Хаплогрупа N-M231

**Хаплогрупата N (M231)** — хаплогрупа на ДНК на Y-хромозомот дефинирана со присуството на маркерот M231 на еднонуклеотиден полиморфизам (SNP).

Најчесто се среќава кај мажите со потекло од северна Евроазија. Исто така, забележано е на пониски честоти кај населенијата родени во други региони, вклучувајќи делови од Балканот, Средна Азија, Источна Азија и Југоисточна Азија.

## Потекло
мини|Проценети праисториски миграциски правци за лозата на хаплогрупата N на Y-хромозомот.
Хаплогрупата NO-M214 – нејзиниот најнов заеднички предок со својот брат или сестра, хаплогрупата O-M175 – се проценува дека постоела пред околу 36.800–44.700 години.

Генерално се смета дека N-M231 се појавил во Источна Азија пред приближно 19.400 (±4.800) години и ја населил северна Евроазија по последниот глацијален максимум. Мажите кои го носеа маркерот очигледно се движеа кон север како што климата се загреваше во холоценот, мигрирајќи се во спротивна насока од стрелките на часовникот, за на крајот да се концентрираат во подалечните области како Феноскандија и Балтикот. Очигледниот недостаток на хаплогрупата N-M231 кај домородните американски народи покажува дека таа се проширила откако Берингија била потопена, пред околу 11.000 години.

## Распространетост
мини|Проектирани распределби на под-хаплогрупи од N хаплогрупи. (А) N*-M231, (B) N1*-LLY22g, (C) N1a-M128, (D) N1b-P43, (E) N1c-M46.
Хаплогрупата N има широка географска распространетост низ северна Евроазија, а повремено е забележана и во други области, вклучително и Средна Азија и Балканот.

Најчест е кај домородните народи на Русија, вклучувајќи ги и финските народи, Мари, Удмурт, Коми, Ханти, Манси, Ненец, Нганасани, турски народи (јакути, Долгани, Хакаси, Тувани, Татари, Чуваши *итн*.). Бурјати, Тунгуски народи (Евенки, Евни, Негидали, Нанаи, *итн.*), Јукагири, Луораветланци (Чукчи, Корјаци) и сибирски ескими, но одредени поткладови се многу чести во Финска, Естонија, Летонија и други поткладови во Литванија. најдени на ниска честота во Кина (Ји, Накси, Лоба, Хан Кинези, *итн.*). Особено кај етничките фински народи и народите што зборуваат балтичко од северна Европа, народите кои зборуваат обугрички и северните самојед од западен Сибир и народите што зборуваат турски јазик во Русија (особено Јакутите, но исто така и Алтајци, Шорци, Каки, Чуваши, Татари и Башкири). Скоро сите членови на хаплогрупата N меѓу овие населенија на северна Евроазија припаѓаат на поткладовите или на хаплогрупата N-Tat или на хаплогрупата N-P43.

Y-хромозомите кои припаѓаат на N1b-F2930/M1881/V3743 или N1*-CTS11499/L735/M2291 (xN1a-F1206/M2013/S11466), се пронајдени во Кина и спорадично низ другите делови на Евроазија. N1a-F1206/M2013/S11466 се наоѓа во голем број во Северна Евроазија.

N2-Y6503, другиот примарен потклад на хаплогрупата N, е исклучително ретка и е главно претставена меѓу постоечките луѓе со неодамна образуван потклад кој е практично ограничен на повеќето земји што ја сочинуваат поранешна Југославија (Босна и Херцеговина, Хрватска, Србија и Црна Гора), Унгарија и Австрија. Други членови на N2-Y6503 вклучуваат Унгарец со неодамнешно потекло од Сучеава во Буковина, Словак, неколку Британци и Алтајец.

### N* (M231)
За Y-хромозомите што ја прикажуваат мутацијата M231 што ја дефинира Хаплогрупата N-M231, но не ги прикажуваат мутациите CTS11499, L735, M2291 што ја дефинираат Хаплогрупата N1, се вели дека припаѓаат на парагрупата N-M231*.

N-M231* е пронајден на ниски нивоа во Кина. Од примерок од 165 мажи Хан од Кина, откриено е дека две лица (1,2%) припаѓаат на N*. Еден потекнува од Гуангжу и еден од Ксиан.

Меѓу древните примероци од бајкалската ранонеолитска култура Китои, еден од примероците Шаманка II (DA250), датиран во в. 6500 BP, беше анализиран како NO1-M214 во оригиналната студија. Сепак, овој ист примерок (DA250 или Шаманка 250) подоцна беше откриено дека припаѓа на N-FT210118, истиот клад како и другите примероци од хаплогрупата N од истата локација (покрај DA247, кој припаѓа на N-Y147969). N-FT210118 е изведен од N-L666/N-F2199, но базален на N-CTS6380, ова е најновиот заеднички предок на денешниот N-P43 (се наоѓа главно кај Марис, Удмурт, Коми, Чуваши, Татари, Ненец, Нганасани, Канти, Манси, Кака, Туванци, *итн.*) и N-F1101 (се среќава главно кај источните Азијци). Понатаму, N-FT210118 не е пронајден кај ниту една жива личност која до денес ја тестирала неговата Y-DNA, а проценетиот TMRCA на N-CTS6380 го надминува проценетиот датум на таложење на кој било од примероците од локацијата Шаманка поврзана со Културата на Китои, па се чини дека претставниците на културата Китои во Шаманка (или барем нивната Y-DNA) изумреле наместо да бидат директни предци на кој било жив народ.

### N1 (CTS11499, Z4762, CTS3750)
Во 2014 година, имаше голема промена во дефиницијата за поткладот N1, кога LLY22g беше повлечен како главен дефинирачки SNP за N1 поради извештаите за несигурноста на LLY22g. Според ISOGG, LLY22g е проблематичен бидејќи е „палиндромски маркер и лесно може погрешно да се протолкува“. Оттогаш, името N1 се применува на клад означен со голем број SNP, вклучувајќи ги CTS11499, Z4762 и CTS3750. N1 е најновиот заеднички предок на сите постоечки членови на Хаплогрупата N-M231 освен членовите на реткиот N2-Y6503 (N2-B482) потклад. TMRCA на N1 се проценува дека е 18.000 п.н.е. (16.300-19.700 BP; 95% CI). Од ревизијата во 2014 година, позицијата на многу примери на „N1-LLY22g“ во хаплогрупата N стана нејасна.

Сепак, во постарите студии, N-LLY22g е пријавено дека достигнува честота до 30% (13/43) кај луѓето Ји од округот Бутуо, Сечуан во Југозападна Кина (,  и ). Тоа е исто така пронајдено кај 34,6% од луѓето Лхоба (). N1-LLY22g* е пронајден во примероци од хански кинески, но со широко различна честота:

* 6,8% (3/44) Хан од Ксиан ( и )
* 6,7% (2/30) Хан од Ланжу   
* 3,6% (3/84) тајвански Хан   
* 2,9% (1/34) Хан од Ченгду   
* 2,9% (1/35) Хан од Харбин   
* 2,9% (1/35) Хан од округот Меиксиан   
* 0% (0/32) Хан од градот Јининг 

Други населенија во кои се пронајдени претставници на N1*-LLY22g вклучуваат:

* Луѓето од Хани (4/34 = 11,8%)   
* Сибе луѓе (4/41 = 9,8%)   
* Луѓе Туџија (2/49 = 4,1%)   
* Луѓе од Манчу (2/52 = 3,8%  до 2/35 = 5,7%   
* Бит луѓе (1/28 = 3,6%)   
* Ујгури (2/70 = 2,9%  до 2/67 = 3,0%)   
* Тибетски народ (3/105 = 2,9%    до 3/35 = 8,6% )
* Корејци (0/106 = 0,0% - 2/25 = 8% (, , и )
* Виетнамци (2/70 = 2,9%)   
* Јапонци (0/70 Токушима – 2/26 = 7,7% Аомори)   
* Manchurian Evenks (0/26 = 0,0%  до 1/41 = 2,4% )
* Луѓето од Алтај (0/50 северни до 5/96 = 5,2% јужни, или 0/43 Бешпелтир до 5/46 = 10,9% Кулада),      
* Шорс (2/23 = 8,7%)   
* Луѓето од Кака (5/181 = 2,8%)   
* Tuvans (5/311 = 1,6%)   
* Јужен Борнео (1/40 = 2,5%)   
* Forest Nenets (1/89 = 1,1%)   
* Јакути (0/215 - 1/121 = 0,8%)   
* Турски народ (1/523 = 0,2%) ; Во Турција, вкупниот број на поткладови на хаплогрупата N-M231 изнесува 4% од машкото население.
* Еден поединец кој припаѓа или на N* или N1* е пронајден во примерок од 77 мажи од Катманду, Непал (1/77 = 1,3% N-M231(xM128,P43,Tat)) 

N1(xN1a,N1c) е пронајден во древните коски на цивилизацијата Лиао:

* Ниухелијанг (Хонгшанска култура, 6500–5000 БП) 66,7% (=4/6)
* Халахаигу (Култура на Ксијаоејан, 5000–4200 БП) 100,0% (=12/12)
* Дадијанзи (Култура на Долна Ксијаџиадија, 4200–3600 БП) 60,0% (=3/5)

N-CTS4309: две лица идентификувани со оваа подгрупа во Ирак. Многу ретко.

### N1a (F1206/M2013/S11466)
Се проценува дека кладот N1a2-F1008/L666 и N1a1-M46/Page70/Tat го делат најновиот заеднички предок во N1a-F1206/M2013/S11466 приближно 15.900 [95% CI 13.900, сегашноста [90]1 години или 17.621 [95% CI 14.952  20.282] п.н.е.

### N1a1 (M46/Page70/Tat, L395/M2080)
Сите M46 во базата на податоци на Yfull се M178, што се четвртина помлади од одвојувањето од F1139.

Мутациите што го дефинираат поткладот N-M46  се M46/Tat и P105. Ова е најчестиот потклад на N. Веројатно настанал во североисточно азиско население, бидејќи најстарите древни примероци се во согласност со овој генетски профил. Н доживеа сериски тесни грла во Сибир и секундарни експанзии во источна Европа. Хаплогрупата N-M46 е стара приближно 14.000 години.

Во Сибир, хаплогрупата N-M46 достигнува максимална честота од приближно 90% кај Јакутите, турски народ кој живее главно во Република Јакутија (Јакутија). Сепак, N-M46 е присутен со многу помала честота кај многу соседи на Јакутите, како што се Евенкс и Евенс. Исто така, откриено е во 5,9% (3/51) од примерокот на Хмонг Да од Лаос, 2,4% (2/85) од примерокот од Сеул, Јужна Кореја и во 1,4% (1/70) од примерок од Токушима, Јапонија.

Хаплогрупата N-M46 има мала разновидност меѓу Јакутите што укажува на тесно грло на населението или ефект на основач. Ова беше потврдено со студија на древна ДНК која го проследи потеклото на машките лоза Јакути до мала група јавачи од областа Цис-Бајкал.

N-Tat е забележан со многу различна честота во примероците од Шведска. Карлсон *и сор.* (2006) најде N-Tat во 44,7% (17/38) од примерокот на номади Саами од Јокмок, 19,5% (8/41) од примерокот од Вестерботен, 14,5% (8/55) од примерокот од Упсала, 10,0% (4/40) од примерокот од Готланд, 9,5% (4/42) од примерокот од Вермланд, 7,3% (3/41) од примерокот од Остерготланд/Јонкопинг, 2,4% (1/41) од примерок од Блекинге/Кристијанштад и 2,2% (1/45) од примерокот од Скараборг.

Лапалаинен *и сор.* (2008) најде N-Tat во 14,4% (23/160) од примерок од Шведска.

Лапалаинен *и сор.* (2009) најде N-Tat во 15,4% (4/26) од примерокот од Седерманланд, 12,5% (3/24) од примерокот од Västmanland, 12,1% (4/33) од примерокот од Упсала, 7,8% (4/51) од примерокот од Гетеборг, 7,0% (3/43) од примерокот од Норботен, 6,8% (5/73) од примерокот од Скане, 6,6% (15/228) од примерокот од Стокхолм, 6,3 % (3/48) од примерокот од Сиднорланд, 6,3% (2/32) од примерокот од Вестерботен, 6,3% (2/32) од примерокот од Еребру, 5,9% (3/51) од примерокот од Вермланд /Даларна, 5,4% (2/37) од примерокот од Остра Готаланд и 5,1% (2/39) од примерокот од југоисточна Шведска (Калмар, Готланд, Кроноберг и Блекинге). Тие не најдоа никаков пример на N-Tat во нивните примероци од Јонкопинг (0/28), Малме (0/29), Халанд (0/34) или Вестра Геталанд (0/75).

### N1a1a (M178)
Поткладот N-M178 е дефиниран со присуство на маркери M178 и P298. N-M178* има повисока просечна честота во Северна Европа отколку во Сибир, достигнувајќи честоти од приближно 60% кај Финците и приближно 40% кај Летонците, Литванците и 35% кај Естонците ( и ).

Мирослава Деренко и нејзините колеги забележаа дека има две подгрупа во оваа хаплогрупа, и двете присутни во Сибир и Северна Европа, со различна историја. Оној што тие го нарекоа N3a1 прво се прошири во јужен Сибир и се прошири во Северна Европа. Во меѓувреме, помладиот подкластер, кој тие го нарекоа N3a2, потекнува од јужен Сибир (веројатно во регионот Бајкал).

Неолитските примероци од областа Бајкал дадоа многу примероци од yDNA N, а еден примерок од Фофоново, Бурјатија, 5000-4000 п.н.е. е меѓу првите Тат примероци во древниот запис.

Најраните примероци на N1a1a-L708 беа пронајдени во Транс-Бајкал (brn008, N1a1a1*-L708; brn003, N1a1a1a1*-M2126) помеѓу 8.000 и 6.000 п.н.е. Низводните примероци беа пронајдени во Јакутија (N4b2, N1a1a1a1a*-Z1979) и Краснојарскиот крај (kra001, N1a1a1a1a*-L392), помеѓу 5.000 и 4.000 п.н.е.

### N1a2 (F1008/L666)
N1a2a-M128 и N1a2b-B523/P43 се проценува дека споделуваат најнов заеднички предок во N1a2-F1008/L666 приближно 8.600 [95% CI 7.500  9.800] п.н.е., 9.200 п.н.е. или 9.314 [95% CI 7.419  11.264] п.н.е.

Најмалку три од шест тестирани машки примероци од слојот од раниот неолит (ловец-собирач на керамика од пред приближно 7200–6200 години) на археолошкото наоѓалиште Шаманка во близина на јужниот крај на Бајкалското Езеро, се откриени дека припаѓаат на N1a2-L666.

### N1a2a-M128
 
Овој потклад е дефинирана со присуството на маркерот M128.  N-M128 првпат беше идентификуван во примерок од Јапонија (1/23 = 4,3%) и во примерок од Средна Азија и Сибир (1/184 = 0,5%) во прелиминарното истражување на варијации на Y-DNA низ светот. Последователно, беше пронајден со мала честота кај некои примероци од народот Манчу, народот Сибе, Евенки, Корејци, Хан Кинези, Хуи, Тибетанци, Виетнамци, Бујеи, Казахстанци, Узбеци, Ујгури, Салари, Ту, Монголи, Бузава племето на Калмиците, Какас и Комис.

Откриено е дека голем број од Хан Кинез, Оолден Монгол, Кианг и Тибетанец припаѓаат на сестринска гранка (или гранки) на N-M128 под парагрупата N-F1154*.

Неолитскиот примерок brn002 (~ 5.940 БП) во Транс-Бајкал беше откриен дека е ран огранок возводно од N-M128.

Како резултат на генетско тестирање на кланот Јелу, кралско семејство со потекло од династијата Лиао и Китан, беше откриено дека припаѓа на N-F1998, низводно од N-M128.

### N1a2b (P43)
Хаплогрупата N-P43  е дефинирана со присуството на маркерот P43. Се проценува дека е старо приближно 4.000 до 5.500 години (TMRCA 4.510 години, TMRCA 4.700 [95% CI 3.800  5.600] п.н.е., или 4.727 [95% CI  3.970] п.н.е. Таа е една од најраспространетите хаплогрупи на Y-DNA меѓу домородните населенија на северозападен Сибир: 69,0% (29/42) Ненец, 50,0% (25/50) Нганасан, 22,2% (12/54) Долган од Тајмир, 7,0% (3/43) Селкуп, 1,6% (1/63) Об-Угријан. Исто така е доста распространета меѓу населенијата на Централен Сибир, Јужен Сибир и Монголија: 17,9% (17/95) Тувани, 15,5% (27/174) Кака, 13,0% (6/46) Тожу Туванци, 8,7% (2/23) Шор, 8,3% (2/24) Парен, 8,2% (5/61) Алтајец, 5,3% (3/57) Евенк, 5,0% (19/381) Монгол, 4,9% (3/61) Сарт-Калмак (делумни потомци на Монголите од Оират во Киргистан), 4,2% (9/216) Јакут, 2,1% (1/47) Торгут (Монголија), 1,4% (1/69) Дербет (Калмикија), 0,9% (1/111) Бурјат. Географски оддалечен член е пронајден во примерок од Чуваш (1/114 = 0,88%).

Карафет *и сор.* (2018) забележан N-P63, кој се чини дека е приближно филогенетски еквивалентен на N-B478, во 91,2% (31/34) Нганасан, 63,8% (30/47) Тундра Ненец, 42,7% (35/82) Шумски Ненети, 14,0% (8/57) Долган, 7,0% (9/129) Селкуп, 3,3% (3/91) Евенк, 2,7% (2/75) Монгол, 2,6% (2/78) Коми, 2,5% (2/ 80) Бурјат и 2,0% (2/98) Алтај Кижи.  Оваа хаплогрупа не беше забележана во примероците на Јукагир (0/10), Корјак (0/11), Телеут (0/40), Кет (0/44), Јакут (0/62) или Канти (0/165) населенија.

### N1b (F2930)
Хаплогрупата N1b е претежно пронајдена кај народот Ји, етничка група која зборува тибето-бурма во југозападна Кина, која потекнува од древните племиња Чианг во северозападна Кина. Сепак, исто така е пронајден кај луѓе ширум Кина (каде што сочинуваат приближно 3,62% од машкото население во земјата и главно се распространети во Шандунг, Ѓангсу, Џеѓанг, Анхуеј *итн*.) и кај некои поединци од Шпанија, Еквадор, Полска, Белорусија, Русија, Ирак, Индија, Казахстан, Кореја, Јапонија, Бутан, Виетнам, Камбоџа, Лаос, Тајланд, Малезија и Сингапур.

### N2 (Y6503)
N2 (Y6503/FGC28528; B482/FGC28394/Y6584) - примарна гранка на хаплогрупата N-M231, сега е претставена главно со потклад, N-FGC28435, која се проширила веројатно некое време во првата половина на вториот милениум и тоа е пронајдено кај поединци од Србија, Хрватска, Босна и Херцеговина, Црна Гора и Турција (Истанбул).

N-Y7310 (или N-F14667) го сублимира N-FGC28435 и, исто така, веројатно потекнува од заеднички предок кој живеел некое време во првата половина на минатиот милениум. Сепак, членовите на N-Y7310 (xFGC28435) покажуваат поголем географски опсег, вклучувајќи поединец од Ростовската област на Русија и романски унгарски поединец со потекло од Сучеава, Буковина.

Други ограноци на N-P189 вклучуваат членови од Турција, Русија (Московска област), Франција (Charente-Maritime) и Англија (Девон). Најновиот заеднички предок на сите гореспоменатите постоечки лози на N-P189 се проценува дека е 4.900 (95% CI 5.700  4.100) п.н.е. Археолошки примерок припишан на културата Ботаи во северен Казахстан и датиран во втората половина на четвртиот милениум п.н.е. припаѓа на N-P189*, што е базален на денешните европски членови на N-P189.

Лозите кои припаѓаат на N-Y6503(xP189) и се само далечно поврзани (со време на најновиот заеднички предок што се проценува дека е поголемо од 10.000 п.н.е.) со гореспоменатите членови на N-P189 се пронајдени во поединец од денешна Алтајска република и веројатно, исто така, во археолошки примерок припишан на културата Мезочат од железното време на она што е сега Унгарија (приближно 2.900 п.н.е.) и во археолошки примерок припишан на Китои култура на фуражи кои користат керамика од областа околу Бајкалското Езеро (приближно 6700 години пред сега).

### Древни народи
Примерок ископан на локацијата Хоутамуга во населбата Југе во градот Хонггангзи, Даан, Џилин, Кина, кој датира од пред 7430-7320 години (II фаза од раниот неолит) е откриено дека припаѓа на Y-DNA хаплогрупата N и mtDNA хаплогрупа B4c1a2. Овој примерок е автосомно идентичен со населенијата на неолитскиот басен на реката Амур, од кои жителите на Нивк се најблискиот современ претставник. Бидејќи трудот го открил ова потекло во терминалниот плеистоцен USR1 примерок во Алјаска, затоа се претпоставува дека постоел проток на гени од Амур во Америка на население кое припаѓа на хипотетичкото јазично семејство Чукотко-Камчаткан-Нивк.

N, исто така, е пронајден во многу примероци од неолитски човечки останки ексхумирани од цивилизацијата Лиао во североисточна Кина и во областа околу Бајкал во јужен Сибир. Се сугерира дека yDNA N, стигна до јужен Сибир од 12 до 14 кв. Од таму стигна до јужна Европа 8-10kya.

## Филогенијата

### Филогенетско дрво
Во следното стебло, номенклатурата на три извори е одделена со коси црти:

* **NO-M214**
** N-M231/Page91, M232/M2188　　　　　
*** N1-Z4762/CTS11499/L735/M2291
**** N1a-L729
***** N-Z1956
****** N-Y149447 
****** N1a1-M46/Page70/Tat
******* N1a1a-M178
******** N1a1a1-F1419
********* N1a1a1a-L708　
********** N1a1a1a1-P298/M2126 
*********** N1a1a1a1a-L392
************ N1a1a1a1a1-CTS10760
************* N1a1a1a1a1a-CTS2929/VL29
************** N1a1a1a1a1a1-Z4908
*************** N-Y46443
**************** N-Y46443* 
**************** N-BY33095 
*************** N1a1a1a1a1a1a-L550/S431
**************** N-L550* 
**************** N-Y9454 
**************** N-Y20911 
**************** N-Y7795
***************** N-Y7795* 
***************** N-Y29766 
***************** N-Y20918 
***************** N-Y28771
****************** N-Y61225
****************** N-Y30126
******************* N-Y30126* 
******************* N-Y29764
******************** N-Y29764* 
******************** N-Y30123 
**************** N-S9378
***************** N-S9378* 
***************** N-S18447 
***************** N-Y36282
****************** N-Y36282* 
****************** N-BY21957
**************** N-FGC14542
***************** N-FGC14542* 
***************** N-BY21938 
***************** N-Y17113 
**************** N-Y4341
***************** N-BY21874 
***************** N-Y4338
****************** N-Y4338*
****************** N-Y4339 
******************* N-Y12104
******************** N-Y12104* 
******************** N-Y12103
******************* N-Y19111
******************** N-Y57577 
******************** N-Y22774 
******************* N-Y5611
******************** N-Y5611*
******************** N-Y21546 
******************** N-F1983 
******************* N-Y10932
******************** N-Y85136
******************** N-Y10931 
**************** N1a1a1a1a1a1a1-L1025/B215
***************** N-L1025* 
***************** N-BY30389 
***************** N-Y13982
****************** N-Y13982*
****************** N-Y31236 
***************** N-A11940
****************** N-Y140872 
****************** N-Y143451 
***************** N-Y5580
****************** N-Y93996 
****************** N-BY158
***************** N-Z16975
****************** N-VL69 
****************** N-Z16976
******************* N-Z16976*
******************* N-Y13475 
******************* N-Y21578
******************* N-Y6129 
******************* N-Y19113 
******************* N-Y134492 
***************** N-L551
****************** N-L551* 
****************** N-Y15251 
****************** N-Y46313
****************** N-Y86578 
****************** N-Y14152
******************* N-BY21911 
******************* N-Y13979 
***************** N-Y4706
****************** N-Y4706* 
****************** N-A705 
****************** N-BY21893 
****************** N-Y139030 
****************** N-Y183040 
****************** N-Y4707 
***************** N-Z16981
****************** N-A2358 
****************** N-CTS8173 
******************* N-BY32524 
******************* N-FGC39882 
******************* N-A11470
******************* N-Y15922 
******************* N-Y6075 
******************* N-Y11882
******************** N-Y11882* 
******************** N-ZS11617 
******************** N-Y24601 
******************** N-Y94659 
******************** N-Y32725
********************* N-FT96305 
********************* N-Y33333 
************** N1a1a1a1a1a2-CTS9976
*************** N-L1022
**************** N-Y19098
***************** N-Y19098* 
***************** N-A12258 
***************** N-BY117178 
**************** N-Y5004
***************** N-Y7300
****************** N-A17632
******************* N-Y128024 
******************* N-A16017
******************** N-A16017* 
******************** N-A16526
********************* N-FT216144
********************* N-Y95406 
******************* N-Y7297 
****************** N-Y15813
******************* N-Y15813* 
******************* N-Y49008 
******************* N-Y46886
******************* N-Y15812
******************** N-A14187 
******************** N-Y24617 
******************** N-Y23576
********************* N-Y23576* 
********************* N-Y15615
********************** N-BY100801 
********************** N-A17838 
********************** N-Y23179 
***************** N-Y5005
****************** N-Y22106
******************* N-Y47789 
******************* N-Y79341
****************** N-Y10756
******************* N-A13656 
******************* N-PH2196
******************** N-CTS11122
******************** N-A17277 
******************** N-PH547
****************** N-Y5003
******************* N-Y5003* 
******************* N-BY22001 
******************* N-BY6007
******************* N-Y132182 
******************* N-Y20917 
******************* N-Y24502
******************* N-Y18420 
******************* N-Z35267 
******************* N-Y6599
******************* N-Y24000
******************** N-Y24001 
******************** N-A17082 
******************* N-Y16503 
*************** N-BY6010 
*************** N-CTS3451
**************** N-CTS3451*
**************** N-Y3667
***************** N-BY33087
****************** N-BY33087* 
****************** N-BY33088 
***************** N-CTS657
****************** N-CTS657* 
****************** N-BY70437 
****************** N-BY6024
****************** N-Y45925
****************** N-Y26750
******************* N-Y26750* 
******************* N-A16653
****************** N-PH3568
************* N1a1a1a1a1b-PH1266/Y28526/F4134
************** N-Y46746
************** N-Y32732
*************** N-Y32732* 
*************** N-Y192174
*************** N-Y32731 
************* N1a1a1a1a1c-B479 
************ N1a1a1a1a2-Z1936,CTS10082　
************* N1a1a1a1a2a1c-PH3340/Y13850
************** N1a1a1a1a2a1c1-L1034
*************** N-Y28538
**************** N-Y28538* 
**************** N-L1032 
*************** N-L1442 
**************** N-FT12605 
**************** N-Y23732
**************** N-Y24222
***************** N-Y24222* 
***************** N-Y62987 
************** N1a1a1a1a2a1c2-Y24361
*************** N-Y24361*
*************** N-Y24360
************* N1a1a1a1a2a-Z1934
************** N-Y159520
*************** N-Y159520*
*************** N-BY184755 
************** N-Y18421
*************** N-Y18421*
*************** N-Y19110
**************** N-Y180247
***************** N-Y180247* 
***************** N-FT52835 
**************** N-Y19108
***************** N-Y19108* 
***************** N-Y19453
****************** N-Y19453*
****************** N-Y19451 
************** N-Z1928/CTS2733
*************** N-YP6091
**************** N-YP6091* 
**************** N-YP6094
***************** N-Y129131
****************** N-Y129131* 
****************** N-A25107 
***************** N-YP6092
****************** N-YP6092* 
****************** N-B195
******************* N-B195*
******************* N-Y62142 
*************** N1a1a1a1a2a-Z1925
**************** N-Z1925*
**************** N-Y29767 
**************** N-Y62904 
**************** N1a1a1a1a2a2a1a1-Z1926
***************** N-Y20920
****************** N-Y20920* 
****************** N-Y21699
***************** N-Z1927
****************** N-Y22108 
****************** N-Z1933
******************* N-CTS4329
******************** N-Y22091
********************* N-Y22091* 
********************* N-Y47623
********************** N-Y47623* 
********************** N-Y106419
********************* N-Y31247
********************** N-Y31247* 
********************** N-Y31249
*********************** N-Y90283 
*********************** N-Y31244 
********************** N-YP6269
*********************** N-YP6269* 
*********************** N-Y151660
************************ N-Y151660* 
************************ N-BY149208 
******************** N-CTS8565
********************* N-BY18114 
********************* N-BY30394 
********************* N-Y30513
********************** N-Y30513*
********************** N-Y29759
*********************** N-Y29759* 
*********************** N-Y29758 
********************* N-Z4998
********************** N-Z4998* 
********************** N-FGC65190 
********************** N-Y18414
********************** N-Y20910 
********************** N-BY194138 
********************** N-Y28547 
********************** N-BY22141 
********************** N-FT5834 
********************** N-BY190112 
********************** N-Y19097 
********************** N-CTS3223 
******************* N-VL62
******************** N-VL62* 
******************** N-VL60
********************* N-VL60* 
********************* N-Y63781 
******************** N-VL72
********************* N-VL72* 
********************* N-BY30470 
********************* N-Y20915 
******************** N-Z1939
********************* N-Y132561
********************** N-Y132565 
********************** N-Y152012
*********************** N-Y152012* 
*********************** N-Y152010 
********************* N-Z2445
********************** N-Z35031 
********************** N-BY28931
*********************** N-Y125841 
*********************** N-Y11631 
********************** N-CTS7189
*********************** N-BY142665 
*********************** N-Y37149 
*********************** N-Y23568 
*********************** N-Y80226 
*********************** N-FT20730 
*********************** N-BY62666 
*********************** N-Y24218
************************ N-Y24218* 
************************ N-Y24217 
*********************** N-BY22038 
*********************** N-Y13974 
*********************** N-Y135981 
******************** N-Z4747
********************* N-Y17790 
********************* N-Z1941
********************** N-BY22090 
********************** N-Y21575 
********************** N-Z1940 
************ N1a1a1a1a3-B197/Y16323
************* N1a1a1a1a3a-F4205 
************** N-F4205* 
************** N-Y16221
*************** N-Y16221*
*************** N-Y16220
**************** N-Y16220*
**************** N-F22331 
**************** N-Y63966 
**************** N-Y226011
***************** N-Z35331 
****************** N-B199 
****************** N-FT411781 
***************** N-Y16312/F2288
****************** N-Y16312*
****************** N-Y16320
************* N1a1a1a1a3b-B202 
*********** N1a1a1a1b-M2019/M2118
************ N-M2058
************* N-M2016
************** N-M1993
*************** N-FT411801 
*************** N1a1a1a1b1-M2038/M1995
**************** N-M1932
**************** N-M1991
***************** N-M1988 
***************** N-Y25011 
************* N1a1a1a1b2-A9408 
************** N-Y70200 
*************** N-Y60223 
************** N-PH1612 
*************** N-A9407/A9411
**************** N-A9416 
**************** N-PH1896
********** N1a1a1a2-B211 (Y9022) 
*********** N1a1a1a2a-B181
************ N-Y182299 
************ N-Y23788 
*********** N1a1a1a2b-Y23181
************ N-Y23183 
************ N-Y143277 
********* N-Y24317
********** N-Y24317*(xB187)
********** N1a1a1b-B187 
******** N1a1a2-Y23747
********* N1a1a2a-Y23749 
********* N1a1a2b-Y125664
********** N-Y125664* 
********** N-MF16376
*********** N1a1a2b1-MF38607
*********** N1a1a2b2-F22150 
************ N-FT281705 
************* N-MF200125 
************* N-MF43738
************** N-MF82671
*************** N-MF124520 
*************** N-MF58064/F19130 
************ N-MF15288/MF15344 
************ N-MF55680 
************* N-MF37603 
************* N-F21121 
************* N-MF48201 
***** N-F1360
****** N-F1360* 
****** N1a2-F1008/L666
******* N-F1101
******** N-F1101* 
******** N-F1154
********* N-F1154* 
********* N-Y23741
********** N-Y23741* 
********** N1a2a-M128
*********** N-M128* 
*********** N-Y23738 
*********** N-CTS1350
************ N-CTS1350* 
************ N-F1998
************* N-F1998* 
************* N-MF1633 
************* N-MF41795 
************* N-Y71703
************** N-Y71703* 
************** N-Y173843
*************** N-Y173843* 
*************** N-Y174089
********** N1a2b-B523（P43）
*********** N1a2b-Y126204, VL67/Z35079, BY29083
************ N-VL67/Z35079
************* N1a2b1-B478 (P63)
************** N1a2b1a-B168
************** N1a2b1b-B169
*************** N1a2b1b1-B170 
*************** N1a2b1b2-B175
************* N1a2b3-B525
************** N-B525* 
************** N-BY173686 
************** N-VL83 
************** N-Y136502 
************** N-Y37153
*************** N-Y37153* 
*************** N-BY29131
**************** N-BY29131* 
**************** N-BY30476 
************ N1a2b2-FGC10872/Y3195
************* N1a2b2a-FGC10847/Y3185 (L1419)
************* N1a2b2b-Y23786
************** N1a2b2b* 
************** N1a2b2b1-B528/Y24384 
**** N1b-F2905
***** N1b1-CTS582 
****** N1b1a-Y6374/Z8029
******* N1b1a1-CTS7324
******* N1b1a2-L727
******** N1b1a2*-L727
******** N1b1a2a-L732 
********* N1b1a2a1-F839 
********** N-F18335 
*********** N-F16160 
*********** N-Y137601
********* N1b1a2a2-Y15972
********** N-F21018/MF105942
*********** N-Y62279
*********** N-MF155949
********** N-L733 
*********** N-Y154812
************ N-Y16106 
************* N-Y232856
************** N-Y15965
****** N1b1b-Y23789/CTS4309
******* N1b1b*-Y23789 
******* N1b1b1-Y60861
***** N1b2-M1819/N-M1897/CTS12473/F1173
****** N-M1897* 
****** N-M1845
******* N-M1845* 
******* N-M1928
******** N-M1928* 
******** N-Y125475
********* N-Y63516 
********* N-Y193396 
********* N-CTS4714
********** N-CTS4714* 
********** N-F2407
*********** N-Y24191
************ N-Y24191* 
************ N-Y24193
************* N-Y24193* 
************* N-Y24190 
*********** N-M1877
************ N-M1877* 
************ N-F1486 
************* N-F1486* 
************* N-M1812
************** N-F1260
*************** N-F1260* 
*************** N-Y62067
**************** N-Y62067* 
**************** N-Y62132 
************** N-M1823
*************** N-M1823* 
*************** N-M1811
**************** N-M1811*
**************** N-Y24355
***************** N-Y24355* 
***************** N-Y64234
*** N2-Y6503
**** N2-Y6503* 
**** N2a-P189.2
***** N2a1-Y6516
****** N2a1-Y6516*
****** N2a1a-Y7310
******* N2a1a-Y7310* 
******* N2a1a1-Y7313
******** N2a1a1-Y7313*
******** N2a1a1a-BY35494 
******** N2a1a1b-FGC28435
********* N2a1a1b-FGC28435* 
********* N2a1a1b1-FGC28483 
***** N2a2-Y111068
****** N2a2a-FT352925 **'
****** N2a2b-Y101945

=== Историја на филогенетската номенклатура ===
Пред 2002 година, во академската литература имаше најмалку седум системи за именување на филогенетското дрво на Y-хромозомот. Ова доведе до значителна конфузија. Во 2002 година, главните истражувачки групи се собраа и го образуваа Y-хромозомот конзорциум (YCC). Тие објавија заеднички труд кој создаде единствено ново дрво кое сите се согласија да го користат. Подоцна, група граѓански научници со интерес за популациската генетика и генетската генеалогија образуваа работна група за да се создаде аматерско дрво со цел да биде пред сè навремено. Табелата подолу ги обединува сите овие дела на точката на знаменитото дрво на МКЦ од 2002 година. Ова му овозможува на истражувачот што прегледува постара објавена литература брзо да се движи помеѓу номенклатурите.

**Извори** Следниве истражувачки тимови по нивните публикации беа претставени во создавањето на Дрвото на МКЦ.

**Несигурни мутации (SNP и UEPs)**

Бришењето b2/b3 во AZFc регионот на Y-хромозомот се чини дека се случило независно во најмалку четири различни прилики. Затоа, ова бришење не треба да се земе како уникатен настан полиморфизам кој ја дефинира оваа гранка на дрвото на Y-хромозомот .

== Наводи ==


== Библиографија ==

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  ''In this article, the "Southern Han" sample of Karafet and Hammer's research group is described as originating from Guangdong, and the "Northern Han" sample is described as originating from Shaanxi.''
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

 **Веб-страници*'

* 
* 

=== Извори за табели за конверзија ===

* 
* 
*
* 
* 
* 
* 


=== Дополнителна литература ===

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* ISOGG 2019/2020: https://docs.google.com/spreadsheets/d/1ju7oNjHjMrgMUB1xXmr0EaaL-RctJJ8FreUPM2DzuBY/edit#gid=692817756

== Надворешни врски ==

* [https://web.archive.org/web/20060320202128/https://www3.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?card=my041 Ширење на Haplogroup N], од The Genographic Project, *National Geographic''
* N Северноевроазиски YDNA проект во FamilyTreeDNA
* N Y-DNA Хаплогрупа проект во FamilyTreeDNA
* N1c1 Y-DNA Хаплогрупа проект во FamilyTreeDNA
* Хаплогрупата N на Y-хромозомот се распрснува од јужен Сибир до Европа
* Проект за ДНК на династијата Рурикид во FamilyTreeDNA
* Проект за ДНК на руското благородништво во FamilyTreeDNA

Категорија:Човечки Y-ДНК хаплогрупи
Категорија:Статии со извори на кинески (zh)