Историја на Евреите во Естонија

[мини| Местоположба на [Естонија (темно зелена) во Европа]]
**Историјата на Евреите во Естонија** започнува со извештаи за присуство на поединечни Евреи во денешна Естонија уште од 14 век.

Евреите биле населени во Естонија во 19 век, особено по статутот на рускиот цар Александар II во 1865 година на таканаречените еврејски „*војници на Никола*“ (често поранешни *кантонисти*) и нивните потомци, трговци од Првата еснафка, занаетчии и Евреи со повисоко образование да се населат надвор од т.н. Седечка линија. Овие доселеници ги основале првите еврејски собранија во Естонија. Конгрегацијата во Талин, најголемата во Естонија, е основана во 1830 година. Собранието на Тарту било  основано во 1866 година кога таму се населиле првите педесет семејства. Биле изградени синагоги, од кои најголемите биле изградени во Талин во 1883 година и во Тарту во 1901 година. И двете се уништени од пожар за време на Втората светска војна.

Еврејското население се проширило во другите естонски градови каде што биле подигнати молитвени куќи (во Валга, Перну и Вилјанди) и биле основани гробишта. Училиштата биле отворени за предавање на Талмудот, а основните училишта биле организирани во Талин во 1880-тите. Мнозинството Евреи во тоа време се состоеле од мали трговци и занаетчии; многу малку знаеле наука, затоа еврејскиот културен живот заостанувал. Ова почнало да се менува на крајот на 19 век кога неколку Евреи влегле на Универзитетот во Тарту и подоцна значително придонеле за оживување на еврејската култура и образование. Во 1917 година во Тарту бил основан Еврејскиот драмски клуб.

## Еврејска автономија во независна Естонија
Приближно 200 Евреи се бореле во Естонската војна за независност (1918–1920) за создавање на Република Естонија. 70 од овие борци биле доброволци.

Создавањето на Република Естонија во 1918 година го означил почетокот на нова ера во животот на Евреите. Од осамостојувањето на Естонија како држава, Естонија покажала толеранција кон сите етнички и верски малцинства. Ова ја поставило сцената за енергичен раст во политичките и културните активности на еврејското општество. Помеѓу 11 и 16 мај 1919 година, бил свикан првиот естонски конгрес на еврејските конгрегации за да се разговара за новите околности со кои се соочувал еврејскиот живот. Тука се родиле идеите за културна автономија и еврејска гимназија (средно училиште) во Талин. Еврејските општества и здруженија почнале да растат во број. Најголемото од овие нови општества било Друштвото за литература и драма ХН Бјалик во Талин, основано во 1918 година. Во Вилјанди, Нарва и на други места биле основани друштва и клубови.

### 1920-ти
Во 1920 година, било основано Спортското друштво Макаби и станало добро познато по своите напори да го поттикне спортот меѓу Евреите. Евреите, исто така, земале активно учество во спортски настани во Естонија и во странство. Сара Тејтелбаум била 17-кратна шампионка во естонската атлетика и воспоставила не помалку од 28 рекорди. Во 1930-тите имало околу 100 Евреи кои студирале на Универзитетот во Тарту: 44 студирале правосудство и 18 медицина. Во 1934 година, во Филозофската школа била формирана катедра за изучување на јудаизам. Постоеле пет еврејски студентски здруженија во академското друштво Тарту: Женското студентско друштво Хазфиро, Корпорацијата Лимувија, Друштвото Хасмонеа и Фондацијата за еврејски студенти. Сите тие имале свои библиотеки и играле важна улога во еврејската култура и општествениот живот.

Биле основани и политички организации како што се ционистичките младински организации *Хашомер Хазаир* и *Беитар*. Многу еврејски млади патувале во Палестина за да ја основаат Еврејската држава. Кибуците на Кфар Блум и Ајн Гев биле делумно поставени од естонски Евреи.

На 12 февруари 1925 година, естонската влада донела закон за културна автономија на малцинствата. Еврејската заедница брзо ја подготвиле својата апликација за културна автономија. Составена била статистика за еврејските граѓани. Тие биле вкупно 3.045, исполнувајќи го минималниот услов од 3.000 за културна автономија. Во јуни 1926 година бил избран Еврејскиот културен совет и била прогласена еврејска културна автономија. Административниот орган на оваа автономија бил Одборот за еврејска култура, предводен од Хирш Ајзенштад сè додека не бил распуштен по советската окупација на Естонија во 1940 година. Кога германските трупи ја окупирале Естонија во 1941 година, Ајзенштад се евакуирал во Русија. Тој се вратил во Естонија кога Германците си заминале, но бил уапсен од советските власти во 1949 година.

Културната автономија на малцинските народи е исклучителен феномен во европската културна историја. Затоа, еврејската културна автономија била од голем интерес за глобалната еврејска заедница. Еврејскиот национален фонд *Керен Кајамет* и доделил на естонската влада сертификат за благодарност за ова достигнување.

Оваа културна автономија овозможила целосна контрола на образованието од страна на заедницата. Од 1926 година, хебрејскиот јазик почнал да го заменува рускиот јазик во еврејското јавно училиште во Талин, додека во 1928 година било основано ривалско училиште за јидиш.

Уште од првите денови на своето постоење како држава, Естонија покажала толеранција кон сите народи што ги населуваат нејзините територии. Во 1925 година, во Естонија бил донесен Актот за културна автономија за етничките малцинства, со кој на малцинските групи кои се состојат од најмалку 3.000 поединци, им се дало право на самоопределување во културните прашања. Финансиска поддршка била обезбедена од државата. Така, во 1926 година била прогласена еврејска културна автономија. За нејзината толерантна политика кон Евреите, била посветена страница на Република Естонија во Златната книга на Ерусалим во 1927 година 

### 1930-ти
мини|Талинската синагога, изградена во 1885 година, уништена од советското бомбардирање на Талин во март 1944 година
Во 1934 година, во Естонија живееле 4381 Евреи (0,4% од населението). 2203 Евреи живееле во Талин. Други градови на живеење биле Тарту (920), Валга (262), Перну (248), Нарва (188) и Вилјанди (121). 1688 Евреи придонеле за националната економија: 31% во трговијата, 24% во услугите, 14,5% како занаетчии и 14% како работници. Имало и големи бизниси: фабриката за кожа Узвански и синовите во Тарту, фабриката за бонбони Гиновкерис во Талин, крзнарите Ратнер и Хоф и компаниите за подобрување на шумите како Сеинс и Јудеиникс. Имало друштво за трговци и индустријалци. Талин и Тарту се пофалиле со еврејските кооперативни банки. Само 9,5% од еврејското население работело хонорарно. Повеќето од нив биле лекари, вкупно над 80 (исто така имало и друштво за еврејски лекари). Покрај тоа имало 16 фармацевти и 4 ветеринари. 11% од еврејското население имало високо образование, 37% средно образование и 33% основно образование. 18% добиле образование само дома.

Еврејската заедница воспоставила свој систем на социјална заштита. Еврејското здружение за добра волја на конгрегацијата во Талин го направила нивна работа да ги надгледува и да ги извршува амбициите на овој систем. Рабинот од Талин во тоа време бил д-р Гомер. Во 1941 година за време на германската окупација бил безмилосно малтретиран и конечно убиен. Во Тарту, Еврејскиот сојуз за помош бил активен, а единиците за благосостојба беа формирани во Нарва, Валга и Перну.

Во 1933 година, влијанието на националсоцијализмот врз балтичките Германци почнало да биде загрижувачко. Нацизмот бил забранет како движење спротивно на општествениот поредок, германскиот културен совет бил распуштен, а националсоцијалистот Виктор фон Милен, избраниот член на Балтичката германска партија, бил принуден да поднесе оставка од Риигикогу. Сите материјали кои ги исмеваат Евреите, вклучително и националсоцијалистичкото списание *Валвур* (Гарда) биле забранети по наредба на државниот старешина Константин Пац како материјали што поттикнуваат омраза.

Истата година бил основан факултет за јудаистика на Универзитетот Тарту. Лазар Гулкович, поранешен професор на Универзитетот во Лајпциг, бил назначен за прв професор на универзитетот и претседател за јудаистика и започнал да предава во 1934 година.

Во 1936 година, британскиот весник *The Jewish Chronicle* објавил по посетата на Талин од еден од неговите новинари:„Естонија е единствената земја во Источна Европа каде ниту владата ниту народот не практикуваат никаква дискриминација против Евреите и каде што Евреите се оставени на мир... културната автономија доделена на естонските Евреи пред десет години сè уште е добра, а на Евреите им е дозволено да водат слободен и непречено живот и да го обликуваат во согласност со нивните национални и културни принципи“.Во февруари 1937 година, додека антисемитизмот растел на друго место во Европа, потпретседателот на Еврејската заедница Хајнрих Гуткин бил назначен со претседателски декрет во горниот парламентарен дом на Естонија.

Во текот на 1930-тите, ционистичките младински движења станале поактивни, со пионерска обука понудена на естонските фарми од страна на Хехалуц, додека водечкиот културен институт Биалик Фареин изведувал драми, а неговиот хор на турнеја и изведувал на радио.

## Советска окупација во 1940 година
Животот на малата еврејска заедница во Естонија бил нарушен во 1940 година со советската окупација на Естонија. Културната автономија заедно со сите нејзини институции била ликвидирана во јули 1940 година. Во јули и август истата година сите организации, здруженија, здруженија и корпорации биле затворени. Еврејските бизниси биле национализирани. Релативно голем број Евреи (350–450, околу 10% од вкупното еврејско население) биле депортирани во затворските логори во Русија од страна на советските власти на 14 јуни 1941 година, каде што повеќето загинале.

## Втора светска војна

### Холокауст
[мини| Германска карта која го прикажува бројот на еврејски погубувања извршени од Ајнзацгруп. * [Естонија 963 погубувања и прогласена за „ Јуденфреј “ * Латвија 35.238 погубувања * Литванија 136.421 погубувања * Белорусија 41.828 погубувања * Русија 3.600 погубувања * на дното: „проценетиот број на 28,10 Евреи се уште се при рака“]]
Повеќе од 75% од еврејската заедница во Естонија, свесни за судбината што инаку ги чека, успеале да побегнаат во Советскиот Сојуз; практично сите останати (помеѓу 950 и 1000 мажи, жени и деца) биле убиени до крајот на 1941 година. Тие го вклучиле единствениот рабин во Естонија; професорот по јудаистика на Универзитетот во Тарту ; Евреите кои ја напуштиле еврејската заедница; ментално хендикепирани; и голем број ветерани од Естонската војна за независност. Познато е дека помалку од десетина естонски Евреи ја преживеале војната во Естонија.

Опкружувањата и убиствата на Евреите започнало веднаш по пристигнувањето на првите германски трупи во 1941 година, кои биле внимателно следени од одредот за истребување Сондеркомандо 1а под водство на Мартин Сандбергер, дел од Ајнзацгруп А предводен од Валтер Сталекер. Апсењата и погубувањата продолжиле додека Германците, со помош на локални соработници, напредувале низ Естонија. За разлика од германските сили, Естонците се чини дека ги поддржале антиеврејските акции на политичко ниво, но не и на расна основа. Стандардниот изговор што се користел за операциите за „*чистење*“ било „*поради комунистичката активност*“. Оваа равенка на Евреите со комунизмот предизвикала позитивен естонски одговор, а естонската полиција направила  обиди да утврди дали уапсеното лице навистина го поддржува комунизмот. Естонците честопати тврделе дека нивните еврејски колеги и пријатели не се комунисти и поднесувале докази за проестонско однесување со надеж дека ќе можат да ги ослободат. Антон Вајс-Венд во својата дисертација „*Убиство без омраза: Естонците, холокаустот и проблемот на соработката*“ заклучил врз основа на извештаите на доушниците до окупациските власти дека Естонците воопшто не веруваат во нацистичката антисемитска пропаганда и мнозинството задржало позитивно мислење за Евреите. Естонија била прогласена *за Јуденфри* доста рано, на Конференцијата во Ванзе на 20 јануари 1942 година, бидејќи еврејското население во Естонија било мало (околу 4.500), а поголемиот дел од него успеало да побегне во Советскиот Сојуз пред да пристигнат Германците. Практично сите останати (921 според Мартин Сандбергер, 929 според Евгенија Гурин-Лов и 963 според Валтер Сталекер) биле убиени. Нацистичкиот режим, исто така, основал 22 концентрациони и работни логори во Естонија за странски Евреи, од кои најголемиот е концентрациониот логор Ваивара. Неколку илјади странски Евреи биле убиени во логорот Калеви-Лива. Се проценува дека околу 10.000 Евреи биле убиени во Естонија откако биле депортирани таму од Источна Европа.

Имало двајца Естонци кои биле почестени со  признанието Праведници меѓу народите: Уку Масинг и неговата сопруга Еха.

## Советски период
На четворица Естонци најодговорни за убиствата кај Калеви-Лива им се судело на судењата за воени злосторства во 1961 година. Двајца подоцна биле погубени, додека другите избегнале казна со заминување во егзил.

Околу 1.500 Евреи од Талин се вратиле по војната, а до 1959 година во градот имало 3.714 Евреи. По Шестдневната војна, 400 Евреи од Талин емигрирале во Израел. Од 1944 до 1988 година, во Естонија немало еврејски организации, здруженија или клубови.

## Сегашната ситуација
Во март 1988 година, кога Естонија ја вратила својата независност, во Талин било основано Еврејското културно друштво, прво од ваков вид во поранешниот Советски Сојуз. За разлика од другите делови на Советскиот Сојуз, немало проблеми со регистрирањето на општеството или неговите симболи. Друштвото започнало со организирање концерти и предавања. Наскоро се појавило прашањето за основање еврејско училиште. За почеток, во 1989 година било формирано неделно училиште. Еврејската гимназија во Талин на улицата Кару ја користело стручно училиште. Во 1990 година, било основано еврејско училиште од 1 до 9 одделение.

Еврејските културни клубови, поврзани со Културното друштво, започнале во Тарту, Нарва и Кохтла-Јарве. Следеле и други организации: спортското друштво Макаби, Друштвото за добра волја на Гурини и Унијата на еврејски ветерани. Животот се вратил во еврејските собранија. Курсевите по хебрејски биле повторно воспоставени. Била отворена релативно голема библиотека со помош на израелската и еврејската заедница во други земји.

Опсегот на културни активности продолжил да расте. Еврејското културно друштво е основачки член на *Eestimaa Rahvuste Ühendus* (Сојуз на народите на Естонија), кој е основан на крајот на 1988 година. Враќањето на независноста на Естонија во 1991 година донело бројни политички, економски и социјални промени. Евреите кои живеат во Естонија веќе можеле да ги бранат своите права како национално малцинство. Еврејската заедница била официјално призната со одобрување на нејзината повелба на 11 април 1992 година. Естонија го продолжила својот традиционален однос кон своите Евреи со пријателство и сместување. Како поддршка на овој нов Закон за културна автономија, заснован на оригиналниот закон од 1925 година, бил донесен во Естонија во октомври 1993 година, со кој на малцинските заедници, вклучително и еврејската, им се дава правна гаранција за зачувување на нивните национални идентитети.

На 16 мај 2007 година била отворена нова синагога во Талин  Во неа има светилиште, миква и ресторан.

## Историска демографија
Естонија секогаш имала релативно мало еврејско население. За разлика од многу други европски земји, еврејското население во Естонија достигнало врв дури по Втората светска војна, со речиси 5.500 луѓе во 1959 година. Потоа започнал постојан пад, со особено остар пад во 1990-тите по падот на комунизмот бидејќи многу естонски Евреи емигрирале во други земји, особено во Израел и САД.

## Тековна демографија
* Вкупно население (2007): 1.900
* Живородени деца (2006): 12
* Вкупни смртни случаи (2006): 51
* Наталитет: 6,32 на 1000
* Стапка на смртност: 26,84 на 1000
* Нето стапка на раст: −2,05% годишно.

## Наводи

## Надворешни врски
* Берг, Еики (1994). . *GeoJournal* 33.4, 465–470.
* Бирн, Рут Бетина (2001). Соработка со нацистичка Германија во Источна Европа: случај на естонската безбедносна полиција. *Современа европска историја* 10.2, 181–198.
* Сандер, Гордон Ф. 2009 година. Естонија изгубена и пронајдена: Повторното раѓање на заедницата (Или: Мазел Тов Естонија!  ).  Преземено 2011-08-06.
* Вершик, Ана (1999). Јазикот на јидски во Естонија: минатото и сегашноста. *Весник за балтички студии* 30.2, 117-128.
* Вајс-Венд, Антон (1998). Советската окупација на Естонија во 1940-41 година и Евреите. *Студии за холокаустот и геноцидот* 12.2, 308–325.
* Еврејската заедница на Естонија
* Лист со факти: Евреите во Естонија
* Енциклопедија за Естонија: Етнички верски малцинства
* Естонски еврејски музеј 
* Естонија напис во енциклопедијата на Евреите во Источна Европа YIVO

Категорија:Народи во Естонија
Категорија:Страници со наводи со голи URL-адреси
Категорија:Еврејско-естонска историја