Алдехид

thumb|150px|Еден алдехид.<br />-R е радикалот поврзан за алдехидната група.
**Алдехидите** се органски соединенија кои во својот состав имаат -CHO група сврзана за радикал. Оваа група е функционална група на алдехидите и затоа се нарекува и алдехидна група. Исклучок од ова прави само првиот член од хомолошката низа на алдехидите, кој воедно има и наједноставен состав, а во структурата нема радикал. Во него, за алдехидната група има поврзано еден водороден атом.

## Поделба и изомерија

Систематизирањето на алдехидите може да се прави според неколку критериуми:

* Според видот на радикалите: ациклични, циклични, алифатични, ароматични и други видови алдехиди
* Според бројот на алдехидните групи: моноалдехиди, диалдехиди итн.

Кај алдехидите нема положбена изомерија, туку само скелетна изомерија, односно изомерија на јаглеродната низа од радикалот. Кај диалдехидите, пак, алдехидните групи се наоѓаат на првиот и последниот јаглероден атом, и затоа нема положбена изомерија.

Алдехидите и кетоните меѓу себе покажуваат функционална изомерија.

## Номенклатура и хомолошка низа

МСЧПХ (IUPAC) ја претполага следната номенклатура за алдехидите:
# Најдолгата континуирана јаглеродна низа што го содржи карбонилниот јаглероден атом е основна низа. На основниот јаглеводород му се додава наставката *ал*.
# Основната низа се нумерира така што карбонилниот јаглероден атом е C-1. Бројот 1 не се користи во името за да се покаже положбата на карбонилниот јаглероден атом бидејќи се подразбира дека тој се наоѓа на крајот на низата. Се одредува името на секој супституент и бројот на јаглеродниот атом со кој супституентот е поврзан. Оваа информација се додава на основното име како претставка.
# Алдехидната група има поголем приоритет од алкил, халоген, хидрокси и алкокси групите. Доколку е присутна некоја од овие групи, нивните имиња и положби се прикажуваат како претставки на името од основниот алдехид.
# Алдехидната група има повисок приоритет од двојните или тројните врски. Кога основната низа содржи двојка или тројна врска, на името на основниот алкен или алкин се додава наставката *ал*. Положбата на повеќекратната врска се покажува со претставка.
# Ако еден алдехид или кетон содржи други групи со повисок приоритет, како што се карбоксилните киселини, карбонилната група се означува со претставката *-оксо*. Положбата на оксо групата се прикажува со број. Редоследот на приоритетот е: карбоксилна киселина > алдехид > кетон.
# Ако една алдехидна група е поврзана со прстен, се користи наставката *-карбалдехид*.

Хомолошката низа на алдехидите е:

## Добивање

Постојат повеќе начини за добивање на алдехидите:

* Главен начин е со оксидација на првичен алкохол: метанолот при оксидација дава метанал.
* Хидратација на алкини: етинот при хидратација дава етанал.
* Редукција на киселински хлориди.

## Структура на алдехидната група

Кај алдехидите, за разлика од кетоните, за карбонилната група е секогаш поврзан еден водороден атом. Токму затоа карбонилната група кај алдехидите се разликува од онаа кај кетоните и затоа е наречена алдехидна функционална група.

Поради малиот волумен на водородниот атом од алдехидната група, не е попречена достапноста на различни честички од реагенсите до самата група и со тоа ја олеснува реактивноста на овие соединенија. Затоа алдехидите се релативно реактивни соединенија.

## Физички својства

Поради поларноста на алдехидната група, пониските претставници на алдехидите можат да градат водородни врски со водата, па затоа и се растворливи во неа. Тие имаат повисока точка на вриење од алканите со блиски релативни молекулски маси, а пониска од соодветните алкохоли, бидејќи не се образуваат водородни врски меѓу молекулите од алдехидите.

Само првиот алдехид од хомолошката низа е гас, а другите се течности. Физичките својства на алдехидите како што се агрегатната состојба, растворливоста во поларни растворувачи и точката на вриење се изменуваат постепено со зголемување на нивната релативна молекулска маса.

## Хемиски реакции

За алдехидите се карактеристични следниве типови реакции:

* Нуклеофилна адиција: 
** цијанхидринска реакција - се добиваат соединенија цијанхидрини
** Реакции при кои се добиваат полуацетали и ацетали
* Редукција на алдехиди - се добиваат првични алкохоли
* Оксидација на алдехиди - алдехидите се оксидираат до карбоксилни киселини.

## Поврзано
* Алкохол
* Кетон
* Карбоксилна киселина.

## Наводи

Категорија:Органски соединенија
Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ
Категорија:Функционални групи