Ѕвездообразба

[врска=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/46/PIA23865-W51Nebula-StarFactory-20200825.jpg/220px-PIA23865-W51Nebula-StarFactory-20200825.jpg|мини|Маглината W51 во [Орел (соѕвездие)|Орел - една од најголемите фабрики за ѕвезди во Млечниот Пат (25 август 2020 година).]]
**Ѕвездообразба** ― процес со кој густите подрачја во молекуларните облаци во меѓуѕвездениот простор, понекогаш наречени „ѕвездени расадници“ или „ѕвездообразбени подрачја“, се распаѓаат и образуваат ѕвезди. Како гранка на астрономијата, ѕвездообразбата вклучува проучување на меѓуѕвездената средина и џиновските молекуларни облаци како претходници на процесот на ѕвездообразба и проучувањето на протоѕвездите и младите ѕвездени објекти како непосредни производи. Tоа е тесно поврзано со образувањето на планетите, друга гранка на астрономијата. Теоријата за ѕвездообразбата мора да ја земе предвид и статистиката на двојните ѕвезди и функцијата на почетната маса. Повеќето ѕвезди не се образуваат изолирано, туку како дел од група ѕвезди наречени ѕвездени јата или ѕвездени асоцијации.

## Ѕвездени расадници

### Меѓуѕвездени облаци
Спирална галаксија како Млечниот Пат содржи ѕвезди, ѕвездени остатоци и меѓуѕвездена средина од гас и прашина. Меѓуѕвездената средина се состои од 10−4 до 106 честички на цм3 и се состои од приближно 70% водород по маса, а најголемиот дел од преостанатиот гас се состои од хелиум. Овој медиум е хемиски збогатен со траги на тешки елементи кои биле произведени и потоа исфрлени од ѕвездите преку соединување на хелиум. Подрачјата со поголема густина на меѓуѕвездена средина образуваат облаци или *[[расеана маглина|расеани маглини]]*, каде што се образуваат ѕвезди. За разлика од спиралните, елиптичните галаксии го губат студенилото во нивниот меѓуѕвезден простор за време од околу милијарда години, што ја спречува галаксијата да образува расеани маглини, освен преку спојување со други галаксии.
[врска=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b2/Eagle nebula pillars.jpg/220px-Eagle nebula pillars.jpg|лево|мини|Слика од [Хабл (вселенски телескоп)|вселенскиот телескоп Хабл позната како *Столбови на создавањето*, каде што ѕвездите се образуваат во маглината Орел.]]
Во густите маглини каде што се создаваат ѕвезди, голем дел од водородот е во молекуларен (H2) облик, така што овие маглини се нарекувани молекуларни облаци. Вселенското набљудувалиште Хершел открило дека молекуларни влакна се навистина сеприсутни во молекуларните облаци. Густите молекуларни влакна, кои се клучни во процесот на образување на ѕвезди, се фрагментираат во гравитациски врзани јадра, од кои повеќето еволуираат во ѕвезди. Постојаното собирање на гас, геометриското свиткување и магнетните полиња може да го контролираат начинот на фрагментација на влакната. Со суперкритичните набљудувањата на влакната се откриени квазипериодични синџири на густи јадра со растојание споредливо со внатрешната ширина на влакното, и вклучува вградени протоѕвезди со одлив. Набљудувањата покажуваат дека најстудените облаци имаат тенденција да образуваат ѕвезди со мала маса, забележани прво во инфрацрвена светлина внатре во облаците, а потоа во видлива светлина на нивната површина откога облаците ќе се распаднат, додека џиновските молекуларни облаци, кои се главно потопли, произведуваат ѕвезди од сите маси. Овие џиновски молекуларни облаци имаат карактеристична густина од 100 честички на цм3, пречник од , маси до 6 милиони сончеви маси (M☉), и просечна внатрешна температура од 10 К. Околу половина од вкупната маса на галактичкиот меѓуѕвездена средина се наоѓа во молекуларните облаци, и во Млечниот Пат има околу 6.000 молекуларни облаци, секој со повеќе од . Најблиската маглина до Сонцето каде што се образуваат масивни ѕвезди е маглината Орион, оддалечена . Сепак, ѕвездообразбата со помала маса се одвива на оддалеченост од околу 400-450 светлосни години, во комплексот облак ρ Ophiuchi.

Позбиено место на ѕвездообразбата се непроѕирните облаци од густ гас и прашина познати како Бокови глобули, така наречени по астрономот Барт Бок. Тие можат да се образуваат во поврзаност со разурнувањето на молекуларни облаци, а понекогаш и независно. Боковите глобули обично се со пречник до една светлосна година и содржат неколку сончеви маси. Тие можат да се забележат како темни облаци наспроти светлите оддавни маглини. Откриено е дека повеќе од половина од познатите Бокови глобули содржат новосоздадени ѕвезди.
врска=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9b/ALMA witnesses assembly of galaxy in early Universe (annotated).jpg/220px-ALMA witnesses assembly of galaxy in early Universe (annotated).jpg|мини|Збир на галаксии во раниот универзум.

### Распаѓање на облак
Меѓуѕвезден облак од гас ќе остане во хидростатичка рамнотежа сè додека кинетичката енергија на притисокот на гасот е во рамнотежа со потенцијалната енергија на внатрешната гравитациска сила. Математички ова се изразува со помош на виријалната теорема, која вели дека, за да се одржува рамнотежа, гравитациската потенцијална енергија мора да биде еднаква на двапати од внатрешната топлинска енергија. Ако облакот е толку масивен што притисокот на гасот не е доволен да го издржи, облакот ќе претрпи гравитациски колапс. Масата над која облакот ќе претрпи таков колапс или распад се нарекува Џинсова маса. Џинсовата масата зависи од температурата и густината на облакот, но обично е од илјадници до десетици илјади сончеви маси. За време на распаѓањето на облакот, истовремено се образуваат десетици до десетици илјади ѕвезди, што може да се забележи во таканаречените вградени јата. Крајниот производ на распадот на јадрото е отворен кластер од ѕвезди.
[врска=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/56/ALMA views a stellar explosion in Orion.jpg/220px-ALMA views a stellar explosion in Orion.jpg|лево|мини| Набљудувањата на АЛМА на комплексот на [маглината Орион даваат увид во експлозиите при раѓањето на ѕвездите.]]
При *предизвикана ѕвездообразба*, еден од неколкуте настани може да се случи за да се притисне молекуларниот облак и да се започне неговиот гравитациски колапс или распад. Меѓусебно судирање на молекуларните облаци, или пак некоја блиска експлозија на супернова, ќе испратат шокирана материја во облакот со многу големи брзини. Наизменично, галактичките судири можат да предизвикаат масивни ѕвездени изблици на ѕвездообразба бидејќи гасните облаци во секоја галаксија се притиснати и возбудени од плимните сили. Последниот механизам може да биде одговорен за образување на збиени јата.

Супермасивна црна дупка во јадрото на галаксијата може да послужи за регулација на брзината на ѕвездообразбатата во галактичкото јадро. Црната дупка може да стане активна, испуштајќи силен ветер преку колиматиран релативистички млаз. Ова може да го ограничи понатамошната ѕвездообразбата. Масивните црни дупки кои исфрлаат честички кои емитуваат радиофреквенција со брзина приближна на светлината, исто така можат да го спречат образувањето на нови ѕвезди во некои постари галаксии. Сепак, радио емисиите околу млазовите исто може да предизвикаат ѕвездообразба. Слично на тоа, послаб млаз може да предизвика ѕвездообразба кога ќе се судри со облак.
врска=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3a/Size can be deceptive ESO 553-46.jpg/220px-Size can be deceptive ESO 553-46.jpg|мини| Џуџестата галаксија ESO 553-46 има една од највисоките стапки на ѕвездообразба од околу 1000 галаксии најблиску до Млечниот Пат.
Како што се урива, молекуларниот облак хиерархиски се распаѓа на помали и помали парчиња, додека фрагментите не достигнат ѕвездена маса. Во секој од овие фрагменти, гасот што се распаѓа ја зрачи енергијата добиена со ослободување на гравитациската потенцијална енергија. Како што се зголемува густината, фрагментите стануваат непроѕирни и на тој начин се помалку ефикасни во зрачење на нивната енергија. Ова ја зголемува температурата на облакот и спречува понатамошна фрагментација. Фрагментите се кондензираат во ротирачки сфери на гас кои служат како ѕвездени ембриони.

Ефектите од турбуленцијата, макроскопските текови, ротацијата, магнетните полиња и геометријата на облакот го усложнуваат процесот на распаѓање. И ротацијата и магнетните полиња можат да го попречат распадот на облакот. Турбуленцијата е од големо значење за предизвикување фрагментација на облакот, а во најмали размери промовира колапс.

## Поврзано

* Насобирање – насобирање на честички во масивен објект преку гравитациско привлекувајќи повеќе материја
* Модел на течење на шампањско
* Хронологија на универзумот - историја и иднина на универзумот
* Настанок и развој на Сончевиот Систем
* Настанок и развој на галаксиите – од хомоген почеток, образување на првите галаксии, начинот на кој галаксиите се менуваат со текот на времето
* Список на ѕвездообразбени подрачја во Месната Група — делови од галаксијата Млечен Пат и Месната Група каде што се образуваат нови ѕвезди

## Наводи

Категорија:Ѕвездена астрономија

Категорија:Концепти во астрономијата