Aгава

***Агава*** е род на монокотиледони растенија нативни на сушните региони на Америка. Родот е познат по неговите сукулентни и ксерофитни видови кои типично имаат големи розети на цврсти месести листови.

Многу растенија од овој род може да се сметаат за повеќегодишни, бидејќи им требаат повеќе години за да созреат и да цветаат. Сепак, повеќето видови *на агави* се попрецизно опишани како монокарпични розети или повеќегодишни, бидејќи секоја поединечна розета цвета само еднаш, а потоа умира; мал број видови на *агави* се поликарпични.

Заедно со растенијата од тесно сродните родови *[[Yucca]]*, *[[Hesperoyucca]]* и *[[Hesperaloe]] ,* различните видови *на агава* се популарни украсни растенија во топла, сува клима, бидејќи им треба многу малку вода за да преживеат. Повеќето видови *агави* растат многу бавно. Некои видови *агави* се познати по заедничкото име „растение на векот“.

Магеј е шпански збор кој се однесува на сите растенија со големи листови од фамилијата Asparagaceae, вклучувајќи ги агавите и јуките. Цветовите на магеј растенијата се јадат во многу домородни култури на Мезоамерика.

## Опис
лево|мини| Големиот цветен шип на ''Agave chiapensis'', ботаничка градина во Сан Франциско
Сочните лисја на повеќето видови *Агаве* имаат остри назабени листови, екстремно остра терминална боцка и се многу влакнести внатре. Виткото стебло е обично екстремно кратко, што може да направи растението да изгледа како да е без стебло.

*Агавините* розети се претежно монокарпични, иако некои видови се поликарпични.  За време на цветањето, едно високо стебло или „јарбол“ („ *киоте* “ во Мексико), може да порасне до 12 метри, расте апикално од центарот на розетата и носи голем број кратки, тубуларни цветови и понекогаш вегетативно произведени булбили (форма на бесполово размножување). По опрашувањето / оплодувањето и последователниот развој на плодот, кај монокарпните видови, оригиналната розета умира. Меѓутоа, во текот на целиот животен век на многу видови *на агава*, ризоматозни пијавки се развиваат над корените во основата на розетата.  Овие пијавки продолжуваат да формираат нови растенија откако оригиналната розета се суши и умира. Не сите агави произведуваат пијавки во текот на нивниот животен век; некои видови ретко или никогаш не произведуваат пијавки, додека други може да развијат од истите само по конечното созревање со соцветување. Некои сорти можат да живеат 60 години пред да цветаат.

Агавите може да се помешаат со кактуси, алое или со жедници, но иако сите овие растенија споделуваат слични морфолошки адаптации на сушните средини (на пр. сукулентност), секоја група припаѓа на различно растително семејство и веројатно доживеале конвергентна еволуција.  Понатаму, лозата на кактусите (Cactaceae) и жедниците (Crassulaceae) се евдикоти, додека алоите (Asphodelaceae) и агавите (Asparagaceae) се монокотиледони .

### Адаптации
Кореновиот систем на агава, кој се состои од мрежа на плитки ризоми, и овозможува на агавата ефикасно да ја зароби влагата од дождот, кондензацијата и росата. Освен што растат од семиња, повеќето агави произведуваат млади израстоци. *[[Agave vilmoriniana]]* (октопод агава) произведува стотици израстоци на своето цветно стебленце. Лисјата од агава ја складираат водата на растението и се клучни за нејзиното преживување. Обложената лисна површина го спречува испарувањето. Листовите имаат остри, шилести рабови. Боцките ги обесхрабруваат предаторите да го јадат растението или да го користат како извор на вода и се толку цврсти што древните народи ги користеле како игли за шиење. Сокот е кисел. Некои агави цветаат во висина до 9 метри, така што тие се далеку од дофат на животните кои би можеле да ги нападнат. Помалите видови, како што е *[[Agave lechuguilla]]* имаат помали цветни стебленца.

## Таксономија
Името на родот *Агава* доаѓа од старогрчкиот   од  *agauós* што значи „славен, благороден“   има врска со многу високи цветни стебла кои се среќаваат кај многубројни видови.

Родот *Агава* бил поставен од Карл Линеј во 1753 година, првично со четири видови. Првата наведена била *[[Agave americana]]*, сега типскиот вид.  Во Кронквистовиот систем и други системи, а*гава* била сместена во семејството Liliaceae, но филогенетските анализи на секвенците на ДНК подоцна покажале дека таа не припаѓа таму.  Во системот APG II, а*гава* била сместена во сегрегираното семејство Agavaceae.  Кога овој систем бил заменет од системот APG III во 2009 година, Agavaceae била подведена во проширената фамилија Asparagaceae, а а*gavа* била третирана како еден од 18-те родови во подфамилијата Agavoideae,  позиција задржана во системот APG IV од 2016 година.

Агавите и блиските сродници долго време претставувале значителни таксономски тешкотии. Овие потешкотии може да се должат на релативно младата еволутивна старост на групата (главните настани за диверзификација на групата најверојатно се случиле пред 8-10 милиони години ), леснотијата на хибридизација помеѓу видовите (па дури и родовите), нецелосното сортирање на лозата и долгото генерациско време. Во рамките на еден вид, морфолошките варијации може да бидат значителни, особено во одгледувањето; одреден број на именувани видови всушност може да се само варијанти на оригинални видови од див тип што хортикултуралистите ги одгледувале за да изгледаат уникатни во одгледувањето.

### Најчесто одгледувани видови
Најчести одгледувани видови се: *Agave americana*, *A. angustifolia*, *A. attenuata*,  *A. murpheyi*, *A. palmeri*, *A. parryi*, *A. parviflora*, *A. tequilana*, *A. victoriae-reginae*, и  *A. vilmoriniana*.
[мини| Ред од агави цветаат во регионот Кару во Јужна Африка: [Соцветие|Цветовите на растенијата се јасно видливи.]]

### ''A. americana''
Еден од најпознатите видови е *A. americana*, родум од тропска Америка. Вообичаените имиња вклучуваат *растение на век*, *магеј* (во Мексико) или *американско алое* (иако не е сродно со родот а*лое*). Името „растение на векот“ се однесува на долгото време потребно да процвета. Бројот на години пред цветањето зависи од силата на поединечното растение, богатството на почвата и климата. Во текот на овие години, растението во своите месести лисја ја складира храната потребна за цветањето.

*A. americana*, растение на векот, било пренесено во јужна Европа околу средината на 16 век и сега е натурализирано и се одгледува како украсно растение, исто како и во Америка. Во разновидните форми, листот има бела или жолта маргинална или централна лента. Додека листовите се расплетуваат од центарот на розетата, впечатокот на маргиналните боцки е забележлив на сè уште подигнатите помлади листови. Растението е отпорно на температури и од - 9,5 до -6,5&nbsp;°C. Бидејќи се сукуленти, тие имаат тенденција да гнијат ако се премногу влажни. Во областите како што е северозападниот дел на Пацификот на Америка, тие може да бидат отпорни на студени зимски температури, но им треба заштита од зимските врнежи. Тие созреваат многу бавно и умираат по цветањето, но лесно се размножуваат со изданоци од основата на стеблото.

*A. americana* (сина сорта) се среќава во изобилство во Кару и сушните висорамни региони на Јужна Африка. Донесена од британските доселеници во 1820 година, растението првично се одгледувало и се користело како храна за добитокот. Денес, главно се користи за производство на сируп и шеќер.

### ''A. attenuata''
*A. attenuata* е нативно растение во централно Мексико и е невообичаен во неговото природно живеалиште. За разлика од повеќето видови агава, *А.attenuata* има заоблен цветен шип од кој произлегува едно од нејзините бројни заеднички имиња - агава од лисичја опашка. Најчесто се одгледува како градинарско растение. За разлика од многу агави, *А.attenuata* нема терминални боцки, што го прави идеално растение за области во непосредна близина на пешачките патеки. Како и сите агави, тој е сочен и бара малку вода или одржување откако ќе се формира.

### ''A. tequilana''
*Агаве азул* (сина агава) се користи во производството на текила. Нативно на Карибите, и во многу региони во Мексико како Колима, Најарит, Халиско и многу други. Во 2001 година, мексиканската влада и Европската унија се договориле за класификацијата на текилата и нејзините категории. Сите текили од 100% сина агава мора да бидат направени од растението агава *текилана* „Weber's Blue“, според ригорозни спецификации и само во државата Халиско. Сината агава е значително различна од другите видови агава бидејќи има повисоко ниво на фруктоза и е многу послатка во споредба со останатите. Таа е и примарен извор за сируп од агава, нектарски засладувач кој се прави за консумирање.

## Екологија
Ларвите на некои видови Lepidoptera (пеперутки и молци), вклучувајќи ја и *[[Batrachedra striolata]]*, се хранат со некој видови агави.

## Токсичност
Некои видови содржат компоненти во нивниот сок што може да предизвика дерматит кај некои луѓе.

## Употреба
десно|мини| Влакна во лист од агава huachuca ''( Agave parryi )''
[десно|мини| Берба на агава во [Јава, 1917 година]]Етноботаниката на агавата била опишана од Вилијам Х. Прескот во 1843 година:Но, чудото на природата беше големата мексиканска агава, или магеј, чии набиени пирамиди од цветови, издигнувајќи се над нивните темни круни од лисја, се гледаа расфрлани по многу широки хектари од висорамнината. Како што веќе забележавме, од нејзините згмечени лисја се добиваше паста од која се произведуваше хартија, нејзиниот сок се ферментираше во опојниот пијалак, пулкe, кој домородците, до ден денес, многу го сакаат; нејзините лисја, исто така, обезбедуваа непробоен покрив за поскромните живеалишта; конец, од кој се правеа груби ткаенини, и силни јажиња, се извлекуваа од нејзините цврсти и извртени влакна; игли и шпенагли се правеа од трњето на крајот од нејзините лисја; а коренот, кога беше правилно сварен, се претвораше во вкусна и хранлива храна. Накратко, агавата беше месо, пијалак, облека и материјал за пишување за Ацтеките! Сигурно, никогаш природата не спакувала во толку компактна форма толку многу од елементите на човечката удобност и цивилизација!Четирите главни јадливи делови на агавата се цвеќињата, лисјата, стебленцата или базалните розети и сокот (на шпански: *aguamiel*, што значи „медена вода“).  Сокот на некои видови може да се користи и како сапун.

### Храна и влакна
Секое растение од агава произведува неколку килограми  јадливи цветови во текот на својата последна сезона. Стебленцата, кои се готови во текот на летото, пред расцутот, тежат по неколку килограми. Печени, тие се слатки и може да се џвакаат за да се извади сокот или *агуамиелот*, како кај шеќерната трска. Кога ќе се исушат, стебленцата може да се користат за правење музички инструмент диџериду. Листовите може да се собираат за јадење во зима и пролет, кога растенијата се богати со сок. Листовите на неколку видови даваат и влакна, на пример, *А. sisalana* дава сисал коноп и *А.decipiens* лажен сисал коноп. *А.americana* е извор на пита влакна и се користи како растение со влакна за ткаење во Мексико, Западна Индија и јужна Европа.

Агавата, особено *А.murpheyi*, била главен извор на храна за праисториските домородни луѓе на југозападниот дел на САД. Хохокам културата од јужна Аризона одгледувала големи површини со агава. Во јужна Калифорнија и полуостровот Долна Калифорнија, печените срца на *A.shawii* и *A. deserti* биле историски меѓу најважните јадења за народите Кахуила, Кумејаај, Килива и Паипаи, оставајќи бројни археолошки докази во форма на јами за печење на агава, низ целиот регион.

За време на развојот на соцветот, сокот брза кон основата на младото цветно стебленце. Сирупот од агава (најчесто наречен агава нектар), засладувач добиен од сок, се користи како алтернатива на шеќерот во готвењето и може да се додаде во житариците за појадок како врзивно средство. Екстрактите од листовите од агава се под прелиминарно истражување за нивната потенцијална употреба како адитиви за храна .

### Пијалаци и текила
Сокот од *A. americana* и други видови се користи во Мексико и Мезоамерика за производство на *[[пулке]]*, алкохолен пијалак. Цветниот изданок се отсекува и сокот се собира и последователно се ферментира. Со дестилација, се подготвува алкохол наречен *[[мескал]]*; една од најпознатите форми на мескал е *текилата*. *А.tequilana* или *А.tequilana* вар. *аzul* се користи во производството на текила. *А.angustifolia* е широко користен во производството на *мескал* и *пулке*, иако најмалку 10 други видови а*гава* се исто така се користат за ова.

### Истражување
Агавата може да се користи како суровина за индустриско производство на фруктани како пребиотски диететски влакна. Агавата содржи фруктоолигосахариди, кои се природни олигосахариди кои овозможуваат безбедно третирање на лица алергични на кикирики на антиалергиска имунотерапија. Како резултат на нејзиното природно живеалиште во стресни средини, агавата е под прелиминарно истражување за нејзина потенцијална употреба во зачувувањето на гермплазмата и во биотехнологијата за подобро да се предвидат економските ефекти од глобалните климатски промени.  Може да се користи и како биоетанол или суровина за биоенергија .

## Галерија на видови и сорти

Податотека:Agave americana4.jpg|*Agave americana* var. *americana*
Податотека:Variegated Century Plant -- Agave americana 'Marginata'.jpg|*Agave americana* 'Marginata'
Податотека:Agave americana74.jpg|*Agave americana* 'Marginata'
Податотека:Agave americana 'Medio-Picta' Plant 3264px.jpg|*Agave americana* cv. 'Mediopicta Alba'
Податотека:Agaveespinho2.jpg|*Agave angustifolia* 'Marginata'
Податотека:Caribbean Agave (Agave angustifolia) with inflorescence at Secunderabad, AP W IMG 6676.jpg|*Agave angustifolia*
Податотека:Agave attenuata Pot 2250px.jpg|*Agave attenuata*
Податотека:Agave bracteosa.jpg|*Agave bracteosa*
Податотека:Agave deserti form.jpg|*Agave deserti*
Податотека:Agave filifera01.jpg|*Agave filifera*
Податотека:Agave inaequidens ssp barrancensis.jpg|*Agave inaequidens* ssp. *barrancensis*
Податотека:Agave lechuguilla0.jpg|*Agave lechuguilla*
Податотека:Agaveespinho1.jpg|*Agave lophantha*
Податотека:Agave palmeri.jpg|*Agave palmeri*
Податотека:Agave parrasana.jpg|*Agave parrasana* (syn. *Agave wislizeni* subsp. *parrasana*)
Податотека:California Cabbage Agave.jpg|*Agave parryi*
Податотека:Agave potatorum Kichiokan.jpg|*Agave potatorum* cv. 'Kichiokan'
Податотека:Agave.potatorum.kewgardens.london.arp.jpg|*Agave salmiana*
Податотека:Agave ferox 3.jpg|*Agave salmiana* var. *ferox*
Податотека:Agave schidigera Durango Delight.jpg|*Agave schidigera* cv. 'Durango Delight'
Податотека:Agave shawii 1.jpg|*Agave shawii*
Податотека:Plantsisal.jpg|*Agave sisalana* (sisal)
Податотека:Agave sisalana W IMG 2377.jpg|*Agave sisalana*
Податотека:Agave stricta Monaco.jpg|*Agave stricta*
Податотека:Agave tequilana F.A.C. Weber 2013 cropped.jpg|*Agave tequilana*
Податотека:Agave tequilana0.jpg|*Agave tequilana* 'Weber's Azul'
Податотека:Agave utahensis leaves.jpg|*Agave utahensis*
Податотека:Agave victoriae-reginae lv 2.jpg|*Agave victoriae-reginae*
Податотека:Agave vilmoriniana 2.jpg|*Agave vilmoriniana*
Податотека:Agave xylonacantha 1.jpg|*Agave xylonacantha*

## Наводи

Категорија:Лековити растенија
Категорија:Сушоотпорни растенија
Категорија:Агави
Категорија:Агава
Категорија:CS1-одржување: друго
Категорија:CS1: долга вредност за volume