open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Колызо-влакын кечышт

**Колызо-влакын кечышт** Сӱрем тылзын кокымшо рушарнян эртаралтеш. Совет Ушемын Кӱшыл Каҥаш Президиумын кӱштыкшӧ почеш 1968 ийын Кылме тылзын 1 кечынже тиде кечым пайрем семын палемденыт.
## Эртымгорно
Россий мландыште шуко эҥер, ер, пӱя уло. Колызо-влакат эре лийыныт, но лач совет жапыште колызо-влакын пашашт чот шарлен. Совет Ушемын южо регионлаштыже кол кучымаш тӱҥ озанлыклан шотлалтын. Шуко калык тиде пашаште тыршен, сандене колызо-влакым ушышо пайремым шонен лукмо.

## Пайрем нерген
Тиде кечын колызо бригаде-влак ваш-ваш таҥасат. Колым эҥыр дене кучат. Сеҥыше-влакым тӱрлын палемдат: эн кугу, эн изи колым кучымылан; эн шуко, эн шагал кучымылан, да т.м.
Тиде кечын колызо-влак эҥер да ер-влак серыште погынен, колым кучат, пайремлат. Тиде кечын колызо-влакым саламлаш лиеш. Совет Ушем шаланыме дене пайрем Российыште шарлен. Колызо-влакын кечыштым Украиныштат пайремлат. Кызыт пайрем лӱмеш открытке, сувенир да моло пӧлек-влакымат муаш лиеш.
Тиде пайрем колызо-влакым ийгот, пӧръеҥ/ӱдырамаш улмо дене, ок пайле. 
Совет Ушемыште колызо-влакын кечыштлан урем, стадион концерт-влак эртаралтыныт. Мурманск ола колым кучышо флот пашаеҥ-влакын кидышт дене чоҥалтын, сандене колызо-влакын кечышт Мурманск олаште Ола Кече семын пайремлалтеш.

## Тыгак ончо
* Кол
* Кол кучымаш
* Кол кучымаш (паша)
* Колызо

Категорий:Пайрем-влак
Кол кучымаш (паша)

**Кол кучымаш** кок тӱрлӧ лиеш:
# Каныш семын (Руш. - *рыбалка*).
# Паша семын (Руш. - *рыболовство*).
Паша шӧрынжым ончалаш гын, кол кучымаш нерген кутырымо годым теҥыз да эҥер кол кучымым коштыш налыт. Колым кочкыт, кол гыч коям луктыт.

## Эртымгорно

Кол кучымаш - айдемын акрет годсо пашаже. Шанчыеҥ-влак тудым палеолит пагыт (2,6 млн ий ончыч) гычак эскерат. Тыге южо калык кол кучымашым тӱҥ пашалан ойырен, мутлан, Йӱдвел Америкыште.
Саскам погышо да сонарзе-влак дене пырля колызо-влак уло калыкым пукшеныт. Но вольыкым ончышо калык колым кучен огыл. 
Акрет годсо кол кучымо йӧн-влак дене тачат пайдаланат: пӱям пӱат, вапшым вӱдыштӧ шындат, эҥыр да моло арвер дене кучылыт. Ужалмаш шочмо дене колым кучышо-влак оксам ышташ тӱҥалыныт, а таче кол кучымаш посна озанлыкыш савырнен.

## Кол кучымаш паша таче
Кучымо шотышто кол-влакым тыге пайлаш лиеш: теҥыз кол (теҥызыште гына илат); эҥер-теҥыз кол (теҥызыште илат, эҥерлашке мӧртньым кышкаш куснат); да эҥер кол (эҥер, ер, пӱяште илыше-влак).
2006 ийыште Science журнал увертарен: тыгак шуко дене колым кучаш тӱҥалына гын 2048 ий марте Младыште кол ок код.

## Тыгак ончо
* Кол кучымаш
* Колызо
* Колызо-влакын кечышт

Категорий:Профессий-влак
Омо

Омо мутын кок ыҥже уло:
# **Омо** — (руш. *сновидение*; англ. *dream*) малыше айдемын вуйторыкыштыжо шочшо образ-влак. Мом айдеме ужын, колын, шижын шукта - тиде чыла омеш кончен кертеш. Эн чӱчкыдын, омым ужмо годым айдеме малмыжым ок умыло.
# **Омо** — (руш. сон; англ. sleep) малымаш.
## Тӱҥ
Омым шымлыше шанче онейрологий маналтеш. Малыме годым айдемын вуйторыкыштыжо икмыняр стадий эрта. Ик стадий годым айдемын шинчаже писын тарванылаш тӱҥалеш. Тиде стадий кажен 1,5-2 шагат жапыште угычтаралтеш. Пуйто ала мом эскерен, еҥын шинчаолмаже шинчагомдыш йымалне тарванылаш тӱҥалеш, айдеме чӱчкыдын шӱла, вӱршерже чот кыра, чогашылже лушкыдемеш. Айдемылан омо йӱд вошт кончен кертеш, но лач тиде стадийыште омо шарнымашеш кодеш. 
Кажне айдеме омым ужын кертеш, но, помыжалтмеке, кажныже шке омыж нерген каласен огеш керт. Южо-влаклан тӱсдымӧ омо коеш, а сай воображений дене еҥ-влаклан да йоча-шамычлан тӱрлӧ тӱсан омо конча. Посна эше **умылымо омо** уло. Ты годым айдеме малмыжым умыла, южгунам омыжым шке виктарен кертеш.
## Омо кусарымаш

Акрет годсек айдеме омым умылаш тыршен. Кугезына-влак омо гоч еҥын ончыкылыкшо нерген мужеш тыршеныт. Нуно ӱшаненыт: айдемылан юмо лач ончыкылыкшо нерген шижтарашлан омым колта. Акрет годым южо калыкыште омо кусарымаш пашам карт-влак, але тидлан посна тунемше-влак шуктеныт. Омым кусарашлан омо тогедыш-влак возалтыныт. Омо тогедыш книга марий йылме денат возалтын. Тыге омо кусарымаш нерген ик эн тошто книга - «Онейрокритика» (грек омо тогедыш) мемнан курым деч ончыч II—III курымышто возалтын. 

## Дежавю
Южгунам айдеме иктаж мом ыштымыж годым умыла: лач тыгак ала кунам лийын. Тиде верыштак, тидымак тудо ыштен. Шанчыеҥ-влакын ойлымышт почеш дежавю шижмашын сӱретше эн ончыч малме годым омыштына конча, а вара илышыште угычтаратлтме годым, айдеме умылен колта - "тыге ала кунам лийын".
## Сымыктышыште
Омо феномен сымыктышыште чӱчкыдын кучылталтеш. Сӱретче, семлызе, почеламутчо-влак омышто кончышым шке пашаштышт кучылтыныт. Омо нерген симфоний, классик сем, опер-влак возалтыныт, Шекспир "Кожла кокласе омо" (руш. *"Сон в летнюю ночь"*) пьесым возен, Марий Кугыжаныш театрыште марий йылме дене шындалтын. Марий мурызо-влак омо нерген муро-влакым йоҥгалтарат. Санян Вачи мурызын йоҥгалтарыме "Омо" мурыжо Марий Эл Радион Идалыкысе хит-парадыштыже 2010 ийыште 6 верым айлен.

## Тыгак ончо
* Малымаш
* Rüya Tabirleri

Категорий:Физиологий
Идалыкысе хит-парад

**Идалыкысе хит-парад** — Марий Эл Радиошто эртыше марий муро хит-парад. Ик идалык жапыште радиошко кондымо у муро-влак кокла гыч 20 эн чӱчкыдын йоҥгалтше мурым ик арнялан йӱклымашышке шындат. Идалыкысе йӱклымаш Теле тылзын пытартыш тичмаш арнян эрта. Хит-парад эре шуматкечын эрта, сандене Идалыкысе хит-парад шуматынак лиеш. 
## Йӱклымаш
2010 ий марте sms-йӱклымаш 3515 кӱчык номерыште эртен. Ик серышын акше 11 теҥгеш шуын. 2010 ийыште хит-парад йӱклымашым 8 917 719 00 00 номерышке кусарыме. Серышын акше ик теҥге марте иземын. Южгунам муро-влаклан йӱк ик нарак толеш. Сандене Идалыкысе хит-парадлан йӱклымаш Республика Марий Эл сайтыште эрта. Тиде интернет-йӱклымашым шотыш налмеке иктешлымаш шотанрак лиеш. 
## 2009 ийысе хит-парад

### Вер-влак

## Идалыкысе муро-2010
Идалыкын пытартыш тичмаш арнян Марий Эл Радио тыгай лӱман концерт-фестивальым эртарен. У муро-влак дене ойыртемалтше-влаклан чап танык ден фестивальын медальжым кучыктеныт. Вес кечын эфирыште sms да интернет-йӱклымаш-влакым иктешленыт. Москосо жап дене 19.00 шагатлан чыла йӱклымаш-влакым чарыме. 20 кокла гыч 2010 ийысе эн сай муро-влакым радамлыме.

### Вер-влак

Категорий:Марий Эл Радио
Категорий:Хит-парад
Микроомо

**Микроомо** - (руш. *микросон*) кӱчык жап (секундын ужашыж гыч 30 секунд марте) эртыше омо. Айдемын утыждене нойымо, депрессийыш логалме, омо апноэ дене орланымылан кӧра лийын кертеш. Кеч могай жапыште, ончылгоч шижде айдеме микроомо дене мален колтен кертеш. Микроомыш логалше-влак чӱчкыдын тидым огытат шиж.

Машинам виктарыме годым тиде поснак лӱдыкшӧ. Айдеме кудалеш, рульым пӱтыра да трук умылен колта - икмыняр секундым тудо шижын огыл. Мален колтен але уке - тиде ок умыло, но микроомо годым аварий лӱдыкшӧ уло.

## Тыгак ончо
* Малымаш

Категорий:Физиологий
Испаний

**Испа́ний** (), официал лӱм — **Испа́ний Королевство** () — Европын кечывалвел-касвелныже верланыше кугыжаныш. Пиреней пеолоторошто эн кугу кумдыкым айла. Элын лӱмжӧ финикий йылмысе мут-влак "и-шпаним" - "кролик сер" гыч чоҥалтын.

Пошкудо-влак:
# Португалий касвелне;
# Гибралтар (Британ мланде) кечывалвелне;
# Марокко Йӱдвел Африкыште;
# Франций да Андорра йӱдвелне.

Йӱдвелне да касвелне Испанийым Атлантик тептеҥыз мушкеш, кечывалвелне да эрвелне - Мландепокшел теҥыз.
Испан калык пайрем - 12 шыжаште пайремлалтеш.

Категорий:Испаний
Третьяк, Владислав Александрович

**Владисла́в Алекса́ндрович Третья́к** (25 Вӱдшор 1952, Орудьево села, Дмитров район, Моско область) — тале совет хоккеист, капкаорол.
1969-1984 ийлаште ЦСКА командын да Совет Ушем чумыр командын капкажым оролен. Совет Ушем чемпионатлаште 482 матчым модын эртарен; тӱнямбал чемпионат да Олимпий Модмашлаште 117 матчым. Канадын Кубокшо верч турнирлаште - 11 матч.

2003 ий гыч - Россий Федераций Кугыжаныш думын депутатше. 2006 ий гыч - российысе хоккей Федерацийын президентше.
## Йоча пагыт
Спорт дене Владислав Третьяк 11 годымжо шӱмаҥын. ЦСКА клубын самырык спорт школыш тудым аваже конден. Тренер-влак эн ончыч коньки дене шеҥгеке кудалыштын моштышо-влакым ойыреныт. А Третьяк тиддеч ончыч кажне рушарнян катокышто мунчалтыме мастарлыкым поген. Сандене, тудым, да эше кум эргым москосо клубыш налыныт. Тӱҥалтышыште Третьяк форвард олмышто модын, но тудын вургемже лийын огыл. Чыланыштлан вургем ситен огыл. А тудо жапыште командын капкоролжо лийын огыл. Владислав тренер дек толын да каласен: "Мыланем профессионал вургемым пуеда гын, мый капкам оролаш тӱналам".
1967 ийыште самырык капкаоролым ЦСКА тренер Анатолий Тарасов ужын шуктен. Третьяк ынде профессионал-влак дене пырля ямдылалташ тӱҥалеш. 
 - тыге самырык хоккеист ойлен. Кеҥежым команде кечывалвелыш каен, Владислав самырык-влакын командыш пӧртылын. 
Совет Ушемын самырк чумыр командыже Европо чемпионатыш кая, Владиславым кокымшо капкаорол семын налыт. Команде кокымшо верым налеш, шочмо элыште нуным огыт мокто. Но шке командыж дене Третьяк Моско чемпион лӱмым сула, эн сай капкаорол семын пӧлекым налеш. Ик ий гыч Гармиш-Партенкирхен олаште Совет Ушем икымше лиеш.
Владислав Третьяк "20" номер почеш модын.

Категорий:Хоккеист
Коньки

**Коньки** — кӱртньӧ лезвий дене ушымо ката. Ий валне мунчалташлан кучылталтыт. Катам коваште але пластик гыч ыштат. Тыгак, южгунам "коньки" мут дене лезвийым гына лӱмдат.
## Тӱрлык-влак
Ий валне тыршыше спортсмен-влак тӱрлӧ коньки дене пайдаланен кертыт

### [[Фигур мунчалтымаш]]лан коньки
**Фигур коньки** манме арверым фигур мунчалтымашыште кучылтыт. Лезвий покешелым тӱжваке кадыртыме, лезвий нерыште кӱртньӧ пӱй-влакым вераҥдыме. Тыге фигурист-влак неле элемент-влакым ыштен кертыт.

### Хоккей коньки

**Хоккей коньки** - Шайбан хоккей але Бенди модмаш-влаклан келыштарыме коньки. Южо арверлыште лезвийым луктын налаш лиеш. Тыгай конькиште лезвийым никельироватлыме але хромироватлыме вурс гыч ыштат. Лезвий кужут катан кужутшо дене ик гаяк.

Категорий:Спорт
Мӱзикыл

**Мӱзикыл** () (южгунам *музык комедий* лӱмдат) – сценыште шындыме музык произведений. Тыште герой-влакын кутырымашышт, муро, сем, куштымаш-влак ик произведенийыш кылдалтыт. Сюжет-влакым чӱчкыдын кумдан палыме произведений-влак гыч налалтыт: Бернард Шоу, Шекспир, Сервантес, Чарльз Диккенсын драме-влакыштым кучылтыт. Мьюзикл театр сымыктыш радамышке кызыт пура, а вет шуко жам тудым театрал-влак шотышко налын огытыл. 
Мюзикылым шындаш – шуко оксаш шуеш. Америкыште спектакль-влак кажне кечын икмыняр ий жапыште эртат, оксам шуко погат, сандене тӱрлӧ спецэффект-влакым тыгай мӱзикыллаште кучылтыт. Театр жанр-влак коклаште мӱзикыл ик эн шуко оксам конда. Уло мом калыклан ончаш, теме-влак улыт, актер ойыртемлан йӧн шуко.
Формо дене мӱзикыл эн чӱчкыдын кок акт гыч шогышо спектакль семын лиеш.
## Эртымгорно
### Кузе шочын
Мӱзыкыл шочмо деч ончыч сценын ятыр "куштылго" жанр-влакше пырля варалтыныт: варьете, француз балет, драме интерлюдий. 1866 ийыште Идым тылзын «Black Crook» постановко эртен - романтик балет, мелодраме, моло жанр-влак тыште варалтыныт. Тудымак у мӱзикыл жанрын тӱҥалтышыжлан шотлалтеш. Англичан продюсер Джордж Эдвардс "Хористка" хитшым музык комедий семын лӱмден. Музык комедийыште тӱҥ - сюжет огыл. Тӱн - йӧратыме мурымаш номер-влак. Эн йӧратыме мурызо-влак йоҥгалтареныт. Эдвардсын постановкыжо-влак Нью-Йоркышто моткоч чот келшеныт, сандене XX-шо курым тӱҥалтыш марте мӱзикыл жанрыште чылан англичан-влак почеш ошкылыныт.

## Америкыште шыҥдаралтмаш

Икымше тӱнямбал сар деч ончыч талантан эмигрант-влак (Херберт, Фримель, Ромберг) Америкыш илаш кусненыт да тушто мӱзикыл жанрым шыҥдараш пижыныт. 20-шо, 30-шо ийлаште тиде пашашке у американ семлызе-влакын (Джером Керн, Джордж Гершвин, Кол Портер) пашашке ушнымышт дене мӱзикыл «американ тӱсым» налеш. 
Семыште джаз, рэгги стиль-влакым кучылташ тӱҥалыныт. Мӱзикыл гыч южо сем-влак классик сем-влак радамыш пуреныт. 
Кокымшо тӱнямбал сар деч вара мӱзикыл-влакын сюжетышт шотанрак лиеш. Куштымаш-влакат виян да талырак лийыт.

XX-шо курымын 60-шо ийлаштыже мӱзикылым жанр семын аклаш тӱҥалыт. "Ӱп" («Hair», 1967) спектакль тудо пагытысе хиппи-влак нерген темым авалта. 70-ше ийлаште спектакль-влак чот иземеш, но декораций да костюм-влак шергырак лийыт. Эндрью Ллойд Уэббер семлызын «Иисус Христос суперзвезда» («Jesus Christ Superstar» 1971) мӱзикылже тиде жанр шыҥдарымашыште моткоч кугу надырым пыштен. А эн шуко оксам погышо мӱзикыллан тиде семлызенак "Призрак Оперы" («The Phantom of the Opera») произведенийже шотлалтеш. Тудо триллер ден детектив жанр-влак деч шуко налын.

## Тыгак ончо
* Опер

Категорий:Театр
Шайбе

Шайбе мутын икмыняр ыҥже уло:

**Ша́йбе** ():
* **[[Шайбе (деталь)|Шайбе]]** — болт вуй але гайке йымаке пыштыме оҥго форман арвер.
* **[[Шайбе (Шайбан хоккей)|Шайбе]]** — хоккей модмашыште кучылтмо цилиндр форман спорт арвер.

‬‬‬
Шайбе (Шайбан хоккей)

**Хоккей шайбе** — Шайбан хоккей модмашыште кучылтмо спорт арвер. Хоккей шайбым пластик але  резине гыч ыштат. Модмо шайбе шем тусан улеш. Тренировкышто кучылтмо нелемдыме шайбе - йошкарге-нарынче тӱсан, куштылемдыме - канде, капкаорол-влакым ямдылыме - ош тӱсан. Шайбын кугытшо: кӱкшыт 2,54 см, диаметр 7,62 см, нелыт 105-185 грамм. Модмо годым шайбе ынже тӧрштыл манын, матч деч ончыч тудым икмыняр шагат кылмыктат.
Модмо годым, кунам уло вий дене хоккеист клюшко дене пера - шайбе кугу писылык дене (160 меҥ/шаг) чоҥешта, ончышо-влаклан кугу лӱдыкшым конда. Сандене модмо ий йыр печым шогалтат, пече ӱмдалне аралтыш яндам шогалтыме, а капка шеҥгелне верланыше трибуным аралтыш четлык але вапш авырышаш. Ончышо-влак чӱчкыдын чоҥештыше шайбе дене сусыргеныт. 

 
## Кылвер-влак


Категорий:Спорт арвер
Шайбан хоккей дене Европо чемпионат

1910 ийыште Калык-влак кокласе хоккей федераций шайбан хоккей дене Европо чемпионатым тӱҥалын. Турнир 1914 ий марте кажне ийын эртен. Вара Европо кӱкшытысӧ чемпионат-влак 1921-1927, 1929, 1932 ийлаште эртеныт. 1930-1991 ийлаште Европо чемпионатын медаль-влакышым тӱнямбал чемпионатыште эн кӱкшӧ верым налше европысо командылан кучыктеныт. 1928, 1936, 1958-1968 ийылаште Олимпиаде ийлаште турнир олимпий хоккей турнир радамыште эртен. 1992 ий гыч Европо кӱкшытысӧ чемпионатым кораҥденыт.

Категорий:Спорт таҥасымаш-влак
Юмызо

**Ю́мызо** () — калыкыште кучылтмо ыҥ - религий культ пашаеҥ. Иудаизмыште юмызо мутым кучылтмашыште тӱткӧ лийман (кызыт иудаизмыште юмызо уке, раввин-влак юмызылан огыт шотлалт).
Рим-католик, танле, моло христиан конфессийлаште **юмызо** - епископ ден дьякон кокласе чинан черкысе службым шуктышо еҥ. Епископ (архиерей) чиныште улшо айдемым юмызо лӱмдымаш - йоҥылыш.

Чимарий йӱлаште юмызо олмеш онаеҥ-влак улыт.

## Тӱрлӧ конфессийлаште
### [[Православий]]ыште

Епископ ден дьякон кокласе чинан черкысе службым шуктышо еҥ. Таинстве (рукоположений таинстве деч посна), да богослужений эртарен кертеш. Юмызым эше **иере́й** але **пресви́тер** ( — кугыза, старейшина) лӱмдат. 
Юмызо чиным архиерей (епископ) рукоположений таинстве пуен кертеш.
Тыглай юмызо да  илыш дене илыше юмызылан (иеромонах) "Ваше преподобие" манын ойлат, протоирей, игумен ден архимандритлан - "Ваше Высокопреподобие". Калыкыште юмызым чӱчкыдын "бачышка" (батюшка) але "ача" лӱмдат, мутлан, Пагул ача, Миклай ача. Йотэлысе руш танле черкыште пелашан юмызылан "Ваше благословение" ойлат.
Российыште юмызым калыкыште чӱчкыдын «поп» лӱмдат. XIX курым мучаш гыч тиде мут лӱмдылтыш семынат кучылталтеш. А 1755-1760 ийла марте тиде официалле званий лийын. Екатерина II-ын юмызо Иван Панфиловын тыршымыж дене кугыжаныш кагазлаште "священник" ден "протоирей" мут-влакым кучылташ тӱҥалыныт. Поп мут грек ылмысе "папас" (юмызо) мут гыч чоҥалтын. У грек йылмыште "паппас" - тиде "папа римысе".

### [[Католицизм]]ыште

Католик черкыште танле йӱла семынак юмызо-влак кокымшо кыдежан священстве радамыш пурат. Юмызо шым таинстве гыч визытым шуктен кертеш. Свяществе (хиротоний) да миропомазаний таинстве-влакым гына нунылан шукташ ок лий. Юмызыш айдемым епископ пурта. Православий семынак юмызо-влак тыште манак (шем духовенстве) да епархий юмызо-влаклан (ош духовенстве) шелалтыт. Католик черкын латин йӱлаште юмызо-влак целибат почеш илышаш улыт. Вес семын каласаш гын - пелаш деч посна. Эрвел католик черкылаште манак да епископ-влак гына целибат почеш илышаш улыт. Юмызылан католик-влак "ача" ("лӱм") манын ойлат.
Юмызо-влак йӱла почеш сутаным чийышаш улыт. Литургий годым юмызо альбым, орнатым ("казула" эше лӱмдат) да столам чият.

### [[Протестантизм]]ыште
Протестантизм черке мерым кугыза (руш. старейшина) (пресвитер) да проповедник-влак вуйлатат. Проповедник юмызылан ок шотлалт, тудо службышто тырша. Проповедник-влакым министрант эше лӱмдат. Пресвитер ден министрант-влак консисторийыш пурат. Консисторий черкыш толшо-влаклан йодшыштлан вашмутым пуа, нунылан йӧн лийме дене полша. Протестантизмыште манак да монастырь-влак уке улыт.

## Кылвер-влак


Категорий:Профессий-влак
Никей-Константинопольысо ӱшанымашын ӱжватаже

**Нике́йысе-Константинопо́льысо ӱшаныма́шын ** — Никейысе ӱшанымашын ӱжватаже Кокымшо Тӱнямбалсе Погын редаксыште; Танле, Рим-католик (варасе тӧрлатымаш дене), тошто эрвел Черкылаште, шукырак протестант Черкылаште кучылталтеш.

## Эртымгорно
325 ийыште Икымше Тӱнямбалсе Погынышто Никейысе ӱшанымашын ӱжватажым пеҥгыдемдыме.

381 ийыште тудым Кокымшо Тӱнямбалсе Погын Константинопольышто ешарыме, вара тудым Никейысе-Константинопольысе лӱмдымӧ.

## Оригинал [[грек йылме|грек]] мут
1. Πιστεύω εἰς ἕνα Θεόν, Πατέρα, παντοκράτορα, ποιητὴν οὐρανοῦ καὶ γῆς, ὁρατῶν τε πάντων καὶ ἀοράτων.
2. Καὶ εἰς ἕνα Κύριον Ἰησοῦν Χριστόν, τὸν Ὑιὸν τοῦ Θεοῦ τὸν μονογενῆ, τὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς γεννηθέντα πρὸ πάντων τῶν αἰώνων· φῶς ἐκ φωτός, Θεὸν ἀληθινὸν ἐκ Θεοῦ ἀληθινοῦ, γεννηθέντα, οὐ ποιηθέντα, ὁμοούσιον τῷ Πατρί, δι᾿ οὗ τὰ πάντα ἐγένετο.
3. Τὸν δι᾿ ἡμᾶς τοὺς ἀνθρώπους καὶ διὰ τὴν ἡμετέραν σωτηρίαν κατελθόντα ἐκ τῶν οὐρανῶν καὶ σαρκωθέντα ἐκ Πνεύματος ἁγίου καὶ Μαρίας τῆς Παρθένου καὶ ἐνανθρωπήσαντα.
4. Σταυρωθέντα τε ὑπὲρ ἡμῶν ἐπὶ Ποντίου Πιλάτου καὶ παθόντα καὶ ταφέντα.
5. Καὶ ἀναστάντα τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ, κατὰ τὰς Γραφάς.
6. Καὶ ἀνελθόντα εἰς τοὺς οὐρανοὺς καὶ καθεζόμενον ἐκ δεξιῶν τοῦ Πατρός.
7. Καὶ πάλιν ἐρχόμενον μετὰ δόξης κρῖναι ζῶντας καὶ νεκρούς, οὗ τῆς βασιλείας οὐκ ἔσται τέλος.
8. Καὶ εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ Ἁγιον, τὸ κύριον, τὸ ζωοποιόν, τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, τὸ σὺν Πατρὶ καὶ Υἱῷ συμπροσκυνούμενον καὶ συνδοξαζόμενον, τὸ λαλῆσαν διὰ τῶν προφητῶν.
9. Εἰς μίαν, Ἁγίαν, καθολικὴν καὶ ἀποστολικὴν Ἐκκλησίαν.
10. Ὁμολογῶ ἕν βάπτισμα εἰς ἄφεσιν ἀμαρτιῶν.
11. Προσδοκῶ ἀνάστασιν νεκρῶν.
12. Καὶ ζωὴν τοῦ μέλλοντος αἰῶνος. Ἀμήν.

## Марий мут
1. Инанем чыла кучен Ашныше ик Ача Юмылан, пылпомышым, мландым, чыла ужмынам да уждымынам Пӱрышылан.
2. Юмо дечын шочшо Иктак веле Юмын Эргыже  Исус Христослан, чыла курым дечат ожно улшо Ача Юмо дечын шочшылан. Волгыдо гычын лекше Волгыдо улмыжлан. Чын Юмо дечын шочшо пӱрыдымӧ чын Юмо улмыжлан, Ачаж дене иктак улмыжлан, Тудын чыла пӱрымыжлан.
3. Мемнан верчна, айдеме-шамычым, мемнам, утарышаш верч, Пылпомыш гычын волен, Шнуй Шӱлышын куатше дене Майра лӱман Ӱдыр дечын капан айдеме лиймыжлан инанем.
4. Понтий Пилат улмо годым мемнан верчна ыресеш пудалалтме орлыкым чытен колымыжлан, тойымылан,
5. Юмын  каласыме гаяк, кумшо кечын ылыж кынелмыжлан.
6. Пылпомышко кӱзен каен, Ача Юмын пурла могыреш шичмыжлан инанем.
7. Илыше айдеме-шамычым, колышо айдеме-шамычымат  кугу чап дене вес гана толшашыжлан, Тудын Кугыжанышыже пытышашлык огыллан.
8. Адак Шнуй Шӱлышын Илымашым пӱрышӧ Юмо улмыжлан, Ача Юмо гычын лекмыжлан. Ача да Эрге Юмо дене иквереш моктен кумалаш кӱлмылан. -шамыч гоч Тудын ойлымыжлан.
9. Апостол-шамычын мланде ӱмбалне чыла иктеш туныктен кодымо Шнуй Черкылан. 
10. Язык гычын эрыкталтшаш верч ик гана веле тынеш пурышашлан инанем.
11. Ӱшанен вучем колышо айдеме-шамычын ылыж кынелшашыштым,
12. курымеш илышашымат. Амен.

Категорий:Танле тын
Категорий:Христианлык
Католицизм

**Католици́зм** але **католи́к тын** (,  — «чыланыштын», «чыла вере»); черке шотышто икымше гана «» терминым 110-шо ийыште шнуй Игнатийын серышыштыже кучылтмо, Никей-Константинопольысо веран символыштыжо пеҥгыдемдыме. Мемнан курымын икымше тӱжем ийыште Касвел Рим империйын мландыштыже кӱемалтын. 1054 ийыште эрвел христиан черке (танле черке) дене шелалтыныт. Кызыт католик черке вуйын папа римский шога, Шнуй Престолым Ватикан кугыжаныш-олам вуйлата.

Категорий:Христианлык
Теле (пагыт)

**Теле** — идалыкын ныл пагытше гыч иктыже. Шыже да Шошо коклаште верланен. Теле кум тылзе жапыште эрта: Теле, Шорыкйол да Пургыж. Телым йӱштӧ, южын температуржо термометрыште 0 градус деч ӱлнырак, Мландыште южо вере лум лумеш.

## Астрономий теле
Астрономий теле пагыт телымсе кечышогымаш () гыч шошымсо кечытӧр () марте эрта (Мландын Йӱдвел полушарийыштыже 22 Теле гыч 21 Ӱярня марте, а Мландын Кечывалвел полушарийыштыже тиде жапшыте кеҥеж пагыт.

## Теле кечышот
Кечышот почеш теле кум тылзе жапыште эрта: Мландын Йӱдвел полушарийыштыже — Теле, Шорыкйол, Пургыж (90 кече, кужемдыме ийлаште — 91 кече), Мландын Кечывалвел полушарийыштыже Пеледыш, Сӱрем, Сорла тылзылаште. 

XVIII курым деч ончыч Москосо кугыжанышыште телым Рошто пайрем (25 Теле) гыч Благовещений пайрем (25 Ӱярня) марте шотленыт. Тошто кечышот почеш идалыкын кажне пагытшылан 91 кече да шагатын  логалын.

## Теле  игече
Игычым эскерыше-влакын ойлымышт почеш теле йӱштӧ игече толмо дене тӱҥалеш. Кунам термометр кокласе температурым ноль деч ӱлнырак ончыкташ тӱҥалеш — теле толын.

Эн йӱштӧ тылзе — Шорыкйол (теҥыз воктене йӱштӧ вараш кодеш, садене тушто эн йӱштӧ тылзе — Пургыж). Но 1981—2010 ийысе нормо почеш Российын Европо ужашыштыже эн йӱштӧ тылзылан Пургыж тылзе шотлалтеш. Теле тылзыште пычкемыш эн шуко жап шога, но Мландын атмосферыже вигак йӱкшен ок шу, сандене январь тылзыште умбакыже йӱкша. Российыш теле йӱдвел-касвел гыч толеш.

Калык кечышот почеш теле покшым налме дене тӱҥалеш, лум шулаш тӱҥалме дене пыта. Игече вашталтыш-влак дене телым шотлаш гын, тудо 111 кече (27 Кылме гыч 17 Ӱярня марте) шуйна, кум тургымлан шелалтеш:

* Теле тӱҥалтыш — 25 кече (27 Кылме — 22 Теле);
* Кугу теле — 55 кече (22 Теле — 15 Пургыж);
* Теле мучаш — 31 кече (15 Пургыж — 28 Ӱярня (куж. ийлаште — 27 Ӱярня)).

Игечым эскерыше-влак кок тӱрлӧ телым палемдат: Леве теле (лум шагал, пешыж йӱштӧ огыл) да йӱштӧ теле.

## Марий калык пале
* Кунам  пытартыш лышташ мландыш камвозеш — чын теле тӱҥалеш.
* Икымше лум вочмо деч вара ик тылзе эртымеке теле тӱҥалеш.

## Тугак ончо
* Йӱштӧ
* У ий
* Теле (тылзе)

## Фотосӱрет-влак

|Николай Тимков "Русская зима" сӱрет. Покшым. 1969 ий.
|Николай Тимков "Академическая дача". 1972 ий.
|Александр Семенов "Полдень". 1971 ий.
|Владимир Овчинников "В Старице". 1974 г.
|Дмитрий Маевский "Распогодилось". 1963 г.
|Сергей Осипов "Дом с аркой". 1972 г.
Файл:Pejzaz zimowy1.jpg
Файл:Talvimaisema.jpg
Файл:Windbuchencom.jpg
Файл:Herrsching - Little Castle 04.jpg
Файл:Zima v Bolotnize.JPG
Файл:Зимний вечер в Сярьгах.jpg
Файл:Spruce photo by Sergei Dorokhovsky.jpg|Теле чодраште.
Файл:Winter road in Perm Krai.JPG|Теле корно.


## Кылвер


Категорий:Теле
Пыжанъю

**Пыжанъю** () – Российыште Киров велын Пыжанъю кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Пыжанъю кундемын да Пыжанъю ола шотан илемын рӱдерже. Калыкчот – 3875 еҥ (2010), 3766 еҥ (2017).

## Верланыме вер
Ильна ола деч 142 километр (170 км – авто дене) кечывалвел-касвел могырно верланен.

## Кылвер-влак
* Пижанка.

## Важ-влак

Категорий:Киров велысе кундем рӱдерла
Категорий:Киров велысе марий илымверла
Категорий:Пыжанъю кундемысе илымверла
Категорий:Пыжанъю
Пыжанъю (ыҥ-влак)

**Пыжанъю** мут ончыктен кертеш:

* Пыжанъю — ола сынан посёлко Российыште.
* Пыжанъю (эҥер) — эҥер Российыште, Киров велыште.
Сулло спорт мастер

**Сулло спорт мастер** () - спорт аланысе чап лӱм. Руш спорт литературышто "ЗМС" кӱчыкемдымаш кучылталтеш. 
"Сулло спорт мастер" чап лӱмым Совет Ушемыште 1934 ийыште пуртеныт. 1983 ий гыч "Совет Ушемын сулло спорт мастер" ( ) мут официал чап лӱм семын кучылталтеш. Тыгай сынан чап лӱм-влак Болгарий, Польшо (кызытат уло), ГДР, Румыний, Чехословакий кугыжанышлаште лийыныт. 
Совет Ушем шаланыме дене тиде чап лӱмым 1992 ийыште Ушымо командыште ойыртемалтмылан пуеденыт.
1992 ий гыч ондак Совет Ушемыште лийше южо кугыжанышлаште спорт чап лӱм-влакым уэмденыт.

## [[Россий Федераций]] сулло спорт мастер
«Россий Федераций сулло спорт мастер» - 1992 ийыште  спорт чап лӱм. Российын спорт да капкультурым виктарыме дене кӱшыл орган гына лӱмым пуен але поген налын кертеш. Чап лӱмым Российын граждан-влаклан пуат.

**Кызытсе положений почеш:**
* Олимпий, Паралимпий, Сурдлимпий модмаш-влакыште медаль дене ойыртемалтше-влаклан;
* Олимпий, Паралимпий, Сурдлимпий модмаш-влак программыш пуртымо спорт тӱрлык-влак дене тӱнямбал чемпионатыште - шкет таҥасымаш, эстафете, тӱшкан, мужыр дене да т.м. таҥасымашлаште, командысе таҥасымашлаште медальым налше-влаклан;
* южо таҥасымашлаште сеҥен, кӱлеш баллым поген (балл-влакым таблице дене тергат) шуктышо-влаклан
* "посна радам дене" - российысе спортым калык-влак коласе кӱкыштыштӧ чапландарымылан , Россий Федерацийын авторитетшым нӧлтымашышке кугу надырым пыштымылан, ты годым лӱддымылыкым да мастарлыкым ончыктымылан **«Россий Федераций сулло спорт мастер» чап лӱмым пуат.**

**Кызытсе положений почеш:**
* чап лӱмым йоҥылыш але шоя  почеш пуеныт гын;
* спортышто чарыме  (допинг) дене пайдаланымылан, чарыме йӧн-влакым кучылтымылан дисквалификаций почеш;
* шке шонымаш почеш преступленийым ыштымылан суд пунчалым луктеш гын
**«Россий Федераций сулло спорт мастер» чап лӱмым поген налыт.**

## Тыгак ончо
* Спорт мастер

Категорий:Спорт
Спорт мастер

**Спорт мастер** (руш. *мастер спорта*) - 1935 ий гыч Совет Ушемыште пуымо спорт чап лӱм. Кӱлеш нормативым шуктымылан Совет Ушемын Кугыжаныш спорт комитет чап лӱмым кучыктен. Совет Ушемын калык-влак кокласе кӱкшытан спорт мастер (руш. *мастер спорта СССР международного класса*) чап лӱмым (1965 ий гыч) Олимпий модмашыште, тӱнямбал, Европо, ССРУ да калык-влак кокласе кӱкшытан чемпионатлаште сеҥыше-влаклан кучыктеныт.
1988 ийлан Совет Ушем спорт мастер лӱмым 250 тӱжем еҥ налын, Совет Ушемын калык-влак кокласе кӱкшытан спорт мастер - 3 тӱжем утла еҥ. Совет Ушем шаланыме дене тыгай чап лӱм-влакым российысе спортсмен-влаклан пуат.

## Тыгак ончо
* Сулло спорт мастер

Категорий:Спорт
Тринидад да Тобаго

**Тринидад да Тобаго** () — эл Йӱдвел Америкыште.

Категорий:Тринидад да Тобаго
Кӧҥгыр

**Кӧҥгыр** () - ола Пермь мландыште, Российыште. Кӧҥгыр кундемын рӱдыжӧ. Калыкчот 68,1 тӱж. еҥ наре.

## Тыгак ончо
* Кӧҥгыр марий

Категорий:Кӧҥгыр
Алабога

**Алабога** (; ) — ола Суас Элыште, Россий. Алабога кундемын рӱдыжӧ.

Категорий:Алабога
Калык-влак кокласе ӧндалалтмаш кече

21 Шорыкйолын уло тӱня мучко чонлан ик эн чот келшыше кече палемдалтеш – **Калык-влак кокласе ӧндалалтмаш кече** (International Hug Day).

Америкыште, 1986 ийыште тиде пайремлан негызым пыштеныт, тыге тудо уло тӱня мучко шарлен. Пайрем йӱла почеш кеч могай палыдыме айдемым ты кечын йолташ семын ӧндалаш лиеш.
Пайремлан шуко ий темын огыл гына, тудлан негызым пыштышым муаш йӧсӧ. Кӧ эн ончыч тыгай пайремлымашым шонен шуктен, молан посна тиде 21 Шорыкйол кече ойыралтын – пале огыл. Манеш-манеш почеш тиде пайремым студент-влак шонен шуктеныт.
Шола шонымаш деч посна тиде кечын ӱдыр-каче-влак ӧндалалтыт, шӱм шокшыштым ваш-ваш пӧлеклат.
Пайремын эше ик сай ойыртемже – пӧлеклан оксам пытараш ок кӱл. Ӧндалалтмаш пӧлекым яра кеч кӧланат пӧлеклаш лиеш.
Категорий:Пайрем-влак
Калыкле хоккей лиге

**Калыкле хоккей лига** (, ) — профессионал спорт ушем, Канадын да США-н хоккей команде-влакшым уша.

Категорий:Спорт
Гренландий

**Гренландий** () — датчан автоном территорий Йӱдвел Америкыште.

Категорий:Гренландий
Кукарка (ыҥ-влак)

**Кукарка** мут ончыктен кертеш:

* Кукарка — ола Российыште.
* Кукарка (эҥер) — эҥер Российыште, Киров велыште.
* Кукарка (аэропорт) — аэропорт.
* Кукарка — сола Седельниково кундемыште, Омск вел.
* Кукарка — сола Карасук кундемыште, Новосибирск вел.
Кукарка

**Кукарка** () - ола Киров велыште, Российыште. Кукарка кундемын рӱдыжӧ. Калыкчот 15,8 тӱж. еҥ наре.

## Этимологий
Оласе лӱм «кугу корка» гыч.

## Эртымгорно
МАРЛАШКЕ КУСАРЫМАН: Кукарка известна как княжеская резиденция Чумбылата после захвата прежней столицы - Какшара (ныне Котельнич) в 1181 новгородскими ушкуйниками

## Тыгак ончо
* Чумбылат

Категорий:Кукарка
Советск

**Советск** мут ончыктен кертеш:

* Советск — ола Российыште, Калининград велыште.
* Советск — Кукарка олан руш лӱм. Россий, Киров вел.
* Советск — ола Российыште, Туло велыште.

## Тыгак ончо
* Советский
Виче Алан

**Виче Алан** () – Российыште Киров велын Виче Алан кундемыштыже верланыше ола. Виче Алан кундемын да Виче Алан ола шотан илемын рӱдерже. Калыкчот – 35 162 еҥ (2010), 32 817 еҥ (2017).

## Верланыме вер
Ильна ола деч 277 километр (330 км – авто дене) кечывалвел-эрвел могырно верланен.

## Галерей

Нократ Аланы (стела).jpg|
Вид на Вятские Поляны.JPG|
Vyatskie-Polyany-7418.jpg|
Vyatskie-Polyany-7415.jpg|
Администрация г.Вятские Поляны.JPG|Виче Ала олан администрацийже.
Памятник ППШ.jpg|ППШ чапкӱ.
ДК Победа.JPG|Победа тӱвыра полат.
Проходная Молот.JPG|Молот заводын проходнойжо.


## Кылвер-влак
* Вятские Поляны.

## Важ-влак

Категорий:Киров велысе кундем рӱдерла
Категорий:Киров велысе марий илымверла
Категорий:Виче Алан кундемысе илымверла
Категорий:Виче Алан
Юмо Крешын

**Юмо Крешын** — христиан пайрем. Иоан Креститель Исус Кристосым Иордан эҥерыште тынеш пуртымо лӱмеш пайремлалтеш. 

"Исус Иоан Утарыше дек тынеш пураш толын. Исуслан тынеш пураш да язык деч кораҥаш оккӱлым пален, Иоан Тудым чарен ойлен: "Тиде мыланем Тыйын тынеш пурымет кӱлеш, а Тый мый декем толынат!" Но Исус тудлан вашештен: "Ынде тек тыге лиеш. Тидын дене ме кӱлеш семын Юмын шонымыжым шуктена". Тидын деч вара Иоан Исусым тынеш пуртен. Тынеш пурымеке, Исус тунамак вӱд гыч лектын. Тыгодым кава почылт каен, Иисус деке кӧгӧрчен семын Юмын Шнуй Шӱлышыжӧ волен, тыгодым кавапомыш гычак Йӱк шоктен: "Тиде Мыйын йӧратыме Эргым, Тудын велне Мыйын поро кумылем".

## Кылвер-влак


Категорий:Марий тӱвыра
Малмыж

**Малмыж** (), () – Российыште Киров велын Малмыж кундемыштыже верланыше ола. Малмыж кундемын рӱдерже. Калыкчот – 8751 еҥ (2010), 7591 еҥ (2016).

## Верланыме вер
Ильна ола деч 280 километр кечывалвелмогырно верланен.

## Ял лӱм
Ола лӱм «малымаш» лӱммут гыч лектын.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*       Заболотский Анатолий Иванович – Совет Ушем Талешке, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Тыгак ончо
* Малмыж кугыжаныш
* Полтыш
* Полтыш курык

## Важ-влак

Категорий:Киров велысе олала
Категорий:Киров велысе марий илымверла
Категорий:Киров велысе кундем рӱдерла
Категорий:Малмыж кундемысе илымверла
Категорий:Малмыж
Электрокыл

**Электрокыл** (, )  — радиотолкын, оптик-волокна кабель але электровоштыр гоч электро сигнал йӧн дене информаций колтымаш.

## Кузе кыл ышталтеш
Йӱк, сӱрет, текст-влакым первичный электросигналыш савырат. Первичный электросигнал передатчик гоч вторичный электросигналыш савырна, тудым ынде кыл линий гоч колташ лиеш. Умбакыже, радиотолкын, оптик-волокна кабель але электровоштыр гоч вторичный электросигнал приемник деке миен шуеш. Вторичный сигнал-влакым приемник мӧҥгешла йӱк, сӱрет але текстыш савыра.

## Электрокыл тӱрлык-влак
Информаций тӱрлыкым кусарыме шот дене кызытсе электрокыл йӧн-влак кум турлыклан шелалтыт: йӱк, видео, текстым кусарыше-влак.

Кусарыме йӧн дене электровий, оптик, да радио- кыл-влакым палемдат.

Первичный сигнал-влак радамыш телефон, йӱк вещаний, факс, телевидений, телеграф электрон сигнал-влак пурат.

Пӱртӱс йырвелыште шарлыме шот дене кыл линий-влак 
* спутник
* юж
* мландевалсе
* вӱдйымалсе
* мландейымалсе
-влаклан шелалтыт.
Информацийым колтышо/налше-влакын тарванылме шот дене стационар (ик верыште пыжыктыме) да мобил кыл-влакым палемдат.

## Сигнал-влак
Сигнал тӱрлык-влак коклаште *аналог* да *электрон* (цифровой) кылым ойырат. Аналог кыл — информацийым (мутлан, йӱкым але мутланымашым) чарныде колтымаш. Электрон (цифровой) кыл - цифре-влак гоч (дискрет формо) информацийым колтымаш. Кызытсе саманыште электрон кыл дене чӱчкыдынрак да чӱчкыдынрак пайдаланат, вет аналог сигнал-влакымат электрон сигналыш савыраш лиеш.
Аналог сигнал () - физик термин. Жапыште да пространствыште аналог сигналын вашталтмыже, мутлан напряжений вашталтмаш (але ток, частота, фазе да т.м.) ойлымым ончыкта. Сигналын шке параметр-влакше уло: кӱкшыт H (динамике диапазон), кумдык F (спектр кумдык), кужут T (сигналын шуйнымо жапше).
Сигналын  V = FHT формуло дене шотлен луктыт.
Сигналым колтымо годым тудын йоҥгытшо вашталт кертеш. Вет сигнал шкежат тыгай вашталтыш гоч эрта:
* Ограничений.
* Трансформаций - икмыняр параметрым вашталтымаш. Ты годым йоҥгыт ок вашталт (тыге пластилин кубикым лаштырташ лиеш, но плотность ден нелыт параметр-влак огыт вашталт, сандене йоҥгытат ок вашталат). Тыге, колтымо жапым кӱчыкемдаш лиеш. Тидлан сигналын спектр кумдыкшым але динамике диапазонжым кугемдаш лиеш.
* Компандирований - кок процесс ты годым кая: компрессий (туртыктымаш) да экспандирований (кумдаҥдымаш). Колтышо велне сигналым икмыняр параметр дене туртыктат, налше велне - кумдаҥдат. Мутлан: айдемын ойлымыштыжо паузо-влак лийыт; туртыктымо годым паузо-влакым пӱчкын луктыт, пӱчмӧ файлым колтат, приемник палемдыме верыште паузо-влакым шке шындылеш.

## Стандарт деке кондымаш
Кыл шотышто тӱнямдал стандарт-влак кӱлыт, вет кыл оборудований-влак (сото телефон-влак, мутлан) паша шотышто ваш-ваш келшышаш улыт. Кыл стандарт-влак шотышто икмыняр калык-влак кокласе организаций пашам ышта:
* Калык-влак кокласе Электрокыл ушем (, ).
* Электрике да электронике инженер-влак Институт (, ).

Тыгак, стандарт-влакым чӱчкыдын электроникым ыштыше ончыл озанлык-влак палемдат да пеҥгыдемдат. Молышт почешышт каят.

Категорий:Интернет
Байкал

**Байкал** - тӱнямбалне эн келге ер, Эрвел Сивырыште, Иркутск велыште верланен. Эн кугу келгытже 1642 м.

## Тыгак ончо
* Ольхон
* Шнуй Нер

Категорий:Бурятийысе ерла
Категорий:Иркутск велысе ерла
Колышо теҥыз

**Колышо теҥыз** (*Асфальт теҥыз, Содом теҥыз*;  *Ям ha-мэлах* — «Шинчалын теҥызже»;  *’Аль-Бахр Аль-Маййит* — «Колышо теҥыз») — Израильыште, Палестиныште да Иорданийыште эн кугу ер. Тудын кумдыкшо 810 наре уш².

Категорий:Израильысе ерла
Категорий:Шинчалан ерла
Категорий:Палестинысе ерла
Категорий:Иорданийысе ерла
Вӱтла

**Вӱтла [[эҥер]]** (; ) — Юлын эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 889 уштыш.

## Важ-влак

Категорий:Угарман велысе эҥерла
Категорий:Марий Элысе эҥерла
Категорий:Киров велысе эҥерла
Категорий:Кострома велысе эҥерла
Рица

**Рица** (*Кугу Рица*; , , ) — Абхазийыште эн кугу ер. Тудо Гудаута кундемыште. Рица калыкле паркыште верланен. Тудын кумдыкшо 1,27 уш².

Категорий:Абхазийысе ерла
Категорий:Курык ерла
Тоннель

**Тоннель** (  гыч — «вочко»; *Туннель*) — мланде йымач кайыше корно.

Категорий:Тоннель
Пулдырчо

**Пулдырчо** (, ) — кужу шулдыран, кӱчык почан, пасушто але олыкышто илыше фазан еш гыч кайык. Капше 16—20 см, нелытше 80—145 г.

## Характеристке

## Шарлымаш
Пулдырчо Европа, Африка, Касвел Азийыште ила. Российыште - эрвелне, Байкал марте. Олыкыштат, курык коклаштат ила. Тӱҥ шотышто Африкыште да Индостаныште телым эртара. Кечывалвелыш Вӱдшор тылзе тӱҥалтышыште толеш, йӱдвелке - Ага тӱҥалтышыште.
## Шукеммаш
Кунам шудо кушкын кӱза, пулдырчо кычкыраш тӱҥалеш, узо-влак ава-пулдырчо верч таҥасаш туҥалыт. Пыжашым мландыште оптат. Ава 8-20 муно наре мунычмеке тудым 15-17 кече наре пӱкта, узо деч посна вара пӱктен луктеш. Пулдырчо мунышто шем-кӱреналге пале-влак улыт.

Категорий:Кайык-влак
Виче (эҥер)

**Виче [[эҥер]]** (*Илнавӱд*; , , , ) — Чолманын эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 1314 уштыш.

Категорий:Суас Элысе эҥерла
Категорий:Одо Элысе эҥерла
Категорий:Киров велысе эҥерла
Алмат

**Алмат** (эрвел *Ӓлмӓт*; ; ) — ола Суас Элын, Россий. Алмат кундемын рӱдыжӧ.

Категорий:Алмат
Модмо автомат (ыҥ-влак)

**Модмо автомат** ():

* **[[Модмо автомат (азарт модмаш)]]** - модмо верыште (казиношто, мутлан) шындыме оборудований. Азарт модмаш-влаклан кучылталтеш.
* **[[Модмаш автомат]]** - видеомодмаш-влак дене пайдаланашлан келыштарыме оборудований.
Чолман

**Чолман** (, , , ) — Российын Европо ужашыштыже лийын шогышо Юл эҥерын шола да эн кугу эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо – 1805 километр.

## Важ-влак

Категорий:Суас Элысе эҥерла
Категорий:Одо Элысе эҥерла
Категорий:Киров велысе эҥерла
Категорий:Пошкырт Элысе эҥерла
Категорий:Пермь мландысе эҥерла
Ош Виче

**Ош Виче [[эҥер]]** (, , , , ) — Чолманын эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 1430 уштыш.

Категорий:Суас Элысе эҥерла
Категорий:Пошкырт Элысе эҥерла
Юл

**Юл [[эҥер]]** (, , , , , , , , ) — Европышто эн кужу эҥер. Эҥерын кужытшо — 3530 километр.

## Юл эртымгорнышто

## Вӱдаралымверла
* Кӱшыл Юл вӱдаралымвер
* Иваньково вӱдаралымвер
* Углич вӱдаралымвер
* Рыбинск вӱдаралымвер
* Горький вӱдаралымер
* Шовакшэҥер вӱдаралымвер
* Куйбышев вӱдаралымвер
* Саратов вӱдаралымвер
* Волгоград вӱдаралымвер
Категорий:Юл
Козьмодемьянск

**Козьмодемьянск** () — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Михайловка ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 8 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Михайловка ял деч 3 километр эрвел могырно верланен.

## Кылвер-влак
* Деревня Козьмодемьянск.

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Советский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Советский район», 2004. — 320 с. ил. С. 171.

## Важ-влак


Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Парат

**Парат** (; ) — ола Суас Элыште, Россий. Парат кундемын рӱдыжӧ.

Категорий:Парат
Пыжанъю кундем

**Пыжанъю кундем** () — административ кундем Киров велыште, Российыште. Рӱдыжӧ Пыжанъю. Калыкчот 12,3 тӱж. еҥ наре.

## Географий

Пыжанъю кундем Киров велын кечывалвел-касвелныже верланен. Пижме, Ижевӱд, Пыжанъю эҥерла йогат, кок кугу да моткоч келге ер уло: Еруш ер (Ахмановское озеро) ден Лежнин ер (Лежнинское озеро). Чодра кумдык - 9,4 тӱжем гектар.

*
Бильбао

**Бильбао** (, ) - ола Испанийыште, Баск Элын рӱдолаже.

Категорий:Испанийысе олала
Филологий да журналистике факультет (МарКУ)

**Филологий да журналистике факультет** (), 2008 ий Сӱрем тылзын 1-ше кечынже шочын. МарКУ-н историй да филологий да МКПИ-н гуманитар факультетше негызеш ышталтын. 
## Пӧлка-влак
### Филологий
Филологий пӧлкам тунем пытарыше-влак "Филолог. Преподаватель" квалификацийым налыт. Курык марий йылме дене специализаций уло. Филолог-влак гуманитар шинчымашын, тӱвыран, йылме-влак кокласе йодыш-влакшым шымлат. Студент-влак йылме-влак, российысе да йотэлысе литератур дене шинчымашым налыт; университетым пытарымек,  шанче-шымлымаш да моло пашашкат ушнен кертыт.
### Руш йылме да литератур
Руш йылме да литератур пӧлкам тунем пытарыше-влак "Руш йылмым да литературым туныктышо" квалификацийым налыт. "Тӱнямбал да художественный культур", "Руш танле культур"() спецализаций-влак улыт. Студент-влак руш йылмым да литературым туныкташ ямдылалтыт. Тиде пӧлкаште психологий, педагогик, у йӧн-влакым кучылтын урокым эртарымылан туныктат. 
### Журналистик
Журналистике пӧлкам тунем пытарыше-влак "Журналист" квалификацийым налыт. "Периодическая печать" да "Радиовещаний" специализаций-влак улыт. "Журналист" квалификацийым налше-влак газет, журнал, радио да телевидений пашам, пашан эртымгорныжым шымлат, увер-влакым погымо, ямдылыме да савыктыме нерген келге шинчымашым налыт. 
## Кафедр-влак
Кызыт филологий да журналистике 

факультетыште кум кафедр уло: 
* руш да йот элысе литератур () (профессор Татьяна Аркадьевна Золотова вуйлата), 
* руш да чумыр йылмешинчымаш () (Георгий Николаевич Валитов вуйлата), 
* журналистик (Олег Николаевич Тихонов вуйлата). 
Кафедрылаште литератур, руш йылме, руш йылмым туныктымо методике, журналистик дене аспирантур-влак пашам ыштат. 
Тыгак, факультетыште "Журналистик", "Руш йылме да литератур" пӧлкалаште заочно туныктат.
Шанче лӱм да степеньым налше еҥ-влакын чотышт - 90%, нунын коклаште шанче доктор, профессор-влак - 20%.
## Клуб да ушем-влак
* Эше историк-филологий факультетыштак чоҥалтше да пагалымашым сулышо **"Логос" клуб** у факультет пелен пашам ышта. Негызым пыштыше да вуйлатыше - Сергей Александрович Журавлев. Клуб погынымашыш толшо-влак ончылгоч палемдыме теме шотышто кутырат, каҥашат. Клуб тыглай конференцийла деч ойыртемалтеш. Эн чӱчкыдын кастене эрта. Ойырымо аудиторийыште электротулым йӧрыктат, сорта-влакым ылыжтат, южгунам чайым йӱыт. Кутырымаш руш йылме дене эрта, актуальный, чотым тургыжландарыше теме-влакым авалта. Каҥашымашлашке студент-влак гына огыл, туныктышо, политик, шанчызе, кумдан палыме еҥ-влак толедат.
* **"Сократ" клуб** шке йырже политик дек шӱмаҥше-влакым чумыра. Чоҥышо да вуйлатыше - Евгений Валерьянович Суслов.
## Тыгак ончо
* Марий кугыжаныш университет
Категорий:Марий кугыжаныш университет
Категорий:Марий Эл
Россий МЧС

**Россий МЧС** (, ( ) - российысе утарыше службо-влак радамыш пурышо службо. Регионысо утарыше службо, муниципал утарыше службо, российысе субъект-влакын тулазап ден кучедалме службо да эше икмыняр службо дене пырля пашам ышта. Моло утарыше пӧлка-влакым вуйлата.

## Эртымгорно

Сергей Шойгу:

1990 ийыште Сорла тылзын 17 кечынже РСФСР Президиумын Кӱшыл Каҥашыже Российысе утарыше-влак корпусым чоҥымо нерген пунчалым луктын. Теле тылзын 27 кечынже 1990-ше ийыште Министр Каҥашын пунчалже почеш Российысе утарыше-влакын корпусышт чоҥалтын. Тиде кечым Россий МЧС-ын шочмо кечыжлан шотлат. 17 Вӱдшорышто Сергей Шойгу вуйлатыше лийын. Варажым Корпусым "Чрезвычайный ситуаций-влак шотышто кугыжаныш Комитетыш" савыреныт. 

Вара у тӧнеж шке лӱмжым икмыняр гана вашталтен. 1994 ийын 10 Шорыкйолышто у ведомство "Министерство Российской Федерации по делам гражданской обороны, чрезвычайным ситуациям и ликвидации последствий стихийных бедствий" (МЧС России) лӱмым налын. У министерствым Сергей Шойгу вуйлаташ ушнен.
2002 ий, Шорыкйол тылзылан Тул ваштареш кучедалше Кугыжаныш службын 278 тӱжем пашаеҥже Россий МЧСыш ушнен. Тиддеч ончыч МЧСыште 70 тӱжем еҥ лийын.
## Тидым палаш оҥай
* Сергей Шойгу министрлан 1993 ий 26 Вӱдшорышто переаттестаций радам дене "генерал-майор" сар лӱмым пуеныт. Тиддеч ончыч тудо "старший лейтенант запаса" лийын.
* Россий МЧСын Кас-Йӱдвел регион рӱдерже "Аватар" фильмын опытшым шке пашаштыже кучылтеш. Autodesk 3ds Max программе дене кызыт лӱдыкшӧ объект-влакын (АЭС, ГЭС, химий йӧнозанлык предприятий) трёхмерный картым чоҥат.
* Гаити отросо мландечытырналтмаш годым Россий МЧСын пасу госпитальжым Тӱнямбал тазалык аралтыш ушем эн сай госпитальлан сайлен. Паша годым медик-влак 2 тӱжем еҥым тушко налыныт.
* Саяно-Шушэнский ГЭСыште туткар лийме годым туткар верыш эн ончыч верысе МЧС расчет толын. Пашаеҥ-влак коклаште эн шукынжо 2-4 тылзе паша стаж дене гына лийыныт. 
* Саяно-Шушенский ГЭС туткар годымак МЧС гыч 60 водолаз 4 сутка жапыште отсекым герметизироватлен кертын огытыл. Тиде паша вӱдым йоктарен лукташ кӱлеш ыле. Частный структур-влак гыч 6 водолаз ты пашам 4 шагат жапыште шуктен.
* 2010 ий 29 Ӱярняште МЧС вертолет метро деке пудештмалтме деч ваша 30 минут гыч гына чоҥештен толын, вашкеполыш машина деч вара.

## Кылвер-влак
Кикнур

**Кикнур** () – Российыште Киров велын Кикнур кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Кукнур кундемын да Кикнур ола шотан илемын рӱдерже. Калыкчот – 4970 еҥ (2010), 4521 еҥ (2017).

## Верланыме вер
Ильна ола деч 200 километр (260 км – авто дене) кечывалвел-касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Ковальчик Станислав Михайлович – лётчик, Совет Ушем Талешке.

## Кылвер-влак
* Кикнур (Ошминское, Благовещенское).

## Важ-влак

Категорий:Киров велысе кундем рӱдерла
Категорий:Киров велысе марий илымверла
Категорий:Кикнур кундемысе илымверла
Категорий:Кикнур
Яраҥ кундем

**Яраҥ кундем** (; ) — административ кундем Киров велыште, Российыште. Рӱдыжӧ Яраҥ. Калыкчот 31,7 тӱж. еҥ наре.

## Географий
Яраҥ кундем Киров велын кечывалвел-касвелныже верланен.

*
Кугу Какшан (ыҥ-влак)

**Кугу Какшан** мут ончыктен кертеш:

* Кугу Какшан — Марий Элыште да Киров велыште йогышо эҥер.
* Кугу Какшан — Марий Элыште кугыжаныш заповедник.
Авиаспорт

**Авиаспорт** () — икмыняр ужашлан пайлалтше спорт тӱрлык:
* Авиамодель спорт
* Вертолёт спорт
* Воздухоплаваний
* Дельталёт спорт
* Дельтапланеризм
* Параглайдинг
* Парашют спорт
* Планер спорт
* Самолёт спорт

Российыште авиаспорт пашам РОСТО организаций эскера. Россий Федераций кумдыкышто тудын аэроклуб-влакше улыт, Йошкар-Олаштат уло.

Категорий:Спорт тӱрлык-влак
Ӱшӱт

**Ӱшӱт** () — эҥер Марий Элыште. Элнет эҥерын пурла эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 108 уштыш.

Категорий:Марий Элысе эҥерла
Авиамодель спорт

**Авиамодель спорт** — технике радамыш пурышо спорт тӱрлык. Ушнышо-влак чоҥештылше аппаратын модель-влакым (планер, самолёт, вертолёт да т.м.) ыштыме дене таҥасат. Ыштыме деч вара эн писын, эн тораш, эн кужун да эн моторын чоҥештылме дене таҥасат.
Авиамодель спортым тӱнямбал кӱкшытыштӧ виктарат. Калык-влак кокласе авиаспорт федераций классификаций,  да таҥасымаш эртыме радамым эскера.

## Тыгак ончо
* Авиаспорт
* Параглайдинг
* Парашют спорт
Категорий:Спорт тӱрлык-влак
Кикнур кундем

**Кикнур кундем** () — административ кундем Киров велыште, Российыште. Рӱдыжӧ Кикнур. Калыкчот 10,9 тӱж. еҥ наре.

## Географий
Кикнур кундем Киров велын кечывалвел-касвелныже верланен. Кугу Какшан, Кугу Кундыш, Ышта эҥерла йогат.

## Эртымгорно

## Негыз
* Сведения на сайте областной администрации 
* Главы поселений Кировской области 
* Сайт поселка Кикнур и Кикнурского района 

Категорий:Кикнур кундем
Параплан

**Парапла́н** (кок руш мут гыч: "ПАРАшют" "ПЛАНирующий" чоҥалтын) — двигатель деч посна чоҥештылше аппарат. Мӱндырчын пыстыл гае коеш, парашютын родыжлан шотлалт кертеш. Айдеме, чоҥештымыж годым парапланым виктара, тыге шке кумылжо почеш кеч кушкат чоҥештен кертеш.
Мыскараче-влак парапланым чипс дене таҥастарат.
## Техник могыр
Юж деч нелырак чоҥештылше аппарат-влак коклаште параплан эн юстырге чоҥешта. Чоҥештыме писылыкше - шагатыште 20-70 меҥге. Но изи писылыкланже кӧра эн лӱдыкшыдымо. Трукышто мландыш волашлан параплан дене чоҥештылшылан изи верат сита. Сандене тиде аппарат чоҥешташ тунемаш моткоч куштылго. Да парапланын шке нелытшат кугу огыл (5-7 кг гына), акшат ок ӧрыктаре (1000 евро наре). Виктарыме чоҥештылше аппарат-влак коклаште эн шулдо да эн куштылго.

## Тыгак ончо
* Парашют спорт
* Самолет спорт
* Авиаспорт

Категорий:Спорт
Категорий:Спорт тӱрлык-влак
Кугу Какшан (эҥер)

**Кугу Какшан** () — Марий Элыште да Киров велыште йогышо эҥер. Юл эҥерын шола эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 297 километр.

Кикнур кундемыште тӱҥалеш.

Категорий:Марий Элысе эҥерла
Категорий:Киров велысе эҥерла
Категорий:Марий эҥер
Ышта

**Ышта** () — эҥер Киров да Угарман велыште. Вӱтла эҥерын шола эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 253 уштыш.

Категорий:Марий эҥер
Категорий:Киров велысе эҥерла
Категорий:Угарман велысе эҥерла
Самолёт спорт

**Самолёт спорт** — технике дене кылдалтше спорт тӱрлык. Спорт арвер семын самолёт кучылталтеш. Авиаспорт радамыш пура.
Кок кугу категорийлан пайлалтеш:
# Писылык, кӱкшыт, тораш чоҥештыме, чоҥештыме кужут, нолталтмаш писылык, нелыт кугытым нӧлтымӧ шотышто самолёт-влак кокласе таҥӓсымаш, да авиаций рекордым шындымаш.
# 1-2 веран спорт да тунемме самолет дене кӱшыл пилотаж, маршрут почеш чоҥештымаш (авиаралли) да самолетым мландыш волтымо мастарлык шотышто спорт таҥасымаш.
Тиде спорт тӱрлык дене Российыште спорт чап лӱм-влакым пуедат (кумшо гыч икымше марте спорт разряд-влак, спорт мастер кандидат, спорт мастер, калык-влак кокласе кӱкшытан спорт мастер, сулло спорт мастер). Кызыт самолёт-спортын тыгай дисциплиныже-влак шарленыт:
* кӱшыл пилотаж таҥасымаш;
* авиаралли;
* ӱчашен чоҥештылмаш;
Российыште уло Российысе самолет спорт Федераций, тудо таҥасымаш-влакым эртара, Российын чумыр командыжым чоҥа. Тӱҥ шотышто поршнян самолет дене кӱшыл пилотажым ончыктымо шотышто пашам ышта.

## Тыгак ончо
* Валерий Чкалов

Категорий:Спорт
Чкалов, Валерий Павлович

**Вале́рий Па́влович Чка́лов** (2 Пургыж 1904, Василёво, Балахнинский уезд, Угарман губерний, Россий империй — 15 Теле 1938, Моско, Совет Ушем) — совет лётчик-испытатель, комбриг, Совет Ушемын Геройжо. Тудын самолётшо 1937 ийыште Йӱдвел полюс гоч Моско гыч Ванкуверыш (США, Вашингтон штат) икымше чоҥештен шуктен. Чоҥештыме годым самолет ик ганаат мландыш шинчын огыл. Валерий Чкалов самолётын командирже лийын.

Категорий:Тиштер почеш палыме еҥ-влак
Кугу Кундыш

**Кугу Кундыш** () — Киров велыште да Марий Элыште йогышо эҥер. Кугу Какшан эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо – 173 километр.

Кикнур кундемыште тӱҥалеш.

Категорий:Марий Элысе эҥерла
Категорий:Киров велысе эҥерла
Бенетице

**Бенетице** () - изи ял Светла-над-Сазавоу ола воктене, Чехийыште.

Категорий:Чехийысе илымверла
Пий

**Пий** () — пий-влак (Canidae) йамагатын гыч изи да кугу янлык.

Категорий:Пий-влак
Пий (ыҥ-влак)

**Пий** мут ончыктен кертеш:

* Пий — янлык.
* Пий (лӱм) — христиан пӧръеҥ лӱм.