Афродизија

алт=Map of ancient cities of Caria|мини|300x300пкс| Антички градови на Карија
**Афродизија** () — мал антички грчки хеленистички град во историскиот културен регион Карија во западна Анадолија, Турција. Се наоѓа во близина на современото село Гејре, околу 100 километри источно од брегот на Егејското Море и 230 километри југоисточно од Измир.

Афродизија го добила името по *[[Афродита]]*, грчката божица на љубовта, која овде ја имала нејзината единствена култна слика, *Афродита од Афродизија*. Според Суда, византиска енциклопедиска збирка, пред градот да стане познат како Афродизија (3 век п.н.е.) имал три претходни имиња: *Lelégōn Pólis* (Λελέγων πόλις, „Град на Лелегите“), *Megálē Pólis* (Μεγάλη Πόλις, „Голем град“) и *Ninó* ē (Νινόη).

Некаде пред 640 година, во доцноантичкиот период кога бил во рамките на Византија, градот бил преименуван во *Ставрополис* (Σταυρούπολις, „Град на крстот“).

Во 2017 година бил впишан на списокот на светско наследство на УНЕСКО.

## Историја
Афродизија била метропола (главен град на провинцијата) на регионот и римска провинција Карија.

Белиот и сино-сив кариски мермер бил екстензивно ископуван од соседните падини во хеленистичкиот и римскиот период, за фасади на згради и скулптури. Мермерните скулптури и скулпторите од Афродизија станале познати во римскиот свет. Многу примери на статуи се откопани во Афродизија, а некои претстави на Афродита од Афродизија преживеале и од други делови на римскиот свет, дури до Пакс Јулија во Лузитанија.

Градот имал забележителни училишта за скулптура, како и за филозофија, останувајќи центар на паганството до крајот на 5 век.  Бил уништен од земјотрес во почетокот на VII век и никогаш не го вратил својот поранешен просперитет, сведувајќи се на мала утврдена населба на местото на античкиот театар. Отприлика во исто време, градот исто така бил преименуван во *Ставрополис* ( , „град на крстот“) за да се отстранат паганските конотации, но веќе во 8 век бил познат како *Карија* по регионот, од кој подоцна се појавило неговото современо турско име, Гејре.  Во византиско време, градот бил седиште на фискална административна единица (*диоикезија*).

Афродизија била ограбена од бунтовникот Теодор Манкафас во 1188 година, а потоа од Турците Селџуци во 1197 година. Конечно потпаднал под турска власт кон крајот на 13 век.

### Геолошка историја
Локалитетот се наоѓа во зона на земјотреси и претрпел големи оштетувања во различни периоди, особено во силните потреси од IV и VII век. Дополнителна компликација било тоа што еден од земјотресите од 4 век ја променил водената маса, правејќи делови од градот подложни на поплави. Може да се видат докази за инсталиран водовод за итни случаи за борба против овој проблем.

Градот Афродизија никогаш не закрепнал целосно од земјотресот во VII век и паднал во лоша состојба. Дел од градот бил покриен со современото село Гејре; некои од колибите биле отстранети во 20 век за да се открие постариот град. На кратко растојание е изграден нов Гејре.

### Црковна историја

Податотека:The_Roman_theatre,_built_in_the_second_half_of_the_1st_century_BC_on_the_eastern_slope_of_the_acropolis,_Aphrodisias,_Caria,_Turkey_(18524445015).jpg|алт=The Roman Theater (north)|Римски театар (север)
Податотека:Aphrodisias,_stone_heads.jpg|алт=Aphrodisias Stone heads|Камени глави од Афродизија
Податотека:Aphrodisias_-_Baths_of_Hadrian_01.jpg|алт=Baths of Hadrianus|Бањите на Адријан
Податотека:Aphrodisias,_sarcophagi.jpg|алт=Sarcophagi on site|Саркофази на лице место
Податотека:Aphrodisias_Tetrastoon_Theatre_fringe_4430.jpg|алт=Aphrodisias Tetrastoon|Афродизија Тетрастоон
Податотека:Aphrodisias_South_agora_and_pool_056.jpg|алт=South agora and pool|Јужна агора и базен
Мишел Ле Квен (*Oriens christianus*, I, 899–904) споменува дваесет епископи од оваа столица. Во VII век Ставрополис имал дваесет и осум суфрагански епископи и дваесет и шест на почетокот на 10 век.

Ставрополис исто така бил римокатолички титуларен митрополит, под името *Стаурополи* (латински: *Archidioecesis Stauropolitana*).

## Згради и објекти
мини|Монументалната порта или тетрапилон

### Монументална порта
Монументална порта, или тетрапилон, се наоѓа на крајот на патот што води од главната улица север-југ на градот во големо предгради пред Светилиштето на Афродита Афродизијада. Портата била изградена околу. 200 година од нашата ера.

### Храм на Афродита
лево|мини| Храмот на Афродита
Храмот на Афродита бил централна точка на градот. Афродизијанските скулптори станале познати и имале корист од изобилството на мермер што бил при рака. Училиштето за скулптура било многу продуктивно; голем дел од нивната работа може да се види околу локацијата и во музејот Афродизија. Многу статуи со целосна должина биле откриени во регионот на агората, а доказ се пробни и недовршени парчиња што укажуваат на вистинско училиште. Саркофазите биле пронајдени на различни места, најчесто украсени со дизајни составени од фестони и столбови. Пронајдени се пиластри на кои се прикажани оние што се опишани како „*свитоци за луѓе*“ со фигури на луѓе, птици и животни испреплетени во лисјата од акант.

Карактерот на градбата на храмот бил изменет кога станала христијанска базилика. Се верува дека зградата била демонтирана во в. 481-484 по наредба на царот Зенон, бидејќи храмот бил во фокусот на паганската хеленска опозиција против Зенон во Афродизија, како поддршка на Илус, кој ветил дека ќе ги обнови хеленските обреди, кои биле потиснати за време на прогонот на паганите во доцните години на Римското Царство, до храмовите кои сè уште постоеле.

### Булетерион
лево|мини| Булетерионот служел како место за состаноци на градскиот административен совет (Буле) и како повеќенаменски затворен театар, концертна сала и простор за собири.
Булетерионот (домот на советот), или Одеон, е центриран на северната страна на северниот дел од агората. Како што стои денес, се состои од полукружен аудиториум фронтиран од плитка сценска структура околу 46&nbsp;м широк. Долниот дел од гледалиштето преживеал недопрен, со девет реда мермерни седишта поделени на пет клинови со радијални скали. Седиштата на горниот дел, во износ од дополнителни дванаесет реда, се срушил заедно со неговите потпорни сводови. Планот е исклучително отворен, со бројни влезови на ниво на земјата и неколку скали кои овозможуваат пристап до горните редови на седишта. Системот на масивни паралелни потпори покажува дека зградата првично била засводена. Аудиториумот би бил осветлен со низа високи, заоблени прозорци во заоблениот надворешен ѕид. Капацитетот за седење може да се процени на околу 1.750.

Достапните докази укажуваат на датум на изградба во времето на Антонин или Север (крајот на 2 или почетокот на 3 век н.е.). *Scaenae frons* (сценски преден дел) секако бил поставен во тоа време, како што сугерира стилот и на скулптурата и на архитектонскиот орнамент. Основите на статуите што ги завршуваат потпорните ѕидови на гледалиштето ги носеле имињата на двајца браќа, сенатори во раниот северански период, а две испишани основи поставени симетрично на надворешната фасада ги чувале статуите на добродетелите од Афродизија, Клаудија Антонија Татјана и нејзиниот вујко Луциј Антонин Дометин биле активни кон крајот на II век. Познато е дека Татјана имала блиски врски со Ефес, и можно е впечатливите сличности меѓу оваа зграда и булетеријата на тамошната граѓанска агора, датирана со натпис во средината на 2 век, да се должат на некоја нејзина иницијатива. Не се знае што стоело овде пред II век од нашата ера, но веројатно е дека денешната зграда заменила помала современа со поставувањето на агората кон крајот на 1 век п.н.е.

Булетерионот во Афродизија останал во оваа форма до почетокот на 5 век, кога општинскиот службеник го приспособил како *палестра*, запишувајќи го неговото достигнување во натпис на горниот калапи на *пулпитумот* (сцената). *Палестра* обично се однесува на терен за борење, но во 5 век можеби се користел за да се опише сала за предавања, изведби и разни видови на натпреварувачки прикази, како што е предложено од голем број фракционерски натписи врежани на седиштата. Бројни дополнителни исечоци на преживеаните седишта, веројатно за столбови што ги потпираат тенди, укажуваат на тоа дека до тоа време зградата го изгубила покривот. Театрот бил спуштен и обезбеден со мермерен тротоар, повторно употребен, можеби, од претходната фаза.

### Севастијон
лево|мини| Себастион
Севастионот, или Августеумот, бил заеднички посветен, според натписот од 1 век на неговиот пропилон, „На Афродита, Божествениот Август и народот“. Релјефот пронајден во урнатините на јужниот трем претставува олицетворение на *[[Полис (град-држава)|полисот]]* што се жртвува на култниот лик на Афродита од Афродизија, почитувана како *прометор* („прва мајка“ или „мајка на прадедовците“). „*Афродита ја претставува космичката сила која ја интегрира империјалната моќ со моќта на локалните елити*“, забележал читател на романсата Харитон. Оваа врска меѓу божицата и царската куќа била исто така особено политичка во тоа време, бидејќи Јулија од семејството на Јулиј Цезар, Октавијан Август и нивните непосредни наследници - тврделе дека има божествено потекло од Венера/Афродита.
мини|Стадион

### Стадион
Стадионот се користел за атлетски настани сè додека театарот не бил тешко оштетен од земјотрес во 7 век, барајќи дел од стадионот да се пренамени за настани кои претходно биле организирани во театарот.

Стадионот имал димензии од 270 метри х 60 метри. Со 30 реда седишта на секоја страна, и околу секој крај, би имал максимален капацитет за околу 30.000 гледачи. Патеката имала приближно 225 метри х 30 метри.

Бидејќи стадионот е значително поголем и структурно поопширен дури и од стадионот во Делфи, тој е веројатно една од најдобро зачуваните структури од ваков вид во Медитеранот.

## Други наоди

### Археологија
Првите формални ископувања биле направени во 1904-1905 година, од страна на францускиот инженер, Пол Августин Годен. Некои од архитектонските наоди (најчесто фризови, пиластри и капители) што ги открил на локалитетот денес се наоѓаат во Британскиот музеј.

Најновите, тековни ископувања биле започнати од Кенан Ерим под покровителство на Универзитетот во Њујорк во 1962 година и моментално се предводени од професорот Р. Смит (на Универзитетот во Оксфорд) и професорката Кетрин Велч од Институтот за ликовни уметности на Њујорк. Наодите откриваат дека раскошната програма за градење во граѓанскиот центар на градот била иницирана и во голема мера финансирана од Гај Јулиј Зоилос, локален жител кој бил роб на Гај Јулиј Цезар, ослободен од Октавијан. Кога Зоилос се вратил како слободен човек во својот роден град, обдарен со престиж и богати награди за неговата служба, тој итро го насочил да се усогласи со Октавијан во неговата борба за моќ против Марко Антониј. Ова му ја обезбедило трајната наклонетост на Октавијан во форма на финансиски привилегии што му овозможиле на градот да напредува.

Во септември 2014 година, дронови со тежина од околу 0,5&nbsp;kg биле искористени за 3Д мапирање на надземните урнатини на Афродизија. Податоците ги анализира Австрискиот археолошки институт во Виена.

Во март 2018 година, била откопана античка гробница во област каде што се вршеле нелегални ископувања. Гробницата е однесена во музејот Афродизија.

Во 2020 година, два саркофази биле пронајдени. На саркофазите имало релјеф од Медуза.

### Натписи
Квалитетот на мермерот во Афродизија резултирал со невообичаено голем број на испишани предмети кои преживеале во градот. Со оглед на тоа што многу парчиња монументален камен биле повторно употребени во доцноантичките градски ѕидини, многу натписи можеле и можат лесно да се прочитаат без никакво ископување; Затоа, градот бил посетен и неговите натписи постојано се забележуваат во современо време, почнувајќи од почетокот на 18 век.

Над 2000 натписи се забележани од багери под покровителство на Универзитетот во Њујорк. Многу од овие натписи биле повторно користени во градските ѕидини. Повеќето натписи се од царскиот период, со особено добро застапени погребни и почесни текстови, но има и неколку текстови од сите периоди од хеленистички до византиски. Збир на документи, насочени кон прикажување на величественоста и историјата на градот, биле вклучени во таканаречениот „*Архивски ѕид*“.

Ископувањата во Афродизија, исто така, откриле важен еврејски натпис чиј контекст е нејасен. Натписот, на грчки, наведува донации направени од бројни поединци, од кои неколку се класифицирани како „*теосебеи*“ или богобојазливи. Се смета јасно преку компаративните докази од натписите во синагогата во Сард и од Новиот завет дека таквите богобојазливи веројатно биле заинтересирани незнабошци кои се приврзале на еврејската заедница, поддржувајќи ја можеби синагогата. Географското ширење на доказите сугерира дека ова бил широко распространет феномен во Мала Азија за време на римскиот период.

### Фриз
Фризот откриен во 1980 година, на кој е прикажана жена воин со голи гради и шлем, означена како БРИТАНИЈА, како се грче во агонија под коленото на римски војник со натписот ТИБЕРИУС КЛАУДИЈ ЦЕЗАР се претпоставува дека ја прикажува Британија потчинета од Рим.

## Афродита од Афродизија
мини|Афродита од Афродизијада
Култната слика што е посебна за Афродизија, *Афродита од Афродизија*, несомнено некогаш била сместена во Храмот на Афродита. Таа била карактеристична локална божица која била идентификувана со грчката Афродита. Нејзината канонска слика, типична за анадолските култни слики, покажува дека е поврзана со *Ефеската дама*, широко почитувана во грчко-римскиот свет како Артемида од Ефес.

Преживеаните слики, од контексти каде што мора да биле повеќе граѓански отколку ритуални, се без исклучок од доцната фаза на култот, во хеленистичко и римско време. Тие биле направени во натуралистички стил заеднички за нивната култура, што ѝ дало на локалната божица поголема универзална привлечност. Како дамата од Ефес, „Афродита“ од Афродизија носи густа туника што ја прикрива формата, опкружена како во колонообразна кутија, секогаш со четири регистри на стандардизирани слики. Нејзините стапала се неопходно блиску една до друга, подлактиците испружени напред, да прима и да дава. Таа е украсена со ѓердани и носи мурална круна  заедно со дијадема и венец од мирта, обвиткана со долг превез кој го врамува нејзиното лице и се протега до земјата. Под нејзината туника таа носи *хитон* до подот.

Украсните ленти на туниката, изведени во релјеф, ги поттикнуваат космичките сили на Божицата: Грации, Трите благодати кои се најблиските придружници на Афродита; глави на брачен пар (жената е со превез), идентификувани од Лиза Броди како Геја и Уран, Земјата и небото, над кои владее оваа божица, наместо како Зевс и Хера; Хелиј и Селена разделени со столб; морската Афродита, јава на морска коза и во основата група ероти кои изведуваат култни ритуали.

## Галерија

Податотека:Relief_image_of_Aphrodite_of_Aphrodisias,_dedicated_by_Theodoros,_from_the_theatre,_2nd-3rd_century_AD,_Aphrodisias_Museum,_Turkey_(17194881282).jpg|алт=Aphrodite of Aphrodisias originated in the Archaic period or earlier as a local Carian goddess|Афродита од Афродизија потекнува од архајскиот период или претходно како локална кариска божица
Податотека:Marble_head_of_a_goddess,_found_in_the_Hadrianic_Baths,_2nd_century_AD,_Aphrodisias_Museum_(16993498327).jpg|алт=Marble head of a goddess, found in the Hadrianic Baths, 2nd century AD|Мермерна глава на божица, пронајдена во Адријанските бањи, 2 век од нашата ера
Податотека:Relief_depicting_the_birth_of_Aphrodite_(Aphrodite_Anadyomene),_Aphrodisias_Museum,_Turkey_(19868596734).jpg|алт=Relief depicting the birth of Aphrodite (Aphrodite Anadyomene), Aphrodisias Museum|Релјеф што го прикажува вниманието на Афродита (Афродита Анадиомена), музеј на Афродизија
Податотека:4542_-_Istanbul_-_Museo_archeol._-_Donna_-_sec._II_d.C._-_da_Afrodisia_-_Foto_G._Dall'Orto_28-5-2006.jpg|алт=Unknown Roman matrona, 2nd century AD. from Aphrodisias, now presented in Istanbul Archaeological Museum|Непозната римска матрона, 2 век од н.е. од Афродизија, денес претставена во Истанбулскиот Археолошки музеј
Податотека:Museum_of_Aphrodisias_Sevgi_Gönül_Hall.jpg|алт=Aphrodisias Museum Sevgi Gönül Hall. This hall contains items from the Sebasteion structure|Музеј на Афродизија Сала Севги Ѓонул. Оваа сала содржи елементи од структурата на Себастион


## Наводи

## Дополнителна литература
* Фос, Ц., С. Мичел, и сор. (2007), 'Aphrodisias/Ninoe', http://pleiades.stoa.org/places/638753/.
* Ерим, Кенан Т., „Афродизијас, разбуден град на античка уметност“, списание National Geographic, 1972 година, јуни.
* Ерим, Кенан Т., „Афродизијас“, Net Turistik Yayinlar AS (Истанбул, 1990).
* Ерим, Кенан Т., *Афродизијас: Град на Венера Афродита* (Њујорк: Факти на датотека, 1986).
* Joukowsky, Martha Sharp, *Pre-Historic Aphrodisias* (Université Catholique de Louvain 1996) достапно на https://web.archive.org/web/20080709045224/http://www.oxbowbooks.com/bookinfo.cfm/ID/6582/ Локација/DBBC
* Л. Херберт, „Паганите и христијаните во *доцноантичката* афродизијада“, во Калвин Б. *Процесот во Европа, Азија и Америка* (Минеаполис: Центар за рана модерна историја, 2009) (Минесота студии во раната модерна историја).
* Мекдоналд, Дејвид, *Монетите на Афродизијас* (Лондон: Кралско нумизматичко друштво, 1992)
* Универзитет Оксфорд, веб-страница за ископувања на Афродизијас, достапна: http://aphrodisias.classics.ox.ac.uk/ (порано на Институтот за ликовни уметности на NYU (Веб-архива))
* Ratté, Christopher и RRR Smith (eds), *Aphrodisias papers 4: new research on the city and its monuments* (Portsmouth, RI: Journal of Roman Archaeology, 2008) (JRA дополнителна серија, 70).
* Рејнолдс, Џојс, Шарлот Руше и Габриел Бодар (2007), *Натписи на Афродизијас*, достапни http://insaph.kcl.ac.uk/iaph2007 ,
* Roueché, Charlotte (2004), *Aphrodisias in Late Antiquity: The Late Roman and Byzantine Inscriptions, ревидирано второ издание*, достапно: http://insaph.kcl.ac.uk/ala2004 ,
* Roueche, Charlotte, Erim, Kenan T. (edd.) (1991), *Трудови за Афродизијас: Неодамнешна работа на архитектурата и скулптурата*, Дополнителна серија на списание за римска археологија.

## Надворешни врски

* Afrodisyas (Aphrodisias) Örenyeri — официјална веб-страница
* Афродизија, грчката божица на љубовта
* Натписи пронајдени во Афродизијада
* Афродизија
* Себастион: Школата за скулптура на Афродизија
* Споменици на Афродизија, сумирани од Turizm.net, турски туристички водич
* Историја на Афродизија, родно место на божицата на љубовта
* Англиските пријатели на Афродизија 
* Слики:
** 370 слики од локалитетот и неговиот музеј
** Виртуелни обиколки на Афродизија
** Фотографии од Афродизија - 2015 година
** [Фотографии од Афродизија](https://acor.digitalrelab.com/index.php?s=filter=place_name:Aphrodisias%20(Turkey)) во Американскиот центар за истражување
* Снимка од дрон од античкиот град од јули 2022 година

Категорија:Градови во Византија
Категорија:Светско наследство во Турција
Категорија:Афродита
Категорија:Координати на Википодатоците