Кримско-ногајски напади во Источна Европа

**Кримско-ногајски напади во Источна Европа** — напади на робови, повеќе од три века, спроведени од војската на Кримското Ханство и Ногајската Орда првенствено во земји контролирани од Русија  и Полска-Литванија, како и други територии, често под спонзорство на Отоманското Царство.

Нивната главна цел била фаќање луѓе и последователно нивно ропство, од кои повеќето биле извезени на отоманските пазари за робови во Цариград или на друго место на Блискиот Исток преку трговијата со робови во Црното Море. Џеновјаните и венецијанските трговци ја контролирале трговијата со робови од Крим до Западна Европа. Нападите биле одлив на човечките и економските ресурси на источна Европа. Тие главно биле насочени кон „Дивите полиња“ - степско и шумско-степско земјиште кое се протега околу петстотини милји северно од Црното Море и кое денес го содржи најголемиот дел од населението на денешна југоисточна Украина и југозападна Русија. Кампањите исто така одиграле важна улога во развојот на Козаците .  

Проценките за бројот на засегнати луѓе варираат: полскиот историчар Бохдан Барановски претпоставува дека полско-литванската заедица од 17 век (денешна Полска, Литванија, Латвија, Естонија, Украина и Белорусија) губиле во просек по 20.000 годишно и исто толку еден милион вкупно од 1474 до 1694 година. Михаил Ходарховски проценува дека од Русија во првата половина на 17 век биле киднапирани од 150.000 до 200.000 луѓе. 

Првиот поголем напад се случил во 1468 година и бил насочена кон југоисточната граница на Полска. Последниот напад во Унгарија се случил во 1717 година. Во 1769 година, последниот голем напад на Татарите, кој се случил за време на Руско-турската војна, забележал заробени 20.000 робови.

## Контекст

### Географски фактори
Степите на јужна Евроазија се рамни и повеќето нејзини општества во тоа време биле или номадски или полуномадски, дури и оние со седиште во урбаните центри, како Казањ, Крим и Астрахан.

Со оглед на мобилноста на номадските народи, војувањето и трговијата со робови се покажало попрофитабилни од трговијата поради широко отворениот терен. Дополнително, децентрализираните и расцепкани сили со кои наишла Русија на нејзините источни и јужни граници биле организирани за војна, оставајќи ги источнословенските земји во постојана состојба на војна со бројни потенцијални освојувачи. Вооружени главно со копја, лакови и сабји, напаѓачите можеле да патуваат стотици километри низ отворен степски пејзаж без природни пречки како планинските венци, да напаѓаат села со мало предупредување, а потоа да заминат со заробеници. Патувајќи лесно и на коњ, главната грижа на Татарите била да најдат доволно сточна храна за нивните коњи. Земјоделските општества, со или без моќна армија, претставувале лесен плен за многу од подвижните напаѓачи. 

Безбедноста на широко отворениот терен на степата останал несигурна и во постојана опасност. Дури и во средината на 18 век, со поголема безбедност на јужната граница, руските селани таму продолжиле да ги одгледуваат своите земји целосно вооружени, и честопати површно не се разликувале од Козаците. 

### Економски фактори
Поголемиот дел од нападите се случиле на територијата на денешна Русија и Украина - земји претходно поделени меѓу Московија и Литванија, иако некои паднале на Молдавија и Черкезија ( Северен Кавказ). Во овие кампањи учествувал значителен дел од машката популација на Крим.

Главната економска цел на нападите бил плен, дел бил материјален, но повеќето човечки. Овие стоки за трговија со луѓе главно се продавале на Отоманското Царство, иако некои останале на Крим. Робовите и слободните сочинувале приближно 75% од населението на Крим. Според Енциклопедија Британика, „*Познато е дека за секој роб што Кримјаните го продавале на пазарот, тие целосно убиле неколку други луѓе за време на нивните напади, а уште неколку умреле на патот кон пазарот на робови*“. Главниот пазар на робови бил Кафа, кој по 1475 година бил дел од крајбрежниот појас на Крим кој им припаѓал на Османлиите. Во 1570-тите, близу 20.000 робови годишно биле на продажба во Кафа.

### Политички фактори
[мини|447x447пкс|[Кримско Ханство|Кримското Ханство во околу 1600 г. Имајте на ум дека областите означени како Полска, а особено Московја, биле претендирани наместо да се администрираат и биле слабо населени.]]
Кримското Ханство се отцепило од Златната Орда во 1441 година. Кога ордата завршила во 1502 година, тампонот меѓу Крим и неговите северни соседи исчезнал. Хановите ги искористиле судирите меѓу Литванија и Москва, правејќи сојузници со едниот, а потоа со другиот, и користејќи го сојузот со едниот како оправдување за да го нападнат другиот. За време на Руско-литванската војна од 1500-1506 година, Кримјаните биле сојузници со Русија и навлегле длабоко во Литванија. Односите набргу се влошиле. Речиси континуираните напади на Московија започнале во 1507 година.  

Кримскиот хан Девлет I Гирај ја запалил Москва за време на кампањата во 1571 година. Современиците изброиле до 80.000 жртви на татарската инвазија во 1571 година, а 150.000 Руси биле земени како заробеници.  Иван Грозни, откако дознал дека војската на кримскиот хан се приближува кон Москва, побегнал од Москва во Коломна со своите опричници.

По палењето на Москва, Девлет Гирај Кан, поддржан од Отоманското Царствоповторно ја нападнал Русија во 1572 година. Меѓутоа, здружената сила на Татарите и Турците, овој пат била одбиена во Битката кај Молоди. Во јули-август, 120.000-члената татарска орда исто така била поразена од руската армија, предводена од принцот Михаил Воротински и принцот Дмитриј Хворостинин.

Во 1620 година, Татарите учествувале во Битката кај Цецора, каде што многу придонеле за разбивачката победа на Турците над Полјаците-Литванците. Во 1672 година, ханот Селим I Гирај бил назначен да се приклучи на отоманската војска за време на Полско-отоманската војна (1672–76) во која бил успешен во освојувањето на Бар.

## Војска
мини|250x250пкс|  од Макс Пресњаков (2010). Границата е создадена од Русија за да ја заштити од напаѓачите кои, брзо движејќи се по патеката Муравски, ги опустошиле јужните провинции на земјата.

### Театар на војната
На почетокот на овој период, речиси 1,200 километри ретко населени пасишта, таканаречените Диви полиња го одвоија Кримското Ханство од Војводството Москва. Реката Ока, 40 милји јужно од Москва, била главната и најсеверната одбранбена линија на градот, чувана од Береговаја Служба („услуга на брегот на реката“). Овие чувари останале таму по изградбата на линијата Белгород далеку на југ. Тие ретко ја преминувале Ока во таа насока, дури и кога тврдините на југ претрпеле масовни напади. 

Три главни правци, наречени патеки, минувале низ теренот помеѓу Московија и Крим. За да се минимизира потребата од прелевање на реките, патеките генерално го следеле високото место меѓу нив. 

### Во Крим и Турција
Кафа, кој по 1475 година и припаѓал на Отоманското Царство, бил главниот пазар на робови на Крим. Артилерија и силен гарнизон на јаничари го штителе градот. Кримските градови Карасубазар, Тузлери, Бахчисарај и Хазлеве, исто така, продавале робови. Трговците со робови биле Турци, Арапи, Грци, Ерменци и Евреи, а и кримскиот хан и турскиот паша ги оданочувале во замена за тоа право. Кафа понекогаш имал и до 30.000 робови, од кои повеќето доаѓале од Московија и југоисточните земји на Полско-литванската заедница. Сигизмунд фон Херберштајн, кој бил хабсбуршки дипломат и амбасадор на Светото Римско Царство во Московија, напишал дека „*старите и изнемоштени мажи, кои нема да добијат многу на продажба, им се предаваат на татарските млади, или да бидат каменувани или да бидат фрлени во морето или да бидат убиени од каква било смрт што би сакале*.“  Еден Литванец во 1630 година напишал:Меѓу овие несреќници [словенски робови] има многу силни; ако тие [Татарите] сè уште не ги кастрирале, им ги отсекле ушите и ноздрите, им ги запалиле образите и челата со запаленото железо и ги принудувале да работат со своите синџири и окови дење, а ноќе да седат во затворите; тие се одржуваат со скудната храна која се состои од месо на мртви животни, расипано, полно со црви, кое ни куче не би го јадело. Најмладите жени се чуваат за безобразни задоволства.Алан В. Фишер ја опишал судбината на робовите на следниот начин:„Првото искушение [на заробеникот] беше долгиот марш до Крим. Често во синџири и секогаш пешки, многу од заробениците умираа на пат. Бидејќи во многу прилики татарската странска партија се плашеше од одмазда или, во XVII век, во обидите на козачките чети да ги ослободат заробениците, маршевите обично биле убивани наместо да им биде дозволено да ја забават поворката. Еден отомански патник во средината на шеснаесеттиот век, кој бил сведок на еден таков марш на заробеници од Галиција, напишал дека секој кој ќе стигне до својата дестинација - пазарите на робови во Кефе, се жалел дека нивниот третман е толку лош што стапката на смртност непотребно ќе ја зголеми нивната цена надвор од дофатот на потенцијалните купувачи, како што е тој да лежиш на клада, отколку да бидеш заробеник на патот кон Тартарија“.Според украинско-канадскиот историчар Орест Субтелни, „од 1450 до 1586 година биле забележани осумдесет и шест напади, а од 1600 до 1647 година седумдесет. Иако проценките за бројот на заробеници земени во еден напад достигнал до 30.000, просечната бројката била поблиску до 3000... Само во Подилија, околу една третина од сите села биле опустошени или напуштени помеѓу 1578 и 1583 година.

Михало Литуанус го опишал Кафа како „*ненаситна и беззаконска бездна, која ја пие нашата крв*“. Покрај лошата исхрана, малата количина вода, облека и засолниште, тие биле подложени на исцрпувачки труд и злоупотреба. Според Литвин „*посилните робови биле кастрирани, на другите им биле пресечени носот и ушите и биле жигосани по челото или образот“*. Муслиманите, Ерменците, Евреите и грчките трговци купувале словенски робови во Кафа.

### Човечки загуби
Човечките загуби за време на нападите во Источна Европа биле значителни. Според делумна статистика и фрагментарни проценки, речиси 2 милиони Руси, Украинци и Полјаци биле земени во ропство од Кримските Татари во периодот од 1468 до 1694 година  Само во првата половина на 17 век, околу 150 до 200 илјади луѓе биле одведени во ропство од територијата на Московската држава. Овие бројки не ги земаат предвид оние кои биле убиени за време на нападите.

Најголемите заробувања на робови се случиле во регионите Днепар, Подолија, Волинија и Галиција, при што повеќе од еден милион луѓе биле земени од овие земји помеѓу 1500 и 1644 година. Во текот на втората половина на 17 век, овие региони доживеале бројни војни со учество на татарите, што укажува на екстремно голем број на заробени во овој период. Во 1676 година, на пример, 40 илјади луѓе биле одведени во Волинија, Подолија и Галиција. 

По Азовските походи на Петар I во 18 век, нападите станале помали и главно биле извршени во регионот Днепар, Азовската област и Дон, и од Татарите и од Козаците во двете насоки.
## Белешки

## Наводи

Категорија:Отоманска Украина
Категорија:Воени операции на Кримското Ханство
Категорија:Ропството во Отоманското Царство
Категорија:Кримско ханство