Pulmonaria

***Pulmonaria*** е род на цветни растенија од семејството Boraginaceae, по потекло од Европа и западна Азија, со еден вид (*P. mollissima*) источно до централна Азија. Според различни проценки, може да има помеѓу 10 и 18 видови пронајдени во дивината.

## Опис
мини|Цветна гранка
[мини|Детал од цветовите на ''[Велигденче*]]
Повеќегодишни тревни растенија со ползечки ризом,  кои се покриени со едноставни и меки влакна, како и со жлездени влакна.

Подземните делови се состојат од бавно ползечки [[ризом]] со асцендентни корени. Тие се покриени со влакна со различна должина и цврстина, а понекогаш и со млечкини [[Жлезда|жлезди]]. Листовите се распоредени во розети.

Листовите се обично големи, од тесно ланцетни до овални, со основа која се движи од срцева до многу постепено стеснување, и може да има остро зашилен или тап врв. Работ на листот е секогаш цел, но кај некои видови и форми може да биде доста брановиден. Базалните листови се носат на стебла кои можат да бидат кратки или подолги од ливчето на листот кај различни видови.

Стеблото е помало и често потесно, и не е со стебло или го стеблото. Сите листови се покриени со влакна кои обично се влакнести, или повремено меки. Листовите често се истакнати со точки во црна и сина боја, или понекогаш во бледо зелена боја, или без точки. Дамките се должат на присуството на воздушни џебови во лисјата. Овие џебови, кои ја ладат долната површина на листот, го маскираат присуството на хлорофил.

Цветните стебла се неразгранети, груби, покриени со влакнести влакна, обично не надминуваат 30 см, со неколку исклучоци (*P. mollis*, *P. vallarsae*). Цветовите се развиваат во пазувите на плешките, собрани во апикални цимозни соцветија. Чашката е поделена на околу 1/3 од својата должина на 5 кратки, триаголни сегменти. Королата е црвена, сина или виолетова, незабележлива, со 5 снопови влакна во отворот на цевката на королата кои формираат прстен, без лушпи или згуснувања. 

Бојата на венчето варира од виолетова, виолетова или сина до нијанси на розова и црвена, или понекогаш бела. Бојата на цветот во пупка често е розова до виолетова кога првпат ќе се појават, која потоа се менува во сина како што цветот созрева. [[Прашник|Прашниците]] и [[Толчник (ботаника)|стеблото]] се вклучени во веницата и не се испакнати. Прашниците се прикачени во отворот или во средината на венечното цевче. Столбот се наоѓа во венечното цевче, со капитулирана или понекогаш дводелна стигма. Цветовите се хетеростилозни, со две различни форми на цвет во секој вид; оние со кратки прашници и долги стилови (цветови во облик на игла) и оние со долги прашници и кратки стилови (цветови во облик на трем), при што првите обично се поголеми и повпечатливи. [[Чашкино ливче|Чашката]] е влакнеста, со 5 лобуси, цевчеста или инкаста, која се зголемува како што зрее плодот. [[Венечно ливче|Венечното ливче]] е инкесто и се состои од долга, цилиндрична цевка и гранка со пет плитки лобуси. Во грлото на венечното ливче, пет прамени влакна се менуваат со прашниците за да формираат прстен.

Стеблата се обично исправени или малку раширени. Растенијата достигнуваат 15-25 см во висина, ширејќи се до до 60 см широко. Јатки 4, јајцевидни, исправени, голи или понекогаш голи, стеснети во основата во форма на прстен. [[Соцветие|Цветницата]] е терминална [[Соцветие|скорпиоидна цима]] како цимозна коримба, со [[Прицветник|бракти]], на кратки [[Цветна дршка|стебла]] (стеблени), кои се протегаат веднаш над зеленилото. [[Оревест плод|Оревестите плодови]] се мазни, јајцевидни, кафеави, до 4,5 мм долги и 3 мм широки, секое содржи по едно семе. Се произведуваат до четири оревести плодови по цвет, кои зреат претежно во лето.

== Таксономија ==
*Pulmonaria* е [[Род (биологија)|род]] во [[Потсемејство|подсемејството]] [[Boraginoideae]] на *Boraginaceae*, кој се состои од приближно 18 [[Вид (биологија)|видови]], иако разграничувањето на видовите ([[видообразба]]) се покажала како проблематична. Во рамките на Boraginoideae, *Pulmonaria* се сместува во [[Племе (биологија)|племето]] [[Boragineae]], каде што е тесно сродна со [[Borago]].

=== Видови ===
Прифатени се 18 видови. 
 
**Pulmonaria affinis* 
**Pulmonaria angustifolia* 
**Pulmonaria australis* 
**Pulmonaria carnica* 
**Pulmonaria cesatiana* 
**Pulmonaria collina* 
**Pulmonaria × digenea* 
**Pulmonaria × heinrichii* 
**Pulmonaria helvetica* 
**Pulmonaria hirta* 
**Pulmonaria × hybrida* 
**Pulmonaria × intermedia* 
**Pulmonaria kerneri* 
**Pulmonaria × landoziana* 
**Pulmonaria longifolia* 
**Pulmonaria mollis* 
**Pulmonaria montana* 
**Pulmonaria × norica* 
**Pulmonaria × notha* 
**Pulmonaria obscura* 
**Pulmonaria officinalis* 
**Pulmonaria × ovalis* 
**Медунка црвена* 
**Pulmonaria saccharata* 
**Pulmonaria stiriaca* 
**Pulmonaria visianii* 


=== Етимологија ===
Научното име *Pulmonaria* е изведено од латинскиот збор *pulmo* (бели дробови).  Вообичаеното име на многу јазици се однесува и на белите дробови, како на пример на англиски „lungwort“, германски „ *Lungenkraut* “, француски *„herbe aux poumons“*, српски „ *plućnjak* “... Во некои источноевропски јазици, вообичаеното име е изведено од збор за мед, на пр. руски *„medunitza“*, полски *„miodunka“*, српски „ *meduniče“*, бугарски „медуница“.

== Распространетост и живеалиште ==
Видовите од родот се распространети низ [[Евроазија]]. Сите видови  се автохтони во умерената зона на Евроазија, а повеќето видови се автохтони во Централна и Источна Европа. Обичната Pulmonaria mollis има најширок опсег, растејќи од Западна Европа до Мала Азија и Источен Сибир. Пет до шест видови се наоѓаат во поранешниот СССР. Во Македонија се застапени: [[Медунка црвена|Медунка црвена,]] [[Велигденче]]

Три видови се наоѓаат во централната зона на Европска Русија - во шуми, клисури и грмушки, теснолисната (Pulmonaria angustifolia), обичната (Pulmonaria mollis) и нејасната (Pulmonaria obscura).

== Екологија ==
*Pulmonaria* е [[Листопадни растенија|листопадна]] повеќегодишна билка која цвета рано напролет, а ги задржува своите лисја до доцна зима, непосредно пред да се појави новиот израсток.

=== Штетници и болести ===
Видовите *Pulmonaria* се користат како храна од [[Ларва|ларвите]] на некои видови [[Пеперуги]]. Тука спаѓаат [[Coleophora pulmonariella]], која се храни исклучиво со *P. saccharata*, и [[Молец|молецот]] *Ethmia pusiella*, кој е забележан на *P. officinalis*.

== Одгледување ==
[[Податотека:The_Soviet_Union_1988_CPA_5967_stamp_(Deciduous_forest_flowers._Unspotted_lungwort).jpg|десно|мини|*Pulmonaria* на поштенска марка на СССР]]
Од познатите видови на *Pulmonaria*, само околу осум се познати во одгледување. Pulmonaria се користат како украсни градинарски растенија, особено P. saccharata, P. angustifolia и P. longifolia. Други вклучуваат *P. affinis.* Тие се особено ценети како [[Приземно растение|покривка на земја]] во влажни засенчени области, произведувајќи ги своите сини и/или розови цветови кон крајот на зимата и раната пролет, придружени со густи гроздови од лисја во облик на срце кои често се впечатливо шарени и мермерни, во текот на летото.

Клуч за идентификација на видот

* 1. Базални летни листови овални или овално-ланцетни, срцевидни или дисецирани во основата со долги петелки  P. officinalis

* Базални летни листови кои не се срцевидни или дисецирани во основата, ненадејно или постепено се стеснуваат во петелки.

* 2. Цветовите се црвени во текот на целиот период на цветање. Горната страна на листовите со густи, подолги влакна слични на влакненца и со повремени жлездести и кратки влакна  [[Медунка црвена]]

* 3. ​​​​Цветовите ја менуваат бојата за време на цветањето, сина или виолетова. Горната страна на листовите со густи меки и жлездести влакна, со ретки влакна слични на влакненца  P. mollissima.
== Наводи ==


== Библиографија ==
* 
* 
* 
*[http://rbg-web2.rbge.org.uk/cgi-bin/nph-readbtree.pl/feout?FAMILY_XREF=&GENUS_XREF=Pulmonaria+&SPECIES_XREF=&TAXON_NAME_XREF=&RANK=species Flora Europaea: *Pulmonaria*]
*[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=127635 Flora of China: *Pulmonaria*]
* Bennett, M. (2003) [http://www.batsford.co.uk/book/0713487321 *Pulmonarias and the Borage Family*]. B.T.Batsford, 240pp.  
* Hewitt, J. (1994). *Pulmonarias''. Hardy Plant Society, 51pp. 

## Надворешни врски
* https://www.gardenersworld.com/how-to/grow-plants/how-to-grow-pulmonaria/
* https://www.youtube.com/watch?v=XqiL1zDvTZ4
* https://www.youtube.com/shorts/O7fMdXbX5m8

Категорија:Велигденче (род)
Категорија:Флора на Македонија
Категорија:Флора на Европа