open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Яраҥ

**Яраҥ** (; ) – Российыште Киров велын Яраҥ кундемыштыже верланыше ола. Яраҥ кундемын да Яраҥ ола шотан илемын рӱдерже. Калыкчот – 17253 еҥ (2010), 16 106 еҥ (2017).

## Верланыме вер
Киров ола деч 172 километр (220 км – авто дене) кечывалвел-касвел могырно верланен.

## Галерей

Birchwood Yaransk.JPG|Яраҥ олаште верланыше саклыме куэр.
Водонапорная башня в Яранске.JPG|Яраҥысе вӱд башне.
Mattew of Yaransk chapel.JPG|Яраҥ Матвей шнуй часлама.
|Яраҥ крепость. XVII-ше курым.
Успенский кафедральный собор г. Яранска.jpg|Успенский кафедральный собор.
Yaransk central library.jpg|Яраҥысе книгагудо.
Yaransk plan 1784.jpg|Яраҥ. 1784 ий.
Street mark Yaransk.JPG|Тошто да у урем лӱмла.


## Кылвер-влак
* Яранск.

## Важ-влак

Категорий:Киров велысе кундем рӱдерла
Категорий:Киров велысе марий илымверла
Категорий:Яраҥ кундемысе илымверла
Категорий:Яраҥ
Мендияров, Леонид Яковлевич

**Мендияров Леонид Яковлевич** — марий сотыеҥ, Икымше Пӱтынь Российысе Марий-влакын погыныште пашам шукын ыштен.

1931 ийыште "Дело федералистов" почмо. Мендияровым арестоватленыт, тӱшкан вуйлатыше обвиненийым сакеныт. Арест деч вара Горький олаш кайыш, кушто тудо 40-ийла мучаште колен.

Категорий:Марий сотыеҥ-влак
Ӱпӧ (ыҥ-влак)

**Ӱпӧ** мут ончыктен кертеш:

* Ӱпӧ — ола Российыште.
* Ӱпӧ — калык-влак кокласе аэропорт Российыште.
* Ӱпӧ - кӱртньыгорно станций.
* **Ӱпӧ** але Шем Виче — эҥер Российыште, Пошкырт Элыште.
Пӱрӧ

**Пӱрӧ** (, ) — ола Пошкырт Элыште.

## Тыгак ончо
* Икымше Пӱтынь Российысе Марий-влакын погын

Категорий:Пошкырт Элысе олала
Пӱрӧ (ыҥ-влак)

**Пӱрӧ** мут ончыктен кертеш:

* Пӱрӧ — руштыктарыше напитке.

## Илымверла
* Пӱрӧ — Российыште Пошкырт Элыште верланыше ола.

## Эҥерла
* Пӱрӧ — Российыште Пошкырт Элыште йогышо эҥер, Ош Вичын эҥерйолжо.
* Пӱрӧ — Российыште Суас Элыште да Киров велыште йогышо эҥер, Вичын эҥерйолжо.
Вӱрзым

**Вӱрзым** (Ӱржӱм, Нуж-Ола) () – Российыште Киров велын Вӱрзым кундемыштыже верланыше ола. Вӱрзым кундемын рӱдерже. Калыкчот – 10213 еҥ (2010), 9981 еҥ (2017).

## Верланыме вер
Ильна ола деч 190 километр кечывалвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Киров Сергей Миронович – кумдан палыме совет кугыжаныж политик.
* Сперанский Алексей Дмитриевич – кумдан палыме совет медик.

## Кылвер-влак
* Уржум.

## Важ-влак

Категорий:Киров велысе олала
Категорий:Киров велысе марий илымверла
Категорий:Киров велысе кундем рӱдерла
Категорий:Вӱрзым кундемысе илымверла
Категорий:Вӱрзым
Вӱрзым (ыҥ-влак)

**Вӱрзым** мут ончыктен кертеш:

* Вӱрзым — ола Российыште.
* Вӱрзым вӱд — эҥер Российыште, Киров велыште.
Гянджа

**Гянджа** () - ола Азербайджаныште. Калыкчот 357 тӱж. еҥ наре.

Категорий:Гянджа
Гянджа (ыҥ-влак)

**Гянджа** мут ончыктен кертеш:

* Гянджа — ола Азербайджаныште.
* Гянджа (станций) — Азербайджанысе кӱртньӧ корнын станцийже.
* Гянджа (аэропорт) — тӱнямбал аэропорт.
Баку

**Баку** () — ола, Азербайджанын рӱдолаже. Калыкчот 2 млн. еҥ наре.

Категорий:Баку
Категорий:Миллионер-олала
Сан-Паулусо метрополитен

**Сан-Паулусо метрополитен** (португалла: Metropolitano de São Paulo) — метрополитен Сан-Паулушто.

Категорий:Сан-Паулусо метрополитен
Одо Элысе марий илымверла

Одо Элысе марий илымверла:

## Эртымгорно
XX-шо курымысо еҥшотлымаш почеш Одо Элыште илыше марий-влакын чотышт:
* 1926 – 5 088 еҥ,
* 1939 – 5 596 еҥ,
* 1959 – 6 449 еҥ, 
* 1970 – 7 842 еҥ, 
* 1979 – 8 752 еҥ, 
* 1989 – 9 543 еҥ, 
XXI-ше курымышто:
* 2002 – 8 985 еҥ (0,6% Одо Элысе калык коклаште, тывеч, 60,6%-ше – яллаште илыше-влак),
* 2010 – 8 067 еҥ.

## Рӱдӧ ола
* Ижевск () — Одо Элын рӱдерже.

## [[Алнаш кундем]]
* Алнаш () – сола.
* Варале () – ял. (марий – 93% (2002))
* Изи Маскиял (Роша; Изи Маскиял почиҥга) (), () – ял. (марий – 77% (2002))
* Маскиял (Марий Маскиял, Кугу Маскиял) () – ял. (марий – 96% (2002))

## [[Вавож кундем]]
* Нардомас () – ял. (марий – 90% (2002))

## [[Воткинск кундем]]
* Воткинск () — ола.

## [[Грак кундем]]
* Грак () – сола. 
* Абрамовка () – пытыше ял. †
* Вожай (Марий Возжай) () – ял. (марий – 94% (2002))
* Изи Йырсе () – ял. (марий – 97% (2002))
* Кугу Йырсе (Йырсе) () – ял. (марий – 94% (2002))
* Кӱгорем () – ял.
* Горски (Новогорский) (Курук Почиҥга) () – сола.
* Почиҥга () – ял. (марий – 91% (2002)) 
* Тага Почиҥга () – пытыше ял. †
* Шӱргӧ () – пытыше ял. †

## [[Завъялово кундем]]
* Завъялово () – сола.

## [[Изи Пурга кундем]]
* Марий Пови () – ял. (марий – 92% (2002))

## [[Камбарка кундем]]
* Камбарка () — ола.
* Крешын () – ял.
* Шолья () – ял.

## [[Карагӧл кундем]]
* Карагӧл () – сола.
* Быргынде (Пыргынде) () — ял. (марий – 93% (2002))
* Ныргындыш () – ял. (марий – 90% (2002))
* Сузло () – пытыше ял. †
* Шопкер (Чыпа, Шопкер Чыпа) () – ял. (марий – 95% (2002))
*  () – выселке. (марий – 51%, руш – 45% (2002))
*  () – ял. (марий – 44%, руш – 55% (2002))

## [[Кизнер кундем]]
* Сармак (Марий Сарамак) () – ял. (марий – 76% (2002))

## [[Киясово кундем]]
* Мушек () – ял.
* Уськур () – ял. (марий – 79% (2002))
*  () – ял. (марий – 29%, руш – 70% (2002))

## [[Можга кундем]]
* Можга () – ола.

## [[Сарапул кундем]]
* Сарапул () – ола.
* Соколовка () – ял.
* Тарасово () – сола.
* Шоръял () – пытыше ял . †

## [[Сюмси кундем]]
* Кӱльмӱж () – сола.

## Тугак ончо
* Суас Элысе марий илымверла
* Пошкырт Элысе марий илымверла

## Литератур
# Вершинин В. И. Словарь марийских топонимов низовья Камы и Вятки. – Йошкар-Ола, 2005. – 130 c.
# Марийцы Удмуртии: история, традиции и современность: материалы межрегиональной научно-практической конференции с международным участием, 6 декабря 2015 года, г. Ижевск / Под общ. ред. А.Е. Загребина. – Ижевск: Изд-во «Монпоражен», 2015. – 134 с. С.25.
# О родном крае, о времени и о себе. Семенов Н.С. Алнаши, 2007.

## Важ-влак


*
Краснодар

**Краснодар** (Йошкар пӧлек) (, ) — ола Российыште, Краснодар мландын рӱдыжӧ. Калыкчот 1 154 885 еҥ. Краснодар мландын рӱдыжӧ. Лушмара ола оя ял дене пырля рушла возымо. Ужаш деке куснен «Административно шеледымаш»

Кечывалвел да йӱдвел кавказ федерал йырвел кугу ола-влак, историй-влак рӱдер-кубань кундемыште географий. Рӱдӧ официально огыл лӱмдалтын кугарнян, тыгак российын рӱдолаже.

Олан калыкчотшо — 1 344 099 (2021) еҥже-влак, олан калыкчот шотышто российыште латкумшо.

Лушмара калык 2021 ий 1 октябрьыште 344 по состоянию на 1 099 калык переписьын лектышыж почеш, ола округышто (изирак ял гыч оя) — 1 204 878 еҥ. Кызытсе аклыме годымат тидым шотыш тӱҥалеш ий 2022 (переписьын лектышыжым шотыш налын деч посна) тудым 319 еҥ росстат 974 аклалтын, а ола округ (изирак ял гыч оя) — 1 еҥ 062 557. Ола шотан лийын вер, краснодар край гыч улеш калыкым ушен шогышо кӱвар, да ийготшо уло, — национальный тӱвыра Рӱдер. Эше тудо 1992 ийыште лектын. 29 таче тудо мер организацийыш пурен. Нунын коклаште тыгай элын представительже-влак семын, арменийыште, белоруссийыште, Грузийыште, Videos да шуко молат. Нунылан кугу пашам эртара: пайрем эртарыме, верысе калык шке тӱвыраж дене палдарен.

## Экономике
Лушмара — российыште ик эн кугу рӱдержылан шотлалтше европышто эн кушшан рейтинг индешымше ола. Тиде годым, утларакше кугу олаш подавляющий деч ойыртем, экономика Лушмара постиндустриальный семын сӱретлалтеш. Кугу потребитель-влак секторышто ужына негызлалтын, суаплыкым сферыште, экономикыште сектор кугу структурлан мсп лушмара уждымо улыда.

Спискыш пураш city 2011 ий-600 (600 ола уша туням кугу лиймек, 60 % глобальное ВВП-Н), mc global institute kinsey организаций шымлымашым возен. Лушмара компаний 2010 ийыште чумыр ак 12 муниципал кочкыш консалтинговый млрд доллар (22 тӱжем доллар еҥлан шотлымаште). РБК версий почеш, рейтингыште икымше верым налын лушмара ола шотан 2013 ийыште российысе чулымлык дене кушкын. Фондым шымлымаш почеш «олан экономикыже институт», 2015 ийыште лушмара ола российысе рейтинг 13 налме вер — рӱдӧ олала гыч регионлашке чумыр продукт (ВГП). 0,5 кундемысе пӱрӧ олаште российысе экономикыште шот дене латкум теҥге утла трлн рӱдола: идалыкаш 508 лушмара вгп млрд теҥге ышта.

Краснодар мланде рф регион-влак шотышто 2015 ийыште икымше врп визытаным пура, а Лушмара, шке черетыштыже, концентраций ресурс ойыртемалтын: тудо утларак ужашыже логалеш 45 % ВРП регион, кумшо йӧнозанлык предприятий, 70 % энергийым шеледен да производство, иктаж 45 % савыртыш рознице торгая.

Лушмара ола российыште ик эн динамично вияҥеш шотлалтеш, тудым кум гана каласет «Сай кучен ола российыште бизнес» журнал версий дене «Форбс». Экономист-влак Зубаревич Наталья ончыктен, 2017 ий лушмара ола российыште мо изишат пурымо спискыште, вияҥаш кугу йӧн уло: тудо калыклан кугу капан палемдат, душевой торгайыме эн кугу савыртыш, душевой ден инвестиций кугыт эн кугу 2013-2015 ийлаште илаш пуртымо верч, куатшым вияҥдыме эн кугу ола верланен улмаш.

## Важ-влак


Категорий:Краснодар
Категорий:Российысе миллионер-олала
Туапсе

**Туапсе** (; ) — ола Краснодар мландыште, Российыште. Кугу теҥыз порт. Пурла Шем теҥызын серыштыже верланен. Калыкчот 63 тӱж. еҥ наре.

Категорий:Краснодар мландысе олала
Гантимуровмыт

**Гантимуровмыт** () — Руш он фамилий, Эвенкийын Оньыжа-влакын тукымышт.

## Он Пӧртын вуйжо-влак
### Тунгусын Оньыжаже-влак
* Гантимур (1686)
* Гантимуров, Катана (1686— 1705)
* Гантимуров, Бишекчи (1705— 1728)
* Гантимуров, Алексей Илларионович (1728—1745)

### Тукым вуй-влак
## Палыме Гантимуровмыт

## Тыгак ончо
* Урульга пролык думо
Краснодар (ыҥ-влак)

**Краснодар** мут ончыктен кертеш:

* Краснодар — ола Российыште.
* Краснодар I — Российысе кӱртньӧ корно-влакын станцийже.
* Краснодар II — Российысе кӱртньӧ корно-влакын станцийже.
* Краснодар (аэропорт) — аэропорт.
Магадан

**Магадан** () - Российыште ола, Магадан велын кучем рӱдыжӧ.

Тудо элнан касвел ужашыштыже озанлыкын, транспортын да тӱвыран ик эн кӱлешан олаже. 

## Эртымгорно

Категорий:Магадан
Сыктывкар

**Сыктывкар** — ола Коми Республикын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.

Категорий:Сыктывкар
Философий

**Философий** — тӱҥ фундаментальне проблеме нерген шанче, проблеме тыгай ыҥ-влак дене кылдалтын: илыш, палымаш, ак, амал, уш-акыл да йылме. Тыгай ыҥым шымлыше вес йӧн деч ойытемалтеш: философий нуным критикле шымла.

## Касвел философий
### Акрет философий (600 мемнан курым деч ончыч – 500 мемнан курым)

Акрет философий - тиде Грек да Рим туняште философий, 585 ий мемнан курым деч ончыч тӱҥалын да 6 курым марте лийын. Чӱчкыдын кум ужашыш шеледалтеш: Сократ осыгечын, Платон да Аристотель пагыт, да Аристотель деч вара пагыт (Элленистик). Нылымше ужашым южгунам ешарат: Неоплатонысе, да Варасе Акрет жапын Христиан филосов-влак. Эн сулло: Платон да Аристотель.

Акрет философийын тӱҥ йодыш-влак: сандалыкын фундаментальне причиныже; шыжедыме наста нерген йӧдыш-влак, мутлан, чот, тӱҥлык, юмо да моло; сай илыш да могай палымаш да умылымаш кӱлеш тиде сай илышым шукташлан; юстиций нерген умылтарымаш да тудын тӱрлӧ политик радамлык дене кыл.

Тиде жапыште сравоч философий метод шымлалтын: шинчаончалтышыш критикле шот, причин да аргументаций деке ӱжыктымаш.
### Кыдалысе курым философий (500 – 1350)
### Реннесанс философий (1350 – 1600)
### Эр у жапысе философий (1600 – 1800)
### Варасе у жапысе философий (1800 – 1900)
### Тыгодсо философий (1900 – кызыт)

Категорий:Философий
Саранск

**Саранск** — ола Мордовийын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.

Категорий:Саранск
Петрозаводск

**Петрозаводск** () — ола Карелийын рӱдӧ олажлан шотлалтеш. Ола касвел Онега серыштыже.

Категорий:Петрозаводск
Кушкыжмо

**Кушкыжмо** () — арнян кокымшо кечыже, шочмо да вӱргече коклаште. 

Категорий:Арня
Вӱргече

**Вӱргече** () — арнян кумшо кечыже, кушкыжмо да изарня коклаште. 

Категорий:Арня
Изарня

**Изарня** () — арнян нылымше кечыже, вӱргече да кугарня коклаште. 
Изарня марий йула дене кылдалтын, мутлан, Семык пайрем арняште, изарнян тӱвыт кечым палемденыт. Кече лекмеш мончаш пуреныт. Но тиде кечын мончаш пурымо йӱлаже шке шотан лийын. Тидын годым кум вер гыч вӱдым налыныт: эҥер, памаш да таве гыч. Коҥгашкат шолыштмо пу дене олтеныт. Эсогыл кырыме выньыкшымат тӱрлӧ пушеҥге гыч воштырым налыныт. Выньык дене кырымышт годым тыге ойленыт «Нылле ик тӱрлӧ воштыран выньык дене шымлу шым тӱрлӧ осалым, шӱкшакым, лавырам поктен колтем». А эше тӱвыт кече эрдене самырык-влак «сӱмыраш» лектыныт. Аньык варам нумал каеныт, капкам пу сорым дене чаракленыт, монча тӱньыкым петыреныт, да моло семынат орадыланеныт.

Категорий:Арня
Кугарня

**Кугарня** (Арнягече) () — арнян визымше кечыже, изарня да шуматкече коклаште. 

Категорий:Арня
Шочмо

**Шочмо** () — арнян икымше кечыже, рушарня деч вара, кушкыжмо деч ончыч кая. Ты кечын лӱмжӧ арня тӱҥалме дене кылдалтын.
## Вес йылмылаште

Руш йылмыште «понедельник» мут «арня деч вара» мут кылдыш гыч шочын. Рушарнян арня пыта (ожно руш йылмыште рушарням «неделя» манын лӱмденыт).

турек йылмыште шочымым «*pazartesi*» лӱмдат. Рушарня деч варасе кече семын кусаралтеш. 

Армян йылме, (Երկուշաբթի — *йеркушабти́*), Грузин йылме (ორშაბათი — *орша́бати*) да Таджик йылме (*душанбе*) гыч тиде мут «шуматкече гыч кок кече эртымеке» семын кусаралтеш.

Акрет Римыште ты кече Тылзылан пӧлеклалтын ().

Категорий:Арня
Рушарня

**Рушарня** () — арнян шымше кечыже, шуматкече да шочмо коклаште. 

Категорий:Арня
Екатеринбург

**Екатеринбург** () — ола Российыште, Свердловск вел кучемын рӱдыжӧ, Урал федерал йырвелын рӱдыжӧ. 1924 гыч 1991 ий марте олан лӱмжӧ *Свердловск* лийын (руш политик Яков Свердлов лӱмеш).

Екатеринбург — калыкчот шотышто Российыште визымше ола лиеш, кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдӧ.

## Эртымгорно

## Важ-влак


Категорий:Екатеринбург
Категорий:Российысе миллионер-олала
Моско (ыҥ-влак)

**Моско** мут ончыктен кертеш:

* Моско — ола, Российын рӱдолаже.
* Моско (унагудо) — унагудо-влак.
* Моско (эҥер) — эҥер Российыште, Москошто да Моско велыште.

nds-nl:Moskou
Киров

**Киров** (*Илна, Илна-Ола*; ) — ола Российыште, Киров велын кучем рӱдыжӧ.

Киров — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.

## Эртымгорно

## Палемдымаш

Категорий:Киров
Сводешын возымашыже

**Сводешын возымашыже** .

## Сводешын Финн-юлысо йылме-влакла возымашыже






Категорий:Финн-угор йылме-влак
Юр

**Юр** () — ола Российыште, Угарман велыште. Пурла Вӱтла серыштыже верланен. Акрет годсо марий Вӱтла онлыкын рӱдолаже.

## Эртымгорно

Категорий:Угарман велысе оллала
Категорий:Юр кундем
Иерусалим

**Иерусалим** ( *Йерушала́(й)им*,  *аль-К̣удс*) — ола Палестиныште да Израильыште, Палестинын рӱдолаже.

## Тыгак ончо
* Тошто ола (Иерусалим)
* Иерусалимысе храм

Категорий:Иерусалим
Лаос

**Лаос** () — эл Азийыште. Тиде элын теҥызышке але таптеҥызышке лектышыже уке. Пошкудо эл-влак: йӱдвел-касвелыште Мьянма да Китай, касвелыште Таиланд, кечывалвелыште Камбоджо да эрвелыште Вьетнам.

Рӱдолаже Вьентьян.

Категорий:Лаос
Куклин, Анатолий Эрнстович

**Анатолий Куклин** — марий мурызо, икымше марий клуб сем-влакым йоҥгалтарыше семын палыме. Марий такмак-влакым оҥай, ойыртемалтше аранжировко почеш ик эн ончыч йоҥгалтараш тӱҥалын. Пытартыш жапыште моткоч шуен концертлаште шуаралтеш. 
## [[Марий Эл Радио]]што йоҥгалтше муро-влакше
* Курык мари (rmx)
* Ландыш
* Марий ÿдыр
* Медведево вел такмак-влак
* Могай сылне кеҥеж йÿд
* Ош ломбо
* Поро кас (remix)
* Сирень
* Студентка
* Такмак-влак
* Тылат
* Тыят лийынат
* Шÿшпык, каласет 
* Инструментал3
* Инструментал4
* Инструментал5
* Инструментал6
* Йÿржо-йÿреш
* Кече лектеш (remix)
* Кече лектеш ончалеш
* Кÿдыроҥгыр
Категорий:Марий мурызо-влак

Категорий:Марий мурызо-влак
Берникова, Зоя Васильевна

**Зоя Берникова** (Зоя Васильевна Берникова) (, РСФСР, Марий АССР, У Роҥго кундем, Ямайсола ял) – марий мурызо, артистка, Марий АССР-ын сулло артистше (1987), Марий Эл Республикын Калык артистше (1998), Россий Федерацийын сулло артистше (2019).

## Илыш корныжо
Зоя Берникова 1958 ийын шорыкйол тылзын 22-шо кечынже Марий АССР У Роҥго кундем Ямайсола ялеш шочын. 8 классан школым тунем пытарымеке Моско велысе Егорьевский ткацкий комбинатыште пашам ыштен. Вара Йошкар-Оласе культпросветучилищым тунем пытарен.
Республикын Кӱшыл Каҥаш Президиумын Кӱштыкшӧ почеш 1998 ийын шыжа тылзын 7-ше кечынже Зоя Берниковалан Марий Эл Республикын Калык артистше чап лӱмым пуэныт.

1980-ше ий гыч «Марий Эл» кугыжаныш ансамбльын мурызо – вокалисткыже.

## Усталык паша
Йӱкшӧ – сопрано.

## Чап
* Марий АССР-ын сулло артистше (1987).
* Марий Эл Республикын Калык артистше (1998).
* Россий Федерацийын сулло артистше (2019).

## Кылвер-влак
* Юбилейный вечер Зои Берниковой.

## Литератур
# Энциклопедия Республики Марий Эл – Йошкар-Ола, 2009. – 872 с. ил. С. 245.
# Марийская биографическая энциклопедия : 3849 имен в истории Марийского края и марийского народа / авт. и рук. проекта В. Мочаев. – Йошкар-Ола, 2007. С. 48.

## Важ-влак


Категорий:Марий мурызо-влак
Категорий:Марий Эл Республикын Калык артистше-влак
Категорий:Россий Федерацийын сулло артистше-влак
Меркель, Аҥгела

**Аҥгела Доротея Меркель** (; ) — Немыч Элын Федерал канцлер (2005—2021).
## Важ-влак

Категорий:Политик-влак
Абхазий

**Абхазий** — дэ-факто шкевуя эл Азийыште. Рӱдолаже Сухум.

Категорий:Абхазий
Цхинвал

**Цхинвали** ( [цхинвали], «граб мланде», ) — ола, Кечывалвел Осетий рӱдолаже да эн кугу олаже.

 

Категорий:Цхинвал
Категорий:Грузийысе олала
Китай

**Китай** (, официал лӱм — **Китай Калык Республик**) — эл Азийыште.

Рӱдолаже Пекин. Кумдык дене тӱняште кумшо верым айла (9 598 уш2 962), Канадын да российын пуа, а калыкчот— 1 415 515 674 калык — кокымшо, Индий пуа. Калык шуко — китай калык, марий — хань.

Китай калык республикын, конституций почеш, — социализм кугыжаныш. Эн кугу вий — сизо сверхдержава, сверхдержава экономике, эре ООН лӱдыкшыдымылык совет член.

Космический вий дене ик тӱня, кугу тӱня армийыште военнослужащий да ядерный саркурал дене чот ойыртемалтыт.

Икымше да кокымшо китай дене тӱнямбал экономика дене тӱнямбал экономика ВВП-Н ВВП-Н номинальный экономике (ППС). Йӧнозанлык йӧндартыш продукцийым тӱнясе шуко кнр семын почеш лидерлан шотлалтеш. Экспортёр кугу тӱня («фабрикыште тӱня») да ик тӱҥ пазар гыч кая. Золотовалютный резерв верланыше кугу тӱня.

2019 ийыште США деч вара кокымшо верым налын шотышто роскотым НИОКР (526 658 ваштареш млрд млрд $ УАШ). Глобальное вер 12 ий инноваций индекс 2021 кӱзен. Рейтинг пекиныште да корно верланыше эҥерын дельтыже чинчыйылгыж кокымшо ден кумшо тӱнямбал научно-технический кластер.

Китай тугай тӱнямбал организаций шога, кузе ИНО , АТЭС, G20, ВТО, ЕШАРТЫШ, БРИКС. Ышташ утыждене тудлан «ик корно, ик уштыш».

1949-ше ийыште китай калык республикын китай коммунист партий жап гыч толшо партий тӧрлаташ лаштык (КПК). Сила кнр председательжылан шотлалтеш Цзиньпина (2013 ий гыч). Тӱнямбал специалист-влак палемдат, Китай мо гынат, виян кушмаш экономике, авторитарный демократийын диктатура огыл уло да лиеш.


Beijing-Verbotene Stadt-Halle der zentralen Harmonie-04-gje.jpg|Beijing
China-Grosse Mauer-166-2012-gje.jpg|Great Wall of China
Dazu-Baoding Shan-302-No21-2012-gje.jpg|Dazu, Baoding Shan
Li-Flussfahrt-160-Huegel-2012-gje.jpg|Li river
Yangshuo-Markt-18-2012-gje.jpg|Yangshuo
Longmen-Grotten-10-2012-gje.jpg|Luoyang, Longmen grottoes
Xian-Terrakotta-Armee-54-2012-gje.jpg|Xi'an, Terracotta Army‎‎
Shanghai-Pudong-20-2012-gje.jpg|Shanghai


## Важ-влак


Категорий:Китай
Ху Цзыньтао

**Ху Цзыньтао** (胡錦濤) — Китайын президентше (2003-2013).
## Важ-влак

Категорий:Политик-влак
Малайзий

**Малазий** () — эл Азийыште.

Рӱдолаже Куала-Лумпур.

Категорий:Малайзий
Ливан

**Ливан** ()  — эл Азийыште.

Рӱдолаже Бейрут.

Категорий:Ливан
Франций

**Франций** () — Европысо эл. Элын лӱмжӧ акрет годсо франк-влакын этнимышт деч шога. Францийын калыкше пудыранен, романысе тукымвожшо уло да романысе йылме дене ойла.

Калык — 62 814 233 метрополий ден 67 848 156 еҥ - 20201 июльышто аклыме (2020), тидын шотыштак 90 наре граждан — Влак улыт. 2019 ийлан вераҥдыме шотышто Францийын составше: католик — 41 %, религийдыме — 40 %, мусульман — 5 %, 2 %, лютеран — 2 %, моло религий — 2 %, православий — 2 %, иудей — влак — 1 % , будиторист — влак — 1 %, иудей-влак-1%, увер уке-1%.

Франций атом кучеман, НАТУН членже-влак кокла гыч ИКТЫЖЫНАТ, Уналыкеш Лӱдыкшыдымылыкшӧ Шотышто ик членжат лийын. 1950-ше ийла гыч — Ик кугыжаныш, Европысо ушемым ыштымаште участвоватлыше кугыжаныш-влак кокла гыч иктыже.

Тӧртыклукшо орган-кок пӧлеман парламент (Шудо Да Калык погынымаш). Административно-территориальный шеледалтмаш: 18 регион кундемысе (13 метрополий да 5 теҥыз регионысо департамент)-влакым пуртышо 101 департамент (96 метрополий да 5 теҥыз департамент-влак), 5 морный увертарымаш да 3 административно-территориальный образований ден 3 административно-территориальный образований-влакын ойыртеман департаментышт).

## Эртымгорно

Франций - официал лӱмжӧ Француз республик - Касвел Европысо кугыжаныш. Рӱдола - Париж. Элын лӱмжӧ акрет.

## Сӱспан-влак
Францийыш Мийымаш финанс-кечалтше йотэл, але картлан ик ийлан пуалтеш да тыгай тичмаш ий шуйалт кертеш. Тиде типан илаш видым пуымо негыз-ситыше капиталын улмыжо, тыгак Францийыште тарваныдымаш лийшаш. Элыште лийме 5 ий эртымек, вес элын гражданинже ПМСЛАН правам налеш, вара вигак гражданствыш документым пуа.

Визитер (визитер) - кужу жап вучымо визытан, эквивалент визыт. Йотэл элыште финанс вуйыншогышым налаш кужун визым налеш. Тудо Францийыш толеш. 3 тылзе жапыште иммиграцийым да интеграцийым (СССР) управленийыште сералташ кӱлеш. Вара йотэл префектурышто картым Налеш Уныка. Документым пуымо жап-2-3 тылзе.

## Экономике
Франций-кугу тӱзланыше стационар эл, йӧнозанлык производствын объёмжо почеш ик верым налеш. Элгӧргысӧ валовой лектыш 2009 ийыште тролл доллар) 1,9 трл (2,6 трл доллар). КАЛПАК тиде ийыштак 30 691 евро (42747 доллар). Франций лӱмдымӧ ВП - 6-мый тыныслыкын экономике вийже улам АУШ, Китай, Японий, Немыч Эл да Кугу Британий деч вара (2018 ийлан увер). Паран 551 602 км2 км2 шке территорийже дене келшышын 64 миллион дене еҥ, Франций кугу эллан шотлалтеш. А экономике нелытше тӱнямбалысе ареныште ик тӱҥ рольым модаш кертеш. Францийын рӱдӧ географий положенийже гыч Тӱҥалын Европышто, Касвел Европысо тӱҥ торгайымаш корнылаштыже: Кыдалаш теҥыз, Ласа-Манаша, Атлантике.

1957 ийыште ыштыме ик европысо чумыр рынкын ужашыштыже француз предприятий-влакын вияҥмышт, а ончычсо колоний ден теҥызысе территорий-шамыч коммерций дене кылдалтше партеран улыт.

## Важ-влак


Категорий:Франций
Иктыш ушнышо Наций-влак Организаций

**Иктыш ушнышо Наций-влак Организаций** (ИНО) — калык кокласе организаций.

## Тыгак ончо
* ЮНЕСКО

Категорий:Международный организаций-влак
Лудо Пыжаш (тӱшка шӱдыр)

**Лудо Пыжаш** (*Коркашӱдыр*) () — кавасе йӱдвел пелшарын шичмашдыме тӱшка шӱдыржӧ. Шым шӱдыр, кок эн волгыдо — Алиот да Дубхе.

Категорий:Тӱшка шӱдыр-влак
Меридиан

**Меридиан** — Мланде шарын кок полюсшо гоч экваторлан тореш кайыше кореш.

Категорий:Картографий
Ереван

**Ереван** () — Арменийын рӱдолаже.

Yerevan-Republic Square-04-Museum-2019-gje.jpg|Republic Square
Yerevan-Cascade-06-2019-gje.jpg|Cascade
Yerevan-2800th anniversary park-14-2019-gje.jpg|2800th anniversary park
Yerevan-Matenadaran-04-2019-gje.jpg|Matenadaran
Yerevan-Cathedral-22-innen-2019-gje.jpg|Cathedral
Yerevan-Tsitsernakaberd-26-2019-gje.jpg|Tsitsernakaberd


Категорий:Ереван
Категорий:Миллионер-олала
Кайыккомбо Корно

**Кайыккомбо Корно** (але **Галактика** кугу тиштеге) — кугу шӱдыр системе.

## Тыгак ончо
* Кече системе

Категорий:Галактика-влак
Мланде (планет)

**Мланде** ( ) — Кече системын планетыже.

## Литератур
* Comins, Neil F. Discovering the Essential Universe. — 2nd. — W. H. Freeman  (англ.)рус., 2001. — ISBN 0-7167-5804-0..
* Величко К. И., Витковский В. В., Поленов Б. К., Собичевский В. Т. Земля // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Земля // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978..
* Brownlee, Donald E. (2010), Planetary habitability on astronomical time scales, in Schrijver, Carolus J. & Siscoe, George L., Heliophysics: Evolving Solar Activity and the Climates of Space and Earth, Cambridge University Press, ISBN 0-521-11294-X
* Yoder, Charles F. Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants / T. J. Ahrens. — Washington: American Geophysical Union, 1995. — ISBN 0875908519.
* Stanley, Steven M. Earth system history. — 2nd. — New York: Freeman, 2005. — ISBN 978-0-7167-3907-4.
* Ward, Peter Douglas & Brownlee, Donald (2003), The life and death of planet Earth: how the new science of astrobiology charts the ultimate fate of our world, Macmillan, ISBN 0-8050-7512-7
* Zeilik, M.; Gregory, S. A. Introductory Astronomy & Astrophysics. — 4th. — Saunders College Publishing рус., 1998. — С. 56. — ISBN 0-03-006228-4.

## Кылвер-влак
* 
* Всемирная статистика в реальном времени
* Профиль Земли — Исследование Солнечной системы — NASA.
* Измерения температуры и осадков — National Climatic Data Center
* Изменения климата — NASA
* Геомагнетизм Земли — Геологическая служба США
* 
* Земная обсерватория — NASA

Категорий:Мланде
Архангельск

**Архангельск** (,  - «ола тӱрыштӧ» гыч) - ола Российыште, Архангельск велын кучем рӱдыжӧ.

Архангельск - кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.

## Эртымгорно

Категорий:Архангельск
Оршанке (Оршанке кундем)

**Оршанке** () — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем. 

## Верланыме вер
Оршанке ола сынан посёлко деч 0,25 километр йӱдвелне лийын шоген.

## Эртымгорно
1930-ан ийлаште Оршанке выселке Оршанке ола сынан посёлко деке ушалтын. Кызыт Советский уремын ужашыже лиеш.

## Кылвер-влак
* Выселок Оршанка (выселок села Оршанка, выселок При селе Оршанка). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Оршанский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Оршанский район», 2005. — 304 с., ил. С. 159.

## Важ-влак


Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Чолгашӱдыр

**Чолгашӱдыр** (Ӱжара Шӱдыр, Чолпан) (, ) — Кече системын планетыже.

Категорий:Астрономий
Категорий:Планете-влак
Венгрий

**Венгрий** (), официальный лӱм **Венгр Республик** () — Покшел Европысо эрыкан демократ кугыжаныш. Пошкудо эл-влак: йӱдвелыште Словакий, йӱдвел-эрвелыште Украина, эрвелыште да кечывалвел-эрвелыште Румыний, кечывалвелыште Сербий ден Хорватий, кечывалвел-касвелыште Словений, касвелыште Австрий.

Рӱдолаже да эн кугу олаже Будапешт. Кугурак (100 000 утла еҥан) ола кокла гыч - калык чот иземме почеш - Дебрецен, Сегед, Мишкольц, Печ, Дьор, Ниредьхаза, Кечкемет да Секешфехервар.

1996 ийыште Венгрий ВМФ-ыш, 1999-ште НАТО-шке, 2004-ште Европо Ушемыш ушнен. 2007 ий гыч шенген зоныш пура.

## Важ-влак


Категорий:Венгрий
Карме

**Карме** (*Орашыҥа*; ) — шыҥа-копшаҥге.

Категорий:Шыҥа-копшаҥге-влак
Шыҥа

**Шыҥа** () — шыҥа-копшаҥге. Тидын шотышто умша орган-влак: кӱшыл ден ӱлыл тӱрвӧ шуялтыме футлярым ыштат, туштыжо кужу вичкыж оҥылашлу (2-шо оҥылашлужо уло — тудо ок пуредыл. Чулым муно шыҥа ден курчак-влак шинчыше вӱдыштӧ илат. Кызытсе тӱняште 38 тукым дене кылдалтше 3600 тӱрлӧ шыҥа кугыт 3600 наре шыҥа шотлалтеш. Российыште тиде шыҥа Гаяк 100 тӱрлӧ видан (Andes), Culiseta, Anopheles), Toxorhynes, Uranotaenia, Orthodomyia, Coquiletia, Cuiletia, Cuiletia, Cuiletia, Cuiletidia видше-влак илат.

## Мутлончыш сӱрет
Шыҥа — копшаҥге вичкыж капан (4-14 мм), кужу йолан да аҥысыр шулдыран (50 мм марте шулдыр лупшалтыш). Чырий кап кужытшо нарынче, кӱрен але сур, туге гынат шем - але ужар тӱсан лиеш. Шыҥгыр-шыҥгыр 10 сегмент дене кылдалтше кужемдыме. Чызе лопканрак йолаш. Чапа мужыр кӱчок дене пыта. Шулдыржо колшӱр дене комыжлалтын, погынымаш-влак южгунам тамгам ыштат. Антенне-влак кужу улыт, 15 членже-влак кокла гыч ышталтын. Умша аппарат шуралташ. Шкеак хоботок кужу да пӱшкыледыше — влак кокла гыч кажныже-нунын деч посна.

Умша аппаратым пучан тӱрвӧ тӱреш шылтыме. Кӧргыштыжӧ стилет гайрак-оҥылашлу (умшашыже — ӱлыл оҥылашлужо да теҥгече кӱшыл оҥылашлужо — влак лийын кертыт. Оҥылашлодо шыҥа коваштыште рожым пӱчкеда, келгынрак кая хоботко кӱкшыт марте вӱргене капилляр-влак гаяк, тиде ротысо кӱдыньыштыжат вӱр пуч гайрак шупшылеш.

Отыл кукташ:

* Кугу шыҥа-шамыч верч южгунам насекомый-шамычым, нунын гай кужытан еш гыч насекомый-влакым налыт.
* Англичанла mosquitoo маныт, сандене англичанла шуэн огыл компетенциян кусарыше-влак тиде мутым «вӱр йӱшӧ»семын савыркалат.

## Важ-влак


## 
* European Mosquito Bulletin

Категорий:Шыҥа-копшаҥге-влак
Мӱкш

**Мӱкш** (. Мӱкш-влак кӱшылйамагатыш пура, ) — .
Тӱняште 20 тӱжем наре мӱкш тӱрлык уло. Антарктидым шотыш налде, мӱкш-влакым Мландын кеч могай лукыштыжо муаш лиеш. Нектарым да  кочкыт, нектар - вийым, пеледыш пурак -  да моло кӱлешан  пуа. Нектарым погаш мӱкш кужу нержым пайдалана. Кажне мӱкшын кок мужыр шулдыржо уло. Шеҥгел шулдыр мужыржо изирак.

## Шыркаҥдымаш
Мӱкш  паша денже пеледше кушкыл-влаклан шукемаш полша. Нектар да пеледыш пуракым погымо годым ик пеледыш гыч весыш чоҥештылеш, капштыже кушшо ӱп дене пеледыш пуракым пога. Ӱп коклашке пеледыш пурак пижеш. Мӱкш шке мӱшкыржым йол денже эрыкта да пеледыш пуракым шеҥгел йол коклаште верланыше калташке пога.

Пелдыш пурак ден нектар иктеш варалтыт, тиде нугыдым  оптат, ӱмбакыже мӱкш муным пыштат, вара караш петыратлтеш. Ялозанлыклан мӱкш-влак кугу пайдам кондат. Мӱйым ыштыме дене гына огыл, пеледышым шыркаҥдымаш - моткоч кугу пайда.  шыжым ик кечыште 2000 муным пышта, мӱй погымо жапыште 1000 гыч 1500 муно марте.

Южо мӱкш тӱрлык-влак пеледыш пурак олмеш пеледыш ӱйым гына погат. А Meliponini лӱман мӱкш тӱшка колышо шыҥа-копшаҥгым кочкыт - пеледыш пуракым огыт пого. Нунын  уке.

## Тыгак ончо
* Мӱй
*Мӱкшпеледыш

Категорий:Шыҥа-копшаҥге-влак
Пачемыш (ыҥ-влак)

**Пачемыш** мут ончыктен кертеш:

* Пачемыш — шыҥа-копшаҥге.
* Пачемыш — сатирик журнал.
Кутко

**Кутко** () — шыҥа-копшаҥге.

## Тыгак ончо
* Мирмекологий
* Куткышуэ

Категорий:Шыҥа-копшаҥге-влак
Имывор

**Имывор** () — шыҥа-копшаҥге. Тудо кужу вичкыж кап-кылан, вошт койшо шулдыран насекомый.

Категорий:Шыҥа-копшаҥге-влак
Руш танле черке

**Руш Танле Черке** (РТЧ, *Москосо патриархат*) () — танле христиан черке Российыште, Украиныште, Белоруссийшто да Молдовышто.

## Епархий-влак
* Йошкар-Ола епархий
* Озаҥ епархий
...

Категорий:Танле черке
Категорий:Россий
Категорий:Белоруссий
Категорий:Украина
Категорий:Молдова
Шудышырчык

**Шудышырчык** (*Мӧртага*) () — шыҥа-копшаҥге.

Категорий:Шыҥа-копшаҥге-влак
Ош лыве

**Ош лыве** (*[[Ковышта]] лыве*; ) — шыҥа-копшаҥге, лыве.

(MHNT) Pieris brassicae - Ste.Foy d'Aigrefeuille Haute-Garonne France - male dorsal.jpg|*Pieris brassicae* ♂ 
(MHNT) Pieris brassicae - Ste.Foy d'Aigrefeuille Haute Garonne France - male ventral.jpg|*Pieris brassicae* ♂  △
(MHNT) Pieris brassicae - Foret de Bouconne, France - female dorsal.jpg|*Pieris brassicae* ♀  
(MHNT) Pieris brassicae - Foret de Bouconne, France - female ventral.jpg|*Pieris brassicae*  ♀ △ 


Категорий:Лыве-влак
Христианлык

**Христианлык** ( — «месси́я» гыч) — тӱнямбал монотеист тын.

## Тӱҥ догмат-влак

## Канон радамлык

## Шарлымаш

## Тӱҥ пайрем-влак
* Тройчын (пайрем)
* Рошто
* Кугече
* Свизын ()
* Кичке пайрем ()
* Покро ()
* Петро ()

## Тыгак ончо
* Исус Христос
* Юмын Ава
* Юмоҥа
* Чоклымаш
* Пӱтӧ ()

*
Сӱгӧ

**Сӱгӧ** але **Сӱгыгол**, **Нурангол** ( — «Руш некрагол») — некрагол тӱча гыч кол.

Категорий:Шинчалдыме вӱдысӧ кол-влак
Щёлково

**Щёлково** () — ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 108 тӱж. еҥ наре.

Категорий:Моско велысе олала
Новосибирск

**Новосибирск** (Усивырола) () — ола Российыште, Новосибирск велын кучем рӱдыжӧ, Сивыр федерал йырвелын рӱдыжӧ. 1926 марте Новониколаевск.

Новосибирск — калыкчот шотышто визымше ола Российыште, кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.

## Эртымгорно

Категорий:Новосибирск
Категорий:Российысе миллионер-олала
Ошымшӱлыш

**Ошымшӱлыш** () — шыҥа-копшаҥге.

Категорий:Шыҥа-копшаҥге-влак
Некрагол

**Некрагол** () — некрагол тӱча гыч кол.

Категорий:Шинчалдыме вӱдысӧ кол-влак
Шонанпыл

**Шонанпыл** (*Онарын Капка*, *[[Юмо|Юмын]] пӱгӧ*) — пӱртӱс кончымаш.

## Тыгак ончо
* Онар

## Важ-влак


Категорий:Йыръюж оптик кончымаш-влак
Корчемкина, Вероника Николаевна

**Вероника Корчемкина** (21 Сӱрем 1966 ий, Морко кундем Ӱшӱтӱр ял) —- марий мурызо, почеламутчо, туныктышо.
## Йоча пагыт
Морко кундемын Ӱшӱттӱр ялеш шочын-кушкын, ӱдыр годсо фамилийже - Сидоркина. 
Изиж годым Вероника шукырак жапшым коваж пелен (ачажын аваже марий ӱдырамаш лийын) эртарен. Шке манмыжла, туддечак марла чын кутыраш, шомакын чевержым, нелытшым палаш тунемын. Кован каласкалыме ятыр йомакше ушеш лакемыныт да ӱдырым шонаш таратеныт.
Аваже Киров кундем гыч толшо руш еш гыч лийын, но марий йылмым сайын пален.

## Тунеммаш да ешым чумырымаш

Вероника Сидоркина 1983-1988 ийлаште Марий кугыжаныш пединститутын филологический факультетыштыже шинчымашым пога. Тунем лекмек, Морко школышко руш йылмым да литературым туныкташ кая. Тунамак "У муро" ансамбльышке кошташ тӱҥалеш. Творческий корныжо лач тиде ансамбль гыч тӱҥалеш. 
Марлан лекмек, пелашыже Вячеслав Андреевич Корчемкин дене У Торъял кундемыш илаш куснат. Ныл ийым Масканур школышто ыштымеке, пелашыжын шочмо поселкыш, У Торъялыш, куснат. Коктынат школышто туныкташ тӱҥалыт: Вероника Николаевна - марий йылмым, Вячеслав Андреевич - физикым да информатикым.
## Марий Эл Радиошто йоҥгышо мурыжо-влак

## Кылвер-влак
* Корчемкинмыт ешын сайтше

## Тыгак ончо
* Вячеслав Корчемкин

Категорий:Марий мурызо-влак
Женеве

**Женеве** (, , ) — ола Швейцарийыште. Калыкчот 185 тӱж. еҥ наре.

Категорий:Женеве
Арыслан (зодиак тамга)

**Арыслан** — визымше зодиак тамга.

## Стихий

## Период
Кече касвел астрологийыште келшышын Арслан тамгаште 23 Сӱрем гыч 23 Сорла марте наре улеш, веда астрологийыште — 15 Сорла гыч 15 Идым марте улеш.

## Планет
Арысланын планетше — Кече.

## Пале
Арысланын палыже ♌.

## Тыгак ончо
* Арыслан (тӱшка шӱдыр)

Категорий:Зодиак тамга-влак
Эр-Рияд

**Эр-Рияд** () — Сауд Аравийын рӱдолаже.

Категорий:Эр-Рияд
Категорий:Сауд Аравийысе миллионер-олала
Филадельфий

**Филадельфий** () — ола Пенсильванийыште, УАШ. Калыкчот 1,5 млн. еҥ наре.

Категорий:Филадельфий
Категорий:УАШ-ысе миллионер-олала
Муно

**Муно** () — янлык игын формыжо.

## Тыгак ончо
* Муным мунчымаш
* Мӧртньӧ

Категорий:Янлык анатомий
Категорий:Кайык
Мӧртньӧ

**Мӧртньӧ** () — колын да ужаван муныжо.

## Тыгак ончо
* Муно

Категорий:Янлык анатомий
Шӱм

**Шӱм** — айдемын але янлыкын илтарманже.

Категорий:Шӱм-вӱргорнысо системе
Вӱр

**Вӱр** — шӱм-вӱргорнысо системын илтарманже. Вӱдйыгыр (вӱр сыворотке), пластинке (тромбопластинке), йошкар тӱсан (эритроцит) да ош вӱр (лейкоцит) илпарчак гыч шогышо, илышлан моткоч кӱлешан вишкыде куэм.

Категорий:Шӱм-вӱргорнысо системе
Тӱе

**Тӱе** () – Азийыште да Африккыште тӱе-влак (Camelidae) йамагатын гыч кугу янлык. Капше 45 см, нелытше 2 - 2,5 кг. 

Икпӱгыран тӱе **дромедар** але **дромадер**, кокпӱгыран тӱе **бактриан** маналтеш.

## Тӱрлык-влак
* Икпӱгыран тӱе, *Camelus dromedarius*
* Кокпӱгыран тӱе, *Camelus bact.* 

Категорий:Тӱе-влак
Коран

**Коран** ( — *аль-К̣ур’а̄н *) — мусульман-влакын шнуй кнагаже.

## Кылвер-влак
* Quran Word by Word // QuranAcademy.org
* Al-Quran (Коран) text format

Категорий:Ислам
Категорий:Коран
Шарм-эль-Шейх

**Шарм-эль-Шейх** () — ола Египетыште. Калыкчот 28 тӱж. еҥ наре.

Категорий:Шарм-эль-Шейх
Тэзе (тиште)

**Тэзе́** () — христиан экуменик тиште Тэзе ялыште, Сона да Луара француз департаментыште, Бургундий.

## Тиште

### Рошто вашлиймаш-влакын верлашт

### Ага вашлиймаш-влакын верлашт

### Тӱнямбал вашлиймаш-влакын верлашт

## Негыз
* Тэзе тиштын официал веб-сайтже, руш версий

Категорий:Христианлык Францийыште
Категорий:Христиан экуменизм
Бразилий

**Бразилий** () — эл Кечывалвел Америкыште.

Категорий:Бразилий
Ростов-на-Дону

**Ростов-на-Дону** (*Дон ӱмбалсе Ростов* гыч) — ола Российыште, Ростов велын кучем рӱдыжӧ, Кечывалвел федерал йырвелын рӱдыжӧ.

Ростов-на-Дону — калыкчот шотышто луымшо ола Российыште, кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.

## Эртымгорно

Категорий:Ростов-на-Дону
Категорий:Российысе миллионер-олала
Томск

**Томск** () - ола Российыште, Томск велын кучем рӱдыжӧ.

Томск — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.

## Эртымгорно

## Сайт
* Подробная карта Томской области
* Сайт города Томска

Категорий:Томск
Ашхабад

**Ашхабад** () — Туркменистанын рӱдолаже.

Категорий:Ашхабад
Батут ӱмбалне тӧрштылмаш

**Батут ӱмбалне тӧрштылмаш** — спорт тӱрлык. Тыгай дисциплине-влаклан шелалтеш: 

**Батут** - тиде кӱшкӧ торштылашлан арвер. 
20-шо курымын 20-шо ийлаштыже америкыште Джордж Ниссен шке конструктор пашажым тӱҥалын. Тачысе кечын могай батутым ужын кертына - тиде тудын пашаже. Тиде айдемынак тыршымыж дене батут ӱмбалне тӧрштылмашым спорт радамышке гына огыл пуртеныт, эше Кеҥежымсе Олимпиадын программышкыж ешареныт. Джордж Ниссен шке изобретенийжым эре саемден, да американ школлашке колтылын. Физрук-влак у спорт снарядын пайдажым акленыт, тыге школ-влак коклаште батут ӱмбалне тӧрштылмаш дене икымше турнир-влак эрташ тӱҥалыныт. 
Айдемылан батут моткоч кӱшкӧ тӧршташлан йӧным пуа. Тыге шке жапыште ик фотографий тӱняште чот шарлен ыле. Айдеме дене кенгуру иканаште кӱшкӧ тӧрштат. Но айдеме батут гыч. Тӧрштымӧ кӱкшытышт икгай. Тиде фотографийым ужмек тыгак тӧрштылаш шукыштын кумылышт шочын. 
Америкыште батут ӱмбалне тӧрштылмаш дене икымше кугу таҥасымаш 1948 ийыште лийын.
Мемнан элыште (а тунам Совет Ушемыште) батут дене эн ончыч космонавт-влак ямдылалтмаш семын тӧрштылаш тӱҥалыныт. Вет лач 60-шо ийлаште батутым Совет мландыш конденыт. Космонавт тыге кӱшкӧ тӧрштылмыж годым невесомость але Тылзысе гравитацийлан сайын ямдылалт кертеш. А космонавтым ямдылымаш программышке тиде спорт арвер тачат пура. 
## Тачысе кечын
Батутым тачысе кечын тиде кӱртньӧ рамышке пыжыктыме резине сынан материал гыч ыштыме сетке. Да батут ӱмбалне тӧрштылмашым Олимий модмаш программышке пуртеныт. Тидлан кугу надырым батутым ыштышыже Джордж Ниссен пыштен. Умыржӧ мучко шке ыштыме спорт арвер денже тӱрлӧ трюкым ыштылын. Кӧ пала, ала тидланак кӧра Ниссен 96 ийым илен, да тений гына пневмоний чер деч колен?
А теве Олимпий программыште эше вӱдышкӧ тӧрштылмаш уло. Тиде спорт тӱрлык батут ӱмбалне тӧрштылмаш ден пенгыдын кылдалтын. Вет спортсменлан лач моторын тӧрштымыжлан, да южышыто трюкым ончыктымыжлан баллым пуат. Кушто эше тыгай техникым спортсмен поген кертеш? Лач батутышто гына. 
Але эше ик спорт тӱрлык - фристайл. Ечызе але сноубордист курык гыч вола, да трамплиныште тӧршта. Чоҥештымыж годым южышто тыгак тӱрлӧ трюкым ышта. Мастарлыкым нунат батут дене гына погат. 
А чынжым каласаш гын, кеч могай спортсменлан батут ӱмбалне тӧрштылмаш пайдам гына конден кертеш. Футболист, волейболист, тӧрштылшӧ-влак, моло спортсмен-влаклан ямдылалтмашште батут чот полша. 

А батут-влакым спортзалышке шукырак шындаш, да сеткым саклташ гын, спейсболла модаш лиеш. Волейбол але пионербол модмаш гае, но спортсмен-влак батут ӱмбалне тӧрштылыт, мечым кугу кӱкшыт гыч пералтат. Слэмбол спортсмен-влак батутышто тӧрштылын баскетбол оҥгыш мечым кышкат.

## Кылвер-влак
* Сайт федерации прыжков на батуте России
* Сайт международной федерации гимнастики, раздел батута

Категорий:Спорт тӱрлык-влак
Тиштер

**Тиштер** (грек. ἀλφάβητος) —  тӱрлык, кӱемалтше тамга-влак дене чоҥалтеш, йылмыште кучылталтше чыла тиште-влак. Тиштерыште ик тамга - буква - ик йӱкым ончыкта. Но кутырымо йылмыште чӱчкыдын йӱк буквалан келшен огыт тол. Тиштер пиктографий тиште деч ойыртемалтеш. Пиктографий возымаште ик тамга ала могай  ончыкта (шемер калыкын ). Морфем да логографий возымашште ик тамга ик морфемым (китайысе возымашште) але мутым ончыкта. Тиштерын икмыняр тӱрлыкшӧ уло:

 тиштер - -влак ,  ончыктат.

Консонант тиштер - йӱкпале-влак  гына ончыктат. -влакым посна тамга системе-дене палемдат.
Йӱкпале-влакым тиштерыште пеҥгыдемдыме радам дене шогалтыме. Тиде радам почеш мутер, энциклопедийлаште мут-влакым вераҥдат.

Тӱрлӧ йылмыште тӱрлӧ йӱк-влак улыт. Сандене тиштер-влакат кугыт дене ойыртемалтыт. Гиннесс рекорд кнагашке кхмер йылмын тиштерым пуртеныт - 72 йӱкпале тушто уло. А эн шагал йӱкпале ротокас йылмын тиштерыштыже - 12 (a, e, g, i, k, o, p, r, s, t, u, v). Тиштерын эн тошто йӱкпалыже - «о». Мемнан курым деч ончыч 1300 ийыште финикий тиштерыште тудым пуртеныт да тачат шуко йылмыште тиде йӱкпале кучылталтеш. Но финикий йылмыште тиде йӱкпале дене соҥйӱкым палемденыт, тачысе «о» тудын деч шочын.

Категорий:Возыктыш
Мӱй

**Мӱй** — мӱкшын тыршымыж дене ышталтше шере кочкыш йорвар. Мӱй 13-20 %-лан вӱд гыч, 70-80 %-лан углевод (глюкозо, сахарозо, фруктозо) гыч шога. В1, В2, В6, Е, К, С, провитамин А-каротин, фолиевый кислота витамин-влаклан поян. Мӱй айдемын тазалыклан кугу пайдам конда, сандене тудым ожнысек кочкыныт, чайыш оптен йӱыныт, кочкышым ямдыленыт, вес шот денат кучылтыныт.
 
## Мӱйым ыштыше эл-влак
Ожнысек мӱйым ыштыше-влак коклаште Россий тӱнямбалне ончылно лийын. Кеч тачысе кечын изиш шеҥгелан кодынна гынат, Российын тӱрлӧ лукыштыжо мӱкшым ашныме паша тӱзлана гына. Тыге Пошкырт Элыште, Алтай, Краснодар, Пермь мланделаште, Адыгей, Ростов, Кна, Марий Эл, Рязань, Воронеж, Орынбор велыште мӱкшызӧ-влак шукын улыт. 
Йот эл-влак кокла гыч эн шуко мӱыйым Китай, Франций, Украина, Казахстан, Греций да Австралийыште ыштат.

Категорий:Мӱй
Вячеслав Воронцов

**Вячеслав Воронцов** — Марий Мер Каҥашын еҥже, Кугыжаныш Думын Депутатше, "Плес" фирмын вуйлатышыже.

Воронцов
Черлидинг

**Черлидинг** (, «cheer» мут — поро кычкыралтыш семын кучылталтеш, «lead» — наҥгаяш, виктараш) — гимнастика, аэробика, шоу-куштымашым иктышке ушышо спорт тӱрлык.

## Черлидинг нерген
Черлидинг Америкыште эше XIX курымын 70-ше ийлаштыже шочын, но лач 100 ий эртымеке гына кумдан шарлен. Спортсмен-влак дене пырля таҥасымашшке чӱчкыдын тӱшка дене ӱдыр-влак кудалыштыт. Рушла нуным «группа поддержки» маныт, нуно таҥасыме деч ончыч, каныш жапыште мотор куштымашым ончыктат, командым куандарыше мутым мурен кычкырат. 1970 ий гыч тыгай тӱшка-влак спортсменлан полшаш тӱҥалыныт, да эркын-эркын ӱдыр-влак кугурак пагалымашым суленыт. Калыкыш лекмылан нуно чот ямдылалтыт, спорт таҥасымаш годым виян, кумылым нӧлтышӧ куштымашым ончыктыман, сандене черлидинг у спорт тӱрлыкыш савырнен. Кызыт черлидинг кок тӱрлӧ уло:
# Спортсмен-влаклан полшымаш, федераций, команде, клуб-влак дене пашам ыштымаш. Ончаш-толшо-влакым шке мотор куштымашышт дене куандарыман. Стадион, да спортзаллаште таҥасымаш годым калык чот тургыжлана, сандене нунын чоныштым сурландараш манын, ӱдыр-влакым куштымаш номер дене луктыт. Тыгак, посна командын имиджше саемын кертеш. 
# Команде-влакын программе да виктарчык почеш эртыше таҥасымаш.

## Калык-влак кокласе черлидинг федераций

2001 ийыште Калык-влак кокласе черлидинг федераций чоҥалтын, тушко Европысо эл-влак деч посна Японий ушнен. Тачысе кечылан тиде федерацийыш ушненыт: Тайвань, КАР, Гонконг, Индонезий, Японий, Малайзий, Филиппин-влак, Сингапур, Таиланд, Австрий, Даний, Финляндий, Франций, Германий, Венгрий, Ирландий, Норвегий, Россий, Сербий, Черногорий, Словений, Швеций, Украине, Великобританий, Австралий, Барбадос, Боливий, Бразилий, Чили, Колумбий, Коста-Рика, Эквадор, Панаме, Перу, УАШ, Венесуэле.

Категорий:Спорт
Категорий:Спорт тӱрлык-влак
Колумбий

**Колумбий** () — эл Кечывалвел Америкыште.

Категорий:Колумбий
Роман Мусагитов

**Мусагитов Роман Тимиршинович** 2 январьыште 1981 ийыште Пошкырт кундем Илиш район Анач ялеш шочын кушкын. 

Роман Мусагитов 1997 ийыште, Анач кыдалаш школым тунем пытарымек, Благовещенск оласе педагогический колледжыш социальный педагоглан тунемаш пура. 2002 ийыште тунем пытарымек тыштак туныктышылан кодеш. 2004 ийыште Пӱрӧ пединститутым пытарен. Колледж пелен "Келшымаш" куштышо-мурышо ансамбльын вуйлатышыже лийын. 

Школышто тунеммыж годым мураш тӱҥалын. Шуко конкурслаште участвоватлен. Регион-влак кокласе "Яндар йӱк", "Ший памаш" конкурс-влакын лауреатше улеш. 2008 - 2016 ийлаште Олег Славин дене пырля Пошкырт, Татарстан, Пермь, Свердловск кундемлаште концерт дене лийын. Концертлаште шке возымо мурыжо-влакымат йоҥгалтарен. 

2014 ийын сентябрь тылзе гыч Благовещенск олан 6-шо номеран школышко туныктышылан тӱҥалын.

2021 ий август тылзыште 4 номеран школыш директорлан шогалтеныт.

2021 ий декабрь тылзе гыч МОО МНКА "Эрвел марий" автономийын председательже.

Сентябрь 2022 ий - 5 школышко ОБЖ туныктышылан куснен.

Ешан. Ватыже - Евгения Владиславовна (прокуратура пашаеҥ) ден пырля эргым Егорым да ӱдырым Софьям ончен куштат.

Категорий:Марий туныктышо-влак
Шочмо нерген таныккагаз

**Шочмо нерген таныккагаз** - йоча шочмым регистрацийыш пуртымо нерген пеҥгыдемыше кагаз. Тиде документыште йоча да ача-ава нерген возымо. Шочмо нерген таныккагаз йочан 14 ийым теммешкыже ик тӱҥ  улмым палдарыше документ. 
   
## Таныккагаз нерген
ХХ курым мучаште шочмо нерген таныккагаз изирак ужар тӱсан кнага семын лийын. Кызытсе жаплан тиде А4 кугытан кагаз да вӱд тамга-влак дене палемдалтше документ. Шочмо нерген таныккагазыште серий ден номер палемдалтеш. 

## Шочмо нерген таныккагазым возымаш
Шочмо нерген таныккагазыш данный-влакым кид денат, возышо машине полшымо денат сераш лиеш. Данный-влак кид дене возалтыт гын, лудаш йӧрышо канде але шем тӱсан возымо пасте дене погалтшаш улыт. Возышо машине але компьютер дене данный-влак палемдалтыт гын, шем тӱсан чия дене возалтшаш улыт. Возымо чиян , пастын качествыже сай лийшаш. Документыште возымо пале-влак аралалтме жапыште лудаш йӧрышо кодшаш улыт. Шочмо нерген таныккагазыш данный-влакым пуртымо годым тӧрлатылмаш амыртымаш мут кӱчыкемдымаш лийшаш огыл. 

Шочмо нерген таныккагазышке Ешшот серкалыме пӧлкан пашаеҥже але таныккагазым пуышо вес кугыжаныш кучемын (мутлан консульствын) пашаеҥже кидпалым пыштышаш. Кидпале воктене тукым лӱм, лӱм, ача лӱм рашемдалт возалтшаш да печать дене пеҥгыдемдалтшаш. 

Кызытсе жаплан шочмо нерген таныккагазыште ача-аван  графа кумыл дене возалтеш, але удыралтыш пале шындалтеш.  пуымо годым шочмо нерген таныккагаз пелен посна калыкым ончыктышо кагаз пуалтеш, а таныккагазыште тидын нерген пале кодеш. 
2007 ий февраль тылзе гыч тыгай кагаз-влакым огыт пу, шочмо нерген таныккагазыште вес могырым йочан эллык нерген штамп шындалтеш. 
Тошто эллык нерген палемдымашан кагазын йочан 14 ийым теммыж марте юридик вийже уло, сандене тудым вашталташ нимолан.

## Шочмо нерген таныккагазым налме радам
Йочан шочмо нерген таныккагазым ача-ава, ийготыш шушо икшыве шкеак, опекун але -влак налын кертыт, документым Ешшот серкалыме пӧлкаште пуат. 
Шочмо нерген таныккагазым йомдарымеке, илыме верысе Ешшот серкалыме пӧлкашке увертарыман.

Категорий:Юриспруденций
Калык-влак кокласе информаций кече

Кылме тылзын 26 кечын Калык-влак кокласе информатизаций академийын темлымыж почеш **Тӱнямбалсе информаций кече** (World Information Day) палемдалтеш.  
Информаций - мут дене, серыш гоч але вес йӧн дене ик еҥ деч весылан колтымо шинчымаш (мутлан, ала могай сигнал дене).

Информаций айдемылан эре кӱлеш ыле. Но ХХ-шо курымышто **шанче** пашан чот шарлымыж да вияҥмыжлан кӧра информацийын кӱлешлыкше эше чот кугемын.

Категорий:Пайрем-влак
Парагвай

**Парагвай** (, ) — эл Кечывалвел Америкыште.

Категорий:Парагвай
Гуарани йылме

**Гуарани йылме** (гуаранила *avañe'ẽ*, *guaraní*) — тупи-гуаранисо йылме.

Гуарани йылме
Тупи-гуаранисо йылме-влак
Ава кече

Кылме тылзын 28 кечынже Ава кече палемдалтеш. 
**Ава кечым** чыла эллаште пайремлат. Мемнан Кугыжанышыште Россий Федераций президент Б.Н. Ельцинын 120-шо № кӱштыкшӧ почеш Кылме тылзын пытартыш рушарнян Ава кече пайремлалтеш. Кӱштык "О Дне матери" маналтеш, Шорыкйол тылзын 30-шо кечынже 1998-ше ийыште лектын.

Кугыжаныш Думын ӱдырамаш, еш да самырык тукым паша шотышто Комитет Ава кечым палемдаш тӱҥалме темлымаш дене лектын. Кӱштыкын текстше:

Но тиде кӱштык лекме почеш российысе ава-влак шке пайремыштым налыныт.

## Тыгак ончо
* Ӱдырамаш-влакын калык-влак кокласе кечышт

Категорий:Пайрем-влак