Економија на Таџикистан

**Економијата на Таџикистан** зависи од земјоделството и услугите. Од независноста, Таџикистан постепено го следел патот на економијата во транзиција, реформирајќи ги своите економски политики. Со приходите од странство несигурно зависни од извозот на памук и алуминиум, економијата е многу ранлива на надворешни шокови. Економијата на Таџикистан исто така вклучува огромен црн пазар, првенствено фокусиран на трговијата со дрога со Авганистан, а трговијата со хероин во Таџикистан се проценува дека е еквивалентна на 30-50% од националниот БДП од 2012 година. Во фискалната година (ФГ) 2000 година, меѓународната помош останала суштински извор на поддршка на програмите за рехабилитација кои ги интегрирале поранешните борци од граѓанската војна во цивилната економија, помагајќи на тој начин да се зачува мирот. Меѓународната помош исто така била неопходна за решавање на втората година на тешка суша што резултирало со континуиран недостиг на производство на храна. Економијата на Таџикистан значително се зголемила по војната. Бруто домашниот производ (БДП) на Таџикистан се зголемил со просечна стапка од 9,6% во периодот од 2000-2007 година, според податоците на Светска банка. Ова ја подобрило позицијата на Таџикистан меѓу другите земји од Средна Азија (имено Туркменистан и Узбекистан ), кои оттогаш се влошиле економски. Заклучно со август 2009 година, околу 60% од граѓаните на Таџикистан живеат под прагот на сиромаштија.  Глобалната финансиска криза во 2008 година силно го погодила Таџикистан, како на домашен, така и на меѓународен план. Таџикистан е посилно погоден од многу земји затоа што веќе има висока стапка на сиромаштија и затоа што многу нејзини граѓани зависат од дознаките од Таџикистанците во иселеност.

## Економска историја
Следува графикон на трендот на бруто домашниот производ на Таџикистан по пазарни цени проценети од Меѓународниот монетарен фонд со бројки во милиони сомони.

За споредби на паритетот на куповната моќ, американскиот долар се разменува само на 0,82 сомони.

Економијата на Таџикистан е сериозно ослабена од шестгодишниот граѓански судир и загуба на пазарите за своите производи. Така, Таџикистан зависи од меѓународната хуманитарна помош за голем дел од своите основни егзистенцијални потреби. Дури и ако се почитува мировниот договор од јуни 1997 година, земјата се соочува со големи проблеми во интеграцијата на бегалците и поранешните борци во економијата. Иднината на економијата на Таџикистан и потенцијалот за привлекување странски инвестиции зависат од стабилноста и континуираниот напредок во мировниот процес.

Во 2006 година, БДП по глава на жител на Таџикистан изнесувал 85% од нивото од 1990-тите. Додека населението се зголемило од 5,3 милиони во 1991 година на 7,3 милиони во 2009 година.

И покрај отпорот на личните интереси, Владата на Таџикистан продолжила да ја извршува макроекономската стабилизација и структурните реформи во ФГ 2000 година. Во декември 1999 година, владата објавила дека приватизацијата на малите претпријатија е успешно завршена, а приватизацијата на средните и големите претпријатија продолжила постепено. Продолжената приватизација на средните и големите претпријатија, реформата на земјиштето и банкарските реформи и преструктуирање остануваат главни приоритети. Набргу по крајот на ФГ 2000 година, Одборот на Меѓународниот монетарен фонд го дал својот глас на доверба на неодамнешните перформанси на владата со одобрување на третиот годишен заем за намалување на сиромаштијата и олеснувачки раст за Таџикистан. Подобрената фискална дисциплина од страна на Владата на Таџикистан го поддржал враќањето кон позитивниот економски раст. Владиниот буџет бил скоро во рамнотежа во 2001 година, а буџетот на владата за 2002 година имал за цел фискален дефицит од 0,3% од БДП, вклучително и неодамнешни зголемувања на потрошувачката на социјалниот сектор.

Следната табела ги прикажува главните економски индикатори во периодот 1997-2017 година.

## Бруто домашен производ
Во 2005 година, БДП на Таџикистан пораснал за 6,7%, на околу 1,89 милијарди американски долари, а растот за 2006 година изнесувал околу 8%, што претставувало петта последователна година на годишен раст над 6%. Официјалната прогноза за раст на БДП во 2007 година била 7,5%. БДП по глава на жител во 2005 година изнесдувал 258 американски долари, најнизок меѓу 15-те земји од поранешниот Советски Сојуз. Во 2005 година услугите придонеле со 48%, земјоделството со 23,4% и индустријата со 28,6% во БДП. Неодамнешната глобална рецесија ја намалила стапката на раст на БДП на Таџикистан на 2,8% во првата половина на 2009 година. Дознаките од Таџикистанците се проценуваат на 30-50% од БДП на Таџикистан.

## Индустрии

### Земјоделството
Иако владата објавила забрзана програма за реформа на земјиштето, многу државни фарми од времето на Советскиот период сè уште постоеле во 2006 година, а државата ја задржува контролата врз производството и бербата на приватизираните фарми. Приватизацијата на фармите за памук се одвивала особено бавно, а нерешените долгови на земјоделците од памук останале проблем и во 2006 година. Во раните 2000-ти, најголемите култури биле памук (кој имал една третина од обработливата земја во 2004 година, но се намалил по тој датум), житарици (главно пченица), компири, зеленчук (главно кромид и домати), овошје и ориз. Памукот дава важен придонес и во земјоделскиот сектор и во националната економија. Памукот сочинува 60 проценти од земјоделското производство, поддржува 75 проценти од руралното население и користи 45 проценти од наводнуваното обработливо земјиште. Повеќе од 80% од 8.800 квадратни километри земјиште што се користи за земјоделство зависи од наводнувањето. Таџикистан мора да увезува жито од Казахстан и Узбекистан.

Таџикистан во 2018 година произвел:

* 964 илјади тони компир ;
* 778 илјади тони пченица ;
* 680 илјади тони кромид ;
* 641 илјади тони лубеница ;
* 443 илјади тони домат ;
* 356 илјади тони морков ;
* 308 илјади тони зеленчук ;
* 300 илјади тони памук ;
* 241 илјади тони грозје ;
* 238 илјади тони јаболко ;
* 237 илјади тони пченка ;
* 211 илјади тони краставица ;
* 116 илјади тони зелка ;
* 108 илјади тони јачмен ;
* 90 илјади тони ориз ;

Покрај помалото производство на други земјоделски производи, како кајсија (31 илјади тони).

### Шумарство
3% од Таџикистан е пошумен, главно на височини помеѓу 1.000 и 3.000 метри. Ниту еден шумски регион не е класифициран како комерцијално употреблив; повеќето се под заштита на државата. Производството на дрво е занемарливо, но мештаните берат дрвени производи.

### Риболов
Потоците и езерата произведуваат ограничена количина риба, а некои риби се произведуваат од аквакултурата . Во 2003 година биле фатени околу 158 тони риба и одгледувани 167 тони во рибници.

### Рударство и минерали
Таџикистан има богати наоѓалишта на злато, сребро и антимон . Најголемите наоѓалишта на сребро и злато се наоѓаат во Согдиската област. Руската компанија за никел „Нориљск“ пронашла големо ново наоѓалиште на сребро во Болшој Канимансур. Таџикистан исто така произведува стронциум, сол, олово, цинк, флуореспар и жива. Ураниумот, важен минерал во времето на Советскиот Сојуз, останува во одредена количина, но повеќе не се вади. Депозитите на фосилни горива се ограничени на јаглен, од кои се вадат околу 30 000 тони годишно. Големата индустрија за преработка на алуминиум во Таџикистан зависи целосно од увезената руда.

### Индустрија и производство
Производството во повеќето индустрии нагло опаднало во текот на средината на 90-тите; и покрај широко распространетата приватизација, во раните 2000-ти индустријата напредувала многу бавно. Во 2006 година, околу една третина од 700 најголеми индустриски претпријатија на Таџикистан биле целосно неактивни, а остатокот работеа со 20 или 25% од капацитетот. Причините биле застарена опрема, ниски нивоа на инвестиции и недостаток на пазари. За ревитализација на секторот, во 2006 година владата размислувала за ренационализација на некои претпријатија. Единствената најголема тешка индустрија во Таџикистан е преработка на алуминиум и производство на хемикалии. Првиот, кој обезбедил 40% од индустриското производство во 2005 година, е со седиште во фабриката за преработка Турсунзода, втората во Душанбе, Кургонтепа и Јаван. Производството на алуминиум се зголемило за 6% во 2005 година. Некои мали лесни индустриски постројки произведуваат текстил и преработена храна, користејќи главно домашни земјоделски производи. Текстилната индустрија преработува околу 20% од домашно одгледуваниот памук. Проширувањето на производството на лесна индустрија значително придонело за раст на БДП во 2005 година. Градежната индустрија, од кои околу половина е во државна сопственост, страдала од ниски инвестиции во капитални проекти и од пониска изработка што ги обесхрабрува меѓународните договори. Сепак, новите инфраструктурни проекти и зголемената изградба на станови донеле 60% пораст на производството од 2004 до 2005 година. Од 2009 година, една третина од индустриските постројки и фабрики се неактивни, според Институтот за економски студии на Таџикистан. Индустриското производство опаднало за 13% во првите шест месеци од 2009 година, што довело до пад на приходите од извоз од 48%.

### Енергија
Реките на Таџикистан, како што се Вакш и Пањ, имаат голем хидроенергетски потенцијал, а владата се насочила кон привлекување инвестиции за проекти за внатрешна употреба и извоз на електрична енергија. Таџикистан е дом на хидроцентралата Нурек, втора по височина брана во светот. Хидроцентрала Сангтуда 1 од 670 година&nbsp;капацитет мегавати (MW), управувана од руски Интер РАО ЕЕС, започнала со работа на 18 јануари 2008 година и била официјално пуштена во употреба на 31 јули 2009 година. Други проекти во фазата на развој вклучуваат Сангдута 2 од Иран, Зерафшан на кинески СиноХидро и електрана Рогун, на 335 метри, се предвидува да ја замени браната Нурек како највисока во светот доколку биде завршена. Браната Рогун првично била планирана да ја гради руски Интер РАО ЕЕС, но по несогласувањата, Русија се повлекла. Во 2010 година, производството продолжило со иранска инвестиција и кинеска помош. Покрај хидроенергијата, другите енергетски ресурси вклучуваат големи наоѓалишта на јаглен и помали резерви на природен гас и нафта. Во декември 2010 година, руски „Газпром“ објавил откривање на значителни резерви на природен гас во полето Сарикамиш со 60 мл природен гас, што е доволно за 50 години домашна потрошувачка на Таџикистан. Национална енергетска компанија е Барќи Тојик .

Таџикистан е земја партнер на енергетската програма ЕУ INOGATE, која има четири клучни теми: зајакнување на енергетската безбедност, конвергенција на енергетските пазари на земјите-членки врз основа на принципите на внатрешниот пазар на енергија на ЕУ, поддршка на одржлив развој на енергијата и привлекување инвестиции за енергетски проекти на заеднички и регионален интерес.

### Услуги
Во текот на раните 2000-ти, целокупното производство на услужниот сектор постојано се зголемувало. Банкарскиот систем значително се подобрил заради зајакнатиот надзор од страна на Народната банка на Таџикистан, релаксирајќи ги ограничувањата за учество на странски институции и регулаторната реформа. Системот вклучува 16 комерцијални банки е една централна банка, односно Народната банка. Државата го контролира системот, иако во принцип повеќето банки се приватизирани. Програмата за меѓународно потпомогнато преструктуирање била завршена во 2003 година. Банките обезбедуваат тесен опсег на услуги, концентрирани на обезбедување кредит на државните претпријатија. Само околу 10% од капиталот во Таџикистан се движи низ банкарскиот систем, а малите бизниси ретко позајмуваат од банките.

Абдуџабор Ширинов, претседател на Народната банка на Таџикистан, објавил 142 кредитни организации, вклучително 16 банки и 299 нивни филијали, две небанкарски финансиски институции и 124 микрофинансиски организации кои функционирале во Таџикистан на први 2013 година.

### Туризам
Туристичката индустрија на Таџикистан била елиминирана од граѓанската војна, но започнала да се воспоставува во последните неколку години. Во 2018 година, British Backpacker Society ја рангирал земјата како 7-мото најдобро одредиште за авантуристички патувања. Таџикистанскиот комитет за развој на туризмот одговорил на ова признание со изјава дека „*вклучувањето на [[Таџикистан]] во најдобрите 20 авантуристички одредишта за патување во British Backpacker Society , сведочи за развојот на туризмот во [земјата]“.* 

## Работници
Во 2003 година, активната работна сила на Таџикистан се проценува на 3,4 милиони, од кои 64% се вработени во земјоделство, 24% во услуги и 10% во индустрија и градежништво. По падот во раните 2000-ти, реалните плати на државните службеници биле зголемени во 2004 и 2005 година. Поради постојаната доминација на државните фарми, мнозинството работници се државни службеници, иако само мал дел целосно се потпираат на платите. Водени од висока невработеност, во 2006 година околу 700.000 работници нашле сезонско или трајно вработување во Русија и другите земји. Нивните дознаки, проценети на 600 милиони американски долари во 2005 година, се важен економски ресурс во Таџикистан; во 2004 година, околу 15% од домаќинствата зависи главно од тие плаќања. Во мај 2009 година, дознаките за Таџикистан паднале на 525 милиони американски долари, што е пад од 34% во однос на претходната година. Непосредно пред финансиската криза во 2008 година имало околу 1,5 милиони странски работници кои испраќале дознаки назад во Таџикистан. Во 2006 година просечната плата изнесувала 27 американски долари месечно. Националната стапка на невработеност се проценува неофицијално дури 40% во 2006 година, но во руралните области невработеноста надминала 60%. Невработеноста е поголема во јужната Хатлонска област отколку во северната Согдиска област. Просечните плати изнесувале 0,66 американски долари по час во 2009 година. Како што се наведува, неформалниот сектор за вработување на Таџикистан користи детски труд и присилна работа во индустријата за памук во земјата според *списокот на стоки* на Министерството за труд на САД *произведени од детски труд или присилна работа*

## Валута, девизен курс и инфлација
Таџикистански сомони бил воведен во 2000 година за да ја замени таџикистанската рубла, која била валута од 1991 година. Во декември 2015 година, околу 7 сомони изнесувале 1 американски долар.

Во текот на постсоветската ера, инфлацијата била сериозна пречка за економскиот раст и подобрувањето на животниот стандард. За годините 2001–3, стапките на инфлација на Таџикистан изнесувале 33%, 12,2% и 16,3%, соодветно, но во 2004 година стапката паднала на 6,8%, а стапката за 2005 година била 7,1%. Кон крајот на 2006 година, инфлацијата се приближила до нивото од 10%. Официјалната прогноза за 2007 година е 7%.

## Буџет на Владата
2004 година била прва година на буџетски дефицит по три последователни години буџетски вишоци, по кое следеле четири години дефицит помеѓу 1997 и 2000 година. Во 2005 година, приходите изнесувале вкупно 442 милиони американски долари (потпомогнато од подобрувања во наплатата на данок), а расходите иззнесувале 542 милиони американски долари, дефицит од 100 милиони американски долари. Одобрениот државен буџет за 2007 година барал приходи од 926 милиони американски долари и расходи од 954 милиони американски долари, оставајќи дефицит од 28 милиони американски долари.

## Надворешни економски односи
лево|мини| Таџикистанец извезува во 2006 година
Во постсоветската ера, Таџикистан значително ги поместил своите пазари подалеку од поранешните советски републики; во 2005 година, повеќе од 80% од вкупниот извоз бил наменет за клиенти надвор од Заедницата на независни држави (ЗНД), вклучително и повеќе од 70% во земјите на Европската Унија (ЕУ) и Турција. Сепак, бидејќи најголемиот дел од храната и енергијата на Таџикистан се увезуваат од земјите на ЗНД, во 2005 година само околу 53% од вкупната трговска активност била надвор од ЗНД. Во 2005 година, како најдобри вкупни купувачи на извозот на Таџикистан, според вредноста, биле Холандија, Турција, Русија, Узбекистан, Летонија и Иран. Покрај алуминиумот, што претставува повеќе од половина од извозната вредност, главните извозни производи се памук, електрична енергија, овошје, растителни масла и текстил. Во 2005 година најголеми снабдувачи на увоз на Таџикистан, според својата вредност, биле Русија, Казахстан, Узбекистан, Азербејџан, Кина и Украина. Овие рангирања на увозот во голема мерка се определени од високата вредност на горивата и електричната енергија што Таџикистан ги купува од своите соседи. Друг значаен увоз е алумина (алуминиум оксид) за снабдување на индустријата за алуминиум. Главните снабдувачи на алумина се Азербејџан, Казахстан и Украина.

Таџикистан претрпел трговски дефицит во текот на постсоветската ера. Во 2003 година, дефицитот изнесувал 97 милиони американски долари, врз основа на извоз од 705 милиони американски долари и увоз од 802 милиони американски долари. Во 2004 година, извозот изнесувал 736 милиони американски долари и увозот, 958 милијарди американски долари, што создало трговски дефицит од 222 милиони американски долари. Дефицитот повторно се зголемил во 2005 година, на 339 милиони американски долари, главно затоа што се намалил извозот на памук и се зголемила домашната побарувачка за стоки.

Во 2005 година, дефицитот на тековната сметка инзесувал 86 милиони американски долари, што покажало општ тренд на опаѓање од крајот на 90-тите години на минатиот век. Проценетиот дефицит на тековната сметка и за 2006 и 2007 година е 4,5% од БДП, или околу 90 милиони американски долари во 2006 година. Во 2005 година, вкупниот биланс на плаќања инзесувал 14 милиони американски долари. Проценетиот вкупен платен биланс за 2006 година е 8 милиони американски долари.

На крајот на 2006 година, надворешниот долг на Таџикистан бил проценет на 830 милиони американски долари, од кои повеќето биле долгорочен меѓународен долг. Оваа сума растела стабилно во текот на 90-тите и раните 2000-ти години, поради политиката на задолжување на државата. Во 2004 година Таџикистан елиминирал околу 20% од надворешниот долг со размена на долг кон Русија за руска сопственост на станицата за следење на вселената Нурек, а до 2006 година, презакажувањето на преговорите го намалил долгот за околу две третини како процент од бруто домашниот производ.

Во раните 2000-ти, странските директни инвестиции останале ниски заради политичката и економска нестабилност, корупцијата, лошиот домашен финансиски систем и географската изолација на Таџикистан. Воспоставувањето деловни активности скоро секогаш бара поткуп на службени лица и честопати се соочува со отпор од претприемачи со владини врски. За привлекување странски инвестиции и технологија, Таџикистан понудил воспоставување на слободни економски зони во кои фирмите добиваат предности на даноци, такси и царина. Во 2004 година, парламентот усвоил закон за слободни економски зони  а во 2008 година донел декрет за создавање на две зони: Слободната економска зона Пан и Слободната економска зона Сагд . Во 2003 година, странските директни инвестиции изнесувале 41 милиони американски долари; тие се зголемиле на 272 милиони американски долари во 2004 година заради трансакцијата за намалување на долгот со Русија. Во првата половина на 2005 година, оваа бројка изнесувала 16 милиони американски долари. Почнувајќи од 2005 година, руската компанија за алуминиум Русал продолжила со работа за да ја заврши хидроцентралата во Рогун на реката Вахш и да го прошири производството на алуминиум во фабриката во Турсунзаде . Таа фабрика беше закажана за можна продажба на Русал во 2007 година. Исто така во 2005 година, Русија и Иран ја продолжиле работата на хидроелектричниот проект на реката Вагш Сангтуда. Гаспром, рускиот монопол на природен гас, одвоил 12 милиони американски долари за истражување на нафта и гас во Таџикистан во 2007 година, откако потрошил 7 милиони американски долари во 2006 година. Во 2005 година, руската телекомуникациска компанија „Вимпелком“ купила контролен удел на компанијата за мобилни телефони „Таком“ во Таџикистан. Од 2006 година, Турција навремено планирала да инвестира во луксузен хотел и фабрика за преработка на памук.

### СТО
Таџикистан се приклучил на Светската трговска организација (СТО) на 2 март 2013 година, со што станала 159-та земја што влегла во организацијата. Работната група за пристапување на Таџикистан е основана од Генералниот совет на 18 јули 2001 година. Таџикистан ги завршил преговорите за членство на 26 октомври 2012 година, кога Работната група го усвоила пакетот за пристап. Генералниот совет го одобрил пристапувањето на 10 декември 2012 година. Работната група го одржала својот шести состанок во јули 2011 година за да го продолжи испитувањето на режимот за надворешна трговија на Таџикистан. Како дел од билатералните преговори за пристап до пазарот, Таџикистан се согласил да ги намали тарифите за опрема за готвење, фрижидери, печки и бојлери во дискусиите за да добие поддршка од Тајланд. Претходно, владата на Таџикистан потврдила дека завршила преговори со Јапонија и дека добила поддршка од нацијата за нејзин пристап во договорот потпишан на 31 јули 2012 година.

## Користена литература
      

## Надворешни врски

* Хабиб Борџијан, Економија на Таџикистан, Енциклопедија Ираника. (најмногу за нејзината економска историја)