Деградација на почвата

[мини| Сериозна деградација на земјиштето во [Науру по исцрпувањето на фосфатната покривка преку рударството]]
**Деградацијата на почвата** или **деградација на земјиштето** е процес во кој вредноста на биофизичката средина е под влијание на комбинација на процеси предизвикани од човекот кои делуваат на почвата. Таа претставува каква било промена или нарушување на почвата кое се смета за штетно или непожелно. Природните опасности се исклучени како причина; сепак човечките активности можат индиректно да влијаат на феномени како што се поплави и пожари.

Експертските проекции сугерираат дека деградацијата на почвата ќе биде важна тема на 21-от век, што ќе влијае на земјоделската продуктивност, загубата на биолошката разновидност, промените во животната средина и нејзините ефекти врз безбедноста на храната. Се проценува дека до 4% од земјоделското земјиште во светот е сериозно деградирано.

Според Специјалниот извештај за климатските промени и почвата на Меѓувладиниот панел за климатски промени: „Околу една четвртина од земјината површина без мраз е предмет на деградација предизвикана од човекот. Ерозијата на почвата од земјоделските полиња се проценува дека моментално е 11 до 20 пати (без обработување) до повеќе од 100 пати (конвенционална обработка) повисока од стапката на формирање почва.

Обединетите нации проценуваат дека околу 30% од земјиштето е деградирано ширум светот, а околу 3,2 милијарди луѓе живеат во овие деградирани области. Околу 12 милиони хектари продуктивно земјиште - што е приближно еднакво на големината на Грција - се деградира секоја година. Ова се случува затоа што луѓето ја експлоатираат земјата без да ја заштитат. Целта 15 за одржлив развој на Обединетите нации има за цел да ги обнови деградираното земјиште и почва и да постигне свет кој е неутрален за деградација на почвата до 2030 година.

## Последици
Постојат четири главни начини на гледање на деградацијата на почвата и нејзиното влијание врз околната животната средина:

# Привремено или трајно опаѓање на производниот капацитет на почвата. Ова може да се види преку губење на биомаса, губење на реалната продуктивност или потенцијална продуктивност, или губење или промена на вегетативната покривка и [[хранливите материи во почвата]].
# Промена во капацитетот на земјата да обезбеди ресурси за човечки средства за живот. Ова може да се мери од основната линија на користење на почвата во минатото.
# Губење на биоразновидноста: Губење на опсегот на видови или сложеноста на екосистемот како пад на квалитетот на животната средина.
# Менување на еколошкиот ризик: зголемена ранливост на животната средина или луѓето на уништување или криза. Ова се мери преку основна линија во форма на веќе постоечки ризик од криза или уништување.

Проблемот со дефинирањето на деградацијата на почвата е тоа што она што една група луѓе би можеле да го сметаат за деградација, други можат да го сметаат за придобивка или можност. На пример, садењето култури на локација со обилни врнежи и стрмни падини би создало научна и еколошка загриженост во врска со ризикот од ерозија на почвата од вода, но сепак земјоделците би можеле да ја гледаат локацијата како поволна за високи приноси.

## Различни типови
мини|Поле со компир каде постои ерозија на почвата
Покрај вообичаените типови на деградација на почвата кои се познати со векови (вода, ветер и механичка ерозија, физичка, хемиска и биолошка деградација), во последните 50 години се појавија уште четири видови:

* загадување, често хемиско, поради земјоделски, индустриски, рударски или комерцијални активности;
* губење на обработливо земјиште поради урбана градба, изградба на патишта, пренамена на земјиште, земјоделско проширување итн.;
* вештачка радиоактивност, понекогаш случајна;
* ограничувања за користење на почвата поврзани со вооружени конфликти.

Севкупно, може да се проценат повеќе од 36 видови на деградација на почвата. Сите се предизвикани или отежнати од човечки активности, на пр. ерозија на почвата, контаминација на почвата, закиселување на почвата, ерозија на листови, тиња, аридификација, засолување, урбанизација итн.

## Причини
мини|Стапката на глобална загуба на покривката на дрвјата е приближно двојно зголемена од 2001 година, до годишна загуба која се приближува на површина со големина на Италија.
мини|Прекумерното пасење од добиток може да доведе до деградација на почвата
Деградацијата на почвата е глобален проблем во голема мера поврзан со земјоделската употреба, уништувањето на шумите и климатските промени. Причини можат да бидат:

* Расчистување на земјиштето, како што се сечење и уништување на шумите
* Земјоделско исцрпување на хранливи материи во почвата преку лоши земјоделски практики
* Добиток, вклучувајќи прекумерно пасење
* Несоодветно наводнување и пречекорување
* Урбано ширење и комерцијален развој
* Возење надвор од патот
* Ископ на камен, песок, руда и минерали
* Зголемување на големината на полињата поради економиите на обем, намалување на засолништето за дивиот свет, како што живата ограда и мртовците исчезнуваат
* Изложеност на гола почва по берба со тешка опрема
* Монокултура, дестабилизирање на локалниот екосистем
* Фрлање небиоразградлив отпад, како што е пластика
* Инвазивни видови
* Климатска промена
* Губење на јаглерод во почвата

мини|241x241пкс| Ерозија на почвата во поле со пченица во близина на Пулман, САД
Прекумерното сечење на вегетацијата се случува кога луѓето сечат шуми и грмушки - за да добијат дрва, огревно дрво и други производи - со темпо што ја надминува стапката на природно повторно растење. Ова е честа појава во полусуви средини, каде што недостигот на огревно дрво е често значителен.

Прекумерното пасење кое резултира со намалување на вегетациската покривка е водечка причина за ветерска и водна ерозија. Тоа е значаен фактор во Авганистан. Растечкиот притисок на населението, во текот на 1980-1990 година, доведе до намалување на веќе малите површини земјоделско земјиште по лице во шест од осум земји (14% за Индија и 21% за Пакистан).

Притисокот на населението функционира и преку други механизми. Несоодветните земјоделски практики, на пример, се случуваат само под ограничувања како што е заситеноста на добри земјишта под притисок на населението што ги наведува доселениците да обработуваат премногу плитки или премногу стрмни почви, да ораат земјиште пред тоа да ја поврати својата плодност или да се обидат да добијат повеќе култури со наводнување на несоодветни почви.

Високата густина на населеност не е секогаш поврзана со деградација на почвата. Наместо тоа, практиките на човечката популација можат да предизвикаат деградација на пределот. Населението може да биде придобивка за земјата и да ја направи попродуктивна отколку што е во нејзината природна состојба. Деградацијата на почвата е важен фактор за внатрешно раселување во многу африкански и азиски земји.

Тешката деградација на почвата влијае на значителен дел од обработливите површини на Земјата, намалувајќи го богатството и економскиот развој на нациите. Како што базата на земјишни ресурси станува помалку продуктивна, безбедноста на храната е загрозена и конкуренцијата за намалени ресурси се зголемува, се сее семето на глад и потенцијален конфликт.

### Климатски промени и деградација на почвата
Според Специјалниот извештај за климатски промени и земјиште на Меѓувладиниот панел за климатски промени, климатските промени се една од причините за деградација на почвата. Во извештајот се наведува дека: „Климатските промени ја влошуваат деградацијата на почвата, особено во ниските крајбрежни области, делтите на реките, сушните предели и во областите со вечен мраз. Во периодот 1961–2013 година, годишната површина на сушни површини се зголеми, во просек за нешто повеќе од 1% годишно, со голема меѓугодишна варијабилност. Во 2015 година, околу 500 (380–620) милиони луѓе живееле во области кои доживеале опустинување помеѓу 1980-тите и 2000-тите. Најголем број на засегнати луѓе се во Јужна и Источна Азија, во регионот на Сахара, вклучувајќи ја Северна Африка, и на Блискиот Исток, вклучувајќи го и Арапскиот Полуостров. Други сушни региони исто така доживеале опустинување. Луѓето кои живеат во веќе деградирани или опустинети области се повеќе негативно погодени од климатските промени.“ Дополнително, се тврди дека 74% од сиромашните се директно погодени од деградацијата на почвата на глобално ниво.

Значителна деградација на почвата од поплавување на морската вода, особено во делтите на реките и на ниските острови, е потенцијална опасност што беше идентификувана во извештајот на IPCC од 2007 година.
 
Како резултат на порастот на нивото на морето од климатските промени, нивоата на соленост можат да достигнат нивоа каде што почвата станува необработлива во многу ниски области.

Една перспектива за климатските промени и деградацијата на почвата нуди науката за промена на почвата, која, меѓу другото, ги следи долгорочните последици од деградацијата на почвата врз климата на дадена област. Со разбирање на врските помеѓу деградацијата на почвата и климатските промени, научниците можат подобро да го информираат создавањето на политики за намалување на штетите.

Во 2009 година, Европската инвестициска банка се согласи да инвестира до 45 милиони долари во Фондот за неутралност на деградација на почвата (ЛДН фонд). Лансиран од UNCCD COP 13 во 2017 година, Фондот LDN инвестира во проекти кои генерираат еколошки придобивки, социо-економски придобивки и финансиски приноси за инвеститорите. Фондот првично беше капитализиран на 100 милиони долари и се очекува да порасне на 300 милиони долари.

Во извештајот на IPCC за 2022 година, деградацијата на почвата реагира подиректно на климатските промени бидејќи сите видови на ерозија и опаѓањата на СОМ (фокус на почвата) се зголемуваат. Други притисоци за деградација на почвата исто така се предизвикани од човечки притисоци како управуваните екосистеми. Овие системи вклучуваат земјоделски површини и пасишта.

Се почести се и свлечиштата по интензивни настани како што се поединечните врнежи дожд.

## Чувствителност и издржливост
Чувствителноста и издржливоста се мерки за ранливоста на пределот на деградација. Овие два фактори се комбинираат за да го објаснат степенот на ранливост. Чувствителноста е степенот до кој копнениот систем претрпува промени поради природни сили, човечка интервенција или комбинација од двете. Издржливоста е способност на пределот да ги апсорбира промените, без значително да ја менува врската помеѓу релативната вредност и бројот на поединци и видови кои ја сочинуваат заедницата. Тоа се однесува и на способноста на регионот да се врати во првобитната состојба откако ќе се промени на некој начин. Отпорноста на пределот може да се зголеми или намали преку човечка интеракција во зависност од различните методи за управување со искористувањето на земјиштето. Земјиштето што е деградирано станува помалку отпорно од земјиштето кое не деградирало, што може да доведе до уште понатамошно деградирање преку шокови на пределот.

## Наводи

## Дополнителна литература

*  *This article incorporates text in the public domain produced by the [http://soils.usda.gov/ USDA Natural Resources Conservation Service]*
* 
* D.L. Johnson and L.A. Lewis  *Land Degradation: Creation and Destruction*, 2nd edition, Rowman and Littlefield, Lanham, Boulder, New York, Toronto, Oxford, 2007.

## Надворешни врски

* Иницијатива за економија на деградација на земјиштето – Почетна страница

Категорија:Физичка географија
Категорија:Почва
Категорија:Животната средина и општеството
Категорија:Загадување на почвата