Hāmoa ki te Uru

Ko **Hāmoa** he whenua i te Moana-nui-a-Kiwa. He Porinīhia nga tangata. Ko te reo Hāmoa (reo Hamoa *gagana Samoa*) te reo o nga tangata whenua. I te tau 2009, e 179,000 nga tangata e noho i roto o te whenua katoa. He tekau nga motu, ko Savai'i me Upolu nga motu nui. Ko Apia te tāone nui, e tu i Upolu, anō, te papa rererangi nui ko *Fale'olo International Airport.*

I te tau 1962, na tutahi ai Hāmoa mai Aotearoa.

He tino nui nga tangata Hāmoa e noho i nāianei ki waho o ratou motu. I te tau 2001, he 115,000 i roto o Aotearoa,  me he nui hoki ngā Hāmoa ki Hononga-o-Amerika, Hawai'i me Ahitereiria.

Ko Silisili te maunga teitei rawa o Hāmoa, e tu ki te motu o Savai'i. E 1,858 mita te teitei.

## Ngā wā ō mua
Kāore e tino mōhiotia te wā i tae atu ai ngā tāngata Porinīhia ki Hāmoa. Engari, ki nga whakatewhatewha o nga kaipūtaiao Pakeha i Hāmoa, he whakapono ratou, na tatūngia nga tangata i nga motu, mai ano 3,000 tau. Ko Te Rangi Hīroa tētahi kaituhi na haere i Hāmoa mo tona mahi me ka tuhituhi e ia te pukapuka *Samoa Material Culture.*
Anō, ko Robert Louis Stevenson tētahi kaituhi na noho i Hāmoa ma tōna whānau ki te kāinga o Vailima. Ko te wā o tana matenga ki Hāmoa ko te tau 1894 me he nehua ia ki te maunga o Vaea ki Upolu. 

## Ngā motu
He 10 ngā motu o Hāmoa, ngā ahi tipua katoa. E whā ngā motu e tu ai nga kāinga, ko Upolu, Savai'i, Manono me Apolima. Kāore e tu ngā kāinga ki motu iti'iti, ko Nu'utele, Nu'ulua, Namua, Fanuatapu, Nu'ulopa me Nu'usafe'e.
 
Ko **Savai'i** te motu nui rawa atu i te whenua katoa. E ai ki te whakataukī o reira, ko Savai'i 'te wairua o Hāmoa'. 43,103 (2006) ngā tāngata e noho ana i reira. Ehara i te tino nui ngā tāone i Savai'i; he kāinga rīriki noa iho te nuinga. Kei Upolu, he motu anō, ngā tāone nunui. E rua herenga kaipuke i Savai'i, ko Salelologa te tāone nui o te motu me Asau tētehi.

I Savai'i hoki ngētehi wāhi nō nehe noa atu: koia hoki te puke o Pulemele'i, ngā pehu wai tai o Taga (ko Alofa'aga tētahi ingoa), me te Tapuae o Moso. E rua tekau maero atu a Falealupo i te Rārangi Huringa Wā o te Ao, ā, koia te kāinga hauāuru rawa atu i Hāmoa. Kei roto i ngā pukapuka o Pākehā, i ngā tau tīmata o tērā atu rautau, i ngētehi wā i karangahia rā te motu ko *Pola*. Ko Matavanu he maunga ahi tipua anō hoki i runga i a Savai'i, i hū i nga tau 1905 - 1911, ā, ka puta mai te rangitoto, ka rere iho i te tihi o te maunga.

E tu ngā wāpu ki Mulifanua i Upolu me Salelologa ki Savai'i mo ngā waka tere ki waenganui o Savai'i me Upolu. 

## Takiwā tōrangapū
He 11 nga takiwā tōrangapū o Hāmoa; he 6 ki Savai'i me 5 ki Upolu me nga motu iti ētahi atu.
Nga takiwā tōrangapū e 6 kei te raki o Savai'i ko Fa'asaleleaga, Gaga'emauga, Gaga'ifomauga, Palauli, Satupa'itea me Vaisigano.
Nga takiwā tōrangapū e 5 kei te raki o Upolu ko A'ana, Aiga i le Tai, Atua, Tuamasaga me Va'a o Fonoti. Te takiwā o Aiga i le Tai tae ana nga motu o Manono, Apolima me Nu'ulopa. 

E rua nga papakainga no Savai'i e tu i Upolu, ko Samalae'ulu me Le'ava'a. Nga papakainga e rua ēnei kua whakamōtī i te hūnga o te ahi tipua, te maunga Matavanu ki Savai'i.

## Reo Hāmoa
Ko te reo Hāmoa nō te reo whānau o ngā iwi o Porinīhia, arā he reo ka ahu mai nō te Moana-nui-a-Kiwa, me te aha, e ōrite ana te reo Hāmoa ki te reo o Māori, o Tonga, ā, o ngā moutere Porinīhia anō hoki. Ko te mihinare George Pratt (1817-1894) ka tuhituhi te tikinare mataati o Hāmoa i te tau 1862.
E 40 tau i noho ai Pratt ki Savai'i.

 

## Whakaahua


File:Urville-Apia-public.jpg|Roto o te wharenui Hāmoa, 1842
File:Lefaga, Return to Paradise beach, south coast Upolu Island, Samoa, 2009.jpg|I te tai o Falealupo
File:Lauaki Namulauulu Mamoe.jpg|Lauati Namulu'ulu Mamoe, manukura o te motuhaketanga Mau a Pule
File:Child leaning down to take a drink of water at the Mata o le Alelo fresh water pool, Matavai village, Savai'i, Samoa 2009.JPG|Te tamariki i te waipuna Sina & the Eel, Matavai
File:Va'a canoe, Matavai village, Savaii, Samoa MS.JPG|*Paopao* waka ama
File:3 Samoan girls-1902.jpg|Nga kōhine, 1902
File:Savaii Village 1, Samoa, Polynesia.JPG|Papakainga
File:Samoan_Paramount_chief_Mataafa_Iosefa,_1896.jpg|Mata'afa Iosefo, ariki taungaroa, 1902
File:Samoan bus savaii.jpg|Pahi ki Savai'i
File:Samoan taupou girl 1896.jpg|*Taupou* 1896
File:Fale on Manono Island.jpg|*Faleo'o*, beach fale
File:Church 2, Matavai village, Savaii, Samoa.JPG|Whare karakia ki Safune


 
## Tohutoro