Папаја

мини|десно|Незрели плодови на дрво
мини|десно|Лист
Close-up of male flowers|мини|десно|Машки цветови
мини|десно|Производство на папаја низ светот.
**Папаја** () — вид растение од семејството на папаите (*Caricaceae*), како и назив за неговиот плод. За првпат е припитомено во Мезоамерика, на подрачјето на денешно јужно Мексико и Средна Америка. Денес се одгледува во неколку земји со тропска клима. Во 2022&nbsp;г. најголем производител била Индија, со 38&nbsp;% од светското производство.

## Потекло на името
Поимот „папаја“ (*papaya*) доаѓа од аравачкиот јазик преку шпанскиот. Важи како за растението, така и за неговиот плод.

## Опис
Ова е мало дрво со проретчени гранки, обично со едно стебло со висина од 5 до 10&nbsp;м. Има спирално распоредени листови ограничени само на врвот од стеблото. Долниот дел од стеблото има забележливи лузни каде некогаш виселе листови и плодови. Листовите се големи, со пречник од 50-70&nbsp;см, изразено дланчести, со седум резни. Сите делови од растението содржат латекс зглобни млечници.

### Цветови
Папаите се дводомни растенија. Цветовите се петделни и високо диморфни; прашниците кај машките цветови се сраснати со венечните ливчиња. Постојат два вида папаини цветови. Женските имаат горна плодница и пет извиени венечни ливчиња, лабаво поврзани со основата.

Машките и женските цветови се поставени на лисните пазуви; машките цветови се повеќецветни и правилноспротивни, а женските се дијазиуми со малку цветови. Поленовите зрнца се издолжени, со должина од 35 микрони. Цветовите имаат пријатен мирис и се отвораат ноќе. Опрашувањето се одвива преку ветерот или инсекти.

### Плод
мини|десно|Надолжно пресечен плод
Плодот претставува голема бобинка со должина од 15-45&nbsp;см и пречник од 10-30&nbsp;см. Кога е зрел, плодот омекнува (како зрело авокадо или помеко), лушпата му добива килибарна до протокалова боја. Долж ѕидовите на големата средишна шуплина има бројни црни семки.

### Хемија
Лушпата, месото и семињата на папајата содржат најразлични фитохемикалии како каротиноиди и полифеноли, како и бензил изотиоцијанати и бензил гликозинати. Каротиноидите, лутеин и бета-каротин, преовладуваат во жолтата лушпа, а ликопенот преовладува во месото, кое е црвено. Семињата ја содржат и цијаногената супстанција пруназин. Незрелиот плод содржи папаин, цистеински протеазен емзим кој се користи за смекнување на месо.

## Распространетост и живеалиште
Папајата потекнува од тропските подрачја на јужно Месико и Средна Америка. Се смета за домороден вид и во јужна Флорида, воведена од претходниците на народот Калуса не подоцна од 300&nbsp;г. Шпанците ја донеле папајат во Стариот Свет во XVI век. Денес се огледува во речиси сите тропски краишта: на Хаваите, во Централна Африка, Индија и Австралја.

Дивата папаја е ограничена на природно пореметени тропски шуми. Изобилува во природното подрачје Еверглејдс во Флорида по големи урагани, но инаку е ретка. Во дождовните шуми во јужно Мексико расте изобилно и бргу се размножува во празнини на крошните, но изумира во стари шуми со густа крошнена покривка.

## Одгледување
Во историските записи од XVIII век се вели дека семиња од папајата се пренесени од Карибите во Малака (денешна Малезија), а потоа во Индија. Од Малака или од Филипините, папајата се проширила низ Азија и Јужна Тихоокеанија. Шпанскиот истражувач и ботаничар Франсиско де Паула Марин на почетокот на XIX век ја довел на Хаваите од Маркиските Острови. Оттогаш одгледувањето на папаја се проширило на сите тропски и многу суптропски подрачја во светот. Денес таа расте ширум целиот свет поради прилагодливоста на разни (поволни) клими и нејзината популарност како тропско овошје.

Растенијата можат да бидат од три пола: машки, женски и двополови. Машките произведуваат само полен, а не плодови. Женските произведуваат мали нејадливи плодови доколку не се опрашени. Двополовите единки се самоопрашуваат бидејќи нивните цветовии имаат и машки прашници и женски плодници. Речиси сите плантажи на светот се состојат од двополови дрва.

Растението природно потекнува од јужно Мексико (особено од Чијапас и Веракрус), Средна Америка, северна Јужна Америка и јужна Флорида а денес се среќава во сите тропски земји. Во овоштарниците расте бргу и дава плод за три години. Меѓутоа, дрвото е многу чувствително на слана и иње, поради што се одгледува само во тропските краишта. Температури под  му нанесуваат голема штета, а често сосем го усмртуваат. Во Флорида, Калифорнија и Тексас расте само во јужните делови. Претпочита песоклива, добро исцедена почва; ако се насобере вода, растението умира во рок од 24 часа.

### Производство

Во 2022&nbsp;г. во свето се произведени 13,8 милиони тони папаја. Најголем производител била Индија со 38&nbsp;% од вкупната светска количина. Светското производство значително пораснало на почетокот на XXI век, претежно поради зголеменото производство во Индија и побарувачката на плодовите во САД. САД се најголем увозник на папаја во светот.

Во ЈАР овоштарниците даваат до 100 тони овошје по хектар.

## Токсичност

Папајата испушта латексна течност кога не е зрела, која ја раздразнува кожата и предизвикува алергии кај некои луѓе. Бидејќи ензимот папаин делува како алерген кај чувствителните лица, месото омекнато со папаин сок може да предизвика алергична реакција.

## Во исхраната

Зрелиот плод на папајата обично се јаде сиров, без лушпата и семките. Црните семки се јадат и имаат остар вкус кој налутнува. The unripe green fruit is usually cooked due to its латекс content.

Зелениот плод и неговиот латекс се богати со папаин, цистеинска протеаза што се употребува со омекнување на месо и други белковински храни, од американските староседелци, народите на Карибите и Филипините. Се среќава и како состојка во прав за омекнување на месо. Не е погодна за желатински јадења (желе или аспик) бидејќи ензимските својства на папаинот го спречува зацврстувањето на желатинот.

Месото (кашата) на сировата папаја содржи 88&nbsp;% вода, 11&nbsp;% јаглехидрати и занемарливи количества на масти и белковини. На 100 грама, плодот има 43 килокалории и претставува значаен извор на витамин Ц (75&nbsp;% од дневната вредност, ДВ) и умерен извор на фолат (10&nbsp;% ДВ), но инаку има малку хранливи материи.

## Поврзано
* Бабако
* Папаин

## Наводи

## Надворешни врски

* Папаја во Готварската книга на Викиизвор 
* Папаја — ангелско овошје, напис за придобивките од папајата на д-р Дарко Стојановски 

Категорија:Папаи
Категорија:Тропско овошје
Категорија:Растенија опишани во 1753 година
Категорија:Украсни дрва
Категорија:Тропско земјоделство