Економија на Естонија

**Економијата на Естонија** — напредна економија и земјата е членка на Европската Унија и на еврозоната. Економијата на Естонија е под силно влијание на случувањата во финската и шведската економија.

## Преглед
Пред Втората светска војна, економијата на Естонија се засновала на земјоделство, но имала значителен сектор на знаење, со универзитетскиот град Тарту познат по научни придонеси и растечкиот индустриски сектор, сличен на оној на соседна Финска. Производи, како путер, млеко и сирење биле широко познати на западноевропските пазари. Главните пазари биле Германија и Велика Британија, а само 3% од целата трговија беше со соседниот СССР. Естонија и Финска имале релативно сличен животен стандард.

Анексијата на СССР на Естонија во 1940 година и после тоа уништување на нацистите и Советските власти за време на Втората светска војна ја осакатило естонската економија. Последователната советска окупација и повоената советизација на животот продолжила со интеграцијата на економијата и индустријата на Естонија во централно планираната структура на СССР. БДП на Естонија по глава на жител изнесувал само 100 американски долари во 1991 година.

Откако Естонија се оддалечила од комунизмот кон крајот на 80-тите години на минатиот век, ја вратила својата независност во 1991 година и станала пазарна економија, таа се појавила како пионер во глобалната економија. Во 1992 година, земјата ја усвоила естонската круна како своја валута и тоа во голема мера ја стабилизирало економијата. Во 1994 година, таа станала една од првите земји во светот што усвоила рамен данок, со стапка од 26% без оглед на личните примања. Естонија добила повеќе странски инвестиции по глава на жител во втората половина на 90-тите години од која било друга земја во Средна и Источна Европа. Помеѓу 2005 и 2008 година, стапката на персонален данок на доход се намалила од 26% на 21% во неколку чекори.

Земјата брзо се приближува до ЕУ-15 ; нејзиниот БДП по глава на жител пораснал од 34,8% од просекот на ЕУ-15 во 1996 година на 65% во 2007 година, сличен на оној на земјите од Средна Европа. Светската банка веќе ја оценила земјата со високи приходи. БДП (ППП) по глава на жител на земјата, добар показател за богатството, изнесувал 35.974 американски долари во 2018 година според Светската банка, помеѓу оној на Литванија и Кипар, но под оној на повеќето долгогодишни членки на ЕУ, како што се Шпанија или Италија. Поради своите економски перформанси по распадот на Советскиот Сојуз, Естонија е наречена една од Балтичките тигри.

Во 2008 година, Естонија била рангирана на 12-то место од 162 земји во Индексот на економска слобода, најдобра од било која поранешна советска република. Истата година, земјата била на дното на списокот на европски држави според слободата на пазарот на трудот, но владата подготвува подобрувања.

За Естонија, финансиската криза од 2007-2008 година била релативно полесна за издржување, бидејќи буџетот на Естонија постојано се одржувал избалансиран, а тоа значело дека јавниот долг на Естонија во однос на БДП на земјата останал најнизок во Европа. Економијата се опоравила во 2010 година.

На 1 јануари 2011 година, Естонија се приклучила на еврото, и станала првата поранешна советска република што се приклучила на еврозоната.

Во 2013 година, Групацијата на Светска банка ја оценила Естонија како 21-та по индексот на леснотијата за водење бизнис.

## Историја

### Рана историја
До почетокот на 13 век, територијата што на територијата на денешна Естонија била независна. Економијата главно била земјоделска, но Естонија како земја со долго крајбрежје, имала и многу поморски активности. Автономниот развој бил ставен на крај со Северните крстоносни војни преземени од кралот на Данска, германските ливонски и тевтониски воени наредби. Естонскиот свет се трансформирал со воено освојување. Војната против натрапниците траела од 1208 до 1227 година. Последната естонска област што паднала е островот Сарема во 1261 година.

Потоа, низ многу векови до Првата светска војна, естонското земјоделство се состоело од домородни селани кои работеле на големи имоти од феудален тип што ги држеле етнички германски сопственици. Во децениите пред независноста, централизираното царско правило создало прилично голем индустриски сектор во кој доминирала компанијата за производство Кринехолм, тогаш најголемата фабрика за памук во светот.

### Независност
По прогласувањето на независност во 1918 година, естонската војна за независност и последователното потпишување на Договорот од Тарту во 1920 година, новата естонска држава наследила уништена повоена економија и надуена рубља на валута. И покрај значителните тешкотии, дислокација и невработеност, Естонија ја поминала првата деценија на независност целосно трансформирајќи ја својата економија. Во 1918 година, царската рубља била заменета со естонската марка, која била во оптек до 1927 година. До 1929 година, била воспоставена стабилна валута, круна, која била зздадена од Банката на Естонија како централна банка на земјата. Надоместувајќи ги германските сопственици на земјишта за нивните имоти, владата ги конфискувала имотите и ги поделила на мали фарми, што потоа ја формирало основата на естонскиот просперитет. Трговијата се фокусирала на локалниот пазар и Западот, особено Германија и Велика Британија. Само 3% од целата трговија била со СССР.

### Советска окупација
Присилната анексија на Естонија од страна на СССР во 1940 година и после тоа нацистичкото и советското уништување за време на Втората светска војна ја осакатило естонската економија. Повоената советска окупација и советување на животот продолжиле со интеграција на економијата и индустријата на Естонија во централно планираната структура на СССР. Повеќе од 56% од естонските фарми биле колективизирани само во април 1949 година по масовните депортации во Сибир претходниот месец. Москва се проширила на оние естонски индустрии кои имале локално достапни суровини, како што се ископување на нафтени полиња и фосфорити.

### Враќање на независноста, модернизација и либерализација
мини|250x250пкс| Маакри станал Централна деловна област на Талин во 21 век
Од воспоставувањето на независноста, Естонија се поставила како порта меѓу истокот и западот и ги спровела економските реформи и интеграцијата со Западот. Реформите на пазарот на Естонија ја ставаат меѓу економските лидери во поранешната област COMECON. Балансиран буџет, скоро непостоечки јавен долг, паушален данок на доход, режим на слободна трговија, целосно конвертибилна валута поддржана од валутен одбор и силно приврзување кон еврото, конкурентен трговски банкарски сектор, гостопримливо опкружување за странски инвестиции, иновативните е-услуги и услуги базирани на мобилни телефони се обележја на економијата заснована на слободен пазар во Естонија.

Во јуни 1992 година, Естонија ја заменила рубљата со своја слободно конвертибилна валута, круна (ЕЕК). Бил создаен валутен одбор и новата валута била врзана за германската марка по стапка од 8 естонски круни за една германска марка. Кога Германија го вовела еврото, курсот бил променет во 15,66466 круни за 1 евро.

Естонија требало да го прифати еврото во 2008 година, но поради стапката на инфлација над потребните 3%, датумот на усвојување бил одложен за 2011 година. На 1 јануари 2011 година, Естонија го усвоила еврото и станала 17-та земја членка на еврозоната.

Приватизацијата на државните фирми е практично завршена, а само пристаништето и главните централи остануваат во рацете на владата.

Уставот бара избалансиран буџет, а заштитата што ја даваат законите за интелектуална сопственост на Естонија е на исто ниво од онаа на европската.

На почетокот на 1992 година, и ликвидните проблеми и структурната слабост, кои произлегле од комунистичката ера, предизвикале банкарска криза. Како резултат, било донесено делотворно законодавство за банкрот и во приватна сопственост; добро управувани банки се појавиле како лидери на пазарот. Денес, постојат скоро идеални услови за банкарскиот сектор. Странците не се ограничени да купуваат банкарски акции или да стекнуваат мнозински удели.

Целосно електронската берза во Талин е отворена на почетокот на 1996 година, а ја купила финската берза Хелсинки во 2001 година.

Естонија се приклучила на Светската трговска организација во 1999 година.

Од раните 2000-ти до последниот дел од таа деценија, естонската економија доживеала значителен раст. Во 2000 година, естонскиот БДП пораснал за 6,4%.

По пристапувањето кон Европската Унија во 2004 година, наскоро бил забележан двоцифрен раст.

Само во 2007 година БДП пораснал за 7,9%. Зголемувањето на трошоците за работна сила, наметнувањето данок на тутун, алкохол, електрична енергија, гориво, гас и други надворешни притисоци (растечки цени на нафтата и храната на глобалниот пазар) се очекувало да ги зголемат нивоата на цените за 10% во првите месеци од 2009 година

### Финансиска криза од 2008 година, одговор и закрепнување
мини|300x300пкс| Реален раст на БДП во Естонија, 2002–2012 година.
Финансиската криза од 2007-2008 година имала длабок ефект врз естонската економија, пред се како резултат на падот на инвестициите и потрошувачката што следела по избувнувањето на меурот на пазарот на недвижнини што се градел во текот на претходните години.

По долг период на многу висок раст на БДП, БДП на Естонија се намалил. Во првиот квартал 2008 година, БДП пораснал само 0,1%, а потоа се намалил: негативниот раст изнесувал -1,4% во 2-ри квартал, нешто повеќе од − 3% (на годишно ниво) во третиот квартал и - 9,4% во 4-от квартал од истата година.

Владата направила дополнителен негативен буџет, кој го донел Ријгикогу. Приходите на буџетот биле намалени за 2008 година за 6,1 милијарди, а трошоците за 3,2 милијарди естонски куни. Дефицит на тековната сметка постоел, но започнал да се намалува во последните месеци од 2008 година и се очекувало да продолжи да го прави тоа во блиска иднина.

Во 2009 година, естонската економија дополнително се намалила за 15,1% во првиот квартал. Ниската домашна и странска побарувачка го намалиле вкупното производство на економијата. Падот на индустриското производство во естонската економија од 33,7% бил најостриот пад на индустриското производство во целата Европска Унија. Таа година, Естонија била една од петте економии со најлош успех во светот според годишната стапка на раст на БДП, и имала една од најголемите стапки на невработеност во ЕУ, која пораснала од 3,9% во мај 2008 година на 15,6 % во мај 2009 година.

Во декември 2008 година, Естонија станала една од земјите донатори на водечкиот пакет за спас на ММФ за Летонија. Како одговор на кризата, владата на Ансип се определила за фискална консолидација и намалување на состојбата со одржување на фискална дисциплина и избалансиран буџет во комбинација со пакети за штедење: Владата ги зголемила даноците и ги намалила јавните трошоци со намалување на трошоците и јавните плати.

Во јули 2009 година, данокот на додадена вредност бил зголемен од 18% на 20%. Евидентиран буџетски дефицит за 2009 година бил само 1,7% од БДП.

Естонија била една од петте земји на ЕУ во 2009 година што ги исполнила критериумите на Мастрихт за долг и дефицит и имала трет најнизок дефицит по Луксембург и Шведска. Ниту Естонија не требало да побара помош од ММФ. И покрај третиот најголем пад на БДП, земјата имала најмал буџетски дефицит и најмал јавен долг меѓу земјите од Средна и Источна Европа.

Во 2009 година, естонската економија започнала да се враќа, а економскиот раст продолжил во втората половина на 2010 година. Оттогаш стапката на невработеност во земјата значително паднала на нивоата пред рецесија. Како надополнување, на Естонија и било одобрено во 2010 година да влезе во еврозоната во 2011 година.

### Приклучување кон еврото
Пред влегувањето во еврозоната, естонската круна била врзана за еврото со стапка од 15,64,664 ЕЕК за едно евро; пред тоа, круната била врзана за германската марка приближно од 8 EEK до 1 DEM.

Плановите за приклучување кон еврото стапиле во сила пред 2011 година. Дизајнот на естонските монети во евра биле финализиран кон крајот на 2004 година.

Патувањето на Естонија кон еврото траело подолго од првично предвиденото, бидејќи стапката на инфлација постојано била над потребните 3% пред 2010 година  што ја спречило земјата да ги исполни критериумите за влез. Земјата првично планирала да го усвои еврото на 1 јануари 2007 година; сепак, таа формално не се применувала таа година и официјално го сменила својот датум двапати: прво на 1 јануари 2008 година, а подоцна и на 1 јануари 2011 година.

На 12 мај 2010 година, Европската комисија објавила дека Естонија ги исполнила сите критериуми за влез во еврозоната. На 8 јуни 2010 година, министрите за финансии на ЕУ се согласиле дека Естонија ќе може да се приклучи на еврото на 1 јануари 2011 година.  На 13 јули 2010 година, Естонија го добила конечното одобрение од ЕКОФИН за усвојување на еврото од 1 јануари 2011 година.

Преминувањето кон еврото се случило на 1 јануари 2011 година.

Со тоа, Естонија станала првата поранешна советска република што влегла во еврозоната.

На 9 август 2011 година, само неколку дена откако Стандард и Пурс го кренал кредитниот рејтинг на Естонија од А на AA-.  меѓу факторите, S&P наведени како придонесувачи во својата одлука е довербата во способноста на Естонија да „одржи силен економски раст“. Стапката на раст на БДП на Естонија во 2011 година изнесувала над 8%, и покрај тоа што имала негативен раст на населението.

## Економијата денес
Во вториот квартал на 2013 година, просечната месечна бруто-плата во Естонија изнесувала 976 евра (15.271 круни, 1.328 американски долари). Оваа бројка постојано се зголемувала, за да во 2018 година достигне  1310 € (20.497 круни, 1473 УСД) .

Естонија е скоро независна од енергијата, снабдувајќи над 90% од потребите за електрична енергија со локално минирани шкрилци од нафта. Алтернативните извори на енергија како дрво, тресет и биомаса сочинуваат приближно 9% од производството на примарна енергија. Естонија увезува потребни нафтени производи од западна Европа и Русија. Енергија на нафтени шкрилци, телекомуникации, текстил, хемиски производи, банкарство, услуги, храна и риболов, дрва, бродоградба, електроника и транспорт се клучни сектори во економијата. Безмразното пристаниште Муга, во близина на Талин, е современ објект со добра способност за претовар, лифт со житарки со голем капацитет, ладење / замрзнато складирање и сосема нови можности за полнење на цистерна со нафта. Железничката пруга служи како канал помеѓу Западот, Русија и другите точки кон Исток.

Естонија денес е главно под влијание на развојот на настаните во Финска, Русија, Шведска и Германија - четирите главни трговски партнери. Владата значително ги зголемила своите трошоци за иновации од 2016 година, со 304 милиони евра наменети за стимулирање на истражување и развој во 2017 година.

### Идни проекции
Долгорочните изгледи за естонската економија остануваат меѓу најперспективните во Европа. Во 2011 година, реалниот раст на БДП во Естонија изнесувал 8,0%, а според проекциите направени од CEPII, БДП по глава на жител може да се искачи на нивото на нордиските економии на Шведска, Финска, Данска и Норвешка до 2025 година. Според истите проекции, до 2050 година, Естонија можеби да стане најпродуктивната земја во ЕУ, по Луксембург, и со тоа да се приклучи на првите пет најпродуктивни нации во светот.

## Работна сила
[мини|450x450пкс| Стапка на невработеност како процент од работната сила во [Естонија.]]
Естонија има околу 600,000 вработени, сепак земјата има недостиг на квалификувана работна сила и владата ја зголемила квотата за работна виза за граѓани кои не се од ЕЕА, иако била критикувана дека е несоодветна.

Рецесијата на крајот на 2000-тите во светот, скоро истовремената локална сопственост со промените во законодавството на Естонија за зголемување на флексибилноста на пазарот на трудот (што им олеснува на компаниите да отпуштаат работници) стапката на невработеност во Естонија се зголемила до 18,8% во текот на целото времетраење на кризата, потоа се стабилизирала на 13,8% до летото 2011 година, бидејќи економијата закрепнала врз основа на силниот извоз. Внатрешната потрошувачка, а со тоа и увозот паднала; и биле направени кратења во јавните финансии. Дел од намалувањето на невработеноста се припишува на иселувањето на Естонците за вработување во Финска, Велика Британија, Австралија и на други места.

По рецесијата, стапката на невработеност паднала пониско, и во текот на 2015 и 2016 година, стапката се задржала близу нивоата што претходеле на економскиот пад, задржувајќи се нешто над 6%.

## Сектори
Талин се појавил како финансиски центар на земјата. Според Инвест во Естонија, предностите на естонскиот финансиски сектор се небирократска соработка помеѓу компаниите и властите и релативно изобилство на образовани луѓе, иако младите образовани Естонци имаат тенденција да емигрираат во западна Европа за поголем приход. Најголеми банки се Сведбанк, СЕБ Панк и Нордеа. Неколку IPO се направени неодамна на Талинската берза.

Естонскиот услужен сектор вработува над 60% од работната сила. Естонија има силен сектор за информатичка технологија (ИТ), делумно се должи на проектот Тигрихупе преземен во средината на 90-тите години на минатиот век, и се споменува како „најжична“ и најнапредна земја во Европа во однос на е-влада.

Земјоделството, кое било присилно колективизирано со децении до транзиционата ера 1990-1992, станало приватизирано и поефикасно, а вкупната земјоделска површина се зголемила во периодот по обновата на независноста на Естонија. Уделот на земјоделството во бруто домашниот производ се намалил од 15% на 3,3% во текот на 1991-2000 година, додека вработеноста во земјоделството се намалила од 15% на 5,2%.

Рударската индустрија сочинува 1% од БДП. Рударските производи вклучуваат нафтени шкрилци, тресет и индустриски минерали, како што се глини, варовник, песок и чакал. Советите создале лошо загадувачка индустрија во раните 1950-ти, концентрирана на североистокот на земјата. Социјалистичката економија и воените области ја оставиле земјата многу загадена, а главно поради индустријата за нафтени шкрилци во Ида-Вирумаа, емисиите на сулфур диоксид по лице се скоро исто како и во Чешката Република. Крајбрежната морска вода е загадена на одредени локации, главно на исток. Владата бара начини за понатамошно намалување на загадувањето. Во 2000 година, емисиите биле 80% помали отколку во 1980 година, а количината на неизчистена отпадна вода испуштена во водни тела била 95% помала отколку во 1980 година.

Продуктивноста на Естонија доживува брз раст, а следствено на тоа и платите растат брзо, со пораст на приватната потрошувачка од околу 8% во 2005 година. Според естонскиот институт за економски истражувања, најголем придонесувач за растот на БДП во 2005 година биле преработувачката индустрија, финансиското посредување, трговијата на мало и трговијата на големо, транспортот и комуникациите.

### Земјоделство
Естонско производство во 2018 година:

* 450 илјади тони пченица ;
* 347 илјади тони јачмен ;
* 113 илјади тони семе од репка;
* 88 илјади тони компир ;
* 78 илјади тони овес ;
* 53 илјади тони грашок ;
* 29 илјади тони 'рж ;

Покрај помалото производство на други земјоделски производи.

### Најголеми компании по приход

### Најголеми компании по профит

## Инфраструктура
мини|Нафтениот шкрилец обезбедува околу 70% од примарната енергија во земјата. Екстракција на нафтени шкрилци во рудникот ВКГ.
Железничкиот сообраќај доминира во товарниот сектор, сочинувајќи 70% од целата пренесена стока, домашна и меѓународна. Патниот сообраќај е тој што преовладува во патничкиот сектор, сочинувајќи над 90% од сите превезени патници. 5 големи товарни пристаништа нудат лесен пристап до навигација, длабоки води и добри услови на мраз. Во Естонија има 12 аеродроми и 1 хелидром. Аеродромот Ленарт Мери Талин е најголемиот аеродром во Естонија, со 1,73 милиони патници и 22,764 тони товар (годишен раст на товар 119,7%) во 2007 година. Меѓународните летачки компании како САС, Финер, Луфтханза и Нордиска авијациска група обезбедуваат директни летови до 27 дестинации.

Приближно 7,5% од работната сила во земјата е вработена во транспортот и секторот придонесува со над 10% од БДП. Естонија добива голем бизнис од сообраќајот меѓу Европската Унија и Русија, особено нафтениот товар преку естонските пристаништа. Уделот на транзитната трговија во БДП е спорен, но многумина се согласуваат дека зголеменото непријателство на Русија го намалува учеството.

Наместо јаглен, електрична енергија се генерира од горење нафтени шкрилци, со најголеми станици во Нарва. Нафтениот шкрилец обезбедува околу 70% од примарната енергија во земјата. Други извори на енергија се природен гас увезен од Русија, дрво, моторни горива и мазути.

Ветерната енергија во Естонија изнесува 58,1&nbsp;мегавати, додека во моментов се развиваат проекти во вредност од околу 399 мегавати. Естонската либерализација на енергијата заостанува далеку зад пазарот за енергија на Нордиска Република. Естонија е загрижена дека Русија може да ги искористи енергетските пазари за да ја уценува. Во 2009 година, владата размислувала за давање дозволи на јадрените компании и имала планови за заеднички јадрен објект со Летонија и Литванија. Тие планови биле отфрлени по јадрената катастрофа во Фукушима Даичи во март 2011 година.

Естонија има голема пенетрација на Интернет, а врските се достапни низ поголемиот дел од земјата.

## Трговија
мини|Графички приказ на извозот на производи на Естонија во класификацијата на производите на ХС.

Естонија извезува машини и опрема (33% од целиот извоз годишно), дрво и хартија (15% од целиот извоз на годишно ниво), текстил (14% од целиот извоз на годишно ниво), прехранбени производи (8% од целиот извоз на годишно ниво), мебел (7 % од целиот извоз на годишно ниво), и метали и хемиски производи. Естонија годишно извезува и 1,562 милиони мегават часови електрична енергија. Естонија увезува машини и опрема (33,5% од целиот увоз на годишно ниво), хемиски производи (11,6% од целиот увоз годишно), текстил (10,3% од целиот увоз годишно), прехранбени производи (9,4% од целиот увоз на годишно ниво) и опрема за транспорт (8,9% од целиот увоз на годишно ниво). Естонија увезува 200 илјади мегават часови електрична енергија годишно.

## Природни извори

## Податоци
Следната табела ги прикажува главните економски индикатори во периодот 1993-2018 година.

## Наводи