи зборови кои имаат поврзувачка функција (од [[Латински јазик|латински]] ''cum'' = со и ''iungere'' = врзува заедно): поврзуваат два или повеќе зборови во една или повеќе реченици и исто така имаат основна улога во организирањето и составувањето на говорот. Најчести сврзници во италијанскиот јазик се:
=== Сврзникот Е ===

* Се употребува при набројување:
''Abbiamo comprato mele, pere **e** banane''. (''Купивме јаболка, круши и банани''.)

* Се употребува со додатна функција:
''Anna è buona **e** gentile, fa tutto per gli amici **e** non si lamenta mai''. (''Ана е добра и љубезна, прави се за пријателите и никогаш не се жали''.)

* Се употребува со спротивно значење:
''Dici di essere pauroso **e** (invece) sei molto corraggioso''. (''Велиш дека си плашлив а напротив мошне си храбар''.)

* Се употребува во реченици кога нешто се заклучува или се објаснува:
''Ieri ho lavorato molto **e** (percio') sono molto stanco''. (''Вчера работев многу и поради тоа сум многу уморен''.)

* Се употребува да ги поврзе ''tutti/tutte'' со бројна придавка:
''Li abbiamo visti tutti **e** due insieme''. (''Ги видовме двајцата заедно''.)

* Му се додава **d** пред зборовите кои започнуваат со **е**:
''Dobbiamo sbrigarci **ed** essere puntuali''. (''Треба да побрзаме и да бидеме точни''.)

== Извици ==
(**Le interiezioni)**

Извикот е неменлива граматичка категорија која се користи за искажување на моменталното чувство на изненадување, радост, чудење, восхит, презир, болка, лутина и др. Карактеристично е тоа што по извикот следува графичкиот знак [[извичник]] или [[запирка]], а истите можат да бидат вметнати во кој и да е дел од разговорот и да искажуваат широка палета на чувства согласно контекстот во кој се среќаваат.

* Самогласни изрази кои искажуваат изненадување, зачуденост, шок или страв: ***Ah! Oh! Eh! Uh!***
* Извици кои искажуваат сомнеж, несигурност, засраменост: ***Mah! Boh! Ehm! Beh!***; ****Di chi è questa macchina? Boh?****, ***Beh! Cosa volete?***
* Извици на болка (физичка или психичка): ***Ahi! Ahimè! Ohimè!***, ***Ahi! Mi sono scottato!***, ***Ahimè è finito il vino!***
* Извици кои изкажуваат здодевност, нетрпение, иритација: ***Uffa! Non ce la faccio più!***

Некои придавки може да се употребат како извици, искажувајќи на пример ''задоволство, восхитување, воодушевување, потврда, благодарност''. Очигледно дека постои широк спектар на такви придавки, како во следниве примери: ***Bello!*** (Убаво!), ***Bravo! Bravissimo!*** (Браво! Одлично!), ***Che bello!*** (Колку убаво!), ***Fantastico!*** (Фантастично!), ***Buona idea!*** (Добра идеја!).

Многу често придавките можат да бидат во комбинација со односната заменка **che**: ***Che bel bambino!*** (Колку убаво дете!) и со **quanto** или **come**: ***Quant'è bravo quello studente!*** (Колку е добар оној ученик!), ***Come sei furbo!**' (Колку си итар!).

== Библиографија ==
* L. Serianni, Grammatica italiana; italiano comune e language letteraria, Torino, UTET, 1989.
* Н. Китановски, М.Маца, Италијанска граматика, Скопје, Еуроклиент, 1998.
* L. Craici, *ITALIANO, Parlare e scrivere'', Manuale di comunicazione per il mondo del lavoro, la scuola, le pubbliche relazioni, Milano, Anotnio Vallardi Editore s.u.r.l., 2007
* 
* 
* 

## Поврзано
* Фонологија на италијанскиот јазик
* Фразални глаголи (италијански јазик)

## Наводи

## Надворешни врски
* 
* Наставни материјали за учење на италијански јазик
* Интерактивно учење на италијански јазик

Италијански
Граматика