Вилијам Тел (опера)

*** Вилијам Тел *** (; ) — опера во четири чина од италијанскиот композитор Џоакино Росини според либрето од Виктор-Жозеф Етјен де Жуј и Иполит Бис, на  француски јазик базирана на драмата на Фридрих Шилер *[[Вилијам Тел ]], која, пак, била инспирирана од легендата за  Вилијам Тел.

Таа е последната опера на  Росини,  Росини планирал *Вилијам Тел* да биде неговата последна опера дури и додека ја компонирал.
Често изведената [[Увертира на Вилијам Тел|увертира]] во четири дела содржи приказ на бура и живописно финале, „Марш на швајцарските војници “.

Архиварот на Париската опера [[Шарл Малхербе]] ја открил оригиналната оркестарска партитура на операта во продавница на половни книги, што резултираше со нејзино купување од [[Парискиот конзерваториум]].

==Историја на изведба==


„Вилијам Тел “ првпат била изведена од [[Париската опера]] во [[Опера Ле Пелете]] на 3 август 1829 година, но по третата изведба била симната од репертоарот. Должината на операта, приближно четири часа музика и барањата за кастинг, како што е големиот опсег потребен за тенорскиот дел, придонесоа за тешкотијата на продукцијата на делото. Кога се изведува, операта често е скратувана. Претставите се изведувани и на француски и на италијански јазик.

Во Италија, бидејќи делото славеше револуционерна фигура против авторитетот, операта наиде на тешкотии со италијанските цензори, а бројот на изведби во Италија биле ограничен. [[Театро Сан Карло]] ја продуцирал операта во 1833 година, но потоа немало претстави околу 50 години.

Првата продукција во Венеција, во [[Ла Фениче]], била дури во 1856 година. Спротивно на тоа, во [[Виена]], и покрај проблемите со цензурата таму, [[Виенската судска опера]] биле 422 изведби во текот на годините од 1830 до 1907 година. . Како *Хофер, или раскажувањето за Тирол*, операта за првпат била изведена во [[Кралски театар на Друри-Леин]] во [[Лондон]] на 1 мај 1830 година (на англиски), на италијански јазик  во 1839 година во [[Театарот Нејзиното височество]] и на француски во [[Кралската опера Ковент Гарден]] во 1845 година.

Во доцниот 20 век имало големи продукции во [[Фирентински музички мај]] (1972), [[Големиот театар во Женева]] (1979, 1991), [[Ла Скала (Милано)]]  (1988), [[Шанзелизе театар]] (1989), Ковент Гарден (1990), а потоа [[Опера Бастилја]] (2003) како и во Спортската палата во Пезаро (трае повеќе од 5 часа, 1995 година) .
Во 2010 година имало важно заживување на операта, кога ја отворила сезоната на [[Национална академија на Санта Сесилија]], под диригентство на [[Антонио Папано]]. Оваа изведба била од француската верзија, со некои скратувања особено на четвртиот чин (за кој Папано истакна дека е одобрен од самиот Росини).

Според една анегдота, кога еден обожавател му рекол на композиторот дека ја слушнал неговата опера претходната вечер, Росини одговорил „Што? Целата?“.
==Увертира==


Познатата [[увертура]] за операта често се слуша независно од комплетното дело. [[Дмитриј Шостакович]] ја цитирал главната тема на финалето во првиот став од неговата [[Симфонија бр. 15 (Шостакович)|15-та симфонија]]. Увертирата има четири дела, секој поврзан со следниот:

*„Прелудиум (Зора)“ е напишана само за делот [[виолончело]] (вклучувајќи делови за пет солисти), [[контрабас]]ите и [[тимпани]], со бавно темпо и во [[Е-дур]].
*„Бура“ е динамичен дел кој го свири целиот оркестар, со резервна копија од тромбоните, во [[Е-мол]].
*На „[[Ranz des Vaches]]“, или „повик до млечните крави“, се појавуваат [[англиски рог]] (англиски рог) и [[флејта]]. Тоа е во [[Г-дур]].
*Финалето („Марш на швајцарските војници“) е ултра-динамичен „коњанички напад“ [[галоп]] најавен од [[Француски рог|рог]] и [[труба]], а го свират целосен оркестар во [[Едур]].

==Улоги==


==Инструментација==
Инструментацијата е:
*[[Дрвен дувачки инструмент|Дрвени инструменти]]: [[пиколо]], [[флејта]], 2 [[обоа]] (први двојки [[хорни англаиски]]), 2 [[кларинет]] во А и 2 [[фагот]]с
*[[дувачки инструмент|метални-месингени дувачки инструмент]]: 4 [[француски рогови]] (2 во Г и 2 во Е), 4 [[труба]] во Е и 3 [[тромбон]]
*[[Ударни инструменти|Ударни]]: 2 [[тимпани]], [[триаголник (музички инструмент)|триаголник]], [[бас тапан]], [[кимбал]], [[ѕвонче]] и [[там-там]]
*[[Гласен дел|жичани]]: прва [[виолина]], втора [[виолина]], [[виола]], [[виолончело|виолончели]], [[контрабас]], 2 [[харфа]]
*На сцена: 4 рогови

==Синопсис==
: Место: окупирана од Австрија [[Швајцарија]]
:Време: 13 век
===Чин 1===


„Крај брегот на [[Езерото Луцерн]], во [[Бурглен, Ури|Бурглен]] во [[кантонот Ури]]*.

Тоа е денот на Фестивалот на овчарите, во мај, во близина на езерото Луцерн. Дејството започнува со идилична сцена, со локалните селани кои напорно подготвуваат вили за три нововенчани парови, пеејќи додека работат („Quel jour serein le ciel présage“ – „Каков спокоен ден претскажува небото“). Рибарот Руоди пее нежна љубовна песна од својот чамец (до оркестарска придружба од харфите и флејтите). Сепак, Тел се издвојува од општата веселба: тој е обземен од „ennui“ поради континуираното угнетување на Швајцарија („Il chante, et l'Helvétie pleure sa liberté“ – „Тој пее, а Хелветија ја оплакува нејзината слобода“) . Неговата сопруга и син додаваат своја интерпретација на песната на Руди, предвидувајќи ги претстојните наутички драми.

Активностите се прекинати со „ranz des vaches“ што одекнува од ридовите (често изведувани со рогови надвор од сцената и одекнувајќи во својата тема „ranz de vaches“ во увертирата на операта). Роговите го сигнализираат и доаѓањето на Мелхтал, почитуван старешина на кантонот. Тој е убеден од Хедвиџ да ги благослови паровите на прославата. Сепак, неговиот син Арнолд, иако е на возраст за брак, не учествува и очигледно му е непријатно. Целата екипа на сцената пее во знак на славење (*Célebrons tous en ce beau jour, le travail, l'hymen et l'amour* – „Сите нека слават, на овој славен ден, работата, бракот и љубовта“). Тел го поканува Мелхтал во неговата вила; пред да се преселат, Мелхтал го критикува својот син за неуспехот да се ожени.

Укорот на неговиот татко предизвикува излив на очај кај Арнолд: во неговиот рецитатив дознаваме за неговата претходна служба во силите на австриските владетели, за спасувањето на Матилда од лавина и за конфликтот помеѓу неговата љубов кон неа и неговиот срам да им служи на „перфидна моќ“. Роговите фанфари го најавуваат пристапот на Геслер, австрискиот гувернер, кого Швајцарците го мразат, и неговата придружба. Арнолд тргнува да го поздрави нивното пристигнување, бидејќи Матилда ќе ги придружува, но Тел го спречува. Прашувајќи за тоа каде оди Арнолд, Тел го убедува да размисли да се приклучи на планираниот бунт против гувернерот. Експресивниот дует во кој ова се случува повторно ја покажува напнатоста што ја чувствува Арнолд помеѓу неговата љубов кон Матилда и „татковината“ (*Ah! Mathilde, idole de mon âme!...Ô ma patrie, mon cœur te sacrifie... * – „Ах, Матилда, идол на мојата душа...О, татковино моја, срцето мое ти жртвува...“). До крајот на размената, Арнолд е подготвен да се соочи со Геслер во моментот кога ќе пристигне; Тел го убедува барем да дозволи фестивалот да помине во мир, но знае дека добил преобратеник во каузата на слободата.

Селаните потоа повторно се собираат, а Мелхтал ги благословува паровите. Благословот е проследен со пеење, танцување и натпревар во стрелаштво што го добива малиот син на Тел, Џеми, со својот прв истрел – резултат на неговото „татково наследство“. Џеми е таа која го забележува избрзаното приближување на бледиот, треперлив и ранет овчар Леутхолд, кој уби еден од војниците на Геслер за да ја одбрани својата ќерка и бега од силите на гувернерот. Тој бара да избега на спротивниот брег, но кукавичкиот Руоди одбива да го земе во својот брод, плашејќи се дека струјата и карпите го оневозможуваат приближувањето до спротивниот брег. Тел се враќа од потрагата по заминатиот Арнолд точно на време: дури и кога војниците се приближуваат, повикувајќи ја крвта на Леутолд, Тел го носи Леутолд во чамецот и излегува на водата. Пристигнуваат стражарите на Геслер, предводени од Родолф, кој е дополнително разгневен од молитвите на селаните и нивната очигледна радост поради бегството. Мелхтал ги поттикнува селаните да не му кажуваат на Родолф кој му помогнал на Леутхолд, и е заробен од стражарите. Како што Родолф и војниците ветуваат одмазда (*Que du ravage, que du pillage sur ce rivage pèse l'horreur!*), семејството и пријателите на Тел се утешуваат со вештините на Тел како стрелец, што сигурно ќе ги спаси.

### Чин 2
„На височините на Рутли, со поглед на езерото и кантоните“

Ловечка забава составена од дами и господа, придружувани од војници, го слушаат звукот на овчарите кои се враќаат од ридовите додека се наближува ноќта. Слушајќи ги роговите на гувернерот, и тие си заминуваат. Матилда, сепак, се задржува, верувајќи дека го видела Арнолд во близина. Таа, како Арнолд, е вознемирена од љубовта што ја чувствува кон својот спасител и размислува за тоа додека пее (''Sombre forêt, desert triste et sauvage'' – „Темна шума, тажна и дива дивина "). Се појавува Арнолд и секој на другиот му ја признава желбата за оваа средба. Во нивниот дует (*Oui, vous l'arrachez à mon âme* – „Да, ми оттргнуваш од душата“), тие ја препознаваат својата меѓусебна страст, но и пречките со кои се соочуваат. Повикувајќи го да се „врати во полињата на славата“, Матилда го уверува во евентуалната прифатливост на неговиот костум и заминува на приближувањето на Тел и Волтер. Тие го прашуваат Арнолд зошто ја сака Матилда, членка на угнетувачките Австријци. Арнолд, навреден од нивното шпионирање, ја објавува својата намера да продолжи да се бори за Австријците и на тој начин да стекне слава, наместо слобода. Меѓутоа, кога Валтер му кажува дека Геслер го погубил неговиот татко Мелхтал, Арнолд вети дека ќе се одмазди (*Qu'entends-je? ô криминал!* - "Што слушам? О злосторство!").

Додека тројцата мажи ја потврдуваат својата посветеност – „на независност или смрт“ – го слушаат звукот на некој друг како се приближува. Тоа се луѓето од кантонот Унтервалден кои доаѓаат да се приклучат на борбата и го опишуваат своето патување во прилично нежен рефрен ("Nous avons su braver"). Брзо едноподруго, им се придружуваат луѓето од Швиц („En ces temps de malheurs“) и Ури („Guillaume, tu le vois“). Собирот е завршен, а тонот и темпото на финалето се зголемуваат додека мажите од трите кантони ја потврдуваат својата подготвеност да се борат или да загинат за слободата на Швајцарија (*Jurons, jurons par nos dangers* - "Да се ​​заколнеме, да се заколнеме во нашите опасности“). Се прават планови за вооружување на кантоните и за кревање кога „светилниците на одмаздата ќе изгорат“.

### Чин 3

„Сцена 1: Руинирана/напуштена капела во палатата Алтдорф“

Арнолд дошол да ѝ каже на Матилда дека, наместо да замине во битка, тој останува да се одмазди на својот татко и со тоа да се откаже и од славата и од Матилда. Кога тој и кажува дека Геслер бил тој што го погубил неговиот татко, таа го осудува неговото злосторство и ја препознава неможноста на нивната љубов („Pour notre amour, plus d'espérance“ – „Помина целата надеж за нашата љубов“) . Слушајќи ги подготовките за претстојниот фестивал во дворецот, тие силно се збогуваат еден со друг („Sur la rive étrangère“ – „Иако на туѓ брег“).

„Сцена 2: Главниот плоштад во Алтдорф“

Денот е стогодишнина од австриското владеење во Швајцарија. Војниците ја пеат славата на Геслер и императорот. Во комеморација, на Геслер му беше поставена капата на врвот на столб и на Швајцарците им беше наредено, а потоа беа принудени да му оддадат почит на капата. Геслер заповеда дека треба да има танцување и пеење за да се одбележи векот за време на кој империјата „успеа да ја одржи [швајцарската] слабост“, а следуваат различни танци и рефрени. Војниците ги забележале Тел и неговиот син во толпата, кои одбиваат да му оддадат почит на капата и го влечат напред. Родолф го препознава како човекот кој помогнал во бегството на Леутолд, а Геслер наредува негово апсење. Во сложениот хор и квартет, војниците го изразуваат своето двоумење да го уапсат овој познат стрелец („C'est là cet archer redoutable“ – „Тоа е тој стрелец кој може да се поврзе“), Геслер ги принудува да дејствуваат и Тел ја поттикнува Џеми да побегне , но тој претпочита да остане со својот татко.

Геслер ја забележува наклонетоста што Тел ја има кон својот син и ја зграпчи Џеми. Инспириран, тој го смислува својот тест: Тел мора да фрли стрела низ јаболко избалансирано на главата на Џеми - ако одбие, двајцата ќе умрат. Собраните Швајцарци се згрозени од оваа суровост, но Џеми го поттикнува својот татко на храброст и одбива да биде врзан за предизвикот. Резигниран, Тел го вади својот лак од војниците, но зема две стрели од својот пеперут и крие една од нив. Тој ѝ пее вознемирена арија на Џеми, поучувајќи го („Соис неподвижен“ – „Остани целосно мирен“) и двајцата се разделуваат. Конечно, Тел го влече својот лак, пука и ја забива стрелата низ јаболкото и во кладата. Народот ја признава неговата победа, а Геслер е бесен. Забележувајќи ја втората стрелка, тој бара да знае што намислил Тел за неа. Тел ја признава својата желба да го убие Геслер со втората стрела, а тој и Џеми се заробени за погубување.

Влегува Матилда и ја бара Џеми во името на императорот, одбивајќи да дозволи дете да умре (*Vous ne l'obtiendrez pas* – „Нема да го имаш“). Геслер ја објавува својата намера да го однесе Тел преку езерото Луцерн до тврдината во Куснац/Куснахт и таму да го фрли кај влекачите во езерото. Родолф изразува загриженост за обидот за патување по езерото во бура, но Геслер има намера да го принуди Тел, експерт за бродар, да управува со бродот. Тие заминуваат, среде конфликтните извици „Анатема за Геслер“ од народот и „Да живее Геслер“ од војниците.

### Чин 4
„Сцена 1: Куќата на стариот Мелхтал“

Арнолд, свесен за апсењето на Тел, е разочаран, но, замислен во одмазда, црпи сила од тоа што е во поранешниот дом на неговиот татко и пее трогателна жалост („Не m'abandonne point, espoir de la vengeance... Asile héréditaire.. .* – „Не ме оставај, надеж на одмазда... Дом на моите предци“). Ќе пристигне веројатно [[Стара швајцарска конфедерација|"конфедерации"]], споделувајќи и зајакнувајќи ја неговата надеж за одмазда. Оживеан, Арнолд им укажува на кешот за оружје што го подготвиле неговиот татко и Тел. Гледајќи ги мажите вооружени, Арнолд се впушта во огромните барања ("Amis, amis, secondez ma vengeance" - "Пријатели, пријатели, помогни ми ја одмаздата"), преполна со повеќекратни и одржливи врвни C. Решени, заминуваат да упаднат во Алтдорф и да го ослободат Тел.

„Сцена 2: Карпестиот брег на езерото Луцерн“

Хедвиџ талка покрај езерото, вознемирена. Таа им кажува на другите жени дека има намера да го моли Геслер за животот на Тел. Во далечината, таа го слуша Џеми како вика. Влегува нејзиниот син, заедно со Матилда, која Хедвиџ ја моли за помош. Во некои верзии, Матилда, Џеми и Хедвиџ пеат трогателно трио („Je rends a votre amour un fils digne de vous“ – „На твојата љубов враќам син достоен за тебе“). Џеми ѝ кажува на мајка си дека Тел повеќе не е во Алтдорф, туку на езерото, во тој момент Хедвиџ нагло почнува да тагува (*Sauve Guillaume! жртва на неговата љубов кон својата земја“). Пристигнува Леутолд, кажувајќи им на насобраните селани дека чамецот со Тел, Геслер и војниците го вози кон карпите поради бура што го скрши езерото - Леутхолд верува дека синџирите се отстранети од рацете на Тел за да може да пилотира бродот на безбедно.

Бродот се повлекува во поглед, а Тел скока на брегот пред да го турне бродот назад. Тој е зачуден кога ја гледа неговата куќа како гори во далечината. Џеми му кажува дека, поради недостаток на светилник, го запалил нивниот дом, но пред да го стори тоа, ги извадил лакот и стрелите на неговиот татко. Геслер и војниците доаѓаат на виделина, со намера повторно да го заземат Тел, кој го убива Геслер со еден истрел и извикот: „Швајцарија нека дише!“ Волтер и група конфедерации пристигнуваат, откако ја виделе запалената куќа. Тел ги информира за смртта на Геслер, но предупредува дека Алтдорф сè уште стои. Влегуваат Арнолд и неговиот бенд и ја пренесуваат радосната вест: го зедоа Алтдорф. Арнолд ја гледа Матилда, која се декларира како „неупотребена од лажната величественост“ и подготвена да се приклучи на борбата за слобода покрај него.

Облаците се кршат, а сонцето сјае на пасторална сцена со дива убавина. Насобраните швајцарски борци и жени пеат пеан на величественоста на природата и враќањето на слободата во лирска С-дур (*Tout change et grandit en ces lieux... Liberté, redescends des cieux* – „Сè се менува и расте повеличествено на ова место... Слобода, слегувај повторно од небото“) додека мотивот „ranz des vaches“ се враќа уште еднаш и конечно.

## Забележани извадоци
*Увертира
*„Ах, Матилда, je t'aime et je t'adore“ (Арнолд, чин 1)
*„Sombre forêt“ (Матилда, чин 2)
*„Oui, vous l'arrachez à mon âme“ (Матилда, Арнолд, чин 2)
*„Quand l'Helvétie est un champs de supplice... Ses jours qu'ils ont osé proscire... Embrasons-nous d'un saint délire“ (Тел, Арнолд, Волтер, чин 2)
*„Pour notre amour... Sur la rive étrangère“ (Матилда, чин 3)
*„Соис неподвижен“ (Кажи, чин 3)
*„Asile héréditaire... Amis, amis, secondez ma vengeance“ (Арнолд, чин 4)

За време на Кримската војна Џон МекЛод ја препиша „La tua danza sì leggiera“, хорски дел во третиот чин, за да ја создаде мелодијата „Зелените ридови на Тирол“, добро познат марш за повлекување во шкотската традиција на гајда. . Музичарот Енди Стјуарт додаде текст и песната во 1961 година стана хит под името „A Scottish Soldier“.

## Снимки

## Во популарната култура
Ликовите и сцените од операта „Вилијам Тел“ се препознаваат на дворските карти и асовите на Картите на Вилијам Тел, карти за играње дизајнирани во Унгарија околу 1835 година. Овие карти се шират низ Австроунгарското Царство и сè уште се најчестите карти за играње по германски во тој дел од светот денес. Ликовите прикажани на Оберс и Унтерс вклучуваат: Херман Геслер, Валтер Фурст, Рудолф Харас и Вилијам Тел.

## Поврзано
* Вилијам Тел
* Вилијам Тел (драма)

## Наводи

## Дополнителна литература
* Osborne, Richard (1990), *Rossini*, Ithaca, New York: Northeastern University Press. 
* Osborne, Richard (1996), "*Guillaume Tell*", vol. 2, pp.&nbsp;573–576, in *[[The New Grove Dictionary of Opera]]*, edited by Stanley Sadie. London: Macmillan.  . Also Oxford Music Online (subscription required).
* Osborne, Richard (2004), "Rossini's Life", in Emanuele Senici (ed.) *[[Cambridge Companions to Music|The Cambridge Companion to Rossini]]*, Cambridge University Press. .

## Надворешни врски

* Libretto of ''Guillaume Tell'' at Stanford OperaGlass (in French)
* Libretto of ''Guglielmo Tell'' at Stanford OperaGlass (in Italian)
*Libretto of ''Guillaume Tell'', murashev.com (in French and English)]
* Portrait of the opera in the Online opera guide www.opera-inside.com
* Wilhelm Tell, 1837 publication, German, digitized by BYU on archive.org
* Wilhelm Tell, Danish, digitized by BYU on archive.org

Категорија:Опери според делата на Фридрих Шилер
Категорија:Опери на Џоакино Росини
Категорија:Опери на француски јазик
Категорија:Големи опери
Категорија:Опери од 1829 година
Категорија:Опери сместени во Швајцарија
Категорија:Опери базирани на драми
Категорија:Опери сместени во 13 век
Категорија:Опери
Категорија:Културни претстави на Вилијам Тел
Категорија:Светски премиери на операта во Париската опера
Категорија:Музика базирана на европски митови и легенди