open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Петухов, Василий Михайлович

**Василий Патраш** (Василий Михайлович Петухов) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чыкма уезд, Кугу Сӧреманэҥер ял — , Йошкар-Ола) — курыкмарий серызе, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1936).

## Илыш корныжо
Василий Патраш 1905 ийын кылме тылзын 28-шо кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чыкма уезд Кугу Сӧреманэҥер ялыште нужна ешеш шочын, шуко жап шкежат тарзе лийын.

### Тунеммаш
Москошто 2 тылзаш политграмот курсшым тунем пытарен.

### Мер паша
Избач, сельсоветын секретарьжылан ыштен, комсомол пашаште шуаралтын.

### Паша
* 1930 ий гыч "Комсомол юк" самырык-влаклан курыкмарий газетын редакторжылан ыштен. 
* 1933 ий. Курыкмарий МТС газетын редакторжылан шогалеш.
* 1937 ийыште Еласовысо РК ВКП(б)-н секретарь алмаштышылан тырша; тиде ийынак Марий книга савыктышыште пашам шукта, Серызе-влак Ушемын секретарьжылан шогалеш. 

### Колымаш
Шкеж гаяк уста еҥ-влак семынак репрессийыш логалын. 1938 ийын кылме тылзын 28 кечынже Василий Патрашым да эше икмыняр марий тӱвыра пашаеҥым лӱен пуштыныт. 

## Тӱҥ произведенийже-влак
* Тӓнгӓштӓрен : шайыштмашвлӓ [Соревнование : рассказы]. Козьмодемьянск, 1932. 72 с.
* Ӹлӹмӓш вашталтеш : шайыштмашвлӓ [Жизнь меняется : рассказы]. М.-Л., 1933. 260 с.
* Шайыштмашвлӓ [Рассказы]. М., 1936. 100 с.
* Садшы пеледеш : айырен нӓлмӹ произведенийвлӓ [Расцветает сад : избр. произведения]. Йошкар-Ола, 1963. 172 с.
* Комаровын шайыштмашыжы [Рассказы Комарова] // Сотыш лӓкнӓ. Йошкар-Ола, 1966. С. 35—46.
* Патыр курым. Йошкар-Ола, 1980. С. 61—72.

## Илышыже да творчествыже нерген литератур
* Костатеев Г. Василий Патраш : ӓшӹндӓрӹмӓш // Кушмы корнына. Йошкар-Ола, 1981. С. 46—49.
* Писатели Марийской АССР : биобиблиогр. справочник. Йошкар- Ола, 1988. С. 224— 225.
* Игнатьев Н. Василий Патраш : ӓшӹндӓрӹмӓш //Айырен нӓлмӹ произведенийвлӓ. 3 т.: Проза. Драма. Йошкар-Ола, 1994. С. 520—523.
* Петухов В. Тӧр соок тӧр лишӓшлык // У сем. 2005. № 4. С. 60—70 // Ончыко. 2005. № 11. С. 108—125.
* Василий Патраш (1905—1938): буклет /сост. В.В.Крылов. Йошкар-Ола, 2005.
* МБЭ. Йошкар-Ола, 2007. С. 274.

## Кылвер-влак
* Василий Патраш.

## Литератур
# Марийская биографическая энциклопедия : 3849 имен в истории Марийского края и марийского народа / авт. и рук. проекта В. Мочаев. - Йошкар-Ола, 2007. С. 274-275.
# Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 482-483.

Категорий:Марий серызе-влак
Категорий:Марий журналист-влак
Сугыньлык

**Сугыньлык** (, ) — физический лицан колымекыже ик могыран граждан правоотношений-влакын варасе пӱрымашыштым рашемдыше норматив акт. 

Сугыньлык кагазеш возымо лийшаш да нотариусын але моло уполномоченный лицан кидпалыж дене пеҥгыдемдалтшаш. Кажне айдемын кеч-мыняр сугыньлыкым возаш  уло, тыгодым кажне у возымо сугуньлык ончыч пеҥгыдемдыме документым шӧра. Сугыльлыкым возышо физический лица тиде актым вашталтен серыме нерген нигӧланат каласышаш огыл. 

Сугыньлыкым возышо еҥын пашам ыштен кертдыме родо-тукымжын кертыжше пудырталтеш гын, сугыльлык шотшышто суд ӱчашымаш лектын кертеш. Пашам ыштен кертдыме лишыл еҥ-влак сугыньлык йодмашым ончыде пайыш пурен кертыт. 

Шонен моштыдымо, але иктаж-могай амаллан кӧра ушым йомдарыше физический лицан возымо сугыньлыкым юридический вийым огеш нумал. 

Сугыньлык почеш налме пого *наследований* лӱмым нумалеш.

Категорий:Юриспруденций
Уругвай

**Уругвай** () — эл Кечывалвел Америкыште.

## Кылвер-влак
* Portal del Estado Uruguayo
Юрист кече

**Юрист кече Российыште**
Теле тылзын 3 кечынже Российыште юрист-влакын кечышт палемдалтеш. 2008 ийын, Пургыж тылзын 4 кечынже РФ Президентын «Юрист кечым палемдымаш нерген» («Об установлении Дня Юриста») 130 №-н Кӱштыкшӧ лектын. Российыште юрист паша пагалыме, но ты жапыштак моткоч нелылан шотлалтеш. Мемнан куганышыштына илыше граждан-влакын праваштым аралыше-шамычым тиде пайрем уша. 

Юристын тӱҥ пашаже - тӧртык шуктымым эскераш. Судья, адвокат, прокурор, пристав – нине пашаеҥ-влакын тыршымыш дене тӧртык илышыште шукталтеш, нунылан кӧра кугыжанышна йолвалне пеҥгыдын шога.

Российысе ВУЗлаште тачысе кечын 700 000 утла студент юрист шинчымашым пога.

Категорий:Пайрем-влак
Рок-н-ролл

**Рок-н-ро́лл** ( — мар. "лӱҥгалте да пӧрд") — кумдан шарлыше семтолкын, 1950-ше ийлаште УАШышто шочын, рок-семын ик тӱрлыкшылан шотлалтеш. тыгай сем почеш куштымашым, тыгак рок-н-ролл лӱмдат, рок-н-ролл лӱмымак тыгай стиль дене возымо сем композицийым лӱмдат. Но ме тиде статьяште рок-н-ролл семтолкыным шотыш налына. 

## Ойыртем
Ик минутышто тӱмыр 140-180 гана пералта, размер - 4/4 (ныл чырык), семӱзгар-влак кокла гыч электрогитар, бас, тӱмыр да пианино эн чӱчкыдын кучылталтыт. Рок-н-ролл аптыраныде, куштылгын йоҥгалтаралтеш.

## Эртымгорно
Американ сем-влакын ойыртемышт иктышке ушненыт - тыге у семтолкын - рок-н-ролл шочын. Икте весе дене кутырыде, УАШын кечывалвелныже музыканче-влак эн куштылго, ял сынан сем-влак дене экспериментым эртараш тӱҥалыныт. Негр-влак кугу надырым тыште пыштеныт, нунын кутырымашышт гыч мут-влак рок-н-роллын ойыртемже лийыныт. 
У семтолкын шотышто шукын ӱчашат, могай муро икымшылан шотлалт кертеш. Но эн ончыч да эн кумдан тудо жапыште Айк Тӧрнерын «Rocket 88» мурыжо шарлен. 1951-ше ийыште шочын. 
"рок-н-ролл" терминым Алан Фрид лӱман ди-джей калыкыш пуртен. А тунам Америкыште у муро жанрлан шукын тореш лийыныт. Эн чӱчкыдын негр-влак шоктеныт, а нуным тудо жапыште эле эше пагален огытыл. Рок-н-роллын тачысе шоктымашыжым нине еҥ-влак чоҥеныт: Билл Хейли, Элвис Пресли, Чак Берри, Фэтс Домино. Нунын кокла гыч эн лӱмлӧ - Элвис Пресли. "Рок-н-роллын король" лӱмым тудлан пуеныт, тудын лӱмжак уло тӱнялан рок-н-роллым сай могыр гыч ончыктен. Оксам шуко пуэн, а кушто окса, тушто кинематограф. У шӱдыр-влакым киношко ӱжаш тӱҥалыныт.
Рок-н-ролл шочмекыже моткоч писын да кумдан шарлен, но тыге, кӱчык жап гыч изиш пытен огыл. У семтолкыным чоҥышо-влакше йомыныт: Элвис Пресли-м армийыш кок ийлан налыныт, Литл Ричард муро деч кораҥын, Бадди Холли да моло мастар-влак колен пытеныт, Чак Берри четлык коклашке логалын. Моло музыканче-влак вес жанырыште пашам ышташ тӱҥалыныт. 
У илышым рок-н-роллыш Европо гыч семлызе да мурызо-влак пуртеныт. 1960 ийлаште Битлз уло тӱнялан шке сем-влакшым рашкалтылаш тӱҥалын. Тошто рок-н-ролл муро-влакым нуно угыч мура тӱҥалыныт. Тунамак рок мутым кучылташ тӱҥалыт.

*
Категорий:Рок-сем
Категорий:Афроамерикан сем
АИВ

**АИВ** (Айдемын иммунодефицит вирус) — АИВ-инфекций черым шочыктарыше вирус, тудын пытартыш стадийже НИДС — Налме иммунитет дефицит синдром (руш. СПИД — Синдром приобретенного иммунодефицита) семын палыме.

Категорий:Биологий
Панама

**Панама** () — эл Кечывалвел ден Америкыште.

Категорий:Панама
Инвестиций

**Инвести́ций** — парышым лукташлан экономикыш кужу жаплан надырым (оксавундым) пыштымаш.
Кызытсе экономикыште инвестиций кугу верым налеш. Инвестиций парышым лач лектышан проектыште гына пуа. А проект лектышан огыл гын - пыштыме надырет йомынат кертеш.

## Радамлымаш
Объект шотышто инвестицийым радамлат:
* **Реал инвестиций** (реал оксавундым тӱрлӧ йӧн дене налмаш):
*# Окса дене аклыме активым налмаш тӱҥ фонд, мланде, чоҥымаш пашам тӱлымаш.
*# Тӱҥ фондын капиталле ачалымаш
*# Окса деч посна аклыме активым налмаш: патент, лицензий, пайдаланымаш кертыж, автор кертыж, сату лӱм, ноу-хау да т.м.

* ** инвестиций** (Пундо актив-влак гоч капиталым налаш):
*# Шерге кагаз
*# Кредитым пуымаш
*# Лизинг

* **Спекулянт инвестиций** (акым вашталташ шонымо дене активым налмаш):
*# валютым
*# шерге металлым (ший, шӧртньӧ, платине)
*# шерге кагазым (акций, облигаций да т.м.)

*
Категорий:Тарваныдыме мал
Шылтымнӧшман кушкыл

**Шылтымнӧшма́н ку́шкыл** ( але *Angiospermae*,  гыч — ате,  — нӧшмӧ) — пеледыш тӱледарманан кӱшыл кушкыл пӧлкаже...

Чаранӧшман дене пырля шылтымнӧшман кушкыл-влак нӧшман кушкыл группыш пурат.


Категорий:Кушкыл пӧлка
Марий Мер Каҥаш

**Марий Мер Каҥаш** – тиде Марий Калык Погынын сайлыме рӱдывиктерже, мер ушем.  

Тӱҥ вуйлатыше (председатель) – Александров Эдуард Васильевич (2016 ийыште сайлалтын). 

## Оньыжа-влак
* Патрушев Анатолий Степанович – (1990–1992)
* Пектеев Василий Александрович – (1992–2000).
* Николаев Виктор Леонидович – (2000–2004).
* Козлов Владимир Никифорович – (2004–2008).
* Яковлева Лариса Николаевна – (2008–2012).
* Иванов Анатолий Николаевич – (2012–2016).
* Александров Эдуард Васильевич – (2016 ий гыч).

## Состав

*Александров Эдуард Васильевич;
*Мочаев Валерий Александрович;
*Гайсин Александр Яковлевич;
*Третьяков Олег Александрович;
*Эштуков Игорь Викторович;
*Васютин Михаил Зиновьевич;
*Таныгин Александр Иванович;
*Алатайкина Надежда Ивановна;
*Алексеев Анатолий Аркадьевич;
*Алтаева Ирина Васильевна;
*Бикмурзин Павел Исадыкович;
*Григорьев Михаил Григорьевич;
*Губаев Игорь Иванович;
*Гурьянов Александр Владимирович;
*Ибашев Дмитрий Имаевич;
*Ибулаев Алексей Васильевич;
*Иванов Александр Леонтьевич;
*Иликбаев Игорь Николаевич;
*Иксанова Лидия Геннадьевна;
*Конышева Светлана Николаевна;
*Кошкина Людмила Ивановна;
*Кудрявцев Алексей Григорьевич;
*Матвеев Михаил Иванович;
*Макаров Александр Иванович;
*Михайлова Лидия Аркадьевна;
*Михеева Любовь Леонидовна;
*Мусихина Людмила Ивановна;
*Небогатиков Евгений Викторович;
*Николаева Раисия Петровна;
*Попова Раисия Шамратовна;
*Пушкина Наталья Васильевна;
*Пьянкова Ирина Ивановна;
*Радыгин Анатолий Ильич;
*Роюков Иван Михайлович;
*Сергеева Любовь Анатольевна;
*Тимиряева Инна Ивановна;
*Титов Анатолий Анатольевич;
*Тоймакова Галина Александровна;
*Швецова Августа Алексеевна.

## Паша-влак
Мер каҥаш кажне ийын Марий талешке кечылан пӧлеклалтше «Шарнымаш сорта» акцийым эртара. Пайрем вашеш Мер Каҥашын еҥже да марий мер активист-влак Кугу Ачамланде сарын геройжо-влакын памятникыштым, шарнымаш оҥаштым, шӱгарыштым вораҥдарыме пашам шуктат. Талешке кечын гын, Марий тӱня мучко шарнымаш сортам чӱктат да памятникла воктеке пеледышым пыштат. 

## Кылвер-влак
* Марий Мер Каҥаш – Всемарийский Совет

Категорий:Марий Мер Каҥаш
Микрофон

**Микрофо́н** (грек. μικρός — изи, φωνη — йӱк деч) — йоҥгалтше йӱкым электровий толкыныш савырыше электроакустик прибор. Йӱкым возымаш, але кугемдымаш пашаште йӱк эн ончыч тушко логалеш. 
Пашам ыштыме шотышто микрофон-влак тыгай улыт:
* Динамик микрофон
: * Катушкан (катушечный)
: * Тасман (ленточный)
* Конденсаторан микрофон
* Шӱй микрофон (угольный)
* Пьезомикрофон
Микрофон-влакым шуко вере кучылтыт. Кажне верлан посна келыштарыме аппарат-влак улыт: 
* Студийысе микрофон
* Телефоныс микрофон капсюль
* Радиогарнитурышто кучытмо микрофон
* Шолып нумалме микрофон
* Ларингофон
* Гидрофон

**Гидрофон** – вӱд йымалне йӱкым налашлан келыштарыме прибор. Гидроакустикыште вӱдйымалсе йӱкым возашлан кучылталтеш. Южо гидрофон-влак йӱкым налыт гына огыл, эше шке йоҥгалтарен кертыт. Мутлан, дельфин-влаклан сигналым колташлан, нунын йӱкышт дене гидрофон йоҥгалтарен кертеш.

## Эртымгорно
Тӱҥалтышште Эдисонын шӱй дене ыштыме микрофонжо чыланыштым ӧрыктарен. А тиде шӱй микрофон шотышто шке жапыште кугу тарванен. Россий Империй гыч Махальский, а вара Голубицкий изобретатель-влак шке праваштым шӱй микрофон-шотышто вурсен аралынешт ыле. Тачат тиде икымше микрофон кучылталтеш, телефон аппарат-влакым ыштыме годым.

Категорий:Йӱк
Гимнастике

**Гимнастике** — ик эн чӱчкыдын вашлиялтше спорт тӱрлык. Спортгимнастикыште калык-влак кокласе турнирлаште 14 медаль комплектым пуат. Олимпиадын программыште 1896 ий гыч.

Эр зарядкым ыштымаш, школышто, пашаште физкультминуткым эртарымаш — тидат шке шотан гимнастике. Тиде тазалыкым пойдарыше гимнастике. А спортгимнастике ныл ужашлан шелалтеш:
* художественный
* акробатик гимнастике
* команде гимнастике
* спортгимнастике.
Мутшо мемнан деке Акрет Греций гыч толын. (грек. "gymnazo" — "ямдылем"; але акр. грек йылмысе "gymnos" — "чара" деч.) Пӧръеҥ-влак ондак вургем деч посна таҥасеныт. 

## Художественный гимнастике
Тыште турлӧ упражненийым сем почеш ышташ кӱлеш. Спортсменке-влак обруч, мече, булава дене лектын кертыт. Ондак гимнастке-влак шке моштымашыштым фортепиано сем почеш ончыктеныт, кызыт оркестр йӱкым фонограмме дене колтат. Но кажне упражненийым ончыкташлан 1,5 минут деч шукырак огыт пу. Пытартыш жап марте художественный гимнастике дене ӱдыр-влак гына таҥасеныт, но XX-шо курым гыч японийысе гимнаст-влакын тыршымышт деч вара ынде пӧръеҥ-влакат художественный гимнастикыште шуаралташ тӱҥалыныт.
## Команде гимнастике
Скандинавийыште шочын. Спортсмен-влак эрыкан упраженийым ыштат, изи батутышто пырля тӧрштылыт, акробатик моштымашыштым ончыктат.

Категорий:Спорт тӱрлык-влак
Армрестлинг

**Армспорт** (**Армрестлинг)** спорткучедалмаш-влак радамыш пура. Олимпиадын программышкыж пуртымо огыл. Армрестлингым тыгак эше **ристрестлинг** лӱмдат. Марий йылмыш "кидвурго дене кучедалмаш" семын кусаралтеш.
 
## Эртымгорно
Моткоч шукертак тиде таҥасымаш шочын, а 1960-шо ийлаште Америкыште угыч шыҥдаралташ тӱҥалын. 
90-ше ийылаште Российыштат шарлен. 1989 ийыште Совет Ушем-УАШ-Канаде кугыжаныш-влакын командышт вашлийыныт. Тунам мемнан чыла спортсмен-влакна сеҥалтыныт. Иктешлымашым чын ыштеныт, да тиддеч вара российысе-спортсмен-влак сеҥаш тӱҥалыныт. Европо кӱкшытысӧ, тӱнямбалсе таҥасымашлаште сай вер дене ойыртемалтмыжлан Россий кызытат ончылно ошкылеш.
 
## Таҥасымаш нерген
Армрестлинг спортсмен-влак верыште шинчат, шуко огыт тарваныл да санде южо шоналтат: «Нимо нелыже уке, кид виян лийже веле». Палыман: таҥасыме годым спортсменын  200 тӱкалтымаш марте кӱза. Тыгак сусыргымаш лийын кертеш.

Южгунам тавалыше-влак кидыштым колтат. Профессионал таҥасымашште тыгайын икымше гана лийымыж деч вара спортсмен-влакын кидыштым ӱштӧ дене кылдат. 

Правиле почеш эн спортсменын кӱчыжӧ пӱчмӧ лийышаш. Ӱстелыште ыштыме кылым киде дене кучаш лиеш. Тыгак спортсменын лӱмжым каласеныт, таҥасымашшке лекташ ӱжыныт, да кок минут жапыште тудо лектын ок шукто гын – сеҥалтше-влак радамыш логалеш.
 
## Ойкаҥаш
# Таҥасымаш тӱҥалме деч вара киддам шке велышкыда шупышлаш кӱлеш, вара иже тавалышын кидшым темдплаш.
# Кид копадам шеҥгеке пӱгыртет гын кид шер денет тавалышым сеҥаш икмыняр пачаш шукырак лиеш.
# Але кече коштмо ваштареш кидет дене тавалышын кидшым пӱтыралаш тырше – тавалышын темдыме куатше йомеш.

Категорий:Спорт тӱрлык-влак
Хоккей

Хокке́й (англ. hockey) — команде дене таҥасыме спорт тӱрлык. Модшо-влак кидыште клюшкым кучен, тавалышын капкашкыже мечым але шайбым пурташ тыршат. Кажне командыште шке капкам аралыше капкаорол уло.

Хоккей радамыш кызыт икмыняр модмаш пура:
* Шайбан хоккей - резине гыч ыштыме (168 грамм нелытан) диск дене ий валне эртыше модмаш. Резине дискым шайбе маныт. Тиде эн чот шарлыше хокке тӱрлык, сандене "Шайбан" мут деч посна тудым лӱмдат - хоккей. Шочмо верланже Канаде шотлалтеш. Канадыште, Российыште, УАШышто, Скандинавий велне, Чехий, Словакий, Немыч Эл, Швейцарий, Украине, Беларусь, Казахстан кундемлаште чот шарлен.

:* Инлайн-хоккей — шайбан хоккей гае модмаш, но роликан коньким чиен дене модыт.

:* Ӱстембал хоккей

* Шудо хоккей — олыкышто, але шудан верыште, пеҥгыде изи мече дене модыт. Австралий, Индий, Пакистан, Малайзийыште чот шарлен. 

:* Индорхоккей — шудо хоккей гае, но гандболлан келыштарыме спортзалыште эрта. 

* Руш хоккей --- пеҥгыде изи мече дене ий валне модыт. Россий, Швеций, Финляндий, Норвегийыште чот шарлен. 

* Флорбол — пластмассе гыч ыштыме клюшко да пуста мече дене залыште модыт.
Танкист

**Танкист** — танк экипажын кеч могай еҥже (командир, наводчик, механик-виктарыше, зарядым чыкыше).

## Командир
Сар годым, тунемме паша годым танк командир экипаж пашам вуйлата да виктара. Танк командир танк взвод командирын кид йымалне улеш. Российысе Сар Вийыште штат  - танк командир (руш. Командир танка). Штатысе сар званий - сержант.
## Наводчик
Орудийым виктарыше танк командирын алмаштышыже улеш. Сар пашам шуктымо годым наводчик танкысе  да пулемёт гыч лӱйкала. Орудийым виктарыме да цельыш логалме дене мастарлыкшым ончыкта.
Российысе Сар Вийыште штат сомылвер - наводчик-оператор. Штатысе сар званий - ефрейтор.
## Механик-виктарыше
Механик-виктарыше командирын кид йымалне улеш, танкын кудалме шотлан вуйын шога. Механик-виктарыше танкым кеч могай годым сайын виктарен моштышаш (колоннышто, подразделенийын сар радамыште), авыртышым, неле корным эртен моштышаш. Тыгак кредалме кумдыкым эскерышаш, у цель-влак лектыт гын, нунын нерген командирлан шижтарен шуктышаш, наводчиклан лӱйкалаш куштылгырак лиже манын, танкым сайын шогалтышаш. 
Танк керек-могай жапыште кредалмашке пижаш ямде лийже манын механик-виктарыше техникын паша ыштымыжым эскера, кӱлеш гын - ачала,  пытарымым эскера.
Российысе Сар Вийыште штат сомылвер - механик-виктарыше (руш. механик-водитель). Штатысе сар званий - рядовой.
## Зарядым чыкыше
Зарядым чыкыше экипажыш радамыш пура, танк командирын кид йымалне улеш. Наводчик дене пырля тудо орудийым кредалмашлан ямдыла. Тыгак тудо кыл йӧным (средства связи) ямдылыкшым эскера, кредалмаш кумдыкым эскерен шинча. Зарядым чыкыше наводчикын пашажым сайын палышаш, кӱлеш гын - тудым алмаштышаш. Зарядым чыкышын паша радамышкыж механик-виктарышылан топливым да вӱдым танкыш темаш полшышаш, пулемет гыч лӱйкален моштышаш.
Российысе Сар Вийыште штат сомылвер - зарядым чыкыше (руш. заряжающий). Штатысе сар званий - рядовой.

Категорий:Сар профессий-влак
Танк

**Танк** — гусенице йӧн дене кудалше, бронироватлыме сар машина, тӱҥ саркуралжылан  шотлалтеш.
Тӱҥалтышыште танк-влак пулемёт дене гына лӱйкаленыт, Кокымшо тӱнямбал сар деч вара ракетым колтылшо танк-влакым ышташ тыршеныт.

Танк-влак шочмышт дене Икымше тӱнямбал сарыште лийшаш улыт. Тӱҥалтыш манёвренысе кӱчык этап шотышто фронтышто сарын тӧр йыжыҥже (т. н. «окоп сар") палемдалтын. Тушман-влакым обороно келге эшелонлымо линий-влак кӱрлаш неле лийын.

* Танк-влакым конструкцийым вияҥдыме да сарзе кучылтмо историй

*
Категорий:Бронетехника
Гватемала

**Гватемала** () — эл Йӱдвел Америкыште.

Категорий:Гватемала
Вӱд спорт тӱрлык дене тӱнямбал чемпионат

**Вӱд спорт тӱрлык дене тӱнямбал чемпионат** - ийымаш дене эн кугу спорт таҥасымаш, Олмипиаде семынак тудо Калык-влак кокласе Ийымаш Федерацийын полшымыж дене эрта.
Ийымаш мутым кучылтын йоҥылыш лийын кертына. Вет чӱчкыдын тиде кугу таҥасымашым Ийымаш дене тӱнямбал чемпионат лӱмдат. Вӱд спорт тӱрлык дене Тӱнямбал чемпионатын программышкыж тыгай спорт тӱрлык-влак пурат:
* бассейныште да почмо вӱдыштӧ ийымаш
* вӱдыш тӧрштылмаш
* вӱд поло
* синхрон ийымаш

1978 ий гыч лу ий жапыште (чотан ийлаште) идалыклан ныл гана Тӱнямбал чемпионат-влак эртеныт. А 2001 ий гыч Вӱд спорт тӱрлык дене Тӱнямбал чемпионат идалыклан кок гана эрта (чотдымо ийлаште).
## Тӱнямбал чемпионат-влак

Категорий:Спорт таҥасымаш-влак
Шудо хоккей

**Шудо хоккей** (руш. "хоккей на траве") - кумдан шарлыше спорт тӱрлык, Кеҥеж Олимпий Модмашын программышкыж пура. Калык-влак кокласе шудо хоккей федераций таҥасымаш-влакым эртара. (Federation Intenationale de Hockey, FIH).
Шудо хоккейын ик толкынжо уло - индорхоккей, но тудым посна шогышо спорт тӱрлык семын аклат, вет модмо вержат, модмо кумдыкшат, модшо-влаын чотыштат ойыртемалтеш. 
Шудо хоккей Кугу Британийыште да ондак британийын кид йымалныже улшо эллаште (Индий, Пакистан, Австралий) шарлен. УАШыште да Канадыште тиде модмаш дене колледж да университетлаште ӱдыр-влак модыт. 

## Эртымгорно
Тыгай сынан модмаш дене Акрет Египет, Акрет Грецийыште эше мемнан курым деч ончыч модыныт. Кызытсе  Кугу Британийыште XIX курым мучашште шонен шуктеныт, туддеч вара модмаш чот вашталтын огыл. Шудо хоккей дене икымше тӱнямбал чемпионат 1971 ийыште эртен. Шудо хоккей Олимпиадын программышкыж 1908 ий гыч пурен. Ӱдырамаш-влак олимпиадыште тиде спорт тӱрлык дене 1980-ше ий гыч таҥасат.

### stadiums
Стадион - влакым ышташ, чодырам комылям кучылтыт.

## Комментарий
Категорий:Хоккей
Акрет Греций

**Акрет Греций** (руш. "Древняя Греция") (**Эллада**; ) — мемнан курым деч III—I тӱжем ий ончыч Балкан пелотрошто, Эгей теҥызын отро-влакыште, Фракий теҥыз серыште, да Изи Азийын касвел теҥыз серыштыже верланыше калык илыме вер.

Категорий:Эртымгорно кугыжаныш-влак Европышто
Категорий:Эртымгорно кугыжаныш-влак Азийыште
Футбол дене тӱнямбал чемпионат

**Футбол дене тӱнямбал чемпионат** (руш. **Чемпионат мира по футболу**, тыгак **Футбол дене тӱнямбал Кубок**, **ФИФА-н Тӱнямбал чемпионатше**, **мундиаль** (исп. "Copa Mundial de Fútbol" деч) чӱчкыдын лӱмдат.) — футбол модмаш дене калык-влак кокласе таҥасымаш. ФИФАшке ушнышо эл-влак гыч пӧръеҥ-влакын чумыр командышт тӱнямбал чемпионатыште таҥасаш толын кертыт. 
Финал турнир-влак 4 ий жапыште ик гана эртат, но верлаште турнирлан ойырымаш-влак 3 ий жапыште эртат. 2010 ийысе тӱнямбал чемпинатыш ушнашлан 204 команде таҥасен. Ойырымаш деч вара финал турнирыште ик тылзе жапыште 32 команде таҥаса (31 - команде ойырымаш гоч эртен, 1 команде - оза элын чумыр командыже).
Футбол дене тӱнямбал чемпионат-влакын пытартыш матч-влакышт шуко ончышо-влакым пога, южгунам Олимпиадымат ончышо-влакын чотышт дене ончылта.

## Оҥай статистике
Чыла тӱнямбал чемпионат-влакым шотыш налаш гын, 8 эл гына чемпион лӱмым сулен кертын. Эн шуко гана Бразилий - 5 сеҥымаш, Италий Тӱнямбал Кубокым 4 гана сеҥен, Немыч Эл - 4, Аргентине ден Уругвай - 2 сеҥымаш гыч кажныже, да ик сеҥымаш гыч Англий, Франций, Испаний налыныт.

Тӱнямбал чемпионатлаште модшо семын кум гана чемпион лӱмым лач Пеле гына сулен (1958, 1962 да 1970 ийлаште. Но чемпион титулым налмашште шке шотан рекордым Марио Загало шынден - кок гана модшо семын (1958 да 1962 ийлаште), ик гана тренер семын (1970), ик гана тренерын тӱҥ полышкалышыже семын (1993)

## Эртымгорно
### Икымше калык-влак кокласе таҥасымаш-влак
Тӱнямбал футболын эртымгорныштыжо Тӱнямбал чемпионат - икымше таҥасымашлан шотлалт ок керт.
1909 ийыште Турин олаште сэр Томас Липтон турнирым эртарен, варажым "Сэр Томас Липтонын Кубокшо" таҥасымашым "Икымше тӱнямбал чемпионат" лӱмдаш тӱҥалыныт. Италий, Немыч Эл, Швейцарий гыч эн виян профессионал клуб-влак толынт. Но Английысе футбол федераций тидымак ышташ келшен огыл. Футболын шочмо вер гычыж толшо команде деч посна таҥасымаш шотан лийын ок керт. Тидым умылымеке, Липтон шке турнирышкыж Англий гыч "Вест-Окленд" лӱман  клубым ӱжын. Тиде командыште мланде шӱй (каменный уголь) шахтын пашаеҥже-влак модыныт, но "Вест Окленд" турнирым сеҥен. 1911 ийыште англичан-влак Италийыш угыч пӧртылыныт, шке чап лӱмыштым аралаш кӱлеш лийын. Финалыште "Ювентус" клубым 6:1 счет дене сеҥымеке угыч чемпион лийыныт.

Кугу кӱкыштан калык-влак кокласе таҥасымашлан лач Олимпиаде гына шотлатын. 1924 ден 1928 ийлаште Уругвайын командыже сеҥен. Профессионал спорт чот вийым погаш тӱҥалын, вуйчо команде-влак деч чот ойыртемалын, сандене ФИФА тӱнямбал чемпионатым эртараш шонен пыштен.

1926 ийыште ФИФАн конгрессыштыже Анри Делоне каласен: "Таче футболым Олимпий Модмаш коклаште футболым кучаш ок лий". Тунамак ФИФА-н исполкомжо комиссийым чоҥен, комиссий Тӱнямбал Кубокым эртарыме йӧным кычалаш ушнен. 1928 ийыште Ага тылзын 28 кечынже Амстердам олаште ФИФА-н конгрессше йӱклымашым эртарен. Тӱнямбал чемпионатым эртарымылан йӱкым 25 делегат пуен, тореш 5 еҥ лийын.

## Тыгак ончо
* ФИФА
* Футбол
* Лионель Месси

Категорий:Спорт таҥасымаш-влак
Кокымшо Тӱнямбалсе сар

**Кокымшо Тӱнямбалсе Сар** — тӱҥямбалне сар-конфликт, 1939 ий гыч 1945 ий марте, 62 эл-влакым сарыш шупшын. Сар кум континентыште да ныл топтеҥызыште эртаралтын. Сарзе эл-влак кок тӱшкалан шелалтыныт: нацист эл-влак да Гитлер ваштареш шогышо эл-влак.
Российлан тиде сар  ыле, садлан Кугу Авамланде Сар маналтын.
Категорий:Сар-влак
ФИФА

**Калык-влак кокласе футбол федераций** (фр. Fédération internationale de football association, кӱчык. FIFA (транскрипций: [fiːfə]), кӱчыкемдымаш мемнан ылмылан келышышын **ФИ́ФА** семын йоҥгалтеш) — тӱнямбал футболым виктарыше ушем. ФИФА-н  Швейцарийыште, Цюрих олаште верланен. Кызыт президент пашам Зепп Блаттер шукта.

## Эртымгорно
XX-шо курым толмо дене футбол чот шарлен. Калык-влак кокласе таҥасымаш-влак эрташ тӱналыныт, модмаш кугу пагылымашым сулен. Тӱнямбал футболын пашажым виктараш кӱлеш лийын. Тӱҥалтышште виктарыме пашам Английын футбол ассоциацийже шуктен. 1904 ийыште Ага тылзын 21 кечынже Париж олаште Калык-влак кокласе футбол федераций чоҥалтын. Европо гыч шым эл (Англий деч посна) тиде ушемым чоҥен. Сандене кызытсе тӱҥ термин да кӱчкыемдымаш-влакыште француз йылме кучылталтеш. ФИФА-н икымше президентшылан Робер Гереным сайленыт.

ФИФА-н вуйлатымыж почеш икымше таҥасымаш-влакым 1906 ийыште эртареныт. Но эртарымашыште кугу лектыш лийын огыл. Тиде да экономике амаллан кӧра Герен олмеш президентлан Дэниэл Вулфоллым сайленыт. Вулфолл - Англий гыч, тиде эл ФИФАшке тудо жаплан ушнен. Вес кугу таҥасымаш семын 1908 ийысе Олимпий Модмашын футбол турниржым палемдаш лиеш. Лондон олаште эртен, тыштат изи нелылык-влак вашлиялтыныт. 
Калык-влак кокласе футбол федераций кугемаш тӱҥалын. 1909 ийыште КАРын футбол Ассоциацийже тушко ушна, 1912 ийыште Аргентинын футбол Ассоциацийже, 1913 ийыште УАШын футбол Федерацийже. ФИФА Европо кумдыкышто гына огыл, уло тӱня мучко шарлаш тӱҥалын.

Кокымшо Тӱнямбал Сар ФИФА-н тӱзланымыжлан нелылыкым пуртен, Ушем изиш шаланен огыл, Кугу Британий тушеч лектын, но Сар деч вара ФИФА угыч вийым поген. Кугу Британий тушко угыч пӧртылын, Совет Ушем пурен. Чыла континетлаште ФИФА-н тистыже нӧлталтын, кызыт ушнышо эл-влакын чотышт дене Тӱнямбал Футбол ушем ООН-ымат ончылта.

## Тыгак ончо
* Олимпий модмаш-влак
* Футбол
* УЕФА

Категорий:Спорт ушем-влак
Президент

**Президент** Кугыжаныш але территорий-административ образований вуйлатше, иктаж могай коллегий орган, мер ушем але коммерций организаций председатель. Чынжым, президентым сайлышаш улыт. Южо эллаште (мутлан, УАШышто да Турцийыште тиде пашам шуктышо айдемылан ӱмыр мучкылан тиде чап лӱмым кодат. Президент виктарымаш кугыжанышлаште президент эше исполнительный кучемын озаже улеш, парламентан кугыжанышлаште - лач кугыжаныш вуйлатыше гына. Южо эллаште, конституций почеш, президент эше  вуйлатыше сомылым шукта. 

## Мут нерген
Президент мут мемнан йылмыш "ончылшинчыше" семын кусаралтеш (лат. prae (ончылно) + sedere (шинчаш)), руш "председатель" мут тиде латин терминын кусарымашыже лийын. Тачысе "мер ушем президент", "фирме президент" да т.м. тиде мут декак лишеммым ончыктат.

## Эртымгорно
"Кугыжаныш вуйлатыше" шотышто "президент" мутым Америкыште кучылташ тӱҥалыныт, кунам американ колоний-влак шке эрык верч кучедалыныт. Икымше президент Джордж Вашингтон "Континент конгресс президент" лӱмым гына нумалын. Британ Кугыжа ваштареш шогалше штатын -влак погынымашын председательже сомылым шуктен. Вара гына, кунам 1787 ийысе конституцийым ямдыленыт, "президент" мутым Конгресс деч ойыреныт, да уло кугыжаныш вуйлатыше семын тудым кучалташ тӱҥалыныт. 
**Экс-президент** - президент пашаште тыршаш чарныше айдеме.
**Вице-президент** - президентын , президент деч вара кокымшо еҥ.

## Тыгак ончо
* Россий Федерацийын президентше

Категорий:Профессий-влак
Вӱд поло

**Вӱд по́ло** — команде дене таҥасыме спорт тӱрлык. Кок команде вӱдыштӧ иен мечым тавалышын капкашке пурташ тыршат. Модмаш бассейныште эрта. 

## Модмаш нерген
Ик команде деч иканаште модмашышке шым еҥ ушна. Куд модшо да ик капкаорол. Ийымаш упшын тӱсшым шеревам кудалтен ойырат. Капкаорол-влак 1 але 13, тыгак 15 номеран йошкар тӱсан упшым чийышаш улыт. Командылаште модмаш годым модшо-влак коклаште вашталтыш лийын кертеш.

Модмаш ныл ужаш гыч шога. Олимпийысе вӱд поло модмашыште ик ужаш 8 минут шуйна. Модмашым кӱчык жаплан шогалтат гын, жап шотлымашымат шогалтат. Ик командын кидыштыже мече 30 секунд деч шукырак лийышаш огыл. Кажне гана кунам ик команде мечым тавалышын капка велышкыж кудалтен голым пурташ тырша, секундомерын ончыктымыжым ӱштыт, да мече кучымо жапым ноль гыч шотлаш тӱҥалыт. Командылан мечым кучашлан угыч 30 секундо пуалтеш. Кажне команде тӱҥ жапыште минуто кужытан кок тайм-аутым да ешарыме жапыште ик тайм-аутым налын кертеш. Но лач мечым кучышо команде гына тайм-аутым налын кертеш. 

Командын ик модшыжо капкаорол пашам шукта. Тудо гына мечым кок кид дене кучен кертеш. Моло модшо-влак дене таҥастарымашште капкаорол пасун шке пелыштыже эре лийышаш. 

Модшо-влак пасым пуен шке йолташыштлан меым колтен кертыт, лиеш, мечым ончылнет шӱкен, ончыко ияш. Кӧ мечым ок кучо, тудым тӱкаш ок лий. Кунам  мечым кучышо еҥ валке кержалтеш, тудлан мечым вӱд йымалне кучаш ок лий. Кугу йоҥылышым ыштымылан модшым 20 секундлан але тавалышын атаке пытыме марте вӱд гыч луктыт. Штраф жап эртымеке спортсмен угыч бассейныш пӧртылеш. Йоҥылыш кугу огыл гын эрыкан кудалтымашлан йӧным пуат. Эрыкан кудалтымашым тавалышын капкашкыжат колтен кертыт, капка мӱндырнӧ гын пас-влак дене мечым модылтат. Вӱд поло модмашште уло вич метрын правилыже. штраф кудалтымаш-влак капка деч вич метр тораште эртат. Тыгай кудалтымаш жапым шуйкалыде эртышаш. 
Тыгак, 3 кораҥдымашым налше спортсмен ийымаш упшыжым кудашеш да анык модшо-влакын теҥгылыш модмаш пытыме марте шинчеш. 

## Эртымгорно

Вӱд поло модмашым XIX курым мучашште Великобританийыште илыше спортсмен Вильям Вилсон шонен луктын. Негызеш регби модмашым налын. Тӱҥалтышште модшо-влак мече верч кредалыныт, мечым поген налашлан тавалышым вӱд йымалне кученыт. Капкаорол пасушто (вӱдыштӧ) огыл лийын, вет мечым серыш пышташ тыршеныт, капкаорол серым арален шоген. Тачысе сыным модмаш XIX курымын 80-ше ийлаштыже налын.

Вӱд поло дене шуко эллаште модыт, но эн кугу пагалымашым модмаш Венгрийыште да ондаксе Югославийыште сулен.

Олимпиадын программышкыж вӱд поло ик эн ончыч пурен, 1900 ийыште. Ӱдырамаш-влак 2000 ий гыч таҥасаш тӱҥалыныт. Пӧръеҥ-влак кокласе вӱд поло дене тӱнямбал чемпионат 1973 ий гыч эрта, Ӱдырамаш-влак коклаште - 1986 ий гыч.

## Тыгак ончо
* Вӱд спорт тӱрлык дене тӱнямбал чемпионат

Категорий:Спорт тӱрлык-влак
Шакиров, Станислав Алексеевич

**Станислав Шакиров** (Станислав Алексеевич Шакиров) (, РСФСР, Пошкырт АССР, Пӱрӧ кундем Курмызак ял) — марий мурызо, семлызе, Марий Эл Республикын сулло артистше (1997), Марий Эл Республикын Калык артистше (2000), Пошкырт Элын сулло артистше (2012).

## Илыш корныжо
Станислав Шакиров 1967 ийын ӱярня тылзын 23-шо кечынже Пошкырт АССР Пӱрӧ кундем Курмызак ялеш шочын. 1985 ийыште тыштак кыдалаш школым тунем лектын. Кок ий армийыште служитлен. Но чонжо дене мурызак лияш ӱжын. Тыгай шонымаш дене Станислав Йошкар-Олашке толеш. Экзаменым сайын кучен, И.С.Палантай лӱмеш тӱвыра да сымыктыш колледжыш пура. Но тушто шуко ок тунем. Шкенжын вий-куатшым эстрадле муро-влакым мурымаште терга. 1989 ий гыч Марий кугыжаныш филармонийыште пашам ышташ тӱҥалеш. 

Тыште тудо "Мари" лӱман эстраде-фольклор тӱшкам пога. Икымше концерт программышт ончышо калыкын кумылжым вигак налын. А вуйлатышын шыма йӱкшӧ да поро гына шинчаончалтышыже угыч да угыч  гоч вашлиймашке ӱжыныт. "Какшан сер ӱмбалне ломбо" - тыге маналтын почеламутчо Геннадий Матюковскийын мутшылан возымо семлызе Кузьма Смирновын мурыжо. Тудым марий радион фондышкыжат серен налме. Марий телевиденийысе "Шӱмсем пӧлек" передаче тудын выступленийже деч посна шагал кунам эрта. Станислав Шакировын муро-влакше чӱчкыдын Марий Эл Радион эфирыштыже йоҥгат.

## [[Марий Эл Радио]]што йоҥгышо муро-влакше
* Вучо вашмутым
* Ит чамане
* Какшан сер ӱмбалне ломбо
* Кушто тый улат гын
* Лум пеледыш
* Муро маныт
* Мый улам тылат кӧра
* Ой йолташем
* Поч тӧрзатым
* Пу муретым
* Рвезе пагытем
* Туге мо
* Тый дечет посна
* Тылат
* Чолга муро
* Шочмо-кушмо верем
* Шошо пагыт
* Элнет
* Э-э-э ха-ха

## Чап
* Марий Эл Республикын сулло артистше (1997).
* Марий Эл Республикын Калык артистше (2000).
* Пошкырт Элын сулло артистше (2012).

## Кылвер-влак
* Известный марийский певец Станислав Шакиров получил звание «Заслуженный артист Башкортостана».

## Негыз
# Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. – Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. – 752 с. С. 399.

## Важ-влак


Категорий:Марий мурызо-влак
Категорий:Марий семлызе-влак
Категорий:Марий Эл Республикын сулло артистше-влак
Категорий:Марий Эл Республикын Калык артистше-влак
Категорий:Пошкырт Элын сулло артистше-влак
И. С. Палантай лӱмеш тӱвыра да сымыктыш колледж

**Тӱвыра да сымыктыш колледж** (руш. Марийский республиканский колледж культуры и искусств им. И. С. Палантая) — Марий Эл Республикыште тӱвыра да сымыктыш аланыште эн кугу кыдалаш тунемме тӧнеж. Тыште 600 наре еҥ 9 пӧлкаште тунемеш.
1995 ий гыч директор семын колледжым Алексей Максимович Клёнов вуйлата.

## Пӧлка-влак:
* 070102 – «Семӱзгар-влак дене шоктымаш» («Инструментальное исполнительство» (по видам инструментов))
* 070104 – «Мурымо мастарлык» («Вокальное искусство»)
* 070106 – «Хор дирижирований» («Хоровое дирижирование»)
* 070109 – «Эстрадын музык сымыктыш» («Музыкальное искусство эстрады» (по видам))
* 070113 – «Музык теорий» («Теория музыки»)
* 070201 – «Актер мастарлык» («Актерское искусство»)
* 070302 – «Хореографий мастарлык» («Хореографическое искусство»)
* 071202 – «Книгагудо паша» («Библиотековедение»)
* 071302 – «Мер-тӱвыра паша» («Социально-культурная деятельность и народное художественное творчество»)

## Икшывыже-влак
Колледж дене пырля Изи филармоний пашам ышта, тудын пелен 22 коллектив тырша (симфонический оркестр, калык семӱзгар оркестр (оркестр народных инструментов), скрипке ансамбль (ансамбль скрипачей), виолончель ансамбль (ансамбль виолончелистов), кӱслезе ансамбль), калык куштымаш ансамбль "Рвезылык", калык муро ансамбль "Эреҥер", эстраде да джаз сем ансамбль "Колледжаз".

## Кылвер-влак
* http://www.mrkkii.ru/ Колледжын сайтше
## Тыгак ончо
* Ключников-Палантай, Иван Степанович
Категорий:Кыдалаш тунемме тӧнеж-влак Марий Элыште
Категорий:Колледж-влак
Коста-Рика

**Коста-Рика** () — эл Йӱдвел Америкыште.

Категорий:Коста-Рика
Йӱштӧ

**Йӱштӧ** мут тӱрлӧ семын кучылталт кертеш:
* Йӱштӧ - термометрыште ноль деч ӱлно ончыктымо значений. Южын температуржо ала мыняр градус йӱштӧ лийын кертеш.
* Йӱштӧ - айдемын кап шижмаш. Кунам айдеме йыр южын температуржо нормо деч ӱлнырак - тудлан пашам ышташ каньыл огыл. Эн чӱчкыдын тыгай температуро 20 Цельсий градус наре. Айдемын кап температуржо (36,6 градус) дене ида варе.
* Йӱштӧ - психологийыште азапланыдымаш шижмаш семын кучылталтме термин.

## Тыгак ончо
* Теле йӱштылмаш
* Теле (пагыт)
* Йӱштӧ Кугыза

Категорий:Теле
Еврохоккейтур

**Еврохоккейтур** — европысо чумыр хоккей команде-влак кокласе хоккей турнир. 1996 ий гыч эртаралтеш.

## Турнир нерген
Турнирыште ныл чумыр команде таҥаса - Россий, Швеций, Финляндий, Чехий гыч (икмыняр гана евротурын южо ужашыштыже Канаде таҥасен, тудын командышкыж Европышто модшо-влакым ӱжыныт, да тыгак Словакий таҥасымашшке ушнен. Евротур ныл ужаш дене эрта:

Чехийыште - Чех Хоккей Модмаш (руш. *"Чешские хоккейные игры"*, чех. *"Czech Hockey Games"*)

Финляндийыште - Карьял Кубок (руш. *"Кубок Карьяла"*, фин. *"Karjala-turnaus"*)

Российыште - Первый Каналын Кубокшо (руш. "Кубок Первого канала")

Швецийыште - LG Хоккей Модмаш (руш. *"Хоккейные игры LG"*, англ. *"LG Hockey Games"*)

Кажне турнирыште налме балл-влак мучашште ушалтыт. Кӧ ныл турнирым эртымеке эн шуко очком поген кертын - тудо сеҥышыш лектеш.

## Таҥасымаш-влак

Категорий:Спорт таҥасымаш-влак
Чех Хоккей Модмаш

**Чех Хоккей Модмаш** (*[[Руш йылме|руш]]. "Чешские хоккейные игры", чех. "Czech Hockey Games"*) - кажне ийын эртыше хоккей турнир, Чехийыште эрта. 1994 ийыште чоҥалтын, да *Прагобанк Кубок* лӱмым налын. 1998 ийыште спонсор вашталтын, модмашым Ческе Пойиштовна Кубок лӱмдалташ тӱҥалын. 1997-98 ийласе тургымышто Еврохоккейтур радамыште эртаралтеш. Тунам Словакийын чумыр командыже Финляндийын командыжлан алмашталтын. 2003 ий марте Кубок Злин олаште эртен, вара Пардубицыш кусаралтын. 2005 ий гыч Либерец олаште эрта.

2009 ийын Пургыж тылзын 7 кечынже турнир лӱмжым вашталтен. У спонсорым муымеке тиде модмаш **Чех хоккей модмаш** лӱмым нумалеш.

## Тыгак ончо
Первый каналын Кубокшо (шайбан хоккей)

Категорий:Спорт таҥасымаш-влак
LG Хоккей Модмаш

**LG Хоккей Модмаш** *([[Руш йылме|руш]]. "Хоккейные игры LG", )* - Швецийыште кажне ийын эртыше хоккей турнир. 2006 ий марте турнир "Швед хоккей модмаш" лӱмым нумалын (). 1996-1997 ийлысе тургым гыч тӱҥалын, Еврохоккейтур радамыште эрта. Чехий, Финляндий, Россий, Швецийын чумыр команде-влакше таҥасат.

Тӱҥ спонсор - "LG Electronics" компаний. Чыла матч-влак стокгольмысо Глобен-Аренаште эртат. 

## Тыгак ончо
* Чех Хоккей Модмаш
* Карьял Кубок
* Первый каналын Кубокшо (шайбан хоккей)

Категорий:Спорт таҥасымаш-влак
Карьял Кубок

**Карьял Кубок** (руш. *"Кубок Карьяла"*, фин. *"Karjala-turnaus"*) — Финляндийыште кажне ийын эртаралтше хоккей турнир. Турнир спонсорын ("Karjala"  ыштыше компанийын) лӱмжым нумалеш. 1996 ийысе тургым гыч тӱҥалын, кубок Еврохоккейтур радамыште эрта. Чехий, Финляндий, Россий, Швеций таҥасат.

Чыла матч-влак Хельсинки оласе "Хартвалл Арена" ий полатыште эртат.

## Тыгак ончо
* Чех Хоккей Модмаш
* Первый каналын Кубокшо (шайбан хоккей)
* LG Хоккей Модмаш

Категорий:Спорт таҥасымаш-влак
Первый каналын Кубокшо (шайбан хоккей)

**Первый Каналын Кубокшо** (руш. «Кубок Первого канала») — хоккей дене кажне ийын эртаралтше таҥасымаш. 1967 ий гыч Москошто эрта (лач 1992 ийыште Санкт-Петербургышто эртен, да 1991 ийыште йӧршын эртаралтын огыл). 1996 ий гыч Еврохоккейтур радамыш пура.

## Лӱм-влак
* 1967 — Шыжа революцийын 50-ше идалыкшым пайремлыме лӱмеш турнир (руш. *Турнир празднования 50-й годовщины Великой Октябрьской социалистической революции*).
* 1968 — Калык-влак кокласе турнир
* 1969—1996 — «Известия» газетын пӧлекшылан турнир. (Турнир на призы газеты «Известия»)
* 1997—2002 — Балтика Кубок (сырам ыштыше компанийын лӱмжым налын)
* 2003 — Москосо калык-влак кокласе турнир
* 2004—2005 — Росно Кубок (страхований компанийын лӱмжӧ)
* 2006 ий гыч — Первый каналын Кубокшо

## Тыгак ончо

* Чех Хоккей Модмаш

* Карьял Кубок

* LG Хоккей Модмаш

Категорий:Спорт таҥасымаш-влак
Лумӱдыр

**Лумӱдыр** (руш. *Снегу́рочка*) — У ий пайремысе персонаж, Йӱштӧ Кугызан уныкаже. Марий тӱвыраш руш йомак-влак гыч логалын. Славян калыкын Лумӱдыр Йӱштӧ Кугыза да Шошын шочшыжлан шотлалтын.

## Илыш корныжо
Руш калык йомакыште лум гыч ыштыме ӱдыр нерген ойлалтеш. Кузе коча ден кова лӱм ӱдырым ыштеныт, а тудо илыше еҥыш савырнен.
А. Н. Афанасьев «Поэтические воззрения славян на природу» шанче пашаштыже 1867 ийыште Лумӱдыр нерген йомак-влакым шымлен. 
1873-ше ийыште А. Н. Островский "Снегурочка" лӱман пьесым воза. Тыште Лумӱдыр (Снегурочка) Йӱштӧ Кугыза (Дед-Мороз) ден Мотор Шошын (Весна-Красна) ӱдыржӧ семын ончыкталтеш. Ош ӱпан, чурийже ош тӱсан, кандалге-ошо вургемым чиен, мотор упшым упшалын. Кече юмылан (Ярило) кумалме годым ӱдыр кола. Но тӱҥалтышыште пьесе калыклан келшен огыл.
1882 ийыште Н. А. Римский-Корсаков "Снегурочка" пьесе почеш тыгай лӱманак оперым шынден. Кугу пагалымашым сулен. 
Умбакыже, XIX курым мучашште — XX курым тӱҥалтышыште Лумӱдырын образшым У ий пайремлан ямдылыме сценарийыште кучылтыныт да шыҥдареныт. Революций деч ончыч Лумӱдырын фигуркыжо-влакым у ий кожыш сакаленыт, ӱдыр-влак тудын вургемжым чиеныт, йомак, пьесе да опера гыч южо ужашым кучылтын, пайремлаште модышым ончыктылыныт. Тудо жапшыте Лумӱдыр пайремым вӱден огыл.
Кызытсе сынжым Лумӱдыр 1935 ийыште, Совет Ушемыште налын. Тунам кӱшычын У ий пайремым пайремлаш темленыт. Лумӱдыр Йӱштӧ Кугызан уныкаж семын тудлан йоча-влак дене кутыраш, модаш полша. Йӱштӧ Кугыза ден Лумӱдыр пырля икымше гана 1937 ийыште москосо Ушем Пӧртыш кож пайремыш толыныт.
Сар деч вара Лумӱдыр Йӱштӧ Кугыза деч посна у ий пайремыш огешат тол. 
## Тидым палаш оҥай
* Совет Ушемыште ыштыме икымше сӱретлаште Лумӱдырым изи ӱдыр семын сӱретленыт. Вара гына тудым кугу ӱдыр семын ончыкташ тӱҥалыныт.

## Тыгак ончо
* Йӱштӧ
* У ий пайрем

Категорий:Теле
Адвокат

**Адвокат** ( —  деч — ӱжам) — физический лица, кудын сомылышко юридический могырым калыклан (посна енлан тыгак гражданстве деч посна элыште илыше енлан) полышым пуымаш, тыгак судыштат енын праважым аралымаш. Адвоктаура профессий семын акрет годсек палыме.

Российыште адвокат - правовой йодыш дене кылдалтше йодыш-влаклан полышым пуышо профессионал каҥашеҥ ( советник). Адвокат профессий эрыкан профессий тӱшкашке пура (тыгак эрыкан журналист, шкевуя практикым эртарыше эмлызе-влак тиде тӱшкаш пурат). 

## Адвокат [[Акрет Рим]]ыште
Икымше адвокат-влак Акрет Римыште лектыныт. Кумдан палыме руш юрист Е.В.Васьковскийын ойлымыж почеш Римыште икымше адвокатлан патрон-влак шотлалтыныт. Нунын сомылыштышт кок профессий ончыкталтын: юрисконсульт да адвокат. Акрет Римын республикысе пагыт годым адвокатура эрыкан профессий лийын да нимогай ушем чуымрген огыл. Профессионал еҥын правам аралыше-влакын корпорацийышт Акрет Римын Империй пагыт годым мемнан эра деч ончыч чумырген. Адвокат- влакын корпорацийышке тыгай йӧн дене логалаш лийын: эн ончычак мартикул манме лумын келыштарыме спискыш шке лумым да окса парыш кугыт нерген данныйым пуртыман вара право дене экзаменым кучыман. Чыла тиде процедурым эртымеке корпорацийыш логалаш лийын. Акрет Римыште Империйысе пагыт годым чумыргышо профессионал адвокатура классический сынан лийын. Кызытсе жап мартеат южо элын адвокатура системыже Акрет Римысе адвокатурын палыжым нумалеш. 

## [[Россий]]ыште
Акрет Русьышто шуко курым адвокатура виян кертын огыл, молан манаш гын, тортыкым пудыртышо еным Юмын суд почеш судитленыт, а Юмын судшо лачак истец да вашмутым пуышо ответчикын мийымыжымат ситышылан шотлен. 

Икымше гана профессионал аралыме ен дене эртыме суд нерген руш летописьыште 15 курымышто палемдалтын. Икымше профессионал адвокатын полышыж дене пайдаланые нерген акрет Новгородын Уставной грамотышто палемдыме. тиде грамото почеш кажне тортыкым пудыртышо ен судышко ӱшанле еҥым конден кертын. А теве Псковысо Суд Грамота (1397-1467) почеш тыгай ӱшанле еҥым чылалан кондаш чаралтын.
## Тыгак ончо
* Юрист кече

Категорий:Юриспруденций
Категорий:Пашаеҥ
Гренланд йылме

**Гренланд йылме** () — Гренландий йылмыже.

Категорий:Гренланд йылме
Сальвадор

**Сальвадор** () — эл Йӱдвел Америкыште.

Категорий:Сальвадор
Хирургий

**Хирурги́й** (,  — кид да  — паша деч) — хирургий йӧн дене эмлыме чер-влакым шымылше медицин пӧлка. Хирургий эмлымаш икмыняр ужаш гыч шога: черланышым операцийлан ямдылат, наркозым пуат да хирург паша. Операций годым коваштым, але кӱлеш верым пӱчкыт, кӱлеш орган дене эмлыме пашам шуктат, вара пӱчмӧ верым ургат.

Категорий:Медицине
Клюшко

**Клюшко** — шайбан хоккей, бенди, мече хоккейыште, флорболышто да эше икмыняр спорт тӱрлыкыштӧ пасушто шайбым але мечым поктылашлан кучылтмо спорт арвер.
## Шайбан хоккейыште

Шайбан хоккейыште тиде спорт арвер шайбым наҥгайме, пасым пуымо, да капка велыш перымылан кучылталтеш. 
Клюшкын кужутшо 150-200 см. наре. Тудын вургыжо уло, ӱлнӧ тиде вурго кумдаҥеш да вӱчкыжемеш. Кумда, вӱчкыж мучашыжым тӱҥгыртымӧ - тудым  лӱмдат. Ыргака-н кужутшо 25-40 см наре. Лач тудак шайбе дене тӱкналтеш. Ик клюшко весе деч ойыртемалтеш, вет модшо-влак тӱрлӧ капан улыт, шолагай ден пурлагай-влаклан тӱрлӧ клюшко кӱлыт. Клюшко вурго да ыргака коклаште 135°-ан луко кодеш. Клюшкын вургыжо чоткыдо, тыгодымак лывырге, сандене профессионал клюшко дене шайбым пераш куштылгырак.
Ыргакым чӱчкыдын тӱҥгыртат - модшо тыгай клюшко дене шайбым ий валчын нӧлтал кертеш. Шола да пурла велышкат тӱҥгыртат - тыште шола кид да пурла кид дене кучышо-влак шкаланышт келшышым ойырат.
Капкаоролын клюшкыжо пасу модшын клюшкыж деч изиш ойыртемалтеш. Тудын ыргакаже кумдарак, вурго да ыргака коклаште луко изирак. Но ыштыме йӧн, кучылтмо материал когынек клюшкыштат икгай.
### Эртымгорно
Ондак шайбан хоккейлан клюшко-влакым ваштар але вӱдуа гыч ыштылыныт, но тиде пу материал толмо иземын, сандене, вара куэ да тумо пушеҥгым гына кучылтыныт. 1920-шо ийла гыч лач тумо гыч гына клюшко-влак ышталтыныт.
1920 гыч 2000-ше ийла коклаште клюшкым ыштыме технологий вашталтын. 1940-ше ий гыч вургым лончылен ыштат. 1960-ше ийла гыч клюшым стекловолокна материал дене ӱмбачын леведыт. Тыгак, лач 1960-шо ийлаштак модшо-влак шке клюшкыштын ыргажым тӱҥгыртылаш тӱҥалыныт.
1980-ше ийлаште клюшкым ыштыше-влак икымше гана алюминийым ыштымашште кучылтыныт. Но алюминий клюшко утыждене пеҥгыде лийын, шайбым тудын дене шижаш ок лий. Сандене ышттыше-влак вургым - алюминий гыч, а ыргакам - пу гыч ышташ тӱҥалыныт. Ыргака вашталт кертын. Тыгай клюшко чот шарлен.
Кызыт клюшко-влакым композит материал-влак гыч ыштат (стекловолокна, углерод волокна, кевлар). Композит клюшко-влак куштылгырак улыт, нуным тӱрлӧ сынан да форманым ыштат. Но тыглай клюшко дене таҥастарымашште акше шергырак.

Категорий:Спорт арвер
Гренада

**Гренада** () — эл Йӱдвел Америкыште.

Гренадский отро-Влак Америкысе ий 1498 ийыште тудым Колумб дене почмо. Отро индейице ден карба-влак лийыныт. Отрошто икымше европысо илем-влак испанцуз, вара француз да англичан лийыныт.

## Комментарий


Категорий:Гренада
УЕФА Чемпион Лиге

**УЕФА Чемпио́н Ли́ге** () — УЕФА ушемын эн лӱмлӧ Европо кӱкшытысӧ клуб-влак кокласе футбол турнир. Кажне ийын эрта.
Чемпион лигым 1955-ше ийыште чоҥеныт. Европышто эн виян футбол клуб-влак тушто таҥасат. Сандене тӱҥалтышыште тудым "Европо чемпион-влакын Кубокышт лӱмденыт". А кызытсе лӱмым 1992-шо ийыште гына налын. Чемпион Лигыште мадридысе «Реал» эн шуко гана сеҥымашым налын – 9 гана. 
## Эртымгорно
Европо Чемпион-влакын Кубокышт таҥасымашым эртараш 1955 ийыште журналист Габриель Ано шонен пыштен. Йолташыж дене пырля Европын Кубокшым эртареныт. Вара таҥасымаш-влак УЕФА ушемын лӱм денже эртаралтыныт. Шуко жап эртыме радам тыгае ыле: кажне кугыжаныш деч ик эн виян клуб толын. Кок модмаш деч вара кок клуб гыч иктыже таҥасымаш гыч кораҥын.
Чыла куштылго ыле, сеҥалтат – мӧҥгӧ кает.
1992 ий гыч УЕФА эртарыме радамым вашталта. Ынде команде-влак эн ончыч тӱшкаште таҥасат. Турниржат Чемпион Лиге лӱмым налын. Кызыт УЕФА-ште тошто да кызытсе жаплан тиде чемпионатым ок пайле. Ончыч кок тӱшка гына лийын, кок ий гыч ныл тӱшкашке команде-влакым пуртылыныт. 1997 ий гыч турнирыште 6 тӱшка лие. 
1998 ийыште Чемпион Лиге эн кугу оксам кондышо футбол таҥасымашышке савырнен. УЕФА, куанымыж дене, матч-влакым шукемден. Ныл тургым почыла Чемпион Лигыште матч-влак йӱдшӧ-кечыже эртеныт. Мутат уке, калык тиддеч ноен. Ончаш чарненыт, УЕФА-лан окса толмо иземын. Тунам гына матч-влакын чотыштым иземденыт. Да эше ик саемдымашым 13 ий ончыч вучен шуктышна. Шке элыште чемпион лӱмым налше-влакым гына огыл турнирыш пуртеныт. Тыге ик кугыжаныш деч ныл команде марте таҥасымашшке ушнен кертеш. 

Таҥасымашын чапмурыжлан Фредерик Гендельын «Священник Садок» семым ойыреныт. Чемпион Лиге турнирын кажне матч деч оныч лач тиде сем йоҥга, кунам футбол стадион покшелне кугу тистым шарат…

*UEFA CHAMPIONS LEAGUE

Категорий:Спорт таҥасымаш-влак
Пелота

**Пело́та** (баскла — *pilota*) — спорт модмаш, теннисын родыжо. 

Модшо-влак (нуным пелотари лӱмдат) пырдыж ваштареш шогалыт. Иктыже теннис мечым кидыш налын — пырыдыжыш кудалта. Тавалышыже тиде мечым ракетке дене але кид копаж дене перен шуктышаш. Чыла теннис семынак, но мече кӱвар деч огыл — пырдыж деч торшта. Теннис семынак пелота модмашыште кок ен гына огыл танасен кертеш. Командыш ушнен, нылытынат, кудытынат модаш лиеш. Тыгай танасымашлан кугу пырдыж кӱлеш. Кужутшо 18 метр марте лийын кертеш, кӱкшытшо — 9 метр. Тидым виктарчыкыште пеҥгыдемдыме.

Мечым каучук гыч ыштат, коваштым йыр пӱтыралыт. Тыгай мечым пелота лӱмдат — тышечак модмашын лӱмжо шочын.

Пелота модмашым Олимпиадын программышкыже ик гана, 1900-шо ийыште пуртеныт.

## Эртымгорно
XII курым гыч тӱналын, пелота модмаш дене Испаний мландыште, Баск кундемыште модыт. Кызыт модмаш Мексике, Кубо, Италий, УАШ марте шарлен. Акрет годсо йӱла почеш, пелота дене поръен-влак гына модыт. Ондак пелота мечым тыге ыштеныт: изи кӱйым шорык межыш пӱтыралыныт. А вара, чот темден, валчын коваште дене леведыт. Мечын нелытше -100 грамм наре. Кунам ракетке олмеш тыгай мечым кид копа дене перат — копа пуалын кертеш.

Категорий:Спорт тӱрлык-влак
Чемпион Лиге

**Чемпион Лиге** — (руш. *Лига Чемпионов*) спорт таҥасымаш-влак радам.
* Футболышто:
** УЕФА Чемпион Лиге
** УЕФА Чемпион Лиге (ӱдырамаш-влак коклаште)
** АФК Чемпион Лиге
** КАФ Чемпион Лиге
** КОНКАКАФ Чемпион Лиге
** ОФК Чемпион Лиге
** Футбол дене Араб Чемпион Лиге
* Шайбан хоккейыште:
** Хоккейысе Чемпион Лиге
* Гандболышто:
** ЕГФ Чемпион Лиге
* Волейболышто:
** ЕКВ Чемпион Лиге

Категорий:Спорт
Колызо

**Ко́лызо** — колым кучышо айдеме.
Колызын пашаже сонарзе да саскам погышо-влакын сомылышт дене пырля айдемын ик эн тошто паша радамышке пура. Акрет жапыште, кунам айдеме эше мландым кӱнчен, пакчасаскам куштен моштен огыл, колызо-влак шкеныштым да ешыштым пукшеныт, колым шыллан вашталтеныт. Тудо жапыште колызо-влак шке тӱшка дене иленыт, икте-весылан полшен, ваш-ваш кутырен келшен тыршеныт. Кызытат тыгай тӱшка-влак Индийыште, Касвел Африкыште кодыныт.
Ондак колызын пашаже ешым пукшашлан кӱлеш лийын гын, кызыт (утларакышым пӧръеҥ-влак) кол кучымашыш каныш семын каят. Адакшым, южо-влаклан кол кучымаш профессийыш савырна.

## Тыгак ончо
* Кол
* Кол кучымаш (паша)
* Колызо-влакын кечышт

Категорий:Профессий-влак