Галенит

**Галенит** — природна минерална форма на оловен(II) сулфид (PbS). Таа е најважната руда на олово и важен извор на сребро.

Галенитот е еден од најзастапените и најшироко распространети сулфидни минерали. Кристализира во коцкест кристален систем, често покажувајќи октаедарски форми. Често се поврзува со минералите сфалерит, калцит и флуорит.

Како чист примерок држен во рака, под стандардна температура и притисок, галенитот е нерастворлив во вода и затоа е речиси неотровен. Ракувањето со галенитот под овие специфични услови (како на пример во музеј или како дел од геолошката инструкција) практично не претставува никаков ризик; сепак, бидејќи олово(II) сулфидот е релативно реактивен во различни средини, може да биде многу отровен доколку се проголта или вдиши, особено при продолжена или повторена изложеност.

## Појава
[алт=Galena with baryte and pyrite|лево|мини|Галенит со [барит и пирит од Серо де Паско, Перу ; 5.8 cm × 4.8 cm × 4.4 cm (2.3 in × 1.9 in × 1.7 in)]]
Галенитот е главната руда на олово, која се употребува уште од античко време, Галенитот обично се наоѓа во хидротермални вени во состав заедно со сфалерит, марказит, халкопирит, церусит, англезит, доломит, калцит, кварц, барит и флуорит. Исто така, се наоѓа во состав заедно со сфалерит во нискотемпературни наслаги од олово- цинк во рамките на варовничките слоеви. Мали количини се наоѓаат во контактните метаморфни зони, во пегматитите и се распространети во седиментните карпи.

Во некои наоѓалишта, галенитот содржи до 0,5% сребро, спореден производ кој далеку ја надминува главната оловна руда во однос на приходите. Во овие наоѓалишта значителни количини на сребро се јавуваат како вклучени минерални фази на сребро сулфид или како ограничено сребро во цврст раствор во рамките на структурата на галенитот. Овие **сребрени галенити** долго време биле важна руда на сребро. . Галенитот што содржи сребро е речиси целосно од хидротоплинско потекло; галенитот во олово-цинковите наоѓалишта содржи малку сребро.

Наслаги од галенит се наоѓаат низ целиот свет во различни средини.  Меѓу познатите наоѓалишта се оние во Фрајберг во Саксонија; Корнвол, Мендип Хилс во Сомерсет, Дербишир и Камберленд во Англија; рудниците Линарес во Шпанија биле ископувани од пред римско време до крајот на 20 век; планините Мадан и Родопите во Бугарија; рудникот Саливан во Британска Колумбија; Брокен Хил и Маунт Иса во Австралија; и древните рудници во Сардинија.

Во Соединетите Американски Држави, најзабележително се јавува како олово-цинкова руда во наоѓалиштата од типот на долината Мисисипи во Оловниот појас во југоисточен Мисури, што е најголемото познато наоѓалиште,  и во областа Дрифтлес во Илиноис, Ајова и Висконсин, од каде што потекнува името Галена, Илиноис, историска населба позната по материјалот. Галенитот, исто така, бил главен минерал во рудниците за цинк-олово во тридржавниот округ околу Џоплин во југозападен Мисури и соседните области на Канзас и Оклахома.  Галенитот е исто така важен руден минерал во регионите за рударство на сребро во Колорадо, Ајдахо, Јута и Монтана. Од вторите, најистакнат бил округот Кер д'Ален во северен Ајдахо. 

Австралија е водечки светски производител на олово според податоци од 2021 година, од кое поголемиот дел се вади како галенит. Аргентиферниот галенит е случајно откриен во Глен Осмонд во 1841 година, а дополнителни наоѓалишта биле откриени во близина на Брокен Хил во 1876 година и на Маунт Иса во 1923 година. Поголемиот дел од галенитот во Австралија се наоѓа во хидротоплински наоѓалишта поставени пред околу 1680 милиони години, кои оттогаш се силно метаморфозирани. 

Најголемиот документиран кристал на галенит е композитната коцкесто-октаедра од рудникот Грејт Лакси, островот Ман, со димензии 25 cm × 25 cm × 25 cm. Овој примерок е постојано изложен во галеријата за минерали на Природонаучниот музеј во Лондон .

## Важност
Галенитот е официјален државен минерал на американските држави Канзас, Мисури,  и Висконсин; поранешните рударски заедници Галена, Канзас,  Галена, Илиноис,  Галена, Јужна Дакота и Галена, Алјаска, ги добиле своите имиња од наоѓалиштата на овој минерал.

## Структура
Галенитот припаѓа на октаедарската сулфидна група минерали кои имаат метални јони во октаедарски места, како што се железен сулфид пиротит и никел арсенид николит. Галенитната група е именувана според нејзиниот најчест член, а други изометриски членови вклучуваат мангански алабандит и нинингерит. 

Двовалентните оловни (Pb) катјони и сулфурните (S) анјони формираат тесно спакувана коцкеста единечна ќелија, слична на минералниот халит од групата на халидни минерали. Цинк, кадмиум, железо, бакар, антимон, арсен, бизмут и селен, исто така, се појавуваат во варијабилни количини во галенит. Селенот го заменува сулфурот во структурата која претставува серија од цврсти раствори. Минералот алтаит, оловен телурид, има иста кристална структура како галенитот.

## Геохемија
Во зоната на атмосферско дејство или оксидација, галенитот се менува во англезит (оловен сулфат) или церусит (оловен карбонат).  Галенитот изложен на кисела дренажа од рудници може да се оксидира во англезит од природно присутни бактерии и археи, во процес сличен на биоиспитување.

## Употреба
лево|мини|Детектор за мачкини мустаќи
Една од најстарите употреби на галенитот била за производство на кајал, козметика за очи која денес се смета за отровна поради ризикот од труење со олово. Во Стар Египет, ова се нанесувало околу очите за да се намали сјајот од пустинското сонце и да се одвратат мувите, кои биле потенцијален извор на болести.

Во претколумбовскиот период на Северна Америка, галенитот го употребувале домородните народи како состојка во декоративни бои и козметика, а широко се тргувало низ источните Соединети Американски Држави. Траги од галенит често се наоѓаат во мисисипискиот град Кинкејд Маундс во денешен Илиноис. Галенитот што се користел на тоа место потекнува од наоѓалишта во југоисточен и среден Мисури и во Горната долина на Мисисипи. 

Галенитот е основна руда на олово и често се ископува поради содржината на сребро. Се употребува како извор на олово во керамичката глазура.. 

Галенитот е полупроводник со мал енергетски јаз од околу 0,4&nbsp;eV, кој нашол употреба во раните безжични комуникациски системи. Се употребувал како кристал во кристалните радио приемници, во кои се користел како диода со точкест контакт способна за исправување на наизменична струја за откривање на радио сигналите. Кристалот од галенит се користел со остра жица, позната како „мачкин мустаќ “, во контакт со него. 

Во современо време, галенитот првенствено се користи за вадење на неговите составни минерали. Покрај среброто, таа е најважниот извор на олово, за употреба како што е во оловно-киселински батерии..

## Наводи

## Надворешни врски
* Case Studies in Environmental Medicine (CSEM): Lead Toxicity.
* ToxFAQs: Lead.
* Mineral Information Institute entry for lead.

Категорија:Коцкести минерали
Категорија:Алхемиски супстанции
Категорија:Минерали на оловото