Варале

**Вара́ле** (; ) – Одо Элын Алнаш кундемыштыже верланыше Утчан ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот – 231 еҥ (2008 ий), 192 еҥ (2010 ий), 176 еҥ (2012 ий), 142 еҥ (2015 ий), 190 (2019 ий).

## Верланыме вер
Ял кок эҥерын пырля ушнымо верыштыже, Вожай эҥерын шола серыштыже да тудын деке чодыра гыч йоген пурышо Варалинка эҥерйолжын пурла серыштыже верланен. Ял эрвел мучашыже дене Ушков (Усып) кожла деке эҥерта. Ял мучко Варалинка эҥерын памаш вӱдшӧ гыч гына лийын шогышо поче-поче кок пӱя шуйналтеш, Кӱшыл (ончыч, Ушков) да Ӱлыл (южгунам, Колхоз). Алнаш кундемын кечывалвел-касвелныже лийын шога. Алнаш марте – 25 километр, Ижевск марте – 145 километр. Воктенсе марий ялла: Элнет (7 км), Изи Йырсе (9 км), Кугу Йырсе (8 км), Вожай, Маскиял (5 км), Изи Маскиял (8 км), Паҥшемер (6 км), Йыгра. 

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «вара» + «лийын» = «вара лийын», тывеч – «варале» мутыш савырнен.

## Йылме
Чылт марий ял. Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура. 

## Эртымгорно
1820-ан ийлаште Марий Пови ял гыч куснен толшо марий-влак Вожай эҥерын кожла гыч йоген толшо чылт памаш вӱд гыч гына лийын шогышо лӱмдымӧ (кызыт Варалинка) эҥерйолжын пурла серыштыже илемым негызленыт. Верым кычалмышт годым утларакшым ты эҥерлан куаненыт. Илемым воктен лийын шогышо илемла деч варарак негызленыт, «вара лийын» маныныт. Тывеч – илемын лӱмжӧ «Варале» лийын лектын. Илем лийшаш верыште пураш лийдыме пич кожла шоген. Сандене тиде кожлам руаш да корчеватлаш логалын. Эплын илем кугемын, илыше-влак шукемыныт. Умша гыч умшаш мемнан марте тыгай легенде толын шуын. Кугезе коча-кована-влак шке илемыштым регистрироватлашак толашеныт. Илем погынышто нуно ты паша деке ик уста пеҥгыде характеран чакналтдыме Пайдуган лӱман марийым сайленыт. Тудлан кочышым поген  пӧлек шотеш  маска коваштым пуэн тиде кугу паша дене тудым Илна (Ильна-Ола) (тошто лӱмжӧ , кызыт – ) олашке колтеныт. Кок гана Пайдуган тушко йолын тыглай гына миен толын, губернатор верыштыже лийын огыл. Кумшо гана мийымыж годым гына тудо губернатор деке логалын. Мо шот дене толмыжым умылтарен да пӧлекым кучыктен пуэн. Пӧлеклан губернатор йывыртен, ӱстелтӧрыш пуртен шынден да пукшаш кӱштен. Вара Пайдуганлан варале марий-влаклан шке мландыштым кучылташ лийме кугыжаныш Грамотым кучыктен пуэн да тыге каласен:

Ынде ме чынакак палена, куснен толшо кугезе коча-кована-влакын негызлыме Варале илем 1836 ийыште Вятский губернийын илемже-влакын лӱмерыштыже регистрироватлен шындалтын. Тушто илем «Починок Варали Граховской волости Елабужского уезда Вятской губерни» манын ончыкталтын. Тунам илемыште 4 сурт лийын, 79 еҥ илен. 1859 ийысе луымшо ревизий (ревизий () – ожно XVI – XVII курымлаште Руш Кугыжанышыште калыкым шотлымо формо, чылаже 10 ревизий лийын) годым чылаже 8 сурт лийын, 52 пӧръеҥ да 61 ӱдырамаш илен.
1921 ийыште Вотский автономный  областьым ыштымышт деч вара ял Можгинский уездыш (кызыт Можга кундем) пурталтын.
1924 ийыште сельсовет-влакым кугемдыме годым Алнаш волостьын (кызыт Алнаш кундем) Вотско-Гондыревский  сельсоветышкыже пурен. 
1929 ийыште уездно-волостной административный шеледымаш пытен, ял Алнаш район деке ушалтын. Ты ийыштак Варале ялыште «Пашазе» колхоз почылтын. 
1950 ийыште воктен шогышо яллан (тышке  Варале ялат логалын)  колхозышт-влакым чумыреныт,  кугемдыме колхоз «Коммунар»ым почыныт. Колхоз рӱдержылан Одо Маскиял ялым ыштеныт. 
1963 ийыште Удмурт-Гондыревский сельсовет петыралтын, ял Старо-Утчанский сельсоветыш пурен. 
1991 ийын ӱярня тылзын 20-шо кечынже колхоз погынын пунчалже почеш Варале ял «Коммунар» колхоз гыч лектын, «Варалинский» колхозым ыштеныт. 
2004 ийын кылме тылзын 16-шо кечынже Старо-Утчанский сельсовет «Староутчанский» муниципальный образованийыш вашталтын да ял шотан илемын статусшым налын.

### Тӱҥалтыш школ
Ялыште тӱҥалтыш школ Октябрь революций деч вара гына почылтын. Вятский губернский архивын документыштыже тыге возен шындалтын: «... В архивном фонде Вятского губернского отдела народного образования а анкете Варалинской школы 1-й ступени значится год основания школы – 10 декабря 1918 года» (Ф. 1137, оп.1, д. 189, л. 149). 
Школ Апшат Максин инициативыже да тудын 1918 ийыште революционный Самаре гыч толын Совет властьын икымше декретше-влакым илышыш пурташ чот тыршымыжлан кӧра гына почылтын.
1918 – 1920 ийлаште школ кагазыште гына лийын шоген. Икымше учитель Петров Матвей Петрович (1892 – 1965) 1921 ийыште гына туныкташ тӱҥалын. Школын зданийже лийын огыл. Матвей Петрович занятий-влакым шкенжын кок пачашан пӧртыштыжӧ эртарен. Кечывалым — икшыве-влакым, кудышт шуко лийыныт, а кастене — кугурак-влакым неграмотностьым пытарыме курсышто туныктен.
Кугу Ачамланде сар деч ончыч школышто Ермолаев Яков Ермолаевич (1906 – 1938) ден Иванов Ермолай Иванович (Марий Пови ял гыч) туныктеныт.
Сар пагытыште Ермолаева Анастасия Степановна (1925 ийыште шочын) туныктен.
Сар деч вара кужу жап (1969 ий марте) Почиҥга (Грак кундем) гыч толшо Радыгин Илья Павлович директор да туныктышо лийын пашам ыштен. 1960/61 тунемме ийлаште Радыгин И.П. дене пырля Семикеев Валентин Семёнович (28.11.1933 – 25.02.1992) (Кугу Йырсе ял гыч) туныктен.
1969 – 1987 ийлаште Семёнов Николай Семёнович директор да туныктышо лийын пашам ыштен.
1987 – 2002 ийлаште директор да туныктышо лийын пашам ыштеныт: (1987 – 1989 ийлаште) — Архипова Светлана Ивановна; (1989/90 тунемме ийлаште) – Алексеева Елена Ивановна; (1990/91 тунемме ийлаште) – Архипова Светлана Ивановна; (1991/92 тунемме ийлаште) – Алексеева Елена Ивановна; (1992/93 тунемме ийлаште) – Семёнов Николай Семёнович; (1993/94 тунемме ийлаште) – Алексеева Елена Ивановна; (1994 – 1996 ийлаште) — Архипова Светлана Ивановна; (1996/97 тунемме ийлаште) – Павлова Людмила Семёновна; (1997 – 2002 ийлаште) – Архипова Светлана Ивановна; (2002 – 2007 ийлаште) – Алексеева Елена Ивановна.

### Варале лесничество
Ял кугу чодыра воктене верланен. Чодыран кумдыкшо – 40 тӱжем гектар наре лиеш. XX-шо курымышто ял воктенсе чодырам «Варале лесничествын чодыраже», «Грак лесничествын чодыраже», «Ушков кожла» (Промышленник Ушков Пётр Константиновичын лӱмжӧ дене) манын лӱмденыт. Ондакрак тиде чадырам «Усып кожла» маныныт, молан манаш гын, тунам тудым Юсупов тукымлӱман кугыжан офицерже кучен шоген. Но тудо чодыражым аклен огыл, промышленник Ушковлан ужален колтен. Ял калык тиде чодырам кызытат «Ушков кожла» манын лӱмда.Ушковын илыме жапыштыже чодырам чоткыдын араленыт, чодыра йыр 7 аралыме пӧрт лийын. Ял калыклан шке ойжо дене чодырам руаш, эмыжым да поҥгым погаш чарыме лийын. Эмыжым да поҥгым Ушковын ешыже поген ситарымыже деч вара гына погаш лийын. Ушков шке кожлажым тӱрлӧ чоҥымо материалым да Кокшан заводшылан пуым ышташлан кучылтын.
1917 ийысе революций деч вара Ушков кожла кугыжаныш погышкыжо логалын. Шоҥго-влакын, тугак Осмин Йыванын ойлымышт дене икымше лесничий Логинов тукымлӱман марий лийын, Осмин Йыванын родыжо. Варажым Вяткин  тукымлӱман еҥ ыштен. Кугу Ачамланде сар деч ончыч да вара кужу жап Короленко Иван Кузьмич лесничий лийын пашам ыштен. Тудын ыштымыже годым чодырам жапленыт. Чодырам тыглай руэн огытыл. Экологий шотыштат чот шогеныт. Варалинка эҥерын вӱдшым отравитлаш огыл манын мочылам ышташлан кӱрым  лӱмын кӱнчымӧ ерлаште гына   нӧртеныт. Лесничествыште кугу мӱкшотар, пӱнчым, кожым да лыстанпӱнчым куштымо питомник, кӱшыл пӱя ӱмбалне вӱдын вийже дене йыгыше пилораме, орва, тер да тӱрлӧ тыгде моло ӱзгарым ыштыме столярный мастерской лийын. Короленко И.К. деч вара лесничий лийын поче-поче пашам ыштеныт: Дворянкин Лев Алексеевич (Суас Эл), Поликарпов Василий Егорович (Варале), Спиридонов Анатолий Максимович (Серп, Алнаш кундем), Уразаев Анатолий Аркадьевич (Одо Сарамак, Кизнер кундем), Афанасьев Павел Николаевич, Япаров Георгий Иванович (Маскиял).
1987-88 ийлаште Варале лесничествым расформироватленыт. Ик ужашыже – Алнаш лесничествыш, вес ужашыже – Грак лесничествыш пурен. 

### [[Сталинский репрессий-влак]]

### [[1941]]–[[1945]] ийласе [[Кугу Ачамланде сар]]
1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сар чыла марий калыклан неле жапым конден. Сар Совет Ушемын кажне ешыже деке тӱкнен, тугак варале марий-влакым посна коден огыл. Ял гыч сарыш 78 еҥ каен. Шукышт фронтыш 1941–1942 ийлаште, эн йӧсӧ, эн неле жапыште логалыныт. Сандене шуко еҥ ты ийлаштак шке вуйжым пыштен. 1945 ий 9-ан май Сеҥымаш Кече марте шагалын илыше кодыныт. 55 еҥ сареш колен. Мӧҥгышкӧ 23 еҥ веле пӧртылын. 

1975 ийыште 9 майыште Сеҥымаш Кече кечын 1941–1945 ийлаште Кугу Ачамланде сарыш кайыше да кучедалмаште колышо варале марий-влак лӱмеш ял покшелне чапкӱ шындалтын.

1942 ий февраль тылзыште  Совет Ушем Президиум Верховный Совет Указым пунчалын: «О мобилизации на период военного времени трудоспособного населения для работы на производстве и в строительстве». Ты Указ йымаке Йошкар Армийыш налдыме 16 ий гыч 55 ий марте пӧръеҥ да 16 ий гыч 45 ий марте ӱдырамаш-влак пуреныт. Закон почеш «паша армийыш» Варале гыч 10 еҥ утла мобилизоватлалтын. 1942 ий май тылзе гыч пашам ышташ туныкташлан 14 ияш самырык эрге-ӱдыр-влакым наледаш тӱҥалыныт, нунылан 6 шагатан паша кечым ыштен. Война пагытыште колхозла да ялла гыч пеҥгыде нормо дене шурным да моло  продукцийым погеныт. Тугак, кажне еш идалык мучко кугыжанышлан пуышаш лийын: окса ялозанлык налогым; кажне сотык () гыч 6 килограмм пареҥгым; 40 килограмм шылым; 200 килограмм шӧрым; 200 муным; 3,7 килограмм межым. Чыла тиде неле паша ӱдырамаш да самырык эрге-ӱдыр-влакын ӱмбакышкышт логалын.

## Уремла
Ялыште кум урем.
* Рӱдурем (Рӱдӧ урем) ().
* Изурем (Изи урем) ().
* Пасурем (Пасу урем) ().

## Лӱмлӧ еҥ-влак

*  Андреев Василий Андреевич, «Ондри Васий», «Ктай» (1872 – 1950) – 4-ше степенян Георгий ыресын кавалерже, 1904-1905 ийлаште Руш-япон сарыште Порт-Артурым аралыше участник.
*     Афанасьев Яков Афанасьевич –III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*         Васильев Георгий Васильевич (08.04.1919 – 27.05.2002) – I степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Васильев Федот Васильевич – Георгий ыресын кум пачашан (2-шо, 3-шо, 4-ше степень) кавалерже, кугыжан армийын унтер-офицерже, Икымше Тӱнямбал сарын участникше.
*      Дмитриев Пётр Дмитриевич (шочын: 1923 ий.) – II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*      Ермолаев Логин Степанович, «Дьярмий Стапан Логин» (11.01.1923 – 2005) – II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*     Иванов Дмитрий Иванович, «Нями Мытрий» (22.10.1918 – 23.06.2001) – II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*        Иванов Николай Иванович, «Нями Миклай» (15.12.1916 – 27.09.1994) – II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Иванов Николай Иванович (Манашъял кандашияш школын директоржо) (18.10.1923 – 26.05.2005) – II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Иванов Фрол Иванович, «Прок» – 4-ше степенян Георгий ыресын кавалерже, 1904-1905 ийласе Руш-япон сарын участникше.
* Кузнецов Максим Васильевич (Апшат Макси) – марий серызе, мер пашаеҥ, икымше марий профессиональный журналист, «Коммун корно» (кызыт «Дружба») газетын икымше редакторжо.
*     Михайлов Николай Михайлович, «Кугу Миклай, Манди Миклай» (шочын: 1914 ий) – II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Наумов Владимир Наумович, «Нями Ладьемыр» (1918 – 26.03.1945) – II степенян Ачамланде сар орден да кок Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Павлов Николай Павлович Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
*  Петров Спиридон Петрович (1900 – 23.04.1945) – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Радыгин Анатолий Ильич – марий мер пашаеҥ, Удмурт Республикын сулло юристше (2002), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2009), «Одо Марий Ушем» организацийын сопредседательже (1996), Удмуртийысе калыкле-тӱвыра автономийын (НКА) Вуйлатышыже (2015 ий гыч), Марий Эл Республикын Удмуртийыште палемдыме еҥже (2002 ий гыч), Марий Мер Каҥашын Оналмашше (2000 – 2004), Марий Мер Каҥашын йыжъеҥже (2000 ий гыч).
* Семёнов Борис Максимович «Максим Борис» (шочын: 17.10.1951) – историй шанче кандидат, МГИМО-м тунем лекше, Совет Ушемын да Российын посольствыжо-влакыште: кужу жап – Вьетнамыште да Пакистаныште, кӱчык жап – Европын, Азийын, Африкын эллаштыже пашам ыштен.
*   Семёнов Георгий Николаевич (19.08.1968 – 20.05.2017) – воин-интернационалист, 1979–1989 ийласе Афган сарын участникше. 
*  Семёнов Николай Семёнович «Чемок Миклай» (27.11.1927 – 2012) – Алнаш кундемын сулло пашаеҥже, ялысе туныктышо, верысе краевед, мер пашаеҥ, Одо Марий Ушемын Вятско-Камский регионжын постоянный .

## Кылвер-влак
* Варали | Родная Вятка.
* Варали | ВКонтакте.
* «Варале сем» марий ансамбль.
* Ансамбль песни и танца "Царамис".

## Литератур
# О родном крае, о времени и о себе. Семенов Н.С. Алнаши, 2007. 
# Материалы Вятского губернского архива (г. Киров) (Ф.574, оп.1, д.3, л.318). 
# Справочник по административо-территориальному делению Удмуртии / Составители: О.М.Безносова, С.Т.Дерендяева, А.А.Королёва. – Ижевск: Удмуртия, 1995. – С. 100-102. – 744 с. – 2000 экз. – ISBN 5-7659-0425-4. 
# Книга памяти. Воины Алнашского, Граховского, Кизнерского, Можгинского районов Удмуртской Республики, погибшие в боях, умершие от ран, пропавшие без вести в годы Великой Отечественной войны.1941–1945 г.г. Т.1 / Составители: В.П. Борисов, Л.Д. Обухов, А.В. Загумёнов, С.П. Горошникова. – Ижевск: Удмуртия, 1993. – 532 с. 
#  Книга памяти Удмуртской республики. Составитель: ЦГА УР по материалам ЦА МО РФ, программирование: Р. М. Губайдуллина. – Ижевск, 2005. 

## Важ-влак


Категорий:Алнаш кундемысе илымверла
Категорий:Одо Элысе марий илымверла