open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Македонија (римска провинција)

**Македонија** — римска провинција, создадена во 146 п.н.е., по победата на римскиот генерал Квинт Сесилиј Метел над македонскиот крал Андриск во 148 п.н.е и распаѓањето на четирите марионетски македонски републики. Провинцијата се состоела од Епир вет, Тесалија и делови од Илирија и Тракија.

Во III и IV век, провинцијата била поделена на Македонија Прима на југ и Македонија Салутарис на север.

Македонија Прима и Македонија Салутарис биле вклучени во рамките на Македонската диецеза, една од трите диецези во рамките на Илирикската префектура создадена во 318. Кога Илирикската префектура била поделена на Источен и Западен Илирик во 379, Македонските покраини станале дел од Источен Илирик. По расцепувањето на Римското Царство на Западно и Источно во 395, Македонија станала дел од Византија.

Една важна личност од провинцијата Македонија бил светец заштитник на Солун, Димитар Солунски, кој починал во 306.

### Стопанство во покраината
За време на Октавијан Август Македонија долго живеела во мир, просперитет и богатство, иако нејзината економска важност полека се намалила за сметка на економската важност на нејзиниот сосед, Мала Азија.

Стопанството значително напреднало по изградбата на патот Вија Игнација, доселувањето на римски трговци во градовите и основањето на римски колонии. Царската управа донела, покрај патишта и свој систем на администрација, и економски бум, кој бил полезен и за Римјаните и за Македонците. Со огромни обработливи површини и добри пасишта, владеачките семејства натрупале огромни богатства во општеството засновано на робовски труд.

Подобрувањата на условите за живот кај работиничките класи довело до голем развој на занаетчиството во регионот. Ѕидарите, рударите, ковачите, и др. биле вработувани во најразлични сектори на стопанството.

Најмногу се извезувале земјоделски производи и стока, додека железото, бакарот и златото заедно со производи како дрво, смоли, коноп, лен и риба исто така биле извезувани. Покрај ова, друг извор на богатство биле пристаништата, како Дион, Пела, Солун, Касандреја.

## Поврзано
* Македон
* Македонско-римски војни
* Демографска историја на Македонија

## Наводи
Список на кралеви на Античка Македонија

мини|Александриска светска хроника – македонски кралеви.
**[[Кралство Македонија|Македонија]]** — античко кралство на територијата на денешна Македонија и северна Грција.

Македонија станува важна држава во IV век п.н.е. по покорувањето на грчките полиси од страна на кралот Филип II Македонски.

Неговиот син, Александар Македонски, успеал да го освои Персиското царство.

Македонската Империја после војните на дијадосите се распаднала на империи-наследнички.

Антигонидската династија продолжила да владее со територијата на поранешното Кралство Македонија, задржувајќи ја хегемонијата над Грција сè додека нивната држава не била освоена од страна на Римската Република за време на македонско-римските војни (215 п.н.е. - 148 п.н.е.).

По поразот на војската на Персеј во Битката кај Пидна во 168 п.н.е., Македонија била поделена на четири републики од страна на Римјаните.

Во 150 п.н.е. човек по име Андриск тврдел дека е син на Персеј и го барал престолот на Македонија како крал Филип VI. Ова била причината  за Четвртата македонско-римска војна во која Андриск бил поразен од страна на римјаните и Македонија била припоена кон Рим (148 п.н.е.).

## Наводи



## Поврзано

* Аргеадска династија
* Антипатридска династија
* Антигонидска династија
* Птоломејска династија


Македонија
Судоку

— логичка игра (сложувалка, задача). Целта на оваа канонична сложувалка е да се внесе број од 1 до 9 во секое поле од 9×9 матрицата, која пак е составена од 3×3 подматрици (наречени „региони“), почнувајќи со разни броеви кои се дадени во некои полиња (наречени просто „дадени“). Секоја редица, колона и регион мора да содржи една и само една инстанца од секој од броевите 1 до 9. За да се реши задачата потребно е трпение и логички способности. И покрај тоа што првпат се појавува во американско енигматско списание во 1970, „судоку“ добива на популарност и во Јапонија во 1986 г, за во 2005 г. да се здобие со меѓународна популарност.
Првото светско првенство во судоку е одржано во Лука, Италија, од 10 до 12 март 2006 г.

Категорија:Умствени игри
Категорија:Загатки
Категорија:Разонодна математика
Категорија:Јапонски поими
Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ
Категорија:Апстрактни стратешки игри
Набор

thumb
**Набор** е секоја форма на релјефот која настанува со бранување на Земјината кора. Ова бранување е резултат на создавањето или исчезнувањето на делови од Земјината кора со помош на сила. Овие сили дејствуваат во текот на милиони години. Кога тие се многу силни, еластичноста на материјалот не може да ги поднесе и наборот се крши.

Категорија:Структурна геологија
Хемиско соединение

**Хемиските соединенија** се супстанции во чиј состав влегуваат најмалку два различни атоми. Соединенијата можат да бидат изградени од молекули составени од различни атоми (како HNO<sub>3</sub>, SO<sub>2</sub> итн.) или, пак, изградени од различни јони (како CaSO<sub>4</sub>, NaCl итн.). Хемиските соединенија можат да се разложат на елементарни супстанции со одредена хемиска реакција или процес.

## Литература


Соединение
Долно Оризари (Велешко)

**Долно Оризари** — село во Општина Велес, централна Македонија. Денес нема жители.

## Географија и местоположба
Селото се наоѓа непосредно до реката Тополка на надморска височина од 216&nbsp;м. Лежи југозападно од градот Велес и не далеку на југоисток од Горно Оризари. Во близина на запад од селото и преку реката е фабриката „Порцеланка“.

## Историја
Подрачјето на Долно Оризари е населено уште од железното време, за што сведочи наоѓалиштето Свилара.

Во 1861 г. Јохан фон Хан на етничката карта на долината на Вардар го обележал *Оризар* како македонско село.

Според статистиката на Васил К’нчов („Македонија. Етнографија и статистика“) од 1900 г. Долно Оризари имало 125 жители, од кои 85 Македонци, а 40 Турци.

На почетокот на XX век целото хистијанско население на Долно Оризари потпаднало под врховенството на Бугарската егзархија. По податоци на егзархискиот секретар Димитар Мишев („La Macédoine et sa Population Chrétienne“) во 1905 г. во селото имало 128 Македонци под егзархијата.

На етничката карта од 1927 г. Леонард Шулце Јена го покажува *Долно Чалтики* (Dl. Caltiki) како мешано македонско христијанско и турско село.

Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на Кралство Југославија во 1931 година, селото имало 50 Македонци.

## Стопанство

## Население

По Втората светска војна е забележан голем пад на населението на Долно Оризари. На пописите во 1953 и 1961 г. за селото нема одделни податоци бидејќи е вброено во населението на Горно Оризари. Во подоцнежните децении имало по неколку жители, за конечно да биде иселено некаде во првата половина на 1990-тите. Според пописот од 2002 година, Долно Оризари немало ниеден жител. Истото било потврдено и на пописот од 2021 година.

## Општествени установи
* Црква „Св. Богородица“

## Културни и природни знаменитости
;Археолошки наоѓалишта
* Порцеланова — населба и некропола од римско време
* Свилара — некропола од железно време

## Наводи

## Надворешни врски


Категорија:Села во Македонија
Категорија:Велешки села
Категорија:Села во Општина Велес
Категорија:Раселени села во Македонија
Бигамија

**Бигамија** — посебен случај на полигамија и се користи за некој/некоја кој/која има две сопруги/два сопруга. Бигамијата, како и полигамијата е нелегална во повеќето земји во светот, освен во некои муслимански земји како и во некои региони со специфични христијански цркви како Мормоните, кои во своите учења одобруваат повеќе жени за мажот. Многу поретко се случува жената да има право на повеќе мажи, како во некои племиња во тихоокеанскиот океан, каде често жената е мажена за два браќа од друга фамилија.

Бигамијата нема само конкретно значење во кое двете сопруги знаат една за друга, но и пошироко значење со кое е забрането човек да се ожени по вторпат сè додека не се е развел со претходната жена, како и и да има две семејства/сопруги во исто време но на различни места кои не знаат едни за други.

Категорија:Сексуалност
Серта

**Серта** или **Конечка Планина** — средновисока планина којашто се наоѓа во југоисточниот дел на Македонија, а се издига помеѓу долините на Вардар и Крива Лакавица во Радовишко.

## Протегање и природни одлики

Серта е гранична планина помеѓу двете релјефни целини Ниска Македонија и источно-вардарска група планини и котлини во Штипската околија, на околу 15 км југоисточно од Штип. Позната е и под името Конечка Планина бидејќи започнува кај селото Конче каде и се наоѓа највисокиот врв Волчјак на 1.159 метри надморска височина. Највисокиот дел на планината е над селото Лесковица, и потоа опаѓа во насока на Радовиш.. Заедно со планините Градешка Планина, Плавуш и Смрдеш претставуваат планини од Вардарската зона и имаат заеднички правец на динарско протегање од северозапад кон југоисток. Планинските била им се заоблени. Покрај највисокиот врв Волчјак, на Серта уште се издвојуваат и врвовите Кула во средишниот дел и Стракалево (Штркалево - 711 м.) во северниот дел. Просторот кој на север се протега кон реката Брегалница е познат под името Сландол.

## Туризам

Во текот на 2014 година, Општина Конче започнала активности за изградба на десет планински куќи на планината со цел поттикнување на туризмот во целата област. Куќите се предвидува да бидат градени во крошните на буките, со површина од 16 м2 и 2 м висина, градени исклучително со природен материјал. Покрај пристапниот пат до секоја од овие куќи, се предвидува да бидат изградени и летниковци во нивна близина.

## Галерија


Податотека:ЕкспедицијаЛакавичко 80.jpg|Падините на Серта над с. Лубница
Податотека:Серта 10.jpg|Гребен во средишниот дел на Серта
Податотека:Серта-Конечка Планина 02.JPG|Поглед на источните падини на Серта над с.Лубница
Податотека:Серта 05.jpg|Поглед на западните падини на Серта
Податотека:Серта 02.jpg|Поглед на западната падина на Серта
Податотека:Волчјак на Серта 04.jpg|Највисокиот врв и гребенот Волчјак во средишниот дел на Серта
Податотека:Серта-Конечка Планина 03.JPG|Поглед на источните падини на Серта над с.Лубница
Податотека:Серта-Конечка Планина 01.JPG|Поглед на источните падини на Серта над с.Лубница
Податотека:Серта (превој).jpg|Превојот Серта на магистралниот пат од Неготино кон Радовиш и Штип
Податотека:ЕкспедицијаЛакавичко 46.jpg|Поглед на протегањето на Конечка Планина (Серта) од селото Габревци
Податотека:Долни Липовиќ 01.JPG|Поглед на источната падина на Конечка Планина - Серта од селото Долни Липовиќ
Податотека:Панорама на Пепелиште и Криволак 1.JPG|Поглед на западната падина на Серта во Неготинско од села Пепелиште и Криволак
Податотека:Пејзаж во Штипско.jpg|Воздушен поглед на планината од Штипско
Податотека:Пејзаж во Штипско 2.jpg|Воздушен поглед на планината од Штипско


## Наводи

## Надворешни врски

Категорија:Планини во Македонија
Околија

Регионална област која гравитира околу поголем населен центар.  Исто нарекувана и општина, макар што двата термина не секогаш се однесуваат за ист поим.

Категорија:Географија
Ниска Македонија

**Ниска Македонија** — релјефна целина што се протега по целата долина на реката Вардар од Дервенската Клисура на север до македонско-грчката граница на југ. Карактеристични земјишни облици се неколкуте ниски планини, котлините и клисурите.

## Настанок

Во далечното минато Вардарската долина или Повардарието било изложено на силни тектонски движења на спуштање, при што се создале големи пукнатини и се формирал тектонски ров. Подоцна овој ров бил исполнет со вода од праисториското Палеогено Море, а потоа се создале посебни езера поврзани со притоки. Во подоцнежните времиња езерската вода постепено истекла кон југ. Како резултат на тоа, на местото на езерата останале и денес да постојат **котлините**, а на местото на отоките, со дејство на реката Вардар се создале клисурите. Со поврзувањето на котлините и клисурите низ цело Повардарие се создала денешната композитна долина на реката Вардар, односно по целото Повардарие се наоѓаат големи наслаги од варовници, флишни седименти, песок, глина итн.

## Котлини и клисури

Котлините во Ниска Македонија се многу значајни за развој на земјоделството. Од Дервенската Клисура на југ по композитната долина на реката Вардар се наредени следниве котлини и клисури: Скопска Котлина, Таорска Клисура, Велешка Котлина, Велешка Клисура, Тиквешка Котлина, Демиркаписка Клисура и Гевгелиско-валандовска Котлина која преку Циганската Клисура е поврзана со Солунско Поле.

## Планини

Ниска Македонија е опкружена со повеќе планини: Скопска Црна Гора, Серта, Градешка Планина и Плауш од источната страна, а Жеден, Водно, Китка, Клепа и Кожуф од западната страна. Од овие планини најзначајни и највисоки се Кожуф и Скопска Црна Гора.

Категорија:Географија на Македонија
Категорија:Вардарски Регион
Средномакедонски период

[мини|десно|Страница од [Асеманиево евангелие|Асеманиевото евангелие]]
**Средномакедонски период** или **средновековен македонски јазик** — развојот на македонскиот писмен јазик од неговата најстара форма старословенскиот до неговата современа употреба го опфаќа периодot од XII век до крајот на Асеманиево евангелие и почетокот на XIX век. Тое е период во кој се зародуваат многу современи јазични црти и постепено ги потиснуваат старословенските (црковнословенските) зборови и зборовен фонд. Означените граници на средномакедонскиот период не треба да ги сфаќаме како брз развиток, туку како постапен развиток. Во овој средномакедонскиот период две книжевни школи дејствувале и ја продолжувиле словенската писмена традиција. Едната е позната како Охридска книжевна школа која развивала книжевна дејност во Охрид и охридската околина, но и пошироко во Западна Македонија.Друга школа со центар во Кратово, поточно во Лесновскиот манастир, развивала литературна дејност во Североисточна Македонија.

## Споменици и документи
На  Охридската книжевна школа припаѓаат повеќе зачувани документи или споменици што се од големо историско и лингвистичко значење за македонскиот јазик.  Сите тие имаат јазични црти што се карактеристични за народните говори во Западна Македонија. Кај овие споменици, исто така, се гледаат заеднички правописни црти и правила што даваат до јасен заклучок за посебноста на македонскиот јазик. Спомениците од Охридската книжевна школа се:
* Охридски апостол,
* Болоњски псалтир,
* Битолски триод,
* Македонско евангелие на поп Јован,
* Добромирово евангелие.

Кратовската книжевна школа исто така изиграла важна улога во развитокот на нашиот јазик. Поголем број документи се зачувани од таа школа и тие се одликуваат со јазични црти од северните македонски говори. Документите или спомениците од тој период и од таа школа се:
* Станиславов пролог,
* Вранешнички апостол, 
* Радомирово евангелие, 
* Кратовско евангелие, 
* Лесновски паренезис и др.

Сите овие ракописи се настанати во времето од XII век до XIV век до потпаѓањето на нашата земја под турска власт.



Категорија:Историја на македонскиот јазик
Зацврстување на народниот јазик во црковната литература до почетокот на 19 век

Од 14 век во Македонија започнува да се засилува влијанието на српската варијанта на старословенскиот јазик. Причина за тоа било приклучувањето на Македонските краишта кон тогашната српска држава. Тоа влијание се однесува главно, на правописот. Покрај тоа, во книжевните споменици од тоа време се повидливи се и трагите од современите живи македонски говори. Во старословенската основа на писмениот јазик.

Во времето на Отоманското Царство писменоста доживува опаѓање. Нејзиниот јазик уште повеќе се оддалечува од старословенската основа, затоа што во живиот народен говор веќе биле насобрани повеќе изразити промени. Покрај црковните богослужбени книги, во кои повеќе се водело сметка за старата писмена словенска традиција, се појавуваат сè повеќе и такви текстови што служат за читање на поширок круг луѓе или претставуваат натписи за практична употреба.

Во 16 век се печатат и книги во Србија и Венеција. Во 17 век веќе доаѓаат во големи количества црковни книги печатени во Русија на рускословенски јазик.

## Извори и споменици

Еве некои споменици што се пишувани за времето на турското ропство:

* Сводна грамота на Манастир Зограф и Калиманова грамота. Датираат од почетокот на 16 век. Во нив силно е изразено влијанието на народниот говор врз писмениот јазик, а од нивната содржина се гледа дека биле составени за да се докаже правото на Манастир Зограф во Св. Гора на некои места. 
* Слепченскиот писмовник, споменик од средината на 16 век. 
* Тиквешкиот зборник од 16 - 17 век. Содржи разни житија и слова. 
* Преводот на Дамаскините проповеди (16 век). Овој превод го направил Прилепскиот владика Григориј. Изобилува со многу современи народни зборови и форми. Бил мошне распространет во Македонија во многу преписи и нови преводи сè до 19 век поради неговата разнообразна содржина, а и поради разбирливиот јазик. 
* Тетовски ракопис од 18 век или од почетокот на 19 век. 
Напишан на народен јазик - тетовскиот говор со мали примеси од црковниот јазик. Има дамаскинска содржина. 
* Четиријазичникот на Ѓорѓи Пулевски, речник на четири јазици, отпечатен во Белград во 1873 година. Пишуване на четири јазици: српско - албански, албанско арнаутски, турски и грчки. 
* Речник од три јазици на Ѓорѓи Пулевски. Овој речник се состои од прашања и одговори кои се дадени на три јазика: македонски, албански и турски. Отпечатен е во Белград во 1875 година.

Категорија:Македонски јазик
Категорија:Историја на македонскиот јазик
Текстови на народен јазик со грчко писмо

[мини|десно|Кулакиското евангелие на народен јазик од с. [Кулакија, Солунско од 1863 г.]]

Освен ракописи пишувани на народен јазик со кирилско писмо, зачувани се и **текстови пишувани на народен јазик, но со грчко писмо**. Грчкото влијание во некои делови на Македонија, особено некои јужни градови, до средината на 19 век, било толку силно што место кирилицата била распространета грчката азбука. Таа се употребувала за секојдневна преписка, но и за книжевни текстови.

Четиријазичникот на поп Данаил е речник од четири јазици отпечатени во Венеција во две изданија (едно во 1794 и две во 1802 година) Тука имаме првпат македонски печатен текст кој во речникот е даден напоредно со грчки, албански и влашки. Преводот го направил поп Стефан (Стефанија) од Охрид, на охридски говор. Дека преводот е направен на охридски говор, ни потврдуваат некои типични црти на тој говор застапени во овој период: формата за трето лице множина на сегашно време завршува на -ет: аресает, сакает и слично. Исто така, потврда за тоа се завршетоците во второ лице множина на заповеден начин -ите: најдите, донесите, дојдите и сл. Преводот на поп Стефан е од големо значење, бидејќи ни дава можност да видиме како изгледал охридскиот говор пред двесте години. 

Забележително е тоа што авторите на текстовите јазикот го нарекуваат „бугарски“ поради влијанието на соседните цркви (Егзархијата и и Патријаршијата) чие влијание во образованието оставило силен белег во поимувањето на книжевниот јазик.

мини|десно|Кониковското евангелие. „Евангелие на Господа Бога и Спаса нашего Иисуса Христо, сига ново типосано на богарској језик за секоа недела от година догодина со рет. Преписано и диортосано от мене Павел јероманах, божигропски протосингел, родом Воденска (Епархија) от село Кониково. Солон, Стампа Кирјакова Дарзилен 1852“

Второ дело отпечатено со грчко писмо е Кониковското евангелие. Тоа е печатено во Солун во 1852 година. Преводот на ова евангелие е на воденски говор, а го извршил Павел Божигропски, од село Кониково, Воденско. Текстот на кирилица:

*„Евангелие на Господа Бога и Спаса нашего Иисуса Христо, сига ново типосано на богарској језик за секоа недела от година догодина со рет. Преписано и диортосано от мене Павел јероманах, божигропски протосингел, родом Воденска (Епархија) от село [[Кониково]]. Солон, Стампа Кирјакова Дарзилен 1852“*

Трето евангелие со грчка азбука е Кулакиското евангелие од селото Кулакија (денес Халастра) во областа Вардарија од 1863 година. Текстот на кирилица:

*„Господново и сфетаго евангелио на бога нашаго голема црикфа христианоф, искарено на бугарцко изик тувашно збор на Вардариа за уф неделите сати за гудината и за сати празницити големите за цела година за литургиата. Са писало ут Евстатио Киприади уф селото Колакиа на 30 ноемврио месиц 1863“.*

Категорија:Македонски јазик
Категорија:Историја на македонскиот јазик
Погледите на Крсте Петков Мисирков за македонскиот литературен јазик

Настан од историско значење за остварување на идејата за посебен македонски литературен јазик е објавувањето на книгата За македонцките работи (Софија, 1903) од Крсте Петков Мисирков (1874 - 1926).

Во оваа книга тој ја определува својата национална програма и го разгледува прашањето за македонскиот литературен јазик.

Последната статија од оваа книга носи наслов Неколу збора за македонцкиот литературен јазик и претставува прв научно аргументиран и солидно поставен и разработен проект за кодификација на македонскиот јазик.

Мисирков тргнува од одликите на македонскиот јазик, имајќи го предвид неговиот развој како јазик во семејството на словенските јазици и неговата функција во националното осознавање на македонскиот народ. Тој укажува на неопходноста од забрзан развој на македонскиот литературен јазик и на неговото издвојување како посебен јазик меѓу јужнословенските јазици.

Мисирков се определува за еден брз, антитрадиционален модел за решавање на македонското јазично прашање и ги оформува своите ставови за македонскиот литературен јазик, главно, во три точки:

1. за основа на литературниот јазик ги зема централните говори (на линијата Велес - Прилеп - Битола - Охрид); 
2. го поставува правописот врз фонетска основа, со мали отстапки пред етимологијата; 
3. во лексиката вклучува елементи од сите македонски говори.

Со определбата за централните македонски говори, Мисирков настојува на оние јазични одлики со кои македонскиот јазик најмногу се разликува од соседните словенски јазици.

Така во изговорот настојува на:

испуштање на интервокалните в и х (чоек, жиот, дуот); 
антиципација на мекоста (ќ и њ :брајика, стаине, којн); 
групата шч (шчо, опшч); 
групите стр, здр (во сите случаи: стред, здрел); 
наставката -цки наместо -ски (македонцки).

Во македонската кирилица Мисирков воведува неколку нови графеми: и, к’, г’, н’, л’, со кои таа се разликува од другите кирилски писма.

Во лексиката и во зборообразувањето настојува на народна лексика, и на живи зборообразувачки модели (благодреине).

Мисирков јасно ја определи дијалектната основа на македонскиот литературен јазик и теоретски ги изложи ставовите за неговото оформување.

Тие идеи претставуваа солидна основа за дефинитивното номинирање на македонскиот јазик и за неговото кодифицирање по втората светска војна во условите на македонската државност.

Категорија:Македонски јазик
Категорија:Историја на македонскиот јазик
Кодификација на македонскиот стандарден јазик

[thumb|300px|right|Решение за македонската азбука, донесено на [5 мај 1945 година]]
**Кодификацијата** е прифаќање и систематизација на јазични правила и закони и пропишување задолжителна јазична норма. Таа претставува значаен чин во историјата на еден народ. 

Кодифицираниот јазик е нормиран јазик. 

Кодификацијата на Македонскиот јазик е поврзана со следниве историски настани: 
* со Решението на Првото заседание на АСНОМ (2 август 1944) за воведување на македонскиот како службен јазик во македонската држава; 
* со Решението на Президиумот на АСНОМ од мај 5 мај 1945 година за македонската азбука; 
* со официјалното усвојување на македонскиот правопис - 7 јуни 1945. 

Македонската државност се зацврстува со историските решенија на Првото заседание на АСНОМ. Меѓу тие решенија од особено значење е Решението за воведување на македонскиот литературен јазик како службен во македонската држава. 

Исто така Президиумот на АСНОМ како највисоко тело на македонската држава, во ноември 1944 година назначил комисија која требало да поднесе предлог за азбука и правопис на македонскиот јазик. 

Првата комисија не ги оформила целосно своите ставови, па, со извесни измени во составот на комисијата прашањето за азбуката и правописот се изјаснило во мај 1945 година. Притоа се поставиле следниве принципи: 

* Во македонскиот литературен јазик треба да се установат оние форми од централните говори што во најголем степен ќе ги поврзат сите наши говори и ќе бидат лесно применливи за луѓето од сите наши краишта.
* Во македонскиот литературен јазик треба до најголем степен да се изрази неговата народна основа. Речникот на литературниот јазик да се обогатува со зборови од сите наши дијалекти, да се изградуваат нови зборови со живи наставки, и само колку што е потребно да се усвојуваат и туѓи заемки.
* Македонската азбука да биде составена од толку букви колку што има гласови во литературниот јазик. Правописот да се изработи врз фонетскиот принцип. 

(Блаже Конески,
Граматика на македонскиот литературен јазик, 
Култура, Скопје, 1982, стр. 56.) 

Комисијата за азбука и правопис во дефинитивна форма ги формулира своите ставови во Резолуција, донесена на 3 мај 1945 година. Таа е усвоена на 5 мај 1945 година од Народната влада на федерална Македонија. 

Правописот на македонскиот јазик е озаконет на 7 јуни 1945 година. 

Донесувањето на азбуката и правописот претставува значаен придонес во чинот на кодификацијата на македонскиот литературен (стандарден) јазик. Со тоа се олеснува стандардизацијата на јазичната норма во јазичната практика.

## Надворешни врски
* Решение за заведување на македонскиот јазик за службен јазик во македонската држава на Викиизвор.

Категорија:Македонски јазик
Категорија:Историја на македонскиот јазик
Табла (игра)

**Табла** е една од најстарите игри на табла за двајца. Секој играч има петнаесет пулови кои ги движи помеѓу 24 полиња (триаголници) во зависност од фрлањето на двата зара. Целта на играта е еден од играчите да ги „извади“ сите пулови надвор од таблата.

Постојат неколку видови на играње на табла и повеќе нивоа на една игра.
Како шахот, таблата e проучена со голем интерес од страна на компјутерските научници.
## Општо
Игра на табла е маса игра која вклучува бројачи или парчиња движи или поставени на претходно обележана површина или "табла", според збир на правила. Некои игри се засноваат на чиста стратегија, но многу од нив содржат елемент на среќа; а некои се чисто случајни, без елемент на вештина.

Игри обично имаат цел што играчот има за цел да постигне. Игри со раните игри претставуваат битка меѓу две армии, а повеќето модерни игри на одборот сè уште се засноваат на поразување на противниците во однос на шалтерите, освојување на позиција или пресметување на бодови.

Постојат многу видови на одборот игри. Нивната застапеност на реални ситуации може да се движи од тоа што нема вродена тема, како шахти, да има одредена тема и наратив, како што е Клуедо. Правилата можат да се движат од многу едноставни, како Tic-tac-toe, на оние кои опишуваат играта универзумот во одлични детали, како Dungeons & Dragons - иако повеќето од нив се улоги играат игри каде што одборот е секундарна на играта, кои служат за да ви помогне да визуелизира сценарио на играта.

Времето потребно за да се научи да се игра или совлада игра варира во голема мера од игра на игра, но не е задолжително поврзана со бројот или сложеноста на правилата; игрите како шах или Оди поседуваат релативно едноставни правила, но имаат голема стратешка длабочина.

## Поврзано
* Зарови комбинации во табла

## Надворешни врски
* Играјте табла на интернет  
* Светско првенство во табла 

Категорија:Игри
Категорија:Игри на табла
Демократска обнова на Македонија

**Демократска обнова на Македонија (ДОМ)** е македонска политичка партија на зелената опција. ДОМ била основана на 26 ноември 2005 година, а своето основачко собрание го одржа во Скопје на 28 јануари 2006 година. Тогаш за претседател на партијата беше избрана Лилјана Поповска, која, по своето повлекување од Либерално демократската партија, беше главниот иницијатор на ДОМ.
ДОМ по само неколку месеци од своето формирање учествуваше на Парламентарните избори во 2006 и на нив успеа да добие  едно парламентарно место, пратеник стана претседателката на ДОМ Лилјана Поповска. На овие парламентарни избори ДОМ освои околу 20 000 гласови на национално ниво. ДОМ како парламентарна партија влезе во владината коалиција, која ја предводеше ВМРО ДПМНЕ, со заменик министер за животна средина и просторно планирање. 
Во периодот помеѓу 2006 и 2008, ДОМ имаше нагласена активност во промоцијата на туризмот,културата, науката,образованието итн. Од програмските определби на ДОМ: одржлив економски развој, заштита на животната средина, заштита на културниот и националниот идентитет и почитувањето на истиот на другите еднички групи, силна меѓународна соработка и политика на ненасилство и толеранција, јасно произлезе дека по својата суштина ДОМ е партија на Зелените. Тоа официјално било прогласено со *Зелениот манифест на ДОМ* од 2008. ДОМ силно се залага за правата на жената, обновливи извори на енергија, туризам, наука, заштина на животна средина, еко-земјоделство, демократија, почитување на човековите права, зелени работни места. еднакви можности за сите, против дискиминацијата во општеството итн.

## Наводи

## Надворешни врски
* Официјална страница на ДОМ


Категорија:Појавено во 2006 година во Македонија
Категорија:Центристички партии
Конфедерација на слободни синдикати

**Конфедерацијата на слободни синдикати** (КСС) е синдикален сојуз во Република Македонија, формиран на 28 декември 2005 година по отцепувањето на Синдикатот за образование, наука и култура на чело со Дојчин Цветановски од Сојузот на синдикатите на Македонија (ССМ). Од декември 2015 година претседател на КСС е Благоја Ралповски.

Во 2005 година во редовите на ССМ се разгорува судир помеѓу тогашниот претседател на ССМ, Ванчо Муратовски и претседателот на СОНК, Дојчин Цветановски. КСС е формирана како резултат на тој судир. Според оценката на Цветановски, ССМ и Муратовски се блиски до владата предводена од СДСМ и не се грижат за работничките права. Од друга страна, КСС е обвинуван дека е близок до ВМРО ДПМНЕ.

При утврдувањето на претставителност на КСС, во 2015 година е констатирано дека КСС броел 47.404 членови кои плаќале членарина, што претставувало 10,02% од вкупниот број на вработени во Република Македонија, односно нешто над потребниот праг од 10% за утврдување на претставителност на ниво на Македонија. Во 2010 година е констатирано дека КСС броел 43.727 членови кои плаќале членарина, односно 10,05% од вкупниот број на вработени во Република Македонија. Според информациите на КСС, при формирањето КСС броел околу 53.000 членови за подоцна да порасне на околу 70.000 членови.

## Членки на КСС

КСС е формирана од страна на четири синдикати: Самостојниот синдикат на образование, наука и култура (СОНК), Самостојниот синдикат на вработените во одбраната (ССВО), Синдикатот на финансиските организации на Македонија (СФОМ) и Федерацијата за транспорт и врски (ФТВ). Подоцна кон КСС се приклучуваат и други синдикати и во моментот во КСС членуваат следните 10 синдикати:

* Самостоен синдикат за образование, наука и култура (формиран 1991 година, околу 38.000 членови)
* Самостоен синдикат на вработените во енергетика, рударство и индустрија (формиран мај 2007 година, околу 6.000 членови)
* Синдикат за транспорт и врски (формиран декември 2005 година, околу 5.000 членови)
* Синдикат на вработените во државната администрација и управата (формиран мај 2008 година, околу 5.000 членови)
* Земјоделски синдикат
* Самостоен синдикат на вработените во локалната самоуправа
* Синдикат за угостителство и туризам
* Синдикат на финансиските работници на Македонија
* Синдикат на електронските и печатените медиуми на Македонија
* Синдикат на станбено-деловните и комуналните организации на Република Македонија

Во декември 2011 година Синдикатот за одбрана и безбедност (со околу 2.500 членови) ја напушти КСС и стана член на ССМ.

## Досегашни претседатели на КСС
* Светлана Петровиќ (2005-2007) од Синдикатот на финансиските организации
* Раско Мишкоски (2007-2012)
* Мирјана Андреска (2012-2013) од Самостојниот синдикат за образование, наука и култура
* Виолетка Спасевска (ноември 2013 - 2015) од Синдикатот на администрацијата и државната управа (в. д. претседател)

## Наводи

## Надворешни врски
* Официјална страница на КСС
* Официјална страница на СОНК

Категорија:Синдикати во Македонија
Категорија:Појавено во 2005 година во Македонија
Стехиометриски коефициент

**Стехиометриски коефициент** е бројот кој стои пред хемиските симболи и знаци во една израмнета хемиска равенка. Тие се чисти броеви.

Стехиометрискиот коефициент за еден учесник (супстанција) во некоја хемиска реакција е однос меѓу промената на количеството на таа супстанција и промената на досегот на реакцијата до која притоа доаѓа:
:{v(B)}={\Delta{n}(B) \over \Delta\xi}
каде:
* *v(B)* - стехиометриски коефициент на учесникот B
* *Δv(B)* - промена на количеството супстанција
* *Δξ* - промена на досегот на реакцијата.

Ако промената на досегот е единична, односно ако Δξ=1mol, стехиометриските коефициенти ќе бидат бројно еднакви со промената на количеството супстанција за даден учесник.

Односот на стехиометриските коефициенти за две супстанции (*X* или *Y*) е еднаков со односот на промената на количествата на тие две супстанции, без оглед на измената на вредноста на досегот. Имено, ако вредноста за досегот се изменила за Δξ, од {v(X)}={\Delta{n}(X) \over \Delta\xi} и {v(Y)}={\Delta{n}(Y) \over \Delta\xi}, следува дека {v(X) \over v(Y)}=, а бидејќи промената на досегот се однесува на реакцијата, а не на одделните учесници во неа, следува дека {v(X) \over v(Y)}={\Delta{n}(X) \over \Delta{n}(Y)}.
Скарлати

**Скарлати** (италијански: *Scarlatti*) е презиме на четири италијански барокни композитори:

* (1660 – 1725), Алесандро Скарлати, познат по своите опери и камерни кантати.
* (1666 – 1741), Франческо Скарлати, брат на Алесандро, компонирал главно духовни дела.
* (1679 – 1750), Пјетро Филипо Скарлати, син на Алесандро, композитор, оргулар, хорски диригент.
* (1685 – 1757), Доменико Скарлати, син на Алесандро, мошне влијателна чичност во развојот на клавијатурната музика.
Харалампие Поленаковиќ

**Харалампие Поленаковиќ** (,  — , ) — еден од основоположниците на историјата на македонската книжевност, долгогодишен професор на Филолошкиот факултет во Скопје и еден од првите членови на МАНУ.

Харалампие Поленаковиќ е автор на голем број трудови од областа на македонската уметност и народна книжевност, како и од областа на литературите на другите словенски народи. Неговиот научен опус опфаќа повеќе од 1.000 библиографски единици.

## Наводи

Категорија:Македонски академици
Категорија:Македонски педагози
Категорија:Добитници на наградата „АВНОЈ“
Категорија:Добитници на наградата „13 Ноември“
Аналитичка хемија

[мини|десно|300 п|Лабораторија за [гасна хроматографија]]
**Аналитичката хемија** е субдисциплина на хемијата и претставува анализа на различни примероци од материјали со цел да се добијат податоци за нивниот хемиски состав и структура.

## Поделба

Аналитичката хемија може да се подели на два основни видови, *квалитативна* и *квантитативна*:

:1. Квалитативната неорганска анализа го анализира присуството на некој хемиски елемент или неорганско соединение во еден образец.
:2. Квалитативната органска анализа го анализира присуството на некоја функционална група или органско соединение во еден образец.
:3. Квантитативната анализа го определува количеството на некој елемент или соединение во даден образец.

Поголемиот дел од современата аналитичка хемија е квантитативен. Квантитативната анализа може и понатаму да се подели на различни области на проучување. Еден материјал може да биде анализиран за да се утврди количеството на некој елемент во него, или, пак, количеството на некој елемент во биолошките системи - молекулите на животот се состојат од јаглерод, водород, кислород, азот и други, во голема мерка - комплексни структури.

## Техники

Постојат многу голем број на техники со кои се одвојуваат, детектираат или мерат хемиските состојки, како:

* Сепарација на хемикалии со цел да се измери тежината или волуменот на финалниот продукт.
* Титрацијата е бавно додавање на стандарден раствор во аналитот, сè додека не дојде до изедначување на концентрациите на стандардниот раствор и на аналитот.
* Анализа на супстанциите со инструменти, користејќи спектроскопија
* Масената спектроскопија се користи за одредување на молекуларната маса, составот и структурата на некој елемент во образец со помош на јонизација на молекулите и набљудување на нивното однесување во електрично и магнетно поле.
* Во многу техники се комбинираат два или повеќе аналитички методи (понекогаш нарекувани и "хибридни методи"). Таква е на пример ICP-MS (Индуктивно-спарена плазма - Масена спектроскопија) и многу други техники.

## Методи
[мини|десно|200п|Индикатор за присуството на [бакар во оваа квалитативна анализа е сино-зелената боја на пламенот.]]

Аналитичките методи се засноваат на строга чистота, подготовка на образецот, брзина и прецизност.

Ако концентрацијата на даден елемент во соединение или образец е премногу висока за детекциониот дофат на некоја направа (техника), истото може да се разреди со чист растворувач. Додека во обратен случај е обратно - се користи метод на адиција.

## Трендови во аналитичката хемија

Дисциплини кои рапидно се развиваат во рамките на аналитичката хемија се:

* Хемометрија - примена на математички и статистички методи во хемијата - анализа на хемиски податоци.
* Протеомика - анализа на концентрацијата на белковини и нивна модификација, на пример, во организмот.
* Метаболомика - слична на протеомиката, но се занимава со метаболизмот.
* Маталомика - слична на претходните две, но се занимава со концентрацијата на метали и посебно со нивното сврзување со белковини или други молекули.

## Наводи

## Надворешни врски

* 


Категорија:Наука за материјалите
Механорецептор

мини|Допирни рецептори.
**Механорецептор** или **пресорецептор** — рецептор (примател) кој одговара на притисок или шинување. Овие рецептори се наоѓаат на крајот од невронот.

Механорецептори со мало, прецизно рецептивно поле се најдени на места на телото каде е потребно чувството за осет, како на пример на врвот на прстите. Механорецептори со големо и прецизно рецептивно поле се најдени на места каде не треба многу големо чувство за осет, како кај стомакот.

## Функција

Механорецепторите го овозможуваат осетот за допир, притисок, вибрација, проприоцепција и други. Тие можат да се поделат и врз основа на нивната адаптација. Кога еден механорецептор прима нервен стимул, тој започнува да праќа импулси или дејствен потенцијали до мозокот (колку е посилен стимулот, толку е повисока честотата). Какои и да е, невронот по некое време ќе се адаптира на константен (статичен) стимул. Рецепторите што се адаптираат брзо се наречени *фазни*. Оние рецептори кои се бавни во враќањето во нивната основна импулсна состојба се наречени *тонични рецептори*. Фазните учествуваат во осетување на текстура, вибрации и слично, додека тоничните осетуваат температура и проприоцепција.

Во преносот на нервниот стимул до мозокот, аферентниот неврон ја пренесува пораката преку синапсата во таламусот до соматосензорната кора.

Категорија:Нервен систем
Хеморецептор

**Хеморецепторот** или **хемосензорот** е вид на невроцит односно рецептор кој прима хемиски сигнал (стимул) и го трансформира во дејствен потенцијал. Постојат два основни видови на хеморецептори:

* Директни (вкусните папили на јазикот и каротидните тела што детектираат промена на pH во телото и други)
* Дистанциони (мирисните рецептори)

## Функции на хеморецепторите

Хеморецепторите земаат учество во дишењето, срцевиот ритам и влегуваат во градбата на сетилните органи.

### Хеморецепторите и дишењето

Хеморецепторите во продолжениот мозок, каротидните артерии и аортата го детектираат нивото на јаглерод диоксид во крвта. Тие ја регулираат концентрацијата на водородни јони во крвта, кои ја намалуваат вредноста на pH во крвта, како директна последица на зголемената концентрација на јаглерод диоксид.

Одговорот на центарот за вдишување во продолжениот мозок се состои во испраќање на нервни импулси до надворешните меѓукоскени мускули и дијафрагмата преку френичниот нерв со цел зголемување на виталниот капацитет и волуменот на белите дробови за време на вдишувањето.

### Хеморецепторите и срцевиот ритам

Истите хеморецептори го детектираат нивото на јаглерод диоксид во крвта на ист начин како кај дишењето (опишано во претходната секција).

Како одговор на оваа концентрација, се испраќа нервен импулс до кардиоваскуларниот центар во продолжениот мозок, којшто преку ацелерирачкиот нерв по пат на повратна врска (спрега) ќе го зголеми количеството на нервни импулси и ќе го информира синусниот јазол да стимулира повеќе контракции на миогениот срцев мускул (односно да предизвика зголемен срцев ритам).

### Хеморецепторите и сетилните органи

Јазикот се состои од 5 различни хеморецептори: за солено, за кисело, за благо, за горко и за луто (кое всушност претставува механичка дразба).

Носот кај ‘рбетниците и антените кај многу без‘рбетници се однесуваат како дистанциони хеморецептори.

Категорија:Нервен систем
Категорија:Аналитичка хемија
Каротидно тело

мини|Сиво1186
**Каротидното тело** е мал грозд од хеморецептори наречени барорецептори и потпорни клетки сместени близу разгранувањето на каротидната артерија. Тоа ја одредува промената на крвниот притисок и составот на артериската крв, вклучувајќи го и делумниот притисок на кислородот и јаглеродниот диоксид и е исто така осетливо на промени на pH и на температурата. Хеморецепторите одговорни за детекцијата на промените во крвните гасови се наречени гломусни клетки.

## Заболувања

Параганглиомата е тумор кој може да го зафати и каротидното тело.

Категорија:Крвоток
Голи Оток

thumb|right|200п|Местоположба на островот.
200п|мини|Затворот на островот.

**Голи Оток** или во превод **Гол Остров** е хрватски остров во Јадранско Море. Островот има површина од околу 4.7&nbsp;км2 и е сместен источно од полуостровот Истра во Велебитскиот канал, помеѓу островите Раб, Свети Гргур и Првиќ. Островот не е погоден за живот и е ненаселен.

## Затвор
Голи Оток е познат по затворот за политички затвореници и логорот за принудна работа што југословенските комунисти го изградиле во јули 1949 година по судирот на КПЈ со Информбирото. Таму во прв ред биле затворани лица кои во судирот помеѓу Тито и Сталин се определиле за Сталин, а покрај нив биле затворани и криминалци и луѓе со демократски погледи од различни националности. Заедничкото за нив било тоа што тогашните властодршци ги сметале за опасни за својот режим. Последниот политички затвореник од Голи оток е отпуштен во 1956 година, а како затвор престанал да функционира во 1988 година.

Според „Пописот на казненици на општествено корисна работа и осуденици по ИБ-то“, изработен од страна на Сојузниот секретаријат за внатрешни работи, на Голи Оток биле затворени 16.101 лица, од кои 15.173 мажи и 928 жени. Од нив, според овој попис, 801 лице или 5% од сите затвореници биле Македонци.

Сепак, овој попис не се смета за целосен. Според друг извор, на Голи Оток и во другите логори низ Југославија за време на Информбирото биле затворени над 1.000 граѓани од Македонија. Помеѓу попознатите Македонци што биле затворени на Голи оток се: Панко Брашнаров, Венко Марковски, Петре Пирузе, Никола Кљусев, Владимир Полежиноски, Ангеле Петковски, Трајко Мишковски, Иван Дојчинов, Борис Гонев, Никола Транталовски и други.

## Поврзано
* Хрватски острови
* Информбирото и Македонија

## Наводи

## Надворешни врски
* Официјално мрежно место на Голи Оток

Категорија:Острови во Хрватска
Категорија:Затвори во Југославија
Категорија:Острови затвори
Категорија:Голи Оток
Категорија:Политички репресии во комунистичка Југославија
Готлоб Фреге

**Фридрих Лудвиг Готлоб Фреге** (;   —  ) — германски математичар, логичар и филозоф. Еден од основачите на современата математичка логика и аналитичка филозофија. Се смета за еден од најголемите логичари на сите времиња. Неговото дело „Поимно писмо“ (*Begriffsschrift*) е најважната книга во историјата на логиката од основањето на предметот од страна на Аристотел, па сè до тој момент.

Најголемиот дел од својата научна кариера го поминал на Универзитетот во Јена. Држел предавања од многу области како математика, поконкретно држел предавања по аналитичка геометрија, диференцијални равенки, механика, и покрај тоа што поголемиот дел од неговите математички трудови биле од областа на логиката. Најзначајните трудови му биле од областите: логика, математичка филозофија и филозофија на јазикот. Една позната реченица на Фреге е: „Секој добар математичар е барем половина филозоф, а секој добар филозоф е барем половина математичар.“

Во 1879, Фреге ја конструирал првата варијанта на предикатното сметање. Таа била многу слична на денешната, и покра тоа што Фреге користел друга нотација. Фрегеовото откритие за квантификаторот кој врзува променливи, се смета за едно од најголемите откритија на  век.

Фреге сакал да покаже дека целокупната математика може да се сведе на логика, но во тоа не успеал. Развил специфична филозофија на јазикот која и денеска многу филозофи ја сметаат за значајна.

## Литература
* Архива: „Историја на математиката“  
* За Готлоб Фреге на Стенфордската енциклопедија на филозофијата 

## Наводи

## Надворешни врски

* Фреге на проектот Генеалогија
* Целокупен водич до материјалот на Фреге достапен на интернет од Брајан Карвер.
* 

Категорија:Родени во 1848 година
Категорија:Починати во 1925 година
Категорија:Германски математичари
Категорија:Германски филозофи
Категорија:Аналитички филозофи
Категорија:Германски логичари
Категорија:Луѓе од Висмар
Категорија:Филозофи на јазикот
Категорија:Философи на математиката
Категорија:Апсолвенти на Јенскиот универзитет
Категорија:Апсолвенти на Гетингенскиот универзитет
Делумен притисок

мини|Шематски приказ на концептот на Далтоновиот закон
**Делумен притисок** или **парцијален притисок** на еден гас — притисокот којшто би го имал тој гас кога самиот би ја исполнувал сета зафатнината што ја има кога се наоѓа во смеса со други гасови при иста температура. Вкупниот притисок, пак, на таа смеса од гасови е збир од делумните притиосци на секој гас кој влегува во смесата. Ова тврдење е попознато и како Далтонов закон.

## Поврзано
* Хенриев закон
* Дишен гас

## Наводи

Категорија:Инженерска термодинамика
Категорија:Рамнотежна хемија
Категорија:Гасови
Категорија:Гасни закони
Категорија:Физичка хемија
Категорија:Притисок
Категорија:Дестилација
Фоторецептор

**Фоторецепторот** е вид на невроцит кој е способен светлинската дразба да ја претвори во дејствен потенцијал. Поконкретно, фоторецепторот апсорбира фотони кои предизвикуваат промена во мембранскиот потенцијал во акциски кај невронот. Оваа нервна информација евентуално ќе биде искористена од визуелниот систем во черепниот мозок за да формира слика на визуелниот свет.

## Поврзано
* Стапче - вид светлоосетлива клетка во окото
* Чунче - вид светлоосетлива клетка во окото

Категорија:Хистологија
Категорија:Око
Категорија:Систем за вид
Категорија:Клетки по функција
Терморецептор

мини|Терморецепторите на кожата ја чувствуваат температурата на водата
**Терморецептор** — вид на невроцит, односно рецептор кој топлинската или студената дразба ја претвора во дејствен потенцијал.

Терморецепторите се расфрлани низ кожата на животните.

Категорија:Нервен систем