Перуники

**Перуниките** (науч. *Iridaceae*) се фамилија на скриеносемени растенија од редот Шпаргловидни (*Asparagales*). Обединува над 2000 видови на многугодишни тревести растенија кои се распространети во целиот свет.

## Распространување и екологија

Перуниките се распространети речиси по целиот свет, при што јасно се издвојуваат два центри на распространување: ’Ртска флористичка област, откаде се шират по цела Африка и Европа до 60° СГШ, и воопшто по Стариот Свет (*Iris, Crocus, Galaxia, Ixia, Romulea, Gladiolus*), а другиот центар - тропска и суптропска Америка (*Moraea*, неколку видови од родовите *Iris*, *Sisyrhinchium* и др.).

## Ботанички опис
[250px|мини|лево|Цвет на ''[Iris versicolor*. Се забележуваат трите внатрешни и трите надворешни делови на околуцветникот. Прашниците се препокриени од надворешните ливчиња.]]
Кај повеќето претставници на оваа фамилија постојат хоризонтални [[ризом]]и, повеќе или помалку крупни, со прстенести лузни од отпаднатите листови. На растечкиот дел, ризомот преминува во [[стебло]] со [[лист]]ови и [[цвет]]ови; во основата на стеблото може да се забележи лисната пупка која се развива на следниот [[год]] и служи за продолжување на ризомот; освен тоа, се одделуваат подземни [[Изданок|изданоци]] со помош на кои ризомот се разгранува; цветоносното стебло изумира секоја година. Кај другите перуники растенија (качунка, неколку видови на перуники, гладиола) ризомот е значително намален и расте во ширина, со што образува т.н. [[грутчеста луковица]] (лат. bulbo-tuber), која расте од својот врв секоја година.

Листовите кај повеќето перуники растенија се сместени првенствено на основата на стеблото (ризомот), пред сè поради кратките стеблени коленца (нодии) и ги има три типа: тревести - мембранозни или во вид на полупроѕирни лисни основи кои го обвиваат стеблото заедно со останатите листови; интермедиерни или вистински листови - најдобро развиени: тие се подолги, плоснати, лентообразни или мечовидни, понекогаш закривени во облик на срп; кај мал број видови може да бидат четиристрани, тенколинејни и стеблени; и на крај, врвни или [[прицветник|прицветници]], често се мембранозни, забраздени, кои образуваат вид на превлака околу цветовите што ги прекрива сè до нивното појавување.

Цветовите во најголем дел се правилни, изградени по троен тип, со 6 делови на околуцветникот распоредени во два круга; надворешните делови се покрупни од внатрешните; прашници има само 3 (само кај родот *Campynema* има 6) и тие седат спроти надворешните делови на околуцветникот (покровни ливчиња); не се развиени три прашника кои би соодветствувале на трите внатрешните покровни ливчиња. Кај некои видови сите 6 покровни ливчиња се совршено еднакви (качунка), но кај повеќето надворешните 3 се разликуваат од внатрешните, а кај многу претставници тие се сраснати во цевка, која е особено долга кај [[шафран]]от - неретко и до 1 dm. Плодницата е *долна*, трикоморна, со 3 венчевидни устенца кои понекогаш (кај перуниките) се посилно развиени од вистинските венечни ливчиња и лесно можат да се помешаат со последните; кај други видови столпчето на плодницата е просто, но тоа секогаш се распаѓа на 3 помали или поголеми венчевидни устенца.

[[Цветна формула]]:

:.

[[Плод (ботаника)|Плод]] — многусемена [[кутијка]], која се распукува на три дела.

Цветовите на повеќето перуники се специјализирани за опрашување со [[инсект]]и, неколку видови од родовите *Watsonia*, *Babiana*, *Chasmanthe* се опрашуваат со [[птици]].

Iris junoniana2.jpg

==Перуниките како тема во уметноста==
* „Перуники“ (хрватски: *Perunike'') - слика на хрватската сликарка Марија Брусиќ-Ковачица од 1973 година.
* „Диви перуники“ — краток расказ на македонскиот писател Бошко Смаќоски.
* „Љубов до крај“ — песна на Бошко Смаќоски.

## Родови

## Наводи


Категорија:Шпаргловидни