open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
19 идым

**19 идым** (19 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 262-шо (кужемдыме ийлаште — 263-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 103 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
 — Саркуралым ыштыше – оружейникын – кечыже.

## Лӱмгече
* Кирилл, Макар, Михаил, Иван да Архип-влакын лӱмгечышт

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 19 кечысе событий-влак]]*
* 1648 — шымлызе Флорен Перье йыръюжын темдыме куатше – давленийже уло манын опыт гоч пеҥгыдемден.
* 1888 — Бельгийыште икымше моторлык конкурс эртен.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 19 кечынже шочшо-влак]]*
* 1941 — Нина Павловна Сёмушкина, вольык ончышо. Курыкмарий кундемыште шочын. 1960-шо ий гычак тудо колхоз пашаште шуаралташ тӱҥалын, Жданов-Мосолов лӱмеш колхозын презе ончышыжлан 16 ий тыршен: Марий республикын эн сай вольык ончышо лӱмым ик гана веле огыл сулен. Россий Федераций кӱшыл погынын депутатше лийын. Суапле пашажлан «Знак Почёта» орден дене палемдалтын. 
* 1950 — Евгений Николаевич Трудолюбов, муниципал вуйлатыше, Марий Элын сулло / ял озанлык пашаеҥже. Юлсер кундем Сотнур селаште шочын. 24 ий Карл Маркс лӱмеш – «Шайра кундем» колхоз вуйлатышылан тыршыме деч вара админстрацийышке куснен да тыштат 6 ий вуйлатышылан тыршен. 10 ий Марий Эл кугыжаныш погынын депутатше лийын.
* 1958 — Любовь Николаевна Коровина, туныктыш пашаеҥ. Татарстан Республикыште шочын. Тудо мыланна Марий Элын сулло туныктыш пашаеҥже лӱм дене палыме. 2002-шо ий гыч уста туныктышо Йошкар-Оласе строительный техникумын вуйлатышыжлан шогалын. Суапле пашажлан ятыр чап танык дене палемдалтын.
* 1966 — Юрий Александрович Синьковский, артист, Марий Эл Республикын Калык артистше. Йошкар-Олашке талантан артист 1990-ше ийыште толын: руш академтеатрыште, телевиденийыште шуаралташ тӱҥалын. Ий еда Козьмодемьянск олаште эртыше «Бендериада» мыскара фестивальыште Остап Бендерын рольжым устан чоҥа. Андрей Миронов лӱмеш актёр муро конкурсын лауреатше лӱмым 3 гана сулен.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 19 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* **Архангел Михаилын кечыже**. Тиде кечын кугу пашам тарватыман огыл улмаш. Эрдене гын тыгай калыкпалым эскереныт: пушеҥгылаште пöрш палдырна гын, шушаш теле чот луман лиеш.  Шопке лышташ кумык кавозеш гын, йӱштö телылан, комдык возеш гын – левылан.

Категорий:19 идым
19 ага

**19 ага** (19 май) – григориан кечышот почеш идалыкын 139-ше (кужемдыме ийлаште — 140-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 226 кече кодеш.

## Пайрем-влак

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 19 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 19 кечынже шочшо-влак]]*
* 1934 – Виктор Степанович Соловьёв, марий философ, шанчызе, туныктышо, философий шанче доктор, профессор, Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже, Марий Эл Республикын Кугыжаныш премийын лауреатше.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 19 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:19 ага
19 вӱдшор

**19 вӱдшор** (19 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 109-ше (кужемдыме ийлаште — 110-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 256 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — Лумпеледышын кечыже
* , Примулан кечыже.
* , Эрык кече (1810).
* , Республик кече (1971).
* , Россий полиграфий кече.

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак: Адольф, Владимир, Леон.
* Танле (православный) лӱм-влак: Евтихий, Еремей, Мефодий, Платонида.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 19 кечысе событий-влак]]*
* 1935 ий — Моско олаште «Спартак» спорт ушемым почмо.
* 1943 ий — Варшавысе гетто-што узник-влакын восстанийышт тÿҥалын.
* 1970 ий — конвейер гыч ВАЗ-2101 маркын икымше машинаже лектын.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 19 кечынже шочшо-влак]]*
* 1952 ий — Агроскин, Леонид Семёнович, тазалык аралтыш пашаен, Марий Эл Республикын сулло эмлызыже. Йошкар-Олаш 1975-ше ийыште толын да республикысе эмлымверыште тыршаш тӱҥалын. У диагностик технологий-влакым шыҥдарымаште тиде уста эмлызын надырже моткоч кугу.
* 1952 ий — Бычков, Игорь Иванович, спортсмен. Чуваший республикыште шочын. 10 ияш годымжак футбол дене кугу кылым кучаш тӱҥалын. Ончыч Йошкар-Оласе «Дружба» командыште модын, а вара Совет Ушемын сборныйышкат ушнаш ӱжыныт. Умбакыже паша корныжо Москосо ЦСКА-ште, Смоленскысе «Искраште» шуйнен. Игорь Иванович – спорт инвалид. Тудын пашажым кӱкшын акленыт, Совет Ушем спорт мастер лӱм дене палемденыт.
* 1952 ий — Речкин, Иван Никандрович, фотожурналист. Шочынжо тудо У Торъял кундемыште. 1977-ше ий гыч тӱрлӧ редакцийлаште фотокорреспондентлан тыршен. Тудын фотожо-влакым «Марий Эл», «Кугарня», «Ямде лий» газетлаште чӱчкыдын ужаш лиеш. 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 19 кечынже колышо-влак]]*
* 1938 — Иван Одар, марий серызе, туныктышо.

## Калык пале
**Шнуй Евтихийын да Ерёман кечышт**. Тиде кечын мардеж уке гын, кеҥежым кинде ондак шуэш — маныныт. Тыгак 19 апрельыште ожно посна тÿткышым олмапулан ойыреныт: тÿҥжым чиялтеныт, кугу укшлам эҥертеныт да шуко олмам пуаш йодын кумалыныт.  

Категорий:19 вӱдшор
19 кылме

**19 кылме** (19 ноябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 323-шо (кужемдыме ийлаште — 324-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 42 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 19 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 19 кечынже шочшо-влак]]*

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 19 кечынже колышо-влак]]*
* 2008 — Геннадий Матвеевич Тужаров, марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1967) филологий шанче доктор (1998), профессор (1999), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (1995), Россий Федерацийысе кӱшыл профессионал туныктышын почетан пашаеҥже (2001).

## Калык пале

Категорий:19 кылме
19 пеледыш

**19 пеледыш** (19 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 170-ше (кужемдыме ийлаште — 171-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 195 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* , Революций кече.
* , Эрык кече.
* , Кул-влаклан эрыкым пуымо кече.
* , Техас штат, Эмансипаций кече.
* , Паша кече.
* , Хосе Артигасын шочмо кечыже.
*  Приднестровье, Бендерысе кредалмашыште (1992 ий) ӱмыр лугыч лийше-влакым шарным кече.

## Лӱмгече
* Танле (православный) лӱм-влак: Виссарион, Елисей, Ефим, Илларион, Иона, Софрон, Сусанна, Фёкла.
* Католик лӱм-влак: Гервасий, Протас, Ромуальд.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 19 кечысе событий-влак]]*
* 1862 ий — Америкын президентше Авраам Линкольн кулым (рабым) кучымым чарыше законым луктын.
* 1957 ий — Лениградын сымыктыш площадьыштыже Пушкинлан чапкӱм почыныт.
* 2002 ий — Америк гыч Стив Фоссет юж шар дене тӱня йыр савырнен. 

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 19 кечынже шочшо-влак]]*
* 1909 ий — Иван Филимонович Андреев, шанче-йылмызе да журналист. Медведево кундемысе Поланур ял гыч. Марий шанче да шымлыше институтын вуйлатышыжлан, «Марий коммуна» газетын редакторжылан ыштен. Марий Эл Республикын кушыл погынын депутатшат лийын. 
* 1951 ий — Павел Шакирьянович Шакиров, журналист, кусарыше, Марий Эл Республикын сулло журналистше. Шкеже Пошкырт Эл гыч. 1976-шо ийыштак «Марий коммуна» газет редакцийышке толын. Кусарыше семын пашам ышташ тӱҥалын. 4 ий гыч газетлан вуйын шогышо секретарьын алмаштышыже лийын, а вара - кусарымаш пӧлкан редакторжо. Кызытат уста журналист «Марий Эл» газет редакцийыште тырша. 
* 1958 ий — Нина Николаевна Пектеева, театр пашаеҥ да радиовӱдышӧ, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже палемда. Москосо ГИТИС-ыште театроведений факультетыште 2 ий тунемме деч вара, М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрын тӱҥ администраторжылан пашам ышташ тӱҥалын. 1988-ше ий гыч Россий театр пашаеҥ–влак ушемысе марий пӧлкажын вуйын шогышо секретарьже. «Театр и жизнь» радиопередачын авторжо да вӱдышыжӧ.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 19 кечынже колышо-влак]]*
* 1997 ий — Аркадий Семёнович Ефремов, марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, журналист, филологий шанче кандидат (1987).
* 2002 — Евгения Ивановна Коведяева, марий шанчызе, туныктышо, педагогике шанче кандидат (1987).

## Калык пале
**Ларионын кечыже**. Пасушто шӱкшудым кӱрман. 

Категорий:19 пеледыш
19 сӱрем

**19 сӱрем** (19 июль) — григориан кечышот почеш идалыкын 200-шӧ (кужемдыме ийлаште — 201-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 165 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — Азаниней.
*  — Революций кече.
*  — Элкӧргӧ паша министерствын  юридический службыжын кечыже. 

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак: Владислав, Винцент.
* Танле (православный) лӱм-влак: Валентин, Василий, Иннокентий, Марфа (Марта), Фёдор, Феликс.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 19 кечысе событий-влак]]*
* 1696 ий — Руш войска-влак турок-влакын Азов олаштым руалтен налыныт.
* 1900 ий — Парижыште икымше метро почылтын.
* 1980 ий — Москошто 22-шо Олимпий модмаш тӱҥалын. 
*  ий — Республикысе тӱвыра пашаеҥ-влакын профсоюзыштым почмо.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 19 кечынже шочшо-влак]]*
* 1926 ий — Валентина Дмитриевна Якимова, туныктыш пашаеҥ, Россий Федерацийысе школын сулло пашаеҥже. 40 ий наре тиде уста туныктышо шочмо Шернур кундемысе Марисола кыдалаш школышто тӱҥалтыш класслам туныктышылан пашам ыштен. Шкеже руш лийын гынат, марий йылмым тунемын, йоча-влакым марлат, рушлат туныктен. Тиде суапле пашажлан ятыр чап танык дене палемдалтын. 
* 1937 ий — Пётр Речкин, марий серызе, кусарыше, журналист, СССР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже. 
* 1947 ий — Павел Алексеевич Ершов, спортсмен. Йошкар-Олаште шочын. 14 ияш годымжак тудо бокс деке шӱмаҥын. А 17 ияш годымжо республикын чемпионжо лӱмым сулен. Волгоградысе капкультур институтышто тунеммыж годым, Совет Ушем спорт мастер да Россий Федерацийын чемпионжо лӱмым сулен. Умбакыже тиде институтыштак пашам ыштен: 24 ий бокс да неле атлетика кафедрын туныктышыжо лийын. А вара Волгоград областьысе кикбоксинг федерацийын президентше сомылым шукташ тӱҥалын. 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 19 кечынже колышо-влак]]*
* 1974 ий — Илья Васильев, марий серызе, туныктышо, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Калык пале
* Сысойын кечыже. Тиде кечын гын чыла пашам мучашлаш тыршеныт. Калык ой почеш, Сысой кечын ыштен пытарыме паша тӱвыргӧ лектышым пуа.
Паша деч посна каныш уке – маныныт мемнан кугезына-влакат. Марий калык пашам эре ончыл верыш шынден: пагалымашым ача огыл, паша пуа. 

Категорий:19 сӱрем
19 пургыж

**19 пургыж** (19 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 50-ше кечыже. Идалык пытыме марте 315 (кужемдыме ийлаште — 316) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече
Максим, Мария, Марфа, Христиан, Христина, Юлиан

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 19 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 19 кечынже шочшо-влак]]*
* 1899 — Соколов, Тимофей Иванович, актёр, Марий Республикын сулло артистше. Маюк-Егоровын поро йолташыже. 22 ияш годым театр корным ойырен. Кугу Ачаэл Сарым эртен, уэш кугыжаныш театрыш пашам ышташ пӧртылын да 40 ий наре тыште тыршен, 200 утла рольым чоҥен. 
* 1905 — Маюк-Егоров, Алексей Иванович, икымше марий профессионал режиссёр. Курыкмарий кундем Изи Сундырь ялыште шочын. Тудын вуйлатымыж почеш шындыме спектакль-влак кокла гыч Николаевын «Саликажым», Шкетанын «Шурныжым» ойыраш лиеш. Моло постановко-шамыч руш драматург-влакын пьесышт почеш лийыныт.
* 1918 — Мирон Большаков, Мирон Чойн (Мирон Николаевич Большаков), марий серызе, почеламутчо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1958).
* 1920 — Яан Кросс, эстон писатель. 
* 1953 — Винокурова, Раиса Ибрагимовна, туныктыш пашаеҥ, Марий Элын сулло шанче пашаеҥже. Татарстан кундемыште шочын. Паша корныжо Марий кугыжаныш техник университет дене кылдалтын.
* 1963 — Маргарита Медикова, марий артистка, Россий Федерацийын сулло артистше (2005), Марий Эл Республикын Калык артистше (1999), Марий Эл Республикын сулло артистше (1995), Марий Эл Республикысе М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2009), Йыван Кырла лÿмеш театр премийын лауреатше (1998, 2011).
* 1980 — Речкин, Денис Иванович, фотограф. Йошкар-Олаште шочын-кушкын. Ынде ятыр ий «Марий Эл» газет редакцийыште фотокорреспондентлан тырша. Тудын фотожо-влакым тӱрлӧ ончерлаште ужаш лиеш. 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 19 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:19 пургыж
19 шорыкйол

**19 шорыкйол** (19 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 19-ше кечыже. Идалык пытыме марте 346 (кужемдыме ийлаште — 347) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* Крешын

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 19 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 19 кечынже шочшо-влак]]*
* 1914 — Арсений Мурзай, курыкмарий серызе, туныктышо, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 19 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:19 шорыкйол
19 шыжа

**19 шыжа** (19 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 292-шо (кужемдыме ийлаште — 293-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 73 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* Лицеистын кечыже.

## Лӱмгече
Шыжа тылзын латиндешымше кечынже Йыван, Архип, Макар, Никанор – влакын лӱм кечышт.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 19 кечысе событий-влак]]*
* 1941 — Москва олаште осадный положений нерген увертареныт.
* 1943 — стрептомицин антибиотикым ыштен луктыныт.
* 1956 — Совет Ушем да Японий коклаште дипломатический кылым пеҥгыдемдыме.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 19 кечынже шочшо-влак]]*
* 1932 — Владислав Серафимович Кудашов, Марий Эл да Россий Федераций тӱвыран сулло тӱвыра пашеҥже. Шкеже Самара кундем гыч. Шинчымашым Марий тӱвыра да сымыктыш училищыште, Моско оласе тӱвыра институтышто поген. Марий кундемыш толмек, Шернур тӱвыра пӧртын вуйлатышыже лийын. 1968-ше ий гыч тӱвыра министр пашашке ушнен. 19 ий Ленин лӱмеш тӱвыра полат вуйлатыше сомылым шуктен. Пашам тыршен ыштымыжлан кугыжаныш чап танык денат палемдалтын.
* 1933 — Аркадий Григорьевич Лебедев, сӱретче, Россий Федерацийын сулло тӱвыра пашеҥже. Медведево кундем Пекшиксолаште шочын. Шинчымашым Йошкар-Оласе тӱвыра да сымыктыш школышто, Ленинградысе артучилищыште, Кубань кугыжаныш университетыште, Ленин лӱмеш сарзе-политик академийыште нӧлтен. 1947-ше ийыште ты академийыштак тӱвыра да сымыктыш кафедрым почаш темлен да туныктышо лийын. 1988-ше ий гыч рӱдӧ тоштерыште сӱретчылан ышташ тӱҥалын. Аркадий Григорьевич утларакшым марий пӱртӱсым, портретым сӱретла. Батальный жанрыште тырша. Тудын пашажым Совет Ушем кумдыкыштак тӱрлӧ олалан тоштерлаште ончерышке лукмо. 
* 1941 — Алексей Дмитриевич Арзамасцев, шанче пашаеҥ, экономик шанче доктор, профессор. Тудын шочмо велже – Мордовий. Паша корныжым элктрослесарь семын тӱҥалын. Шочмо кондемыште икмыняр ий партий пашам шуктымо деч вара Марий Элышке толын. «Семеновко» совхозын партком секретарьже лийын.  Вара тудо ял озанлык министерствыштат, Марий кугыжаныш университетыштат, политехник университетыштат пашам ышташ тӱҥалын.  Ятыр шымлымаш да шанче пашан авторжо. 
* 1951 — Зинаида Николаевна Кадыкова, пашазе, Марий Элын да Россий Федерацийын сулло чоҥышыжо. Морко кундем Олыкъялеш шочын. Паша корныжо штукатур сомыл дене кылдалтын: Марстройтрестыште, СПМК-ште тыршен. Кызыт сулен налме канышыште. 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 19 кечынже колышо-влак]]*
* 1990 — Мария Георгина (Мария Александровна Георгина), марий серызе, шанчызе, йылмызе, драматург, филологий шанче кандидат (1952).

## Калык пале
**Фоман кечыже.** Ты кечын калык палымат эскереныт: мардеж уке гын – вашке йӱкшемда. 

Категорий:19 шыжа
1 ага

**1 ага** (1 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 121-ше (кужемдыме ийлаште — 122-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 244 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* , Икымше Ага пайрем — Шошо да Паша пайрем. 
* , Леи кече — Гавай куштымаш кече.
* , Майос пайрем.
*  Казахстан калык-влакын икоян улмо кече.
* , Саскачеван, Суслик кече.
* , Пашаче-влакын кечышт
* , Ландыш кече.

## Лӱмгече
Ага тылзын икымше кечынже Антон, Василий, Виктор, Григорий, Ефим, Иван, Кузьма, Михаил, Иосиф–влакын лӱм кечышт.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 1 кечысе событий-влак]]*
* 1923 ий — Шернур кантоныш пурышо Пыламарий ялыште Марий автоном областьыште икымше радио ойлаш тӱҥалын.
* 1840 ий — Английыште почто марке-влакым лукташ тӱҥалыныт: нуно тӱнямбалне икымше лийыныт.
* 1918 ий — Ходын пасушто Йошкар Армийын икымше сарзе парадше лийын.
* 1944 ий — Моском аралымылан орденым пеҥгыдемдыме.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 1 кечынже шочшо-влак]]*
* 1940 ий — Юрий Галютин-Ялзак, марий серызе, почеламутчо, драматург, журналист, СССР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1990), Марий Эл Республикын Калык серызыже (2010), М.А. Кастрен Обществын премийжын лауреатше (2005).
* 1936 ий — Андрей Ефимович Егошин, партий да кугыжаныш вуйлатыше, Россий Федерацийысе ял озанлыкын сулло пашаеҥже. Шкеже тудо Шернур кундем Лопка-Памаш ял гыч. Ончыч Шернур районысо комитетын вуйлатышыжлан тыршаш тӱҥалын. Вара У Торъял да Марий Тӱрек кундемлаштат тыршен. Тудын суапле пашажлан - Марий Элысе ял озанлык нерген книгажым шотлаш лиеш. 
* 1952 ий — Анатолий Васильевич Незнакин, семлызе, Россий Федерацийысе сымыктышын сулло пашаеҥже. У Торъялыште шочын. Тиде талантан айдеме – «Маски» балетын, «Вальс под кукушку» монооперын, кум симфонийын авторжо. 5 ий Марий Эл Республикысе семмастар-влак ушемын вуйлатышыже лийын. 
* 1951 ий — Виталий Никифорович Шкалин, журналист, литератор да бизнесъеҥ, Марий Эл Республикын сулло журналистше, Россий Федерацийысе тӱвыран сулло пашаеҥже. 1988-ше ийыште тудо «Пачемыш» журналын тӱҥ редакторжылан пашам ышташ тӱҥалын. Лач тудын ойжо почеш 1995-ше ийыште Козьмодемьянск олаште «Бендериада» сатир да мыскара фестивальым эртарыме.  Ятыр книган авторжо.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 1 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* **Кузьман кечыже.** Тиде кечын куэрлаште куку шке йӱкшым пуа, маныныт. Тыгак ты кечын кешыр ден ушменым ӱденыт. Марий калык гын таче кечыла вӱргечым эртара. 

Категорий:1 ага
19 ӱярня

**19 ӱярня** (19 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 78-ше (кужемдыме ийлаште — 79-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 287 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 19 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 19 кечынже шочшо-влак]]*
* 1935 — Валентин Исенеков, марий серызе,почеламутчо, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1988).

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 19 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:19 ӱярня
1 вӱдшор

**1 вӱдшор** (1 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 91-ше (кужемдыме ийлаште — 92-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 274 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* **Окмакын кечыже** але **[[Воштылчык кече]]** палемдалтеш. Тиде кечын чылан ваш–ваш ондалкалат, тӱрлӧ мыскарам ыштат. Ты йӱла Францийыште лектын улмаш. Но ожно «окмак–влакын пайремыштым» 17 Пургыжышто палемденыт. 
* **[[Кайык пайрем]]**. Тудо 1906-шо ий гыч палемдалтеш. Вӱдшор тылзын икымше кечынже кайыкым аралыме калык кокласе конвенцийыш кидым пыштыме, а Россий тудын деке 1927-ше ийыште ушнен. 

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак: Валерий, Гильберт, Келлах, Мелитон, Феодора, Теодора, Теудриг, Хью, Целестин, Цельс
* Танле (православный) лӱм-влак: Васса, Дарья, Диодор, Иасон, Иван, Илария, Иннокентий, Клавдий, Мавр, Мариан, Матрона, Панхарий, София, Хрисанф, Дмитрий, Кромит, Мартирий

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 1 кечысе событий-влак]]*
* 1748 ий — Помпей ола олмышто раскопкым тÿҥалыныт. Тиде ола Везувий вулкан помыжалтмылан кöра йÿлен йомын.
* 1778 ий — доллар окса шочын.
* 1930 ий — «Голубой ангел» фильмым икымше гана ончыктеныт, тиддеч вара актриса Марлен Дитрих уло тÿнялан палыме лийын.
* 1938 ий — Швейцарийыште кофен презентацийже эртен. Тиде йÿышым кумдан кучылташ тÿҥалыныт. 

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 1 кечынже шочшо-влак]]*
* 1809 ий — Николай Васильевич Гоголь, руш серызе.
* 1815 ий — Отто фон Бисмарк, кугыжа, политик, кугыжаныш пашаеҥ, Кокымшо рейх Герман империйын икымше канцлерже.
* 1893 ий — Тыныш Осып, марий серызе, туныктышо, драматург, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934).
* 1895 ий — Аргус, Никон Игнатьев, курыкмарий серызе, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934).
* 1934 ий — Анна Ивановна Бякова, туныктыш пашаеҥ, Россий Федерацийысе школын сулло туныктышыжо. Паша корныжо Советский посёлкысо 1 №-ан школышто тӱҥалын. Умбакыже вуйлатышын алмаштышыжлан, завучланат тыршен. 
* 1941 ий — Алексей Яковлевич Акишин, шанчыеҥ, Россий Федерацийысе кӱшыл школын сулло пашаҥеже. Пенза кундемысе Ильмино селаште шочын. Йошкар-Олашке 1971-ше ийыште толын да Марий кугыжаныш университетышке пашам ышташ пурен. 5 ий кушкыл-влак кафедрымат вуйлатен. Ял озанлык шанче кандидат, профессор. 
* 1950 ий — Вячеслав Михайлович Щеглов, Йошкар-Олаште шочын-кушшо спортсмен. 1994-ше ий гыч тудо «Щеглов» лӱман ушемын вуйлатышыжлан шогалын. Автомобиль спорт дене Совет Ушем чепион лӱмымат сулен налын. Олык Ипай лӱмеш премийын лауреатше, Совет Ушем спорт мастер.
* 1958 ий — Эмма Петровна Бронникова, марий шанчызе, туныктышо, педагогике шанче кандидат (1997), доцент (2001).
## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 1 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* **Дарьян кечыже**. Тиде кечын вÿдшор мÿгыра гын – кеҥеж вашеш шудо нугыдо шочеш. Посна тÿткышым суртводыжлан ойыреныт: тудым пырля кочкаш шинчаш ÿжыныт, лÿмын пучымышым шолтеныт.

Категорий:1 вӱдшор
1 пеледыш

**1 пеледыш** (1 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 152-шо (кужемдыме ийлаште — 153) кечыже. Идалык пытыме марте 213 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  **Йоча-влакым аралыме тӱнямбалсе кече**. Тиде йоча–влакын вучымо да весела пайремышт. Тыгак тиде кечын кугырак–влаклан ушештарат, изирак–влак нунын дечын поро кумылым да аралтышым вучат, йоча – влаклан вуйын шогат.  
*  **Российысе йӱдвел флотын кечыже** палемдалтеш.

## Лӱмгече
Пеледыш тылзын икмыше кечынже Александр, Антон, Василий, Виктор, Григорий, Иван, Игнат, Ипполит, Корней, Максим, Матвей, Митрофан, Михаил, Николай, Онуфрий, Павел, Сергей–влакын лӱм кечышт.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 1 кечысе событий-влак]]*
* 1933 ий — шке жапыштыже кумдан чапланыше Челябинскысе трактор заводым почмо.
* 1980 ий — «CNN» кабель телевидений пашам ышташ тӱҥалын. Тӱнямбал телевиденийын эн кугу проектше.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 1 кечынже шочшо-влак]]*
* 1907 — Никандр Лекайн, марий серызе, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1960), Марий АССР-ын Калык серызыже (1957), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* ???? — **Юрий Михайлович Гущин**, Россий Федерацийысе ялозанлыкын сулло пашаеҥже. Паша корныжо марий республикысе ял озанлык министерствыште тӱҥалын, умбакыже шуаралтын да Медведево район «Пригородный» ушемын вуйлатышыже марте шуын. Ял озанлыкым вияҥдымаште кугу пашам вӱден шогымыжлан Марий Элысе кугыжаныш премий дене палемдалтын. 
* 1947 — **Роза Викторовна Рябцева**, тӱвыра пашаеҥ, Марий Эл Республикын сулло артисткыже. Морко кундем Семисолан чолга ӱдыржӧ ончыч «Марий Эл» ансамбльыште шуаралтын. Кугыжаныш филармонийыштат 10 ий тыршен, а 1975-1997-ше ийлаште марий телевиденийын дикторжо лийын.
* 1936 — **Николай Михайлович Комаров**, туныктыш пашаеҥ. Морко кундемыште шочын. Себеусадысе кыдалаш школышто физкультур туныктышылан 25 ий кыртмен ыштен. Туныктышо-влаклан «Модыш задаче-влак» пособийым чумырен.
* ???? — Светлана Мартьяновна Белкова, журналист. Тудо шкеже Шернур кундем Кукнур солан шочшыжо. Ятыр жап «Марий Эл» газет редакцийыште ыштен.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 1 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:1 пеледыш
1 пургыж

**1 пургыж** (1 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 32-шо кечыже. Идалык пытыме марте 333 (кужемдыме ийлаште — 334) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 1 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 1 кечынже шочшо-влак]]*
* 1927 ий — Максим Емельянов, марий серызе, почеламутчо, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1975).
* 1939 ий — Мирон Айгильдин‎, марий серызе, журналист, тӱвыра пашеҥ.
* 1983 ий — Ирина Якаева‎, марий мурызо, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 1 кечынже колышо-влак]]*
* 1995 — Александр Ягельдин, марий серызе, туныктышо, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 

## Калык пале

Категорий:1 пургыж
1 кылме

**1 кылме** (1 ноябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 305-ше (кужемдыме ийлаште — 306-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 60 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* — Суд пристав кече.

## Лӱмгече
* Кылме тылзын икымше кечынже Артемий, Леонид, Иван, Феликс, Дмитрий - влакын лӱмгечышт.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 1 кечысе событий-влак]]*
* 1899 — «Варяг» крейсерым вудыш волтеныт. 
* 1941 — УАШ ден Канаде коклаште Ниагарский водопад гоч куварым почыныт.

### Марий тӱняште
* 1837 — Кужэҥер кундемысе Токтайбеляк школлан негызым пыштеныт.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 1 кечынже шочшо-влак]]*
* 1946 — Зоя Георгиевна Зорина, шанчызе, йылмызе, туныктышо, филологий шанче доктор (1997), профессор (1998), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1998), Россий Федерацийысе кӱшыл школын сулло пашаеҥже. 
* 1952 — Татьяна Георгиевна Чернова, Марий Эл республикын сулло юристше. Татарстан Республикыште шочын. Шинчымашым Озаҥ оласе кугыжаныш университетыште поген. Паша корныжо Марий Элысе прокуратурышто тӱҥалын. 9 ий республикысе кӱшыл суд вуйлатышын алмаштышыже лийын. Юридический шанче кандидат.
* 1961 — Сергей Витальевич Лоскутов, кугыжаныш пашаеҥ. Шкеже Шернур поселко гыч. Шинчымашым налмек, шкенжым комсомол пашате терген, обком секретарь лийын. Умбакыже Россий Президент академийыште аспирант семын шуаралтын. 2001-ше ий гыч Марий Элыште архив паша комитет вуйлатышын алмаштышыжлан шогалын, а ик ий гыч Марий Эл Президент администраций виктемыште тыршаш тӱҥалын. Историй шанче кандидат.
* 1977 — Александр Сычёв, руш серызе, почеламутчо, журналист, Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премий (1976).

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 1 кечынже колышо-влак]]*
* 1993 — Борис Данилов, марий серызе, почеламутчо, журналист, кусарыше, Совет Ушем Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1976), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1983), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* 2000 ий — Мирон Айгильдин‎, марий серызе, журналист, тӱвыра пашеҥ.

## Калык пале
**Йыванын кечыже.** Ожно ты кечын шыже ужатымаш пайремым эртареныт. Пайрем кочкышлан чыве шыл дене ямдылыме кочкыш шотлалтын: тудым шолтеныт, жаритленыт, тулеш куктен кочкыныт. 

Категорий:1 кылме
1 шорыкйол

**1 шорыкйол** (1 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 1-ше кечыже. Идалык пытыме марте 364 (кужемдыме ийлаште — 365) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* Тӱнямбалсе У ий пайрем

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 1 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 1 кечынже шочшо-влак]]*
* 1939 — Авенир Апатеев, курыкмарий серызе, туныктышо, верысе краевед, Марий Эл Республикын сулло туныктыш пашаеҥже (1994).
* 1949 — Валентин Николаевич Васильев, марий йылмызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1984), доцент (1992), Финн-угор ушемын йотэлысе йыжъеҥже (Хельсинки), Марий Эл Республикын сулло туныктыш пашаеҥже (2004). 
* 1951 — Виталий Никифорович Шкалин, марий серызе, журналист, Марий Эл Республикын сулло журналистше (1993), Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2006).
* 1954 — Кульбаева Наталия Ивановна, марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, театровед, филологий шанче кандидат (1997), Россий Федераций Театр пашаеҥ-влак ушемын йыжъеҥже (2007).
* 1959 — Валентина Изилянова, марий серызе, почеламутчо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1988), Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (1994), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2007), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2016).
* 1960 — Виталий Егоров, Лого, марий серызе, почеламутчо, туныктышо. 
* 1960 — Лайд Шемйэр, марий серызе, почеламутчо, журналист, мер пашаеҥ, Эстон Республикын 5-ше степенян «Маарьямаа Ырес» орденын кавалерже (2001), А. Смирнов лӱмеш «Журналистский талылыклан, гражданский патырлыклан да принципиальностьлан» премийын лауреатше (2001), Марий Эл Республикысе Журналист-влак ушемын «Патырлыклан» премийын лауреатше (2002). 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 1 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:1 шорыкйол
1 ӱярня

**1 ӱярня** (1 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 60-шо (кужемдыме ийлаште — 61-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 305 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* **Граждан аралымаш тӱнямбалсе кече**. Тӱнямбал кӱкшытыштӧ тидын дене кылдалтше йодыш-влакым граждан аралтыш ушем терген шога. Тиде кечым 1972-шо ий 1 март гыч палемдаш тӱҥалыныт. 
* Тыгак таче Эл кӧргӧ министерстве пашаеҥ-влакын – эксперт-криминалист-влакын пайремышт.
* Таче наркоманий ваштареш кучедалме кечымат палемдат.
* Пырыс-влакын кечышт палемдалтеш.

## Лӱмгече
Ӱарня тылзын икымше тылзын Даниил, Илья, Нина, Павел, Порфирий, Самуил, Юлиан, Альбина, Антонина, Феликс–влакын лӱм кечышт.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 1 кечысе событий-влак]]*

* 1862 — Козьмодемьянск олаште ӱдырамаш-влаклан училищым почмо.
* 1932 — Звенигово район «Передовик» газетын икымше номерже лектын.
* 1555 ийыште Нострадамусын предсказанийже дене книгаже лектын.
* 1964 ийыште икымше руш печатный книга лектын.
* 1873 ийыште печатный машинам ышташ тÿҥалыныт.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 1 кечынже шочшо-влак]]*
* 1923 — Василий Сапеев, марий серызе, почеламутчо, туныктышо, педагогике шанче кандидат (1982), СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1971), РСФСР-ын сулло туныктышыжо (1965), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* 1957 — Антонина Николаевна Шакирова, марий серызе, журналист, Марий Эл Республикын сулло журналистше.    
* 1947 —   Александр Гурьевич Сергеев, спортсмен. Морко район Нуръял Корамасыште шочын. Кӱшыл шинчымашым Волгоградысе капкультур институтышто налын. Куржталме дене Россий Федерацийын чемпионжо лӱмым сулен. 15 ий Йошкар-Оласе строительный техникумышто туныктышылан пашам ыштен. Тыгак тудо мыланна Совет Ушем спорт мастер семын палыме.
* 1934 — Павел Васильевич Калягин, уста семмастар. Морко район Тумер ялыште шочын. Шанче пашаштат Павел Васильевич кугу надырым пыштен: историй шанче кандидат лийын. Партий пашаштат шуко ий тыршен. Муро тӱняште Павел Калягин «Авамланде», «Ачай-авай», «Морко мланде» мурылан семым возышо семын чапланен. Пелашыже Роза Калягина дене коктын шуко сылне мурым возеныт. 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 1 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
**Ярилан кечыже**. Тиде кечын кече шке шокшыжым мландÿмбак колта. Мÿшкыран ÿдырамаш-влак шукырак жап яндар южышто лияш тыршеныт: кечын волгыдыжо азалан тазалыкым пуа манын ÿшаненыт. Кресаньык-влак шошо толмылан йывыртен, уремлаште тÿрлö модышым эртареныт. 

Категорий:1 ӱярня
2000

## Мо лийын
* 

## Кӧ шочын
* 

## Кӧ колен
* 30 шорыкйол — Алексей Январёв (Чатлама Элексей), марий серызе, почеламутчо, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* 3 пургыж — Луков Паю, марий серызе, туныктышо, драматург, Марий АССР-ын сулло туныктышыжо (1951), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* 5 ага — Андрей Горинов (Андрей Иосифович Горинов), марий серызе, почеламутчо, драматург, СССР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже.
* 9 сорла — Геннадий Егошин, руш серызе, журналист. 
* 1 кылме — Мирон Айгильдин‎, марий серызе, журналист, тӱвыра пашеҥ.
* 16 теле — Александр Селин (Александр Васильевич Селёдкин), марий серызе, почеламутчо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1981), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1996).

Категорий:2000
2001

## Мо лийын
*
 
## Кӧ шочын
* 

## Кӧ колен
* 22 пургыж — Татьяна Иштрикова, руш серызе, почеламутчо, кусарыше, Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1992), Россий Cерызе-влак ушемын йыжъеҥже (1993). 
* 12 пеледыш — Константин Коршунов, марий серызе, актёр, драматург, режиссёр, СССР Cерызе-влак ушемын йыжъеҥже (1969), Марий АССР-ын сулло артистше (1960), РСФСР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1979), Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1985).
* 12 кылме — Василий Миронов, марий серызе, почеламутчо.

Категорий:2001
2002

## Мо лийын
* 

## Кӧ шочын
* 

## Кӧ колен
* 14 пеледыш — Николай Михеев, руш серызе, почеламутчо, Россий Cерызе-влак ушемын йыжъеҥже (2001).
* 19 пеледыш — Евгения Ивановна Коведяева, марий шанчызе, туныктышо, педагогике шанче кандидат (1987).
* 24 сорла — Юрий Артамонов, марий серызе, журналист, туныктышо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1980), Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1978).

Категорий:2002
2003

## Мо лийын
* 
## Кӧ шочын
* 
## Кӧ колен
* 6 шыжа — Алексей Бахтин, руш серызе, почеламутчо, журналист.

Категорий:2003
2006

## Мо лийын
* 

## Кӧ шочын
* 

## Кӧ колен
* 10 ага — Алексей Краснопёров, рушла возышо марий серызе, журналист, Марий Эл Республикын Калык серызыже (2000), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1981), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1995), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сар да Советско-японский сар-влакын участникше. 
* 9 сӱрем — Аркадий Исакович Искаков, ялысе туныктышо, мер пашаеҥ, Одо Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже, Виче да Чолман кундемысе «Марий ушем»-ын икымше вуйлатышыже (1990), Одо Марий Ушемын сопредседательже (1996).

Категорий:2006
2007

## Мо лийын
* 

## Кӧ шочын
* 

## Кӧ колен
* 23 сорла — Евгений Стариков, руш серызе, почеламутчо, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1986), Юлсер_Олан почётан гражданинже (1996), Россий Федерацийысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1997), Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2005).
* 4 шыжа — Юрий Петров, руш серызе, почеламутчо, журналист, мер пашаеҥ, Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1977), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1980). 
* 31 шыжа — Тимофей Петухов, марий серызе, почеламутчо, семлызе, артист.
* 27 теле — Яан Кросс, эстон серызе.

Категорий:2007
2008

## Мо лийын
* Вӱдшор тылзе - Марий калыкын кандашымше погынжо.

## Кӧ шочын
*
 
## Кӧ колен
* 15 шорыкйол — Аркадий Васинкин, марий серызе, шанчызе, йылмызе, туныктышо, литературовед, литератур критик, филологий шанче кандидат, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (колымыжо деч вара) (2008).
* 9 ӱярня — Феликс Майоров, марий серызе.
* 29 ага — Вячеслав Абукаев-Эмгак, марий серызе, почеламутчо, прозаик, драматург, кусарыше, журналист, театр пашаеҥ, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1991), Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1990), Пошкырт Элысе Яныш Ялкайн лӱмеш премийын лауреатше (1998), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1999), Марий Эл Республикысе М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2007), Марий Эл Республикын Калык серызыже (2006).
* 19 кылме — Геннадий Матвеевич Тужаров, марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1967), филологий шанче доктор (1998), профессор (1999), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (1995), Россий Федерацийысе кӱшыл профессионал туныктышын почетан пашаеҥже (2001).

Категорий:2008
2009

## Мо лийын
* 10 Сӱрем гычын 15 Сӱрем марте Марий Самырыктукым Икымше Погынымаш лие.

## Кӧ шочын
* 
## Кӧ колен
* 16 ага — Аркадий Букетов-Сайн, марий серызе, почеламутчо, журналист, туныктышо, кусарыше, РСФСР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже (1982), МССР-ын сулло журналистше (1991). 
* 20 пеледыш — Алексей Александров-Арсак, марий серызе, мурызо, почеламутчо.
* 10 теле — Владислав Самойлов, курыкмарий серызе, почеламутчо, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1998).

Категорий:2009
20 ага

**20 ага** (20 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 140-ше (кужемдыме ийлаште — 141-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 225 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  Метрологын тӱнямбалсе кечыже. Тиде кечын 1875-ше ийыште Парижыште эртыше конференцийыште метрологын кечыжым пайремлаш палемденыт. ЮНЕСКОн пунчалже почеш, 2001-ше ий 20 Ага гыч тӱнямбалсе кече семын палемдалтеш.
* , Юл эҥерын кечыжым палемдат.
* , Эрык кече.
* , Кугыжаныш помыжалтмаш кече.
* , Унитарный кугыжанышым ыштыме кече.
* , Эрык кече.
* , Банк пашаеҥ-влакын кечышт. 

## Лӱмгече
* Танле (православный) лӱм-влак: Антон, Иван, Михаил, Степан.
* Католик лӱм-влак: Бернард, Василий.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 20 кечысе событий-влак]]*
* 1742 ий — штурман Семён Челюскин Евразий континентын эн йӱдвел ужашышкыже миен шуын. Тудо вер кызытат Челюскинын мысше лӱмым нумалеш.
* 1873 ий — джинс йолаш-влакым ышташ тӱҥалыныт.
* 1942 ий — Отечественный сарын 1-ше да 2-шо степенян орденжым пеҥгыдемдыме.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 20 кечынже шочшо-влак]]*
* 1947 ий — Николай Николаевич Николаев, шанче физик. Москосо кугыжаныш университетым тунем лекмек, Ландау лӱмеш физик институтышто тыршаш тӱҥалын. Тӱҥ шотышто шанчыеҥ атом физикым шымлен: 300 наре шанче пашам возен. Физик да математик шанче доктор.
* 1957 ий — Игорь Константинович Фоминых, ял озанлык вуйлатыше, Марий Эл Республикысе ял озанлыкын сулло пашаеҥже. Уста пашаче шочмо районысо «Куженерский» совхозышто ойырен налме профессийже дене шуаралтын: инженер-механик гыч тӱҥалын, вуйлатыше марте шуын. 8 ий республикысе кугыжаныш погынын депутатше лийын.
* 1965 ий — Игорь Николаевич Кудряшов, тӱҥ шотышто тудо бизнес пашаште шуаралтын, но мер пашаштат кугу пагалымашым сулен. Шкеже Морко кундем Ерсола гыч. Морко район Ердӱр ял пайремым эртарымаште тудынат надырже моткоч кугу. 
* 1971 ий — Сергей Михайлович Чечётко, театр пашаеҥ. Шкеже Саратов вел Татищево ола гыч. Ынде ятыр ий тудо «Геликон Опера» Москосо музык театрын концертмейстержылан пашам ышта. 
* 1983 ий — Ирина Владиславовна Трубянова, марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2010).

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 20 кечынже колышо-влак]]*
* 1977 — Зиновий Краснов (Зиновий Андреевич Краснов), марий серызе, почеламутчо, журналист. 

## Калык пале
* Тиде кечын ожно кечыште ырыктыме эҥер вӱд дене мушкылтыныт: тидлан эрдене эрак ведраш вӱдым кошталын шынденыт, а кечывалым чывылгеныт. Тыгак эҥерыш имньым йӱштылаш пуртеныт. Тыге имне вий-куатым пога, маныныт.
* Марий калык имньылан посна тӱткышым ойыра. Ик шотшо дене тудо кызытат шнуй вольыклан шотлалтеш. Имньым ончен, кугезына-влак игечым мужедыныт: имне шудышто пӧрдалеш — игече вашталтеш, чытырнен але пошырнен колта гын — кугу йӱрлан.

Категорий:20 ага
20 вӱдшор

**20 вӱдшор** (20 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 110-шо (кужемдыме ийлаште — 111-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 255 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* , Эрыкан улмо нерген декларацийыш кидпалым пыштыме кече.
* , Республик кече.
* , Китай йылмын кечыже.
* , Донорын кечеже

## Лӱмгече
* Католик: Адольф, Владимир, Леон.
* Танле (православный) лӱм-влак: Евтихий, Еремей, Мефодий, Платонида.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 20 кечысе событий-влак]]*
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 20 кечынже мо лийын]]*
* 1656 — ший окса олмеш вÿргене оксам кучылташ тÿҥалыныт.
* 1843 — Сибирьым шымлыме амал дене кресаньык-влакым тушко кусараш тÿҥалыныт.
* 1922 — Кечывалвел Осетий автоном областьым ыштыме, тудо тунам Грузийыш пурен. 

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 20 кечынже шочшо-влак]]*
* Гитлер, Адольф

### Марий-влак коклаште
* 1934 — Ольга Михайловна Литовинская, тазалык аралтыш пашаеҥ, Марий Эл Республикын сулло эмлызыже. Ончыч тазалык аралтыш министерствыште, а вара републикысе эмлымверыште пашам ыштен. 8 ий СПИД чер ваштареш кучедалме рӱдерыште тӱҥ эмлызылан тыршен.
* 1938 — Валентина Сергеевна Соловьёва, туныктыш, тӱвыра да мер пашаеҥ, паша ветеран, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже. Шернур кундем Моркэҥер ялыште шочын. Ончыч Лажъял, вара Руш-Лажмарий, Поранча кундем Елеево, Марий Тӱрек кундемысе Сысоево школлаште йоча-влакым туныктен. 1982-шо ийыште У Роҥго кундем Михайловка селаш илаш куснен да тусо школышто пашам ышташ тӱҥалын. Мер илышыштат Валентина Сергеевна чолгалыкым ончыкта: Тудым Йыван Кырлан шочмыжлан 100 ий темме лӱмеш медаль дене палемденыт. Суапле пашажлан Россий Федерацийысе тÿвыра да коммуникаций министерствын «За высокие достижения» знак да Марий Эл Республикын почётан ветеран чап лÿм дене палемдалтын.
* 1943 — Юрий Александрович Куликов, шанче-механик, Марий Эл Республикын сулло шанче пашаеҥже. Йошкар-Олаште шочын. 1968-ше ийыште Марий кугыжаныш техник университетыште туныктышылан тыршаш тӱҥалын да профессор марте кушкын. 70 наре шанче пашан авторжо. Технологий шанче доктор.
* 1943 — Алеко Юзыкайн, марий серызе, журналист, СССР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже.
* 1946 — Мардан Рая, марий серызе, почеламутчо, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2007), Марий Эл Республикысе тÿвыран сулло пашаеҥже (2006). 
* 1958 — Юрий Исаков, марий серызе, почеламутчо, журналист, Марий Эл Республикын сулло журналистше (2004). 
* 1978 — Алексей Юрьевич Владимиров (калыкыште Лёха Ленин алмашлӱм дене палыме), руш да марий эстрадысе мурызо, муро текст-влакын авторжо. Марий Эл Радиошто тудын йонгалтарыме «Оньава» мурыжо уло. Алексей Йошкар-Олаштак шочын-кушкын. Пашаже тӱҥ шотышто «Полярная звезда» группа дене кылдалтын.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 20 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
**Акулинан кечыже**. Тиде кечын йÿр йÿрын гын, кокияш шурно сайын ок шоч – маныныт. Йÿдым каваште шÿдыр-влак  чолгыжын йÿлат гын, кеҥежым снеге ден поҥго сай шочеш. 

Категорий:вӱдшор
2004

## Мо лийын
* 

## Кӧ шочын
* 

## Кӧ колен
* 14 шорыкйол — Гурий Костатеев (Кос-Гур), курыкмарий серызе, журналист, туныктышо, литератор, РСФСР-ын сулло туныктышыжо (1970), Марий АССР-ын сулло туныктышыжо (1963),  1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* 18 пургыж — Миклай Рыбаков, марий серызе, журналист, драматург, артист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже, Марий Эл Республикын Калык серызыже (1996), Марий АССР-ысе сымыктышын сулло пашаеҥже (1970), Марий АССР-ысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1978), Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1974).
* 22 пургыж — Инна Алексеевна Ядарова, марий йылмызе, шанчызе, филологий шанче кандидат (2003).
* 6 ӱярня — Зиновий Васильевич Учаев, марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат, профессор,  Марий Эл Республикын сулло туныктыш пашаеҥже, Россий Федерацийын кӱшыл профессионал туныктышын почётан пашаеҥже.
* 28 вӱдшор — Юрий Байгуза, марий серызе, почеламутчо, кусарыше, драматург, Россий Серызе-влак ушемын йыжъенже (1998).
* 15 ага — Алеко Юзыкайн, марий серызе, журналист, СССР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже.
* 8 пеледыш — Зинаида Каткова, марий серызе, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжеҥже (1971), Марий АССР-ын Калык серызыже (1992), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1982).
* 14 сорла — Алексей Авипов, марий серызе, журналист, Марий Эл Республикын сулло журналистше (1993).

Категорий:2004
20 идым

**20 идым** (20 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 263-шо (кужемдыме ийлаште — 264-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 102 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — Тауштымо кече.
*  — Эрык кече.
*  — Юж кече.
*  — Таможенник кече
* , , , ,  — **Рекрутерын кечыже**. Рекрутер-влак паша верыш кӧм налаш, кӧм уке рашемдат, кӱлеш еҥым кычалыт. 

## Лӱмгече
* Идым тылзын колымшо кечынже Иван да Макар–влакын лумгечышт. 

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 20 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 20 кечынже шочшо-влак]]*
* 1932 — Илья Караев, марий серызе, почеламутчо, кусарыше, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2006), Пошкырт Элысе Яныш Ялкайн лӱмеш премийын лауреатше.
* 1940 — Андрей Горинов (Андрей Иосифович Горинов), марий серызе, почеламутчо, драматург, СССР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже.
* 1940 — Юрий Рязанцев, марий серызе, почеламутчо, режиссер, артист, МССР-ын Калык артистше (1991), Марий АССР-ын сулло артистше (1979), Марий Эл Республикысе И.С. Палантай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (колымыжо деч вара) (1993).
* 1933 — Пётр Алексеевич Соколов, шанче да туныктыш пашаеҥ, Россий Федерацийын сулло шанче пашаеҥже. Одо Эл Воткинск олаште шочын. Ончычсо паша корныжо Марий политехник институт дене кылдалтын, а вара Марий кугыжаныш университетышке вончен: 3 ий ректоржат лийын. Умбакыже уэш политехник институтыш пӧртылын – чодыра озанлык кафедрын вуйлатышыже лийын. 120 утла шанче пашан авторжо, ятыр шанче пашаже Австралийыште, Германийыште, Италийыште, Кугу Британийыште савыкталтын. Кугыжаныш пашаштат кугу пагалымашым сулен: Марий республикысе кӱшыл погынын депутатше лийын. Марий Республикысе техникын да шанчын сулло пашаеҥже.
* 1938 — Леонид Егорович Митькин, Марий республикысе капкультурын сулло пашаеҥже, Марий Элын сулло тренерже. Москосо капкультур институтым тунем лекмек Йошкар-Олашке толын да школышто куштылго атлетика дене тренерлан тыршаш тӱналын. Тудын тунемшыже-влак кокла гыч ятырынже спорт мастер лӱмымат суленыт. Леонид Егорович 25 ий Марий республикысе куштылго атлетик федерацийын вуйлатышыже лийын.
* 1943 — Геннадий Петрович Александров, озанлык пашаеҥ, Россий Федерацийын сулло чоҥышыжо. Чуваш республик Цивильск олаште шочын-кушкын. Паша корныжо тӱҥ шотышто «Маригражданстрой» ушем дене кылдалтын: 1985-ше ий гыч ты ушемын вуйлатышыжлан тыршаш тӱналын. Кугыжаныш погынын депутатше. 
* 1985 — Татьяна Ивановна Ямбердова, семлызе. Йошкар-Олаште шочын. Иван Ямбердов сӱретчын ӱдыржӧ. Творчество шӱлышан самырык ӱдыр ковыж дене устан шокта. Санян Вачи-н почеламутшо негызеш икмыняр мурылан семым возен.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 20 кечынже колышо-влак]]*
* 1519 — Фернан Магеллан черетан путешествийыш лектын.
* 1802 — Александр Икымше кугыжа чыла коллегий-влакым министерствыш савырыме нерген кӱштыкым луктын.
* 1862 — Российыште икымше консерваторийым почмо.
* 1946 — икымше Каннский кинофестиваль эртен.

## Калык пале
* **Лукан кечыже**.  Посна тӱткышым тиде кечын шоганлан ойыреныт. Шоган вартыш дене ӱдыр-влак вуйыштым мушкыныт. Вольык чӱчкыдын черлана гын, тиде кечын тудын шӱйышкыжӧ шоган дене ыштыме шерым чиктеныт.

Категорий:20 идым
20 кылме

**20 кылме** (20 ноябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 324-ше (кужемдыме ийлаште 325) кечыже. Идалык пытыме марте 41 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* Азан тӱнямбал кечыже.

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 20 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 20 кечынже шочшо-влак]]*
* 1942 — Джо Байден, УАШ-ын президентше.
* 1987 — Раисия Сунгурова, марий серызе, почеламутчо, мер пашаеҥ, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2019), Ханты-Манси автоном йырвел – Югра кундемысе «Марий Ушем» мер организацийын вуйлатышыже (2011 ий гыч), Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2016).

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 20 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:20 кылме