Колапс во бронзено време

мини|Инвазии, уништувања и движења на населението за време на колапсот во доцното бронзено доба.
**Колапсот во доцното бронзено доба** бил период на општествен колапс во медитеранскиот басен во текот на 12 век п.н.е. Се смета дека имал значително влијание врз голем дел од Источниот Медитеран и Блискиот Исток, особено врз Египет, Анадолија, Егејот, источна Либија и Балканот. Колапсот бил ненадеен, насилен и културно вознемирувачки за многу цивилизации од бронзеното доба, придонесувајќи кон остар материјален пад за претходно постоечките сили на регионот.

Дворското стопанство на микенска Грција, егејскиот регион и Анадолија, кое го карактеризирало доцното бронзено доба, се распаднало, трансформирајќи се во мали изолирани селски култури на старогрчкиот мрачен век, кој траел од  до , а по нив следел попознатиот архајски период. Хетитското Царство што се протегала низ Анадолија и Левантот се распаднала, додека држави како што биле Средната асирска империја во Месопотамија и Новото Кралство Египет преживеале во ослабени форми. Други култури, вклучувајќи ги Феникијците, уживале зголемена автономија и моќ со намалувањето на военото присуство на Египет и Асирија во Западна Азија.

Конкурентни теории за причината за колапсот во доцното бронзено доба биле предложени уште во 19 век, при што повеќето вклучуваат насилно уништување на градови и населени места. Тука спаѓаат климатските промени, вулканските ерупции, сушите, болестите, инвазиите на морските народи, економските нарушувања поради зголемената обработка на железо и промените во воената технологија и стратегија што довеле до пад на војувањето со кочии. По колапсот, постепените промени во металуршката технологија довеле до последователното железно доба низ Европа, Азија и Африка во текот на 1 милениум п.н.е. Научната работа кон крајот на 20-тиот и почетокот на 21-виот век вовела ставови дека колапсот бил поограничен по обем и опсег отколку што се сметало претходно.

## Позадина
мини|Главните политички поредоци во Евроазија околу 1000 година п.н.е.
Доцното бронзено доба (–1200 година п.н.е.) се карактеризирало со напредни цивилизации со широки трговски мрежи и сложени социополитички институции. Истакнати општества (на Египќани, Хетити, Месопотамци и Микенци) покажале монументална архитектура, напредна металургија и писменост. Процутената трговија со бакар, дрва, грнчарија и земјоделски производи, како и дипломатските врски постепено ја продлабочиле нивната меѓузависност. Геополитичките сили од тоа време се потпирале на варијации на системот на дворската економија, во кој богатството прво се концентрирало во централизирана бирократија пред да се прераспредели според агендата на суверенот, систем кој првенствено бил од корист за елитата на општеството. Оваа сложена мрежа од зависности, заедно со нефлексибилноста на дворскиот систем, ги изложила овие цивилизации на каскадните ефекти на далечните нарушувања.

## Можни причини
[мини| [Хетити|Хетитското Царство околу 1300 година п.н.е.]]
мини|Морски народи во нивните бродови за време на битката со Египќаните. Релјеф од погребниот храм на Рамзес III во Мединет Хабу.
Предложени се различни меѓусебно компатибилни објаснувања за колапсот, вклучувајќи климатски промени, миграциски инвазии од групи како Морските народи, ширењето на металургијата на железо, воените случувања и низа политички, социјални и економски системски неуспеси, но за ниту едно не е постигнат консензус. Земјотресите биле исто така предложени како причински фактори, но неодамнешните истражувања сугерираат дека земјотресите не биле толку влијателни како што се верувало претходно. Веројатно е дека била одговорна комбинација од неколку фактори.

Теоријата за колапс на општите системи, воведена од Џозеф Теинтер, предлага дека општествениот колапс бил резултат на зголемување на општествената комплексност над одржливо ниво, што ги навело луѓето да се вратат на поедноставни начини на живот. Растечката сложеност и специјализација на политичката, економската и општествената организација од доцното бронзено време ја направило организацијата на цивилизацијата премногу сложена за повторно воспоставување откако ќе биде сериозно нарушена. Критичните недостатоци на доцното бронзено доба (неговата централизација, специјализација, сложеност и тешка политичка структура) биле разоткриени од социополитичките настани (бунт на селаните и пребегнување на платениците), кршливоста на сите кралства (микенско, хетитско, угаритско и египетско), демографските кризи (пренаселеност) и војните помеѓу државите. Други фактори што можеле да предизвикаат зголемен притисок врз кревките кралства било пиратството од страна на морските народи, кое го прекинувало поморското тргување, како и сушата, неуспехот на земјоделските култури и гладот.

Некои египтолози ја датираат ерупцијата на вулканот Хекла 3 во Исланд од 1159 година п.н.е. и ја обвинуваат за гладот под Рамзес III за време на поширокиот колапс во бронзеното доба. Се смета дека настанот предизвикал вулканска зима. Други проценети датуми за ерупцијата на Хекла 3 се движат од 1021 година п.н.е. (±130) до 1135 година п.н.е. (±130) и 929 година п.н.е. (±34). Други научници ја претпочитаат неутралната и нејасна „3000 година пред сегашноста“.

## Последици
мини|Поглед на Мегаронот на палатата во Тиринс, една од многуте старогрчки палати уништени за време на распадот во бронзеното доба.
Роберт Древс го опишал колапсот како „веројатно најлошата катастрофа во античката историја, дури и покатастрофална од колапсот на Западното Римско Царство“. Културните сеќавања на катастрофата раскажувале за „изгубено златно доба“. На пример, Хесиод зборувал за златни, сребрени и бронзени доба, одвоени од суровото модерно железно доба со добата на хероите. Родни Каслден сугерирал дека сеќавањата на падот на бронзеното доба влијаеле врз Платоновата приказна за Атлантида во *„Тимеј* и *Критија“*.

Само неколку моќни држави го преживеале падот во бронзеното доба, особено Асирија (иако привремено ослабена), Новото Кралство Египет (исто така ослабено), феникиските градови-држави и Елам. Дури и меѓу овие релативни преживеани, успехот бил мешан. До крајот на 12 век п.н.е., Елам ослабнал по поразот од Навуходоносор I, кој накратко ја оживеал вавилонската среќа пред да претрпи серија порази од Асирците. По смртта на Ашур-бел-кала во 1056 година п.н.е., Асирија опаѓала еден век. Нејзината империја значително се намалила до 1020 година п.н.е., очигледно оставајќи ја со контрола само над областите во нејзина непосредна близина, иако нејзината средина останала добро бранета. До времето на Венамун, Феникија ја вратила независноста од Египет.

Постепено, до крајот на претстојното темно доба, остатоците од Хетитите се здружиле во мали сиро-хетитски држави во Киликија и во Левантот, каде што новите држави биле составени од мешани хетитски и арамејски политички единки. Почнувајќи од средината на 10 век п.н.е., низа мали арамејски кралства се формирале во Левантот, а Филистејците се населиле во јужен Ханаан, каде што ханаанските говорници се здружиле во голем број политички држави вклучувајќи ги Израел, Моав, Идумеја и Амон.

## Наводи

## Извори

*
*
*
*
*

## За понатамошно читање

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Надворешни врски

* NPR Throughline подкаст: Последиците од колапсот: издание од бронзеното доба (2021)

Категорија:Праисторија на Азија
Категорија:Железно време
Категорија:12 век п.н.е.
Категорија:Бронзено време
Категорија:Блискиот Исток во стариот век