13 шорыкйол

**13 шорыкйол** (13 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 13-шо кечыже. Идалык пытыме марте 352 (кужемдыме ийлаште — 353) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* Россий савыктышын кечыже (Россий печать кече).
* Литвасе эрыкым аралыше-влакын кечышт.

## Лӱмгече
* Католик-влакын: Иларий,Мунго.
* Христиан-влакын:  Вусирис, Гавдентий, Гаий, Геласий, Досифей, Ириней, Мартина, Мелания, Михаил, Нема, Олимпиодор, Пётр, Саламин

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 13 кечысе событий-влак]]*

### XIX курым марте
* 1703 — Моско олаште "Петербургские ведомости" газетын икымше номерже савыкталтын. Российын икымше газетыже лийын. Тиде событийлан 1992 ийыште Российыште Савыктышын кечыже пайремым пеҥгыдемденыт.

### XIX курым
* 1813 — Александр I кугыжан вуйлатыме император сарзе войскаже Михаил Илларионович Кутузовын вуйлатымыж почеш НЕман эҥерым вонченыт. Европам НАполеонын армийже дечын эрыктымаш тӱҥалын.
* 1840 — Нью Йорк ола гычын американ флаг йымалне кайыше "Левингстон" пароход туткарыш логалын. Кугу пожарлан кӧра 140 еҥын ӱмыржо лугыч лийын. 
* 1898 — француз возышо Эмиль Золя француз Правительствылан Дрейфусын пашаж шотышто вуйшиймашым колтен.

### XX курым
* 1905 — Рига олаште пашазе-влакын пуламырлан кӧра шуко еҥым пуштыныт.
* 1915 — Италийысе Авецанно воктене мланде чытырнымаш лийын. 30 тӱжем утла ен колен.
* 1935 — Саарский областьыште референдум эртен. Тушто Германий деке ушнаш пунчалым пеҥгыдемденыт.
* 1945 — Совет Армий фашист Германий ваштареш Эрвел Прусский операцийым тӱҥалын.
* 1953 — СССРыште "Дело врачей" шотышто арестоватлымаш тӱҥалеш.
* 1970 — Нигерийыште граждан сар мучашлалтын.
* 1990 — Арменийысе БАку олаште пуламыр тӱҥалын.
* 1991 — Россий сарзе вий штурм дене Вильнюсысо телестудийым налеш. Литваште Эрыкым аралыше-влакын кечышт семын палемдалтеш.

### XXI курым
* 2001 — Сальвадорышто мланде чытырнымаш лийын.
* 2007 — Моско оласе Донской монастырьыште генерал Каппельын капшым тойымо.
* 2010 — Гаитиште шучко мланде чытырнымаш лийын.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 13 кечынже шочшо-влак]]*

### XIX курым марте
* 1779 — Елизавета Павловна, руш императрица, Александр I пелашыже.

### XIX курым
* 1827 — Николай Бекетов, химий динамикын, физический химийым негызлыше шанчыеҥ.
* 1807 — Алексей Дмитриевич Галахов, руш литературын историкше.
* 1859 — Морис Палеолог († 1944), француз дипломат, Октябрь революций годым Российыш француз посол лийын.
* 1864 — Вильгельм Вин, немыч физик, 1911 ийыште Нобелевский премийын лауреатше.
* 1872 — Георгий Иванович Гурджиев, кавказ философ-мистик
* 1878 — Шульгин, Василий Витальевич, руш националист, публицист. Россий Империй Кугыжаныш Думын депутатше, монархист Ошо-влакын лидерже.
* 1883 — Валериан Михайлович Васильев (Ӱпымарий), , шанчызе-энциклопедист,  литератор, филологий шанче доктор (1957), этнограф, фольклорист, почеламутчо, туныктышо, музыковед, кусарыше.
* 1898 — Василий Васильевич Ванин, руш совет театр да кинон СССР калык артист. 
* 1899 — Лев Владимирович Кулешов, совет кинорежиссёр, кинотеоретик

### XX век
* 1903 — Загайнов, Василий Федорович, Совет Ушем Герой (1943 колен).
* 1905 — Пётр Веселов-Сталь, курыкмарий серызе, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* 1905 — П. Эмӓш, курыкмарий серызе, почеламутчо, туныктышо, РСФСР Паша Талешке (1923).
* 1918 — Василий Юксерн, марий серызе, мер пашаеҥ, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1950), Марий АССР-ын Калык серызыже (1978), Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1979), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
* 1918 — Чегаев, Василий Федорович (Чалай Васлий), поэт (1979 колен).
* 1921 — Григорий Кириллов, курыкмарий серызе, драматург, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
* 1924 — Пауль Фейерабенд, американ философ шанчын методолгошо.
* 1927 — Ги Мумину, француз сӱретче, возышо.
* 1931 — Аркадий Вайнер, возышо
* 1937 — Ариадна Всеволодовна Шенгелая, совет грузийын киноактрисыже.
* 1954 — Алексей Глызин, руш эстраде мурызо.
* 1959 — Николай Михеев, руш серызе, почеламутчо, Россий Cерызе-влак ушемын йыжъеҥже (2001). 
* 1966 — Патрик Демпси, американ актёр, режиссёр.
* 1969 — Стивен Хендри, шотландийысе снукерист, тӱнямбал чемпион.
* 1977 — Орландо Блум, англичан актёр.
* 1984 — Виктор Борисович Апталиков, марий актёр, мурызо, семмастар, аранжировщик, продюсер.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 13 кечынже колышо-влак]]*

### XX курым марте
* 1599 — Эдмунд Спенсер английысе Возрождений пагытын поэтше.
* 1869 — Павел Обухов, металлург, пушка проектым ыштен,Обуховский заводым негызлыше

### XX курым
* 1904 — Василий Львович Величко, руш писатель, публицист, литератор.
* 1906 — Александр Степанович Попов, руш физик-изобретатель, "Радион ачаже"
* 1909 — Иван Забелин, руш историк, археолог.
* 1910 — Эндрю Джексон Дэвис, шинчанужшо, американ спиритизмым негызлен
* 1916 — Сергей Уточкин, руш воздухоплаваний шанчын пионерже.
* 1923 — Теодюль Рибо, француз академик , психолог.
* 1941 — Джеймс Джойс,Ирландийысе возышо.
* 1948 — Соломон Михайлович Михоэлс, кугыжаныш еврей театр вуйлатыше
* 1978 — Морис Карем, Бельгийысе поэт, 60 наре почеламут сборникын авторжо.
* 1982 — Марсель Камю, француз режиссер, сценарист.
* 1987 — Анатолий Васильевич Эфрос, театр режиссёр
* 1987 — Игорь Владимирович Ильинский, кино да театр актёр, СССР калык артист.
* 1988 — Цзян Цзинго, Тайвань калык еҥ

* 2011 — Светлана Эсаулова, марий серызе, почеламутчо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1991).

## Калык пале

### [[Васлийын касше]].
* Васлийын кастене кава шӱдыран саска емыж лыҥ лиеш.
* Васлийын йӱдым мардеж кечывалвел могырым пуа гын, идалык шокшо да вӱдыжго лиеш, касвел могырым — шӧр да кол шуко лиеш, эрвел могырым — олма лектышым вучыман.
* Тиде кечын лум лумеш да леве — кеҥеж ночко лиеш.
* Пушеҥгыште пӧрш шуко — мӱй тич лиеш. 

Категорий:13 шорыкйол