Врапчевидни

**Врапчевидните** или **врапчарки** (науч. *Passeriformes*) — ред на птици во кој се наоѓаат речиси повеќе од половина од сите видови на птици. Врапчевидните птици се едни од најразнообразните копнени редови на ’рбетници: тие се двапати поразнообразни од најголемиот цицачки ред — глодачите.

Името *Passeriformes* е изведено од *Passer domesticus*, научно име за типскиот вид - градското врапче, како и од латинскиот поим „passer“ кој се однесува на вистинските врапчиња и сличните помали птици.

## Особини

Многу врапчевидни птици се песнопојки и имаат сложени мускули со помош на кои го контролираат долниот грклан (*syrinx*) во кој се наоѓа звучниот апарат. Како млади, повеќето врапчевидни птици се зависни за храна од своите родители.

Редот е поделен на три подреда: *[[Tyranni]]* (субосцини), *[[Passeri]]* (осцини) и основниот *[[Acanthisitti]]*. Осцините покажуваат најдобра контрола врз мускулите од нивниот долен грклан, произведувајќи широк спектар на песни и други вокализации (иако некои од нив како враните не звучат музикално за луѓето); некои како лироопашките се целосни имитатори. Акантиситидите, односно претставниците од семејството *[[Acanthisittidae]]* се малечки птици ограничени во Нов Зеланд (барем во денешно време). Тие долго време се сметале за дел од *Passeri*, но нивната систематска положба е нејасна, иако по сè изгледа дека се одделна и многу стара група.
мини|лево|300п|''Corvus crassirostris'' е најголемата и најтешка врапчевидна птица.
[мини|лево|300п|Пигмејските тиранти (на сликата: ''[Myiornis auricularis*) се најмали врапчевидни.]]
Повеќето врапчевидни се помали од типичните членови на другите редови на птици. Најтешката и најголемата врапчевидна птица е *Corvus crassirostris*, додека некои [[Обичен гавран|обични гаврани]] (*Corvus corax*) се блиски по големина со неа. [[Лироопашка|Лироопашките]] (*Menura* sp.) и многу [[Рајска птица|рајски птици]] (сем. *Paradisaeidae*) се подолги. Некои од најмалите врапчевидни се [[Пигмејски тирант|пигмејските тиранти]] (*Myiornis* sp.).

Стапалото на врапчевидните има три прсти насочени нанапред и еден прст насочен наназад. Овој распоред на прсти е познат како [[Дактилија|анизодактилен]]. Тој им овозможува на врапчевидните птици да стојат стабилно на вертикални површини (дрвја, карпи и сл.). Прстите се одделни, но кај некои [[котинги]] (сем. *Cotingidae*) вториот и третиот прст се споени на нивната базална третина. Задниот прст се зглобува за нозете на исто ниво како и предните прсти. Кај другите редови на птици, распоредот на прстите е друг. Ножните мускули на врапчевидните птици автоматски се стегаат и стануваат несовитливи (тврди) кога врапчевидната птица губи контрола на гранката на која стои. Ова им овозможува да спијат додека се држат за површините без притоа да паднат. Ова е особено значајно за врапчевидните кои развиле ноќен начин на живот.

Сите врапчевидни развиваат дванаесет опашни [[пердув]]и. Одредени видови имаат несовитливи опашни пердуви, кои еволуирале за да и помогнат на птицата да ја одржи рамнотежата кога стои на вертикални површини.

Пилињата на врапчевидните се слепи, немаат пердуви и се беспомошни кога ќе се испилат од јајцата. Затоа ним им е потребна родителска грижа. Повеќето врапчевидни несат обоени јајца, за разлика од не-врапчевидните, чии јајца се бели, освен кај некои групи кои несат на земја (како [[бекасови]]те и [[козодои]]те) и за кои е потребна камуфлажа. Исклучок се и некои паразитски [[Кукавица|кукавици]], чии јајца се иста боја како оние на домаќинот - врапчевидна птица.

== Потекло и еволуција ==
[[Податотека:Bartmeise juv.jpg|мини|десно|200п|*Panurus biarmicus* е можеби најенигматичната врапчевидна птица. За неа не се пронајдени вистински блиски сродници.]]
Еволуцијата и врските меѓу семејствата на врапчевидните птици биле мошне нејасни сè до околу крајот на 20-от век. Многу семејства биле групирани заедно врз основа на морфолошките сличности за кои денес се верува дека се резултат на [[конвергентна еволуција]], а не на блиско генетско сродство. На пример, претставниците од *Troglodytidae* од северната полутопка, тие од [[Австралија]] и тие од Нов Зеланд се многу слични и се однесуваат на сличен начин, но сепак припаѓаат на три мошне оддалечени гранки на семејното дрво на врапчевидните птици.

Потребни се уште многу истражувања, но напредокот во [[Молекуларна биологија|молекуларната биологија]] и подобрената [[Биогеографија|палеобиогеографска]] методологија постепено откриваат една појасна слика за потеклото и еволуцијата на врапчевидните. Денес се смета дека првите врапчевидни еволуирале на [[Гондвана]] во одреден период од [[палеоген]]от, можеби за време на доцниот [[палеоцен]] пред околу 60-55 милиони години. Главната поделба била меѓу *Tyranni*, *Passeri*, *Eurylaimides* и *Acanthisittidae*, од кои претставниците на последното семејство дивергирале за кратко време (најмногу за неколку милиони години).

Малку подоцна се случила голема [[адаптивно зрачење]] на форми надвор од Австралија и [[Нова Гвинеја]], и тоа на *Passeri* или птиците-песнопојки. Една од големите гранки ([[клад]]ови) на врапчевидни се појавила подоцна како [[сестринска група]] на основните еволутивни линии и корвоидите ("Parvorder Corvida"), или поверојатно како нивна подгрупа, а се проширила длабоко во [[Евроазија]] и [[Африка]] каде имало ново зрачење на нови линии. Ова довело до појавување на три поголеми врапчевидни линии со околу 4000 видови, кои како додаток на корвоидниот разгранок (клад) и бројните помали линии го сочинуваат денешниот диверзитет на песнопојките. Постоело големо биогеографско мешање, при што северните форми се вратиле на југ, јужните се придвижиле кон север итн.

=== Фосилни наоди ===

==== Најраните врапчевидни птици ====
[[Податотека:RiflemanMaleFemaleBuller.jpg|thumb|right|200px|Женка (лево) и мажјак од *Acanthisitta chloris*, еден од двата преживеани видови од сем. *Acanthisittidae*.]]
[[Податотека:GouldianFinches.jpg|thumb|десно|200п|Многу врапчевидни се живописни како овие мажјак (десно) и женка од видот [[Гулдска ѕвингалка|гулдски ѕвингалки]] (*Erythrura gouldiae*).]]
[[Остеологија]]та на врапчевидните птици, особено на коските од екстремитетите, е од големо дијагностичко значење. Меѓутоа, најраните [[фосил]]ни податоци се оскудни бидејќи првите врапчевидни птици биле големи колку денешните најмали рецентни претставници од овој ред, при што нивните деликатни коски не се сочувале. Примероците од [[Музеј на Квинсленд|Музејот на Квинсленд]] означени како F20688 (кој всушност е [[карпометакарпус]]) и F24685 ([[тибиотарзус]]) од [[Мургон]], [[Квинсленд]] се фосилни коскени фрагменти за кои се знае дека се од врапчевидни. Тие претставуваат ковчиња од два вида со приближна должина од 10 и 20&nbsp;cm, соодветно, и докажуваат дека врапчевидните птици пред околу 55 милиони години (можеби во раниот [[еоцен]]) јасно се разликувале од останатите. Една многу слична група (*Zygodactylidae*, именувана по зигодактилниот начин на стоење на вертикални површини) се издигнала независно во речиси исто време - и веројатно од блиски предци - на копното кое граничело со [[Атлантски Океан|северниот Атлантик]] (кое тогаш било само две третини од неговата денешна широчина).

Сè до откривањето на австралиските фосили се верувало дека *Palaeospiza bella* од доцниот еоцен (пред околу 35 милиони години) бил најстар познат фосил на врапчевидна птица. Но, тој денес се смета за не-врапчевиден фосил сместен во групата на т.н. [[блиски врапчевидни]] птици.

Најновите фосилни наоди од врапчевидни потекнуваат од [[Нов Зеланд]] (дистален десен [[тарзометатарзус]] од птица голема колку денешната [[туи]] и неколку коски од барем еден вид на птица голема колку рецентната *Philesturnus carunculatus *). Тие датираат од раниот до средниот [[миоцен]] (пред околу 19-16 милиони години).

Денешното познавање за врските меѓу рецентните врапчевидни птици укажува на тоа дека последниот заеднички предок на сите живи *Passeriformes* била мала шумска птица со сивкасто обојување, веројатно со забележителен [[полов диморфизам]]. Оваа последна наведена особина по сè изгледа дека се изгубила и повторно еволуирала неколкупати кај песнопојките, судејќи од нејзината распространетост меѓу рецентните линии: заедничкиот предок на *Passerida*, на пример, бил речиси сигурно помалку диморфичен, земајќи предвид дека оваа особина е мошне ретка кај основните линии на *Passerida*, но многу честа кај најмладиот врапчевиден разгранок - *Passeroidea*. Од друга страна, меѓу најосновните *Passeri* постојат голем број на силно диморфни линии (како мошне старото семејство *Menuridae* и некои видови од *Meliphagoidea* и *Corvoidea*). Половиот диморфизам не е толку изразен кај сем. *Acanthisittidae*, но е чест кај некои субосцини како што се оние од сем. *Pipridae* и *Cotingidae''.

## Врапците како мотив во уметноста и во популарната култура
* „Куси врабец и невеста подмрежица“ — македонска народна песна.
* „Живко и Џивко“ — расказ за деца на македонскиот писател Киро Донев од 2013 година.
* „Врапци и страшило“ — песна на словенечкиот поет Отон Жупанчич.
* „Ars poetica“ — песна на македонскиот поет Блаже Конески од 1979 година.
* „Врапци во магла“ — песна на Блаже Конески од 1988 година.

## Наводи

## Надворешни врски
* Забелешки за филогенијата и черепите на врапчевидните  


Категорија:Птици
Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј