Претседател на Соединетите Американски Држави

**Претседателот на Соединетите Американски Држави** (Aнглиски: *President of the United States of America*) — шеф на државата и на владата на САД. Претседателот е на чело на извршната власт на сојузната влада, чија улога е да ги спроведува државните закони како што ги пропишува Уставот на САД и Конгресот на САД. Претседателот е командант на вооружените сили на САД. Покрај тоа, има и други ексклузивни права доделени според Уставот, вклучувајќи и да потпишува или забранува закони изгласани од Конгресот, да формира кабинет од советници, да помилува осуденици, и, со совет и согласност на Сенатот на САД, да склучува меѓународни договори, да назначува сојузни службеници, амбасадори, сојузни судии и судии на Врховниот суд на САД.

Како и со сите високи државни службеници, Уставот ги ограничува овластувањата на Претседателот преку сложен механизам на проверки наменети за заштита на системот од какви било злоупотреби или преземање на апсолутна власт. Претседателот се избира индиректно, преку Изборниот колегиум на четиригодишен мандат кој може да се повтори само уште еднаш. Секоја сојузна држава делегира пропорционален број на изборни гласови во изборниот колеџ. Преку мнозински систем, гласачите во сите држави гласаат за претседателски кандидат, и победникот ги добива сите изборни гласови во колеџот од таа сојузна држава. За да се избере претседател е потребно просто мнозинство во изборниот колеџ, доколку гласањето е изедначено, Претставничкиот дом на САД го избира претседателот. Прв претседател на САД бил Џорџ Вашингтон. До денес, вкупно 46 лица во вкупно 57 мандати ја вршеле оваа функција.

Белата куќа во Вашингтон е седиште и резиденција на Претседателот на САД. Платата на претседателот на САД е 400.000 долари.Од крајот на 20. век, кога САД се единствена велесила, Претседателот на САД често се нарекува „најмоќна личност на светот“ и секако е една од највлијателните и најпознатите личности во светот.

Доналд Трамп (Републиканска партија) е 47-миот и актуелен претседател на САД. Трамп ја презеде функцијата на 20 јануари 2025 година.

## Историја

### Потекло
За време на Американската револуционерна војна, Тринаесетте колонии, претставени од Вториот континентален конгрес во Филаделфија, се прогласија за независни суверени држави и повеќе не се под британска власт. Афирмацијата беше дадена во Декларацијата за независност, која беше напишана претежно од Томас Џеферсон и усвоена едногласно на 4 јули 1776 година од Вториот континентален конгрес. Признавајќи ја потребата од тесно координирање на нивните напори против Британците, Континенталниот конгрес истовремено го започна процесот на изготвување на устав кој ќе ги обврзе државите заедно. Имаше долги дебати за голем број прашања, вклучително застапеност и гласање, како и точните овластувања што треба да и се дадат на централната влада. Конгресот ја заврши работата на членовите на Конфедерацијата за воспоставување на вечна унија меѓу државите во ноември 1777 година и ја испрати до државите на ратификација.

Според членовите, кои стапиле на сила на 1 март 1781 година, Конгресот на Конфедерацијата бил централна политичка власт без никаква законодавна моќ. Може да донесува свои резолуции, определби и прописи, но не било какви закони и не може да наметнува никакви даноци или да спроведува локални комерцијални прописи врз своите граѓани. Овој институционален дизајн одразуваше како Американците веруваа дека соборениот британски систем на круна и парламент требало да функционира во однос на кралската доминација: надзорно тело за прашања што се однесуваат на целата империја. Државите беа надвор од која било монархија и му доделија на Конгресот некои поранешни кралски прерогативи (на пример, водење војна, примање амбасадори, итн.); преостанатите прерогативи беа поднесени во рамките на нивните соодветни државни влади. Членовите на Конгресот избраа претседател на Соединетите Американски Држави во собранискиот Конгрес за да претседава со неговата расправа како неутрален модератор на дискусијата. Неповрзано и сосема различно од подоцнежната функција на претседател на Соединетите Држави, тоа беше главно церемонијална позиција без големо влијание.

Во 1783 година, Договорот од Париз обезбеди независност за секоја од поранешните колонии. Со мир при рака, државите се свртеа кон своите внатрешни работи. До 1786 година, Американците ги затекнаа нивните континентални граници опколени и слаби, а нивните соодветни економии во кризи додека соседните држави ги разбудија трговските ривалства една со друга. Тие беа сведоци како нивната тврда валута се излева на странските пазари за да плати за увозот, нивната медитеранска трговија плен од северноафриканските пирати, и нивните долгови финансирани од странство од Револуционерната војна неплатени и акумулирани камати. Се наѕираа граѓански и политички немири. Настаните како што се заговорот во Њубург и бунтот на Шеј покажаа дека членовите на Конфедерацијата не функционираат.

По успешното решавање на комерцијалните и риболовните спорови меѓу Вирџинија и Мериленд на конференцијата Маунт Вернон во 1785 година, Вирџинија повика на трговска конференција меѓу сите држави, закажана за септември 1786 година во Анаполис, Мериленд, со цел да се решат понатамошните меѓудржавни комерцијални антагонизми. Кога конвенцијата пропадна поради недостиг на присуство поради сомневањата кај повеќето други држави, Александар Хамилтон од Њујорк ги предводеше делегатите во Анаполис во повикот за конвенција за да понуди ревизии на членовите, што ќе се одржи следната пролет во Филаделфија. Изгледите за следниот конгрес изгледаа мрачни додека Џејмс Медисон и Едмунд Рендолф не успеаја да му обезбедат присуство на Џорџ Вашингтон во Филаделфија како делегат за Вирџинија.

Кога Уставната конвенција беше свикана во мај 1787 година, присутните 12 државни делегации (Род Ајленд не испрати делегати) со себе донесоа акумулирано искуство за разновидни институционални аранжмани помеѓу законодавните и извршните гранки од рамките на нивните соодветни државни влади. Повеќето држави одржуваа слаба извршна власт без овластувања за вето или назначување, избрана годишно од законодавниот дом само за еден мандат, споделувајќи ја власта со извршниот совет и се спротивставуваше со силна законодавна власт. Њујорк го понуди најголемиот исклучок, имајќи силен, унитарен гувернер со право на вето и назначување избрани на тригодишен мандат, и подобни за реизбор на неопределен број мандати потоа. Тоа беше преку Се појавија преговори зад затворени врати во Филаделфија кои претседателството ги врами во Уставот на САД.

### 1789–1933
Како прв претседател на нацијата, Џорџ Вашингтон воспостави многу норми што ќе ја дефинираат функцијата. Неговата одлука да се пензионира по два мандати помогна да се решат стравувањата дека нацијата ќе премине во монархија и воспостави преседан кој нема да биде скршен до 1940 година и на крајот ќе биде постојан со Дваесет и вториот амандман. До крајот на неговото претседателствување, политичките партии се развиле, при што Џон Адамс го победил Томас Џеферсон во 1796 година, првите вистински спорни претседателски избори. Откако Џеферсон го порази Адамс во 1800 година, тој и неговите колеги од Вирџинија Џејмс Медисон и Џејмс Монро ќе служат по два мандати, на крајот доминирајќи во политиката на нацијата за време на ерата на добри чувства сè додека синот на Адамс, Џон Квинси Адамс не победи на изборите во 1824 година по демократско-републиканската Поделба на партијата.

Изборот на Ендрју Џексон во 1828 година беше значајна пресвртница, бидејќи Џексон не беше дел од елитата на Вирџинија и Масачусетс која беше претседател во првите 40 години. Џексоновата демократија се обиде да го зајакне претседателството на сметка на Конгресот, додека го прошири учеството на јавноста додека нацијата брзо се шири кон запад. Сепак, неговиот наследник, Мартин Ван Бурен, стана непопуларен по Паниката од 1837 година, а смртта на Вилијам Хенри Харисон и последователните лоши односи меѓу Џон Тајлер и Конгресот доведоа до дополнително слабеење на функцијата. Вклучувајќи го и Ван Бурен, во 24-те години помеѓу 1837 и 1861 година, шест претседателски мандати ќе бидат пополнети од осум различни мажи, при што ниту еден не служи два мандати. Сенатот одигра важна улога во овој период, со Големиот триумвират на Хенри Клеј, Даниел Вебстер , и Џон К. Калхун играјќи клучни улоги во обликувањето на националната политика во 1830-тите и 1840-тите до дебатите за ропството почна да ја раздвојува нацијата во 1850-тите.

Водството на Абрахам Линколн за време на Граѓанската војна ги наведе историчарите да го сметаат за еден од најголемите претседатели на нацијата. Околностите на војната и републиканската доминација на Конгресот ја направија функцијата многу моќна, а реизборот на Линколн во 1864 година беше првпат претседател да биде реизбран по Џексон во 1832 година. По убиството на Линколн, неговиот наследник Ендрју Џонсон ги загуби сите политички поддршка и речиси беше отстранет од функцијата, со тоа што Конгресот остана моќен за време на двократното претседателство на генералот од Граѓанската војна, Улис С. Грант. По завршувањето на реконструкцијата, Гровер Кливленд на крајот ќе стане првиот демократски претседател избран од пред војната, учествувајќи на три последователни избори (1884, 1888, 1892) и победувајќи двапати. Во 1900 година, Вилијам Мекинли стана првиот актуелен претседател кој победил на реизбор по Грант во 1872 година.

По убиството на Мекинли од страна на Леон Челгош во 1901 година, Теодор Рузвелт стана доминантна фигура во американската политика. Историчарите веруваат дека Рузвелт трајно го променил политичкиот систем со зајакнување на претседателската функција, со некои клучни достигнувања, вклучително и растурање на трустовите, конзерваторство, работнички реформи, правење личен карактер. важни како прашањата, и рачно избирање на неговиот наследник, Вилијам Хауард Тафт. Следната деценија, Вудро Вилсон ја водеше нацијата до победа за време на Првата светска војна, иако предлогот на Вилсон за Лигата на народите беше отфрлен од Сенатот. и Херберт Хувер брзо стана многу непопуларен откако не успеа да ја ублажи Големата депресија.

### Царско претседателство
Надмоќта на Френклин Д. Поддржан од огромни демократски мнозинства во Конгресот и јавна поддршка за големи промени, Рузвелтовата нова зделка драматично ја зголеми големината и опсегот на федералната влада, вклучително и повеќе извршни агенции. Традиционално малиот претседателски штаб беше значително проширен, при што во 1939 година беше формирана Извршната канцеларија на претседателот, од која ниту една не бара потврда од Сенатот  невидениот реизбор на Рузвелт во трет и четврти мандат, победата на Соединетите Држави во Втората светска војна, и растечката економија на нацијата, сите помогнаа да се воспостави канцеларијата како позиција на глобално лидерство. Неговите наследници Хари Труман и Двајт Д. подемот на телевизијата во 1960-тите.

Откако Линдон Б. Џонсон ја загуби поддршката од народот поради војната во Виетнам, а претседателството на Ричард Никсон пропадна во скандалот Вотергејт, Конгресот донесе серија реформи со цел повторно да се потврди. Тие ја вклучија Резолуцијата за воени овластувања, донесена поради ветото на Никсон во 1973 година, и Конгресниот акт за контрола на буџетот и задржувањето од 1974 година, кој се обидуваше да ги зајакне конгресните фискални овластувања. До 1976 година, Џералд Форд призна дека „историското нишало“ се сврте кон Конгресот, зголемувајќи ја можноста за „нарушувачка“ ерозија на неговата способност да владее. Форд не успеа да победи на изборите до цел мандат, а неговиот наследник, Џими Картер, не успеа да победи на реизборот. Роналд Реган, кој беше актер пред да ја започне својата политичка кариера, го искористи својот талент како комуникатор за да помогне во преобликувањето на американската агенда далеку од политиките на Њу Дил кон поконзервативна идеологија.

Со завршувањето на Студената војна и со тоа што Соединетите Држави станаа неприкосновена водечка сила во светот, Бил Клинтон, Џорџ Буш и Барак Обама служеа по два мандата како претседател. Во меѓувреме, Конгресот и нацијата постепено станаа политички пополаризирани, особено по среднорочните избори во 1994 година на кои републиканците го контролираа Домот за прв пат по 40 години, и подемот на рутински филибастери во Сенатот во последните децении. Така, неодамнешните претседатели сè повеќе се фокусираа на извршните наредби, регулативите на агенциите и судските назначувања за спроведување на главните политики, на сметка на законодавството и конгресната моќ. Претседателските избори во 21 век ја рефлектираа оваа континуирана поларизација, при што ниту еден кандидат освен Обама во 2008 година победи со повеќе од пет проценти од гласовите на народот и двајца, Џорџ Буш (2000) и Доналд Трамп (2016), победија на изборниот Факултетот додека го губи народниот глас. Буш (2004) и Трамп (2024) подоцна беа реизбрани, победувајќи и во Изборниот колеџ и во народното гласање.

## Избор и Инагурација

### Избори
Претседателот се избира индиректно од гласачите на секоја држава и на округот Колумбија преку Изборниот колеџ, тело на избирачи што се формира на секои четири години со единствена цел да се изберат претседател и потпретседател во истовремени четиригодишни мандати. Како што е пропишано во член II, Дел 1, клаузула 2, секоја држава има право на број на електори еднаков на големината на нејзината вкупна делегација во двата дома на Конгресот. Дополнително, Дваесет и третиот амандман предвидува дека округот Колумбија има право на бројот што би го имал кога би била држава, но во никој случај повеќе од оној на најмалку населената држава. Во моментов, сите држави и округот Колумбија ги избираат своите електори врз основа на народни избори. Во сите држави, освен во две, партијата чиј претседателски-потпретседателски билет добива мноштво гласови од народот во државата има целосен список на номинирани електори избрани како електори на државата. Мејн и Небраска отстапуваат од оваа практика на победникот, доделувајќи двајца електори на победникот низ државата и по еден на победникот во секоја конгресна област.

Во првиот понеделник по втората среда во декември, околу шест недели по изборите, електорите се состануваат во нивните соодветни државни главни градови (и во Вашингтон, Д.Ц.) за да гласаат за претседател и, на посебно гласање, за потпретседател. Тие обично гласаат за кандидатите на партијата што ги номинирала. Иако не постои уставен мандат или федерален закон што бара од нив да го сторат тоа, округот Колумбија и 32 држави имаат закони со кои се бара нивните електори да гласаат за кандидатите на кои им се вети. Уставноста на овие закони беше потврдена во Чиафало против Вашингтон (2020). По гласањето, секоја држава потоа испраќа заверена евиденција за нивните изборни гласови до Конгресот. Гласовите на електорите се отвораат и се бројат на заедничка седница на Конгресот, одржана во првата недела од јануари. Доколку кандидатот добил апсолутно мнозинство гласови за претседател (во моментов 270 од 538), тоа лице се прогласува за победник. Во спротивно, Претставничкиот дом мора да се состане за да избере претседател користејќи контигентна изборна процедура во која претставниците, гласајќи од државната делегација, при што секоја држава дава по еден глас, избираат меѓу првите три избирачки гласови за претседател. За да победи на претседателската функција, кандидатот мора да ги добие гласовите од апсолутното мнозинство држави (во моментов 26 од 50).

Во историјата на нацијата имаше два контигентни претседателски избори. Нерешениот резултат од 73-73 изборни гласови помеѓу Томас Џеферсон и неговиот колега демократско-републиканецот Арон Бур на изборите во 1800 година го наложи првиот. Спроведено според првичната процедура утврдена со член II, дел 1, клаузула 3 од Уставот, кој предвидува дека ако две или три лица добијат мнозинство гласови и еднаков глас, Претставничкиот дом би избрал еден од нив за претседател; второпласираниот би станал потпретседател. На 17 февруари 1801 година, Џеферсон бил избран за претседател на 36-то гласање, а Бур за потпретседател. Потоа, системот беше ремонтиран преку дванаесеттиот амандман на време за да се користи на изборите во 1804 година. Четврт век подоцна, изборот за претседател повторно се префрли на Домот кога ниту еден кандидат не освои апсолутно мнозинство од изборните гласови (131 од 261) на изборите во 1824 година. Според дванаесеттиот амандман, Домот требаше да избере претседател од меѓу првите тројца приматели на изборни гласови: Ендрју Џексон, Џон Квинси Адамс и Вилијам Х. Крафорд. Одржани на 9 февруари 1825 година, овој втор и најнов контингент избори резултираше со тоа што Џон Квинси Адамс беше избран за претседател на првото гласање.

### Инагурација
Согласно Дваесеттиот амандман , четиригодишниот мандат и за претседателот и за потпретседателот започнува на пладне на 20 јануари, во годината по претходните претседателски избори.  Првите претседателски и потпретседателски мандати кои започнаа на овој датум, познат како Ден на инаугурацијата , беа вториот мандат на претседателот Френклин Д. Рузвелт и потпретседателот Џон Ненс Гарнер во 1937 година. Претходно, Денот на инаугурацијата беше во март 4. Како резултат на промената на датумот, првиот мандат (1933–37) на двајцата мажи бил скратен за 43 денови. 

Пред извршувањето на овластувањата на функцијата, од претседателот се бара да ја изрецитира претседателската заклетва на функцијата , утврдена во член II, дел 1, клаузула  8 од Уставот . Ова е единствената компонента во церемонијата на инаугурација наложена со Уставот:Свечено се колнам (или потврдувам ) дека верно ќе ја извршувам функцијата претседател на Соединетите Американски Држави и најдобро што можам ќе го зачувам, штитам и бранам Уставот на Соединетите Американски ДржавиПретседателите традиционално ја ставаат едната рака на Библијата додека полагаат заклетва и додаваат „Значи, помогни ми Боже“ на крајот од заклетвата.  Иако заклетвата може да ја дава секое лице овластено со закон да дава заклетва, претседателите традиционално полагаат заклетва кај врховниот судија на Соединетите Држави. 

## Поврзани страници
* Список на претседатели на САД

## Наводи


Категорија:Статии за викифицирање
Категорија:Претседатели на САД