open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
PS/2

**PS/2** () — коляигым да полдышоҥам компьютер деке ушаш кучылталтше вичмучашан йыргешке кылушык.

Категорий:Информатике
RGB

**RGB** (, ) — кум тӱҥ тӱсым (йошкарге – red, ужарге – green, канде –  blue) ушымо дене у тӱс мумым йӧнештарыше тӱсмодель.

Категорий:Информатике
SQL

**SQL** (, ) — реляциян ыҥпалыпого-влакым палемдаш да нунын дене пашам ышташлан тӱнямбал стандартле йылме.

Structured query language – Структурлымо Йодмыйылме.

Категорий:Информатике
TCP/IP

**TCP/IP** (, ) — интервотлан ямдылыме да тудын негызшылан налме протокол тӱшка.

Transmission Control Protocol/Internet Protocol – Колтылмым Тергыше Протокол/Интервот Протокол.

Категорий:Информатике
Unicode

**Unicode** (, ) — текстысе тиштым кодлымаш тӱнямбал стандарт, кажне тиштылан 2 гыч 6 марте байт пуалтеш.
Стандартым 1991 ийыште «Юникод Консорциум» коммерцдыме организаций темлен. Тиде стандартым кучылтмаш шуко тӱрлӧ тиштым  (китай иероглиф, математик тиштым, грек, латинице, кириллице йӱкпале-влакым) йӧным пуа.

Юникод стандартыште код-влакым тӱшка дене пайлыме. U+0000 гыч U+007F марте код тӱшка ASCII стандартын тиште-влакым налеш. Умбакыже тӱрлӧ тиште-влак гыч тамга, пунктуаций тамга да техник тиште-влак верланеныт.
Южо код-влак але уке улыт, но шушаш жапыште садыгак нуно шочыт, нунын дене пайдаланаш тӱҥалыт, сандене нунылан Юникод стандартыште ончылгоч яра верым кодымо. Кириллицын тиштыже-влаклан U+0400 гыч U+052F марте, U+2DE0 гыч U+2DFF марте, U+A640 гыч U+A69F марте верым пуымо.

Чӱчкыдын юникодым UTF семын возат, мутлан: UTF-8, UTF-16, UTF-32.

Категорий:Информатике
URL

**URL** (, ) — документын интервотышто верланыжым ончыктышо стандартлыме тиштыгорно; URL-шке доменын, файлын да каталогын лӱмышт, машинын вотысо адресше, файл деке шумым йӧнештарыше протокол пурат.

Uniform resource locator – Ресурсын иктӱрлемдыме верончыктышыжо.

URL-ым Тим Бернерс-Ли 1990 ийыште ыштен.

#### PURL инициативе
Сутка мучко, тиде URL-ад адресом, но нужно ресурсын конкретле верышкыже огыл, а PURL базыште возалтмашке, кушто черет дене возен шындыме ресурс.

## URL кӗскетни
URL — ИНТЕРНЕТРА тата тӗрлӗ компанисемпе усӑ куракан сервиспа усӑ курмалли МАЙ. СЛУЖБА (сервис) ВЕБ-страницӑна кӗмелли хушма (АЛЬТЕРНАТИВЛӐ)-URL-адреспа усӑ кураҫҫӗ.

## Усӑ курни

### Пӗлтерӳ вӑрӑмӑшне перекетлени
URL кӗскетни кӗске адрессем тума пулӑшать. Twitter е IM-программӑсенче 60-символьлӗ URL та ытла вӑрӑм пулма пултарать (сӑмахран, Twitterра пӗлтерӳ виҫине малтанах 140 символпа пӳлнӗ).

### URL-РА ӐНСӐРТРАН пӑсӑласран сыхлан
Хальхи вӑхӑтра ВЕБ-промышленниксем даннӑйсене, командӑсене, загрузка ҫулӗсене е сессие пӗлтерекен информацие URL параметрсене ЧАС-часах ПАРАҪҪӖ. ҪАКӐ ӐНА ӐНЛАНМА тата асра тытма кӑткӑслатакан URL ҫине час-часах ӲКЕТ. URL-адрессене, 100 тата ытларах паллӑсене, час-часах ӳкерсе илнӗ чухне тирпейсӗр пулнипе рабочисене ссылкӑна янине пӗтӗмӗшпех ҫырса хуман. E-mail ҫырӑвӗсенче Е форумсенче пӗлтерӳсем тума КӖСКЕ URL меллӗ.

### Сасӑпа вула
URL КӖСКЕТНИ сасӑпах УСӐ кӳме пултарать. Ҫавӑн пекех юлашки вӑхӑтра нумай сервис (рф зонинче) тухнӑ, вӗсем вырӑс саспаллисенчен пӗтӗмӗшпех илнӗ кӗске ссылка параҫҫӗ.

## Комментарий

Категорий:Информатике
USB

**USB** (ю-эс-би, , ) — тӱрлӧ сынан тӱжвалявалам ушашлан кучылталтше универсал порт.

Universal Serial Bus – Универсал Почела Шай.

Категорий:Информатике
Вот-камер

**Вот-камер** () — реал жапыште сӱретым да видеом налше, компьютер вапш гоч видеом колтылаш кучылталтше цифркамер.

Категорий:Информатике
Web-лаштык

**Web-лаштык** (, ) — шкешотан (уникал) URL-ан тӱнямбалвотын документше але инфоресуршо.

Категорий:Информатике
Web-сервер

**Web-сервер** () — вотлаштык семын келыштарыме, ыҥпале-влакым арален шогышо да тӱжвал вотыш колтылшо сервер.

Категорий:Информатике
Адаптер

**Адаптер** (, , ) — компьютерын тӱжвалявалаже-влак дене кылым ыштыше явала.

Категорий:Информатике
Алгоритм

**Алгоритм** () — сомылым шукташлан палемдыме ыштык але ошкыл-влакын почелалыкышт. 

Категорий:Информатике
Адрес

**Адрес** () — объект, документ, файл, лаштык да т.м. декат вӱдышӧ корно.

Категорий:Информатике
Адресын шайже

**Адресын шайже** () — тӱҥ процессор але процессор деч посна рӱдӧ шарныш дене ыҥпале-влакым вашталтылын кертше явала-влак могырым кучылталтше, КОШ мутын физик адресшым ончыктышо шай.

Категорий:Информатике
Антивирус

**Антивирус** () — компьютервирус деч локтылалтше да тудын эҥгекшым кораҥдыше программе.

Тений йӧн антивирус программе компьютер вирусым сервантес ден деч кораҥдаш, тышечак лӱмжӧ. Туге гынат вес йӧн антивирус программе компьютер компьютервирус дене вес шарлымаш лӱдыкшым деч аралымаш тӱҥалын. В частности, компьютервирус деч пайдаланаш йӧн антивирус программе кызытсе объект-влакым арален кертын-браузер полшымо (BHO), угонщик браузерлан программыште-вымогатель, шпион-влакым клавиатурный, бэкдоров, руткит, имне троянский, шукак, компьютервирусым LSP, дозвонщик, шоялыкшылан инструмент, шпион да рекламе ШОТЫШТО. Тыгак южо моло продуктым лӱдыкшӧ деч арала компьютерым чӱктен, компьютервирусым черландара да кузе тыгай URL-адрес, спам, атакыш шоялыкшылан ифишинговый, онлайн-интервот (конфиденциальность), онлайн-атакыш банкым, социал йӧн инженерия, persistent advanced threat (APT) да DDoS-атакыш ботнетов.

## Тӱҥ видше антивирус программе

* -Программышкыж пура да вирус тӱжвал шарныше йӧным кычалаш да писын детектор печатлен пуаш каласеныт годым пура да келшен толеш. Лӱм-влак детектор эрыкан да ойыркалыде.
* Программе-доктор (фаг) черландараш файлым вирус муаш веле огыл, тыгак «эмленыт» нуно, кап программа гыч кораҥдышна гын файлым лийдыме вирус, тӱҥалтыш файлым состоянийыште пӧртылтенда. Вирус писын кычал фаг шке пашажым тӱҥалын у, нуным пытарымаш, вара куснен веле да «эмлыме» файл. Фаг полифаг коклаште ойыраш лийшым ышташ программе-доктор, да вирус кугу верым кычалаш чот пытарен. Шотлаш, мом эре у вирус-влак лектыт,-программым программе да детектор-доктор вашке тоштемше, нуным уэмдыман версийжылан эре лиеш да кӱлеш.
* -Программыш пурышашлан эн ӱшанле ревизоржым вирус деч аралтыш йӧн. Шкенжын чаплыкше состояний ревизоржым шарныме программе, диск да каталог системысе тунам веле, кунам компьютер вирусым огеш черландара, а вара состояний дене пайдаланаш жапым кызытсе дене таҥастарен кумыл але шкенжын чаплыкше. Пытаралт гана мониторын экраныштыже ончыкта. Правил семын, таҥастараш операцийым ышташ системын состоянийже деч вара вигак шупшмым. Файлым тергалтше кужыт дене таҥастараш годымак, тергымаш циклический кодам (файлыш тергымаш суммылан), модификаций-влак кече да жап, моло параметр-влак.
* Программе-фильтр (орол) резидентный изи программым шке ончыктышо, пашам ыштыме годым компьютер деч инансыр пура, вирус уло.
* Программе-вакцине (иммунизатор) — тиде программа резидентный, заражений файл-влакым корандаш. Вакцине кучылтман, уке гын программе-доктор, «эмлаш» тиде вирус. Вирус-влак гына вакцинация дене палыме лийын кертеш. Диск-влак вакцине антивирусная программа але тыге шыҥа огыл, тиде нунын пашашт манат, а нуно ок лий шотлен пурталтеш да вирус черландара. Вирус кугу улеш ситыдымаш деч чот шотышто нуно тӱҥ шотышто тыгай программым тӱрлӧ лӱдыкшым заражений.

## Важ-влак

Категорий:Информатике
Аппарат вораҥдыш

**Аппарат вораҥдыш** (, ) — компьютерын электрон да механике ужаш тӱшкалыкше.

Категорий:Информатике
АЦВ

**АЦВ, Аналог-Цифр Вестӱрлемдыше** () — аналогсигналым цифрсигналышке (дискреткодышко) вестӱрлемдыше явала.

## Кылвер-влак
* Вольфганг Райс. Устройство и принципы действия аналого-цифровых преобразователей различных типов WBC GmbH Журнал «Компоненты и технологии» № 3 2005
* Аналого-цифровые преобразователи, теория и принципы работы с сайта Рынок Микроэлектроники
* Learning by Simulations A simulation showing the effects of sampling frequency and ADC resolution.
* «Understanding analog to digital converter specifications» article by Len Staller 2005-02-24.
* Understanding Flash ADCs Tutorial on how flash analog-to-digital converters (ADCs) work.

Категорий:Вестӱрлемдыше
Категорий:Информатике
Байт

**Байт** () — компьютерыште информацийым аралымаште, вончештарылмаште (трансферлымаште) да пашалымаште тӱҥ висымкугыт; байт компьютерын шарнышыштыже ик тичмаш семын возалтеш, лудалтеш да пашалалтеш; тӱҥ шотышто байт 8 бит кугытан улеш.

Категорий:Информатике
Аргумент

'''Аргумент (информатике, программлымаш) — ӱжшӧ программе гыч процедурыш але функцийыш колтымо ыҥпале-влак. 

Категорий:Информатике
Архиватор

**Архиватор** () — тӱжвал шарнышыште иктеш чумырымым сайрак аралашлан келыштарыме файл-влакым архивлыше да нунылан тӱҥалтыш калыпым пӧртылтышӧ программе.

Категорий:Информатике
Баннер

**Баннер** () — вотлаштыклаште рекламлыме лаштыкыш гиперушык/гиперкылвер дене ушышо изи рекламсӱрет.

Категорий:Информатике
Бит

**Бит** (, ) — 0 але 1 цифрыҥым аралаш кучылталтше, кокытан чотрадам системыште пашам ышташ пуышо компьютершарнышын эн изи элементше.

Категорий:Информатике
Блок-схеме

**Блок-схеме** () — алгоритм але процесс-влакым ончыктышо схеме-шамычын кумдан шарлыше типышт, тушто паша ошкыл-влак умдо дене ушымо тӱрлӧ калыпан блок дене ончыкталтыт.

Категорий:Информатике
Браузер

**Браузер** () — компьютер дене пайдаланышылан вотресурсым ончаш, файл-влакым налын опташ да т.м. сомылым ышташ йӧнештарыше программе. Кызытсе тыгак шуко вашталтыш дене кучылталт кертеш ftp браузерыште серверым файл, файл формат график содержанийже лач тыгак шуко ончышо (gif, jpeg, png, svg), аудио - да видеоформат (mp3, mpeg), текстан формат (pdf, djvu) да моло файлым.

Функциональный да сай йӧнлан кӧра нунын коклаште конкуренцийым вияҥда да шарлыше кугу темп да эре разработчики браузерыште информаций технологийым шыҥдарат. Несмотря на то, что данный тӱрлӧ технологий тӱрлӧ пунчал чыптазе чоҥалтын, да тӱнямбал стандарт браузерыште куча да шуко уверым w3c кызытсе ойыпшо обрабатыватлаш темлат. Мучашлан информаций технологий дене пайдаланаш йӧным пуа предсказуемость стандарт деке шумекына каласе, браузерыште тудо могай ончыктымаште кучылтдымо. Тӱнямбал эҥыремышвот кучылташ тӱҥалыныт жап гыч тӱҥалын браузерыште 1990 ий гыч уверым ончалаш йӧн увераҥарым тыглай арверым кучылташ йӧным савырна да текстысе браузерыште программе да еҥ коклаште интерфейс информационный ресурс комплекса. Разработчики браузерыште шке вийжым чумырен пытартыш ийлаште ятыр браузерын кучылташ йӧнан аппаратный пайдаланышын интерфейсше нунын чоҥалтме, кучылталтме экраныште сенсорный.

Браузерыште шарлен, правил семын, бесплатно. Кӧ шочын формо шкевуя шынден браузерыште лийын кертеш (автоном) комплектан составыш приложений але программе. Мутлан, браузерыште internet explorer составым да системым edge поставляться операцийым факт фактак; Mozilla Firefox — состав але посна кычалмаш дистрибутив (мутлан, Ubuntu); Safari — x mac os-ыште операций системе составше; Google Chrome, браузерыште да моло Opera — ан приложений семын шкевуя ыштыме тӱрлӧ вариант-влак шуко тӱрлыкшӧ.

## Важ-влак

Категорий:Информатике
Вашкылтӧрза

**Вашкылтӧрза** () — информацийым лукташ да (але) пайдаланыше деч вашмутым налаш кучылталтше интерфейсэлемент, тӧрза.

Категорий:Информатике
Вашталтылше

**Вашталтылше (программлымаш)** () — программын кучылтмо да вашталтыме палемдыме типан ыҥпале-влакым аралашлан ойырымо компьютершарнышын лӱман ужашыже.

Категорий:Информатике
Вашталтыш буфер

**Вашталтыш буфер** () — компьютер программе-влак коклаште графике, текст да т.м. ыҥпалым вашталтылашлан кучылталтше компьютершарнышын посна ужашыже.

Категорий:Информатике
Вердыме чотрадам системе

**Вердыме (позицийдыме) чотрадам системе** () — чотрадам системе, тушто чотым ончыкташлан посна тамга-влак пурталтыт; тамга-влакын чот ыҥышт эре икгай лиеш да чотым возымаште айлыме верышт деч ок шого.

Категорий:Информатике
Верысе вапш

**Верысе вапш** () — цифр ыҥпалым вончештарылше (трансферлыше), ик але икмыняр автономло (шкевуя) кугу писылыкан канал дене ушымо лишне верланыше тӱжвалявала ден компьютер-влакын тӱшкашт.

## Адреслымаш
IPv4 негызлыме верысе вапшыште тыгай ip-адрес-влак кучылтын кертыт (RFC 1918 да RFC 1597):

* 10.0.0.0—10.255.255.255;
* 172.16.0.0—172.31.255.255;
* 192.168.0.0—192.168.255.255.

Категорий:Информатике
Видеокарт

**Видеокарт** () — компьютершарнышыште улшо ойыпым мониторлан келшыше видеосигналышке вестӱрлемдыше явала.

Категорий:Информатике
Вирус

**Вирус** () — компьютер пайдаланыше деч шолып шкеора тӱлаҥын, шарлен да компьютерын пашажым локтыл кертше зиянгондышо компьютер программе.

Категорий:Информатике
Вотадаптер

**Вотадаптер** () — компьютерым локалвотыш ушышо явала; вотадаптер ыҥпале-влакын вончештарылмашыштым (трансферлымашыштым) да вот иктык коклаште ыҥпале-влакын вашталтылмыштым эскерен шога.

Категорий:Информатике
Гипертекст

**Гипертекст** () — тамгалымаш йылме дене чумырымо/калыплыме гиперушыкан/гиперкылверан текст.

Категорий:Информатике
Гиперушык

**Гиперушык** () — пайдаланышым вес компьютерыште але вес папкыште верланыше текстын ужашышкыже але кылдалтше документыш(ке) колтышо/ушышо гипертекстысе ончыктыш.

Аутрич-манеш ссылка на сайт тӱжвал URL-донор. Миен да площадкым вераҥдышаш нерген кутырен налаш кӱлеш кылдалтше нунын представительышт дене (тыглай окса). Тиде лӱдыкшыдымӧ каяшат йӧн ситышын: ойыркалыме йӧн годым качествын донор заспамлять огыл.

Элемент гиперкылверыш ешарен кертыда кеч-могай лийже HTML-документ. Добавить ссылки канде тӱс дене ойыртемалтше ужашыже пеҥгыдемдыме шотышто текст, предложенийыште ончычсо семынак. Коля курсор тӱс вашталтылше але текст тудо але лектын веле кылверан логалме годым. Элемент браузерыште пунктир дене ойыртемалтеш текстан да график годым вияшлукан навигаций кышкар-влак кылверан клавиатурын. Кӧлан ондак эре улшо кылвер ойыртемалтше тӱсым, непосещать кылвер-влак пеледыш деч ойыртемалтеш.

«Кырен» гиперкылверым тыгай лӱман лаштык-влакым, шот уке тудо дене кылдалтше иктаж-могай амал объект, мутлан, кусарыме, але администратор, але документым ресурс файлым кораҥдышна гын, тушто верланыше тудо лийын, але шке гын ресурс лиймеямде огыл. Йоҥылыш каласен кодымо лаштыклаште тыгай случай дене чӱчкыдынак толыт, но эре тыге ок лий.

Гиперкылвер дене составной ужашлан тичмаш лӱм 

## Важ-влак

Категорий:Информатике
Графике интерфейс

**Графике интерфейс** (, ) — пайдаланышылан интерфейсэлемент-влакым (меню, полдыш, тамга, лӱмер да т.м.) график ойып семын мониторышто ончыктышо шкешотан интерфейс.

Категорий:Информатике
Графике информацийым векторло кодлымаш

**Графике информацийым векторло кодлымаш** () — ойыпым цифр дене ончыктымо йӧн - графике объектын кончыктымашыжым кодлымо команде радам семын возымаш.

Категорий:Информатике
Графике информацийым растрле кодлымаш

**Графике информацийым растрле кодлымаш** () — ойыпым цифр дене ончыктымо йӧн - графике объектын кончыктымашыжым пиксель сетке семын пуымаш; пиксельын кажне тӱсшӧ кокытан чот дене кодлалтеш.

Категорий:Информатике
Графике примитив

**Графике примитив** () — графике редакторышто ик пашаӱзгарын полшымыж дене ыштыме иктаж-могай геометрий фигурын (кореш, виклукаш, овал, да т.м.) сӱретше.

Категорий:Информатике
Графике редактор

**Графике редактор** () — ойыпым/сӱретым ышташ да пашалаш кучылталтше программе.

Категорий:Информатике
Диаграмме

**Диагра́мме** ) — чотан ыҥпале-влакым график семын ончыктымаш, тудо икмыняр кугытын вашкылжым писын аклаш йӧным ышта.

Категорий:Информатике
Дисккондыштыш

**Дисккондыштыш** () — информацийым магнит але лазер дискыш возышо, диск гыч лудшо да тудым тӱҥ шарнышыш колтылшо явала.

Категорий:Информатике
Дискретизаций

**Дискретизаций** () — сигнал амплитудын чот ыҥжым иктӧр жап кокла гоч висен, кӱрылтде каен шогышо сигналым цифраныш савырыме процесс.

Категорий:Информатике
Дискретизаций чӱчкыдылык

**Дискретизаций чӱчкыдылык** () — герц дене шотлалтше, жапыште кӱрылтдымӧ сигналын дискретизацийже годым висымашым ыштыме чӱчкыдылык.

Категорий:Информатике
Дискым форматлымаш

**Дискым форматлымаш** () — ыҥпалым возашлан дискым сектор ден корно-влаклан шеледыме процесс; форматлымаш операционло системылан файл да программе-влакым возаш/лудаш йӧным ыштыше дискын структуржым чоҥа.

Категорий:Информатике
Дискым фрагментлыдымаш

**Дискым фрагметлыдымаш** () — кӱрылтдымӧ кластер радамыште файл-влакым аралашлан келыштарыме диск ужашын логик структуржым уэмдыме да пайдалын вераҥдыме процесс.

Категорий:Информатике
Дистрибутив

**Дистрибутив** (, ) — программе вораҥдышым ыштышын/лукшын пайдаланыше-влакын компьютерышкышт программым шындашлан ямдылыме файл тӱшка.

Категорий:Информатике
Документ

**Документ** () — компьютер программыште ямдылыме текст, ойып, сӱрет, презентаций, чертёж да т.м.

Категорий:Информатике
Документым форматлымаш

**Документым форматлымаш** () — документ ямдылымын йыжыҥже;  документын нергелыкшым вашталтыде тӱжвал сынжым вестӱрлемдымаш.

Категорий:Информатике
Домен адрес

**Домен адрес** () — интервотысо компьютерын тиште сынан шкешотан (уникал) адресше.

Категорий:Информатике
DNS

**DNS** () — домен лӱм системе.

Интервот деке ушымо шкешотан (уникал) компьютерлӱм-влакын иерархиян системышт.
## RFC документ-влак
* RFC 1034 — Domain Names — Concepts and Facilities
* RFC 1035 — Domain Names — Implementation and Specification
* RFC 1537 — Common DNS Data File Configuration Errors
* RFC 1591 — Domain Name System Structure and Delegation
* RFC 1713 — Tools for DNS Debugging
* RFC 2606 — Reserved Top Level DNS Names

Категорий:Информатике
Драйвер

**Драйвер** () — программе, тудын полшымыж дене вес программе (тӱҥ шотышто операционло системе) южо явалан аппарат вораҥдышышкыже шумашым налеш.

Категорий:Информатике
Игыпрограмме

**Игыпрограмме** (, ) — программын тӱрлӧ йыжыҥла гыч шуко гана тудын деке шуаш лийше, шкевуя ыҥан ужашыже.

Категорий:Информатике
Изи кӱкшытан программлымаш йылме

**Изи кӱкшытан программлымаш йылме** () — машин код деке лишемден (але тӱрыснек келыштарен), алгоритмым возен ончыкташ ыштыме программлымаш йылме.

Категорий:Информатике
Интеграл микросхеме

**Интеграл микросхеме** (, , , ) — электрон схемын функцийжым шуктышо микроэлектрон ыштыш.

Категорий:Информатике
Интервот-каталог

**Интервот-каталог** () — сайт нерген кӱчык умылтарымашан сайтушык-влакын структурлымо тӱшкашт.

Категорий:Информатике
Интерфейс

**Интерфейс** (, ) — пайдаланыше ден компьютер кокласе вашкыл да диалог йӧн тӱшка.

Категорий:Информатике
Интравот

**Интравот** (, ) — тӱнямбал интервот семын пашам ыштыше интервот протокол да утларак шарлалтше компьютер программе-влакым кучылтшо посна озавот.

Категорий:Информатике
Информатизаций

**Информатизаций** (, ) — тӱня мучко верланыше инфоресурс-влакым ушен шогышо телекоммуникаций инфраструктурым чоҥымо да вораҥдыме политике ден процесс-влак.

Категорий:Информатике
Информаций висымкугыт

**Информаций висымкугыт** () — бит, байт (шукыж годым 2^3 бит), килобайт (2^{10} байт), мегабайт (2^{20} байт), гигабайт (2^{30} байт), терабайт (2^{40} байт), петабайт (2^{50} байт).

Категорий:Информатике
Информатике

**Информатике** ( — компьютер шанче) —  налме, чумырымо, аралыме, вестӱрлемдыме,  да кучылтмо йӧн-влак нерген шанче.

## Важ-влак


Категорий:Информатике
Информаций аралыше

**Информаций аралыше (кӱчык.:инфоаралыше)** () — структурышкыжо пуртымо информацийым кужу жап арален кертше кеч-могай материалле объект але йырвел.

Категорий:Информатике
Информаций канал-влак

**Информаций канал-влак** (, ) — айдемын шижме органже-влак, тыгак информацийым вашталтылашлан кучылталтше технике явала.

Категорий:Информатике
Информаций кончыктымо калып

**Информаций кончыктымо калып** () — текст, чот, графике, йӱк да т.м. калып.

Категорий:Информатике
Информаций культур

**Информаций культур** () — информацийым пайдалын кучылтмо шинчымаш ден моштымаш.

Категорий:Информатике
Информаций мерсото

**Информаций мерсото (кӱчык.: инфомерсото)** () — цивилизаций вияҥмашын историй йыжыҥже, тушто информаций ден шинчымаш йӧндартышын тӱҥ лектышыжлан шотлалтыт.

Категорий:Информатике
Информаций памаш

**Информаций памаш** () — информацийым колтылшо айдеме але явала.

Категорий:Информатике
Увераҥар сату

Пайдаланышын йодмыж дене келшышын ямдылыме да сатушко савырыме документлыме информаций; информаций продукт – тиде компьютер программе, ыҥпалыпого да т.м. информаций.

Категорий:Интернет
Информаций процесс-влак

**Информаций процесс-влак** () — информацийым налме, шочыктымо, погымо, пашалыме, чумырымо, аралыме, кычалме, шаркалыме да кучылтмо процесс.

Категорий:Информатике
Информаций суаплык

**Информаций суаплык (кӱчык.: инфосуаплык)** () — пайдаланыше-влакын информаций шотышто йодмашыштым информационло продуктым пуымо дене шуктымаш.

Категорий:Информатике
Увераҥар технологий

**Увераҥар технологий** () — йӱкан, сӱретан, текстан да числан увераҥарым налме, пашалыме, аралыме да шарлыме компучырлымаш да телекоммуникаций микроэлектроник негызеш процесс. Тиде терминым тачысе ыҥже дене икымше гана Леавит да Вистлер 1958 ийыште Harward Business Review журналыште савыктыме статьяште кучылтеныт. Тиде статьяште автор-влак тыгай ойпелештышым коденыт: "У технологийлан кызыт ик палемдыме лӱм уке. Мыланна тудым Увераҥар технологий лӱмдыман."

## Важ-влак

Категорий:Увераҥар технологий
Информацийым висымаште лийынкертшашлык йӧн

**Информацийым висымаште лийынкертшашлык йӧн** () — лийынкертшашлыкын да информаций чотын икте-весе деч шогымыштым ончыктышо Шеннонын формулжо негызеш информацийым висыме йӧн.

Категорий:Информатике
Информаций чот

**Информаций чот** () — увертышыште улшо информацийым аклыше виса.

Категорий:Информатике
Информацийым висымаште алфавитле йӧн

**Информацийым висымаште алфавитле йӧн** () — текстын кугытшо да алфавитын куатше деч шогышо информацийым висыме йӧн.

Категорий:Информатике
Информацийым вончештарылмаш

**Информацийым вончештарылмаш** () — увераҥар кумдыкышто информацийым кусарыме процесс.

Категорий:Информатике
Информацийым налше

**Информацийым налше** () — информацийым налын шогышо айдеме але явала.

Категорий:Информатике
Информацийым пашалымаш

**Информацийым пашалымаш** () — информационло сомылым шуктымо але тӱҥалтыш ыҥпале-влак гыч лектышыш куснымо процесс.

Категорий:Информатике
Информацийым ыҥлыме йӧн

**Информацийым ыҥлыме йӧн** () — информацийым шинча, пылыш, ӱпшым шижме орган-влак, тӱкнымаш-чытырналтмаш-шижмаш да кочкышын рецепторжо полшымо дене ыҥлаш лиеш.

Категорий:Информатике
Йылме

**Йылме** () — информацийым аралаш да вончештарылаш (трансферлаш) кучылталтше тиштысистеме.

Йылме гыч лекмаш нерген теорий-влак шке шонымышт почеш тӱшкалан шелалтыт. Теорийын ужашыже тыге негызлалтеш: йылме, пеш неле явлений годым, нимо гычат лектын кертын огыл, а кугезе коча-кован йылме системыже гыч вияҥшаш ыле. Вес теорийышт тыге ойлат: еҥ-влакын йылмышт шкешотан явлений лиеш, кудыжо вольык обществе системе дене таҥастарымаште нимо денат таҥастарымаште ок кучылталт, сандене тудо айдемын кугезыже-влак деч икымше еҥыш куснымо годым кенета лийын.

## Комментарий


Категорий:Информатике
Йӱкплате

**Йӱкплате** () — микрофон, наушник, динамик, синтезатор да моло явалам кучылтын компьютер программе полшымо дене йӱкым возаш, йоҥгалтараш да шочыкташ йӧным ыштыше электрон плате.

Категорий:Информатике
Йодмаш

**Йодмаш** () — ыҥпалыпогышто ыҥпале-влакым кучылташлан але пашалашлан йодышым шындымаш.

Категорий:Информатике
Кластер

**Кластер** () — лывырге да таҥга дисклаште ыҥпале-влакым аралыше иктык (единице), тудо икмыняр йыгыре верланыше сектор гыч шога.

Категорий:Информатике
Клиент

**Клиент** () — серверын суаплыкше деке шумашым йӧнештарыше, тудын деч информацийым налын шогышо але вашталтылше компьютер але программе.

Категорий:Информатике
Полдыш

**Полдыш** (, ) — техникысе полдышла койшо да тыгаяк функцийым шуктышо интерфейсэлемент.

Категорий:Информатике
Код

**Код** () — информацийым кончыкташ келыштарыме тиштысистеме.

Категорий:Информатике
Кодлымаш

**Кодлымаш** () — палемдыме кодым кучылтын информацийым возымаш.

Категорий:Информатике
Кодтаблице

**Кодтаблице** () — тиште-влак ден нунын компьютер кодыштын келшен толмыштым ончыктышо таблице.

Категорий:Информатике
КОИ8

**КОИ8** () — Информацийым Вашталтылмаш 8-битан Код.

Кириллице тиште-влакым кодлымаш тӱҥалтыш стандарт кокла гыч иктыже.

Категорий:Информатике
Кокытан чотрадам системе

**Кокытан чотрадам системе** () — кокытан чотрадам системыште чот кок цифре (0 ден 1) полшымо дене возалтеш.

Категорий:Информатике
Коляиге

**Коляиге** () — пуртык явала, курсорым виктарыше манипулятор.

Категорий:Информатике
Ойпелештыш

**Ойпелештыш** () — программлымаш йылмын конструкцийже, интерпретацийыште але компиляцийыште кучылталтдыме, программын тӱҥалтыш код кӧргыштӧ верланыше программист-влаклан умылтарыме текст. Программын кодшым куштылгын умылаш манын ойпелештыш-влакым ешарат. Ойпелештыш-влак синтаксис да виктарчык дене ойыртымалтыт, программлымаш йылмын спецификацийыште рашемдалтеш.

## 
Тыглай годым, ойпелештышым *блок ойпелештыш*() сынан але *корно ойпелештыш* () сынан палемдат.

Блок ойпелештыш тӱҥалтыш кодышто верым чаклеш, тиде вер шуко корно мучко шарнен кертеш. Верым тӱҥалтыш  да пытартыш ойырышо дене палемдат. Южо программлымаш йылмыште (мутлан, MATLAB-ыште) блок ойпелештыш-влак икте весын кӧргышко рекурсивне пыштыме лийын кертыт. Вес йылме-влакыште (мутлан, Java-ште) тыге ышташ ок лий.

Корно ойпелештыш але ойпелештыш ойырышо дене тӱҥалеш да корно мучаш марте верланеш але, южо , тӱҥалтыш текстыште специфик колонкышто (корно лугалтмыште) тӱҥалеш да корно мучаште пытареш.

Южо программлымаш йылме-влак коктым, блок ойпелештышым да корно ойпелештышым тӱрлӧ ойырышо дене кучылтыт. Мутлан, C++-ыште блок ойпелештыш ойырышо - тиде /* да */, да корно ойырышо - тиде //. Вес йылме-влак ик ойпелештыш тӱрлыкым веле кучылтыт. Мутлан, Ada ойпелештыш-влак - тиде корно ойпелештыш-влак веле, нуно -- дене тӱҥалыт, да корно мучаш марте уйналтыт.

## Важ-влак


Категорий:Информатике
Коммуникаций

**Коммуникаций** (, ) — еҥ коклаште кылым кучымаш, информацийым колтылмаш, тыгак увертышын кайыме корныжо https://az.wikipedia.org/wiki/Kommunikasiyaда тӱрлӧ вер кокласе кыл.

Категорий:Информатике
.
Компакт-диск

**Компакт-диск** (, ) — информацийым оптике аралыше, тушто информацийым возымо да лудмо процесс лазер полшымо дене шукталтеш.

Категорий:Информатике
Компиляций

**Компиляций** (, ) — программлымаште кугу кӱкшытан йылме гыч машинын йылмышкыже (кодышкыжо) программым кусарымаш.

Категорий:Информатике
КОШ

**КОШ — Компьютерын Оперативле Шарнышыже** (, ) — компьютерым пашаш колташлан да кугурак писылыкан чӱчкыдын кучылтмо ыҥпале ден программе-влак дене пашам ышташлан шарныш; тушто вераҥдыме ыҥпале компьютерын чӱктымӧ улмыж годым гына аралалтеш.

Категорий:Информатике
Контекст меню

**Контекст меню** (, ) — рашемдыме объектлан келшен толшо команде лӱмеран меню; тӱҥ шотышто тудо компьютер коляигын тӱҥ огыл полдышыжым але Shift+F10 полдыш комбинацийым темдалмеке почылтеш.

Категорий:Информатике
Контроллер

**Контроллер** (, ) — рӱдӧ процессор ден тӱжвалявала-шамычым але кыл канал-влакым ушышо ӱзгар, тыгодым тудо процессорым тӱжвалявалам виктарыме деч утара.

Категорий:Информатике
Кугу кӱкшытан программлымаш йылме

**Кугу кӱкшытан программлымаш йылме** () — айдемылан йӧнанрак лудашыже да кучылташыже алгоритмым возен ончыкташ ыштыме программлымаш йылме.

Категорий:Информатике
Курсор

**Курсор** (, ) — экраныште кызытсе верым ончыктышо посна пале.

Категорий:Информатике
Куснымаш

**Куснымаш** () — тӱҥалтыш текстысе кодын верланыме радамже деч ойыртемалтше почелалыкыште программым шуктымаш.

Категорий:Информатике
Компьютер программе

**Компьютер программе** () — пайдаланыше дене вашкылым кучаш да палемдыме сомылым шукташ ямдылыме программе.

Категорий:Информатике
Компьютер графике

**Компьютер графике** () — компьютер полшымо дене графике ойып-влакым ыштыме да пашалыме технологий.

Категорий:Информатике
Кылдамга

**Кылдамга** () — пайдаланышылан объектыш (файл, программе, диск да т.м.) шуаш йӧнештарыше изи сӱрет сынан интерфейсэлемент.

Категорий:Информатике
Кылдыш

**Кылдыш** () — вашталтылше, ыҥ, функций да оператор-влакын лӱм комбинацийышт; комбинаций шукыж годым вашталтылшын лектышыжым мӧҥгешла пӧртылта.

Категорий:Информатике
Кычалше машин

**Кычалше машин** () — кычалше системе-влакын пашаштым вораҥдарыше программе комплекс.

Категорий:Информатике
Кычалше робот

**Кычалше робот** () — кычалше системын ик ужашыже; кычалше системын серверыштыже ыҥпалыпогыш интервот лаштыклам ярымлыме нерген информацийым пуртышо программе.

Категорий:Информатике
Кычалше системе

**Кычалше системе** () — посна вотсайт, тушто пайдаланыше шке йодмашыжлан келшыше сайтушыкым/сайткылверым муын кертеш.

Категорий:Информатике
КЭШ-шарныш

**КЭШ-шарныш** (, , ) — шотлымашын кокла лектышыжым аралашлан кучылталтше пеш кугу писылыкан шарныш.

Категорий:Информатике
Лачештарымаш

**Лачештарымаш** () — программын тӱҥалтыш кодшо гыч йоҥылышым кораҥдыше ыштык.

Категорий:Информатике
Лаштык

**Лаштык** (, ) — ыҥпале-влакым аралашлан да нунын дене пашам ышташлан электрон таблицыште кучылталтше тӱҥ документ; лаштык корно ден колонкылашке радамлалтше ячейкыла гыч шога.

Категорий:Информатике
Логин

**Логин** (, ) — пайдаланышын системыш пурымо але интервотыш ушнымо идентификаторжо.

Категорий:Информатике
Логик диск

**Логик диск** (, ) — таҥга дискыште С, В, Е да т.м. латин тиште дене палемдалтше информацийаралыме кумдык; логик дисклан шеледымаш таҥга диск дене пашам ыштымым куштылемда.

Категорий:Информатике
Логик тип

**Логик тип** (, ) — ыҥпале-влакын типышт, тудын вашталтылше ден тутыш-влакше лач True (чын) да False (шоя) ыҥан гына лийын кертыт.

Категорий:Информатике
Луан чотрадам системе

**Луан чотрадам системе** () — кызытсе жапыште луан чотрадам системыште чот араб цифре-влак (0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9) полшымо дене возалтеш.

### Ушымо таблице луан чотрадам системыште

### Шукемдыме таблице луан чотрадам системыште

Категорий:Информатике
Лывырге магнитдиск

**Лывырге магнитдиск** () — информацийым аралыше пластик тыртыш явала; тыртышын кок могырышкыжат магнит варшым шӱрымӧ, тыгайымак аудио- ден видеокассетылаштат кучылтыт.

Тачысе кечын огыт кучылталт. Писын шӱкшемыт, шуко информацийым тушко пурташ ок лий, сандене нуным CD-влак да флеш-карте-влак алмаштеныт.

Категорий:Информатике
Макрос

**Макрос** () — посна программе, макрорегистраторын  лӱм дене палемдыме команде да/але полдыш темдыштме почелалык.

Категорий:Информатике
Модем

**Модем** () — телекоммуникаций (телефон) линий-влак дене сигналым вончештарылаш (трасферлаш) кучылталтше, компьютер дене ушалтше тӱжвал- але кӧргыявала. Модуляция модыш шуктен Модулятор (роутер модыш деч мо эн тӱҥ ойыртемже — шуктышаш огыл да тудын демодуляция модуляция, уке гын модыш увер несущий сигналым пуымо годым встроенный), тудо характеристика дене келшышын билет информаций сигналын вашталтмыже лийын гана ала, мӧҥгешла процесс демодулятор гыч уверым налмыжым годым канал кылым ыштыман. Оконечный модыш оборудований кыл линий пашам ышта. Чумырен шуктат да т. м. обрабатыватлыше деч уверым налын, шке увердам колтынеда терминальный оборудованийым (персональный компьютер да тудын рольжо выступатлен кертыныт).

Модыш кумдан кучылталтыт кылым телефон гоч компьютер вапш (модыш телефон), вапшым кабель (модыш кабель), радиотолкын (пакетный радиосвязь, радиорелейный кыл). Тыгак телефон модыш ондак кучылталтше карашан (кызыт электрон увер йӧным пуа шыгыремдыме лияш огыл).

Модыш Беспроводной — тиде приемопередатчик, мобил оператор да кучылтын информацийым налын пуымо вот кылыште, интернетыште кучылталтшаш т.е. мобильная пура. Правил семын, да мобил персональный компьютер вот ноутбукым подключение служитлен.

## Важ-влак

Категорий:Информатике
Модуль

**Модуль** () — ик але икмыняр процедур гыч шогышо программе кодын блокшо.

Категорий:Информатике
Монитор

**Монитор** (, ) — информацийым текст, таблице, сӱрет, чертёж да т.м. семын кончыктарыше явала.

Категорий:Информатике
Машин код

**Машин код** () — процессорын вик шуктымо йылмыже.

Категорий:Информатике
Меню

**Меню** (, ) — команде лӱмеран интерфейсэлемент; команде-влакым ойырен налын, пайдаланыше компьютерым виктарен кертеш.

Категорий:Информатике
Мультимедий

**Мультимедий** () — чот, текст, графике, анимаций, видео, йӱк да т.м. калыпан информацийым угыч ыштен колташлан йӧнештарыме технологий.

Категорий:Информатике
Оза улшан компьютер программе вораҥдыш

**Оза улшан (эрыкдыме) компьютер программе вораҥдыш** (, ) — автор але правам кучен илыше-влакын шкеныштын погыштлан шотлалтше программе вораҥдыш; компьютер программе вораҥдыш оза ПВ-м кучылташ, копийым ышташ да вашталтышым тӱрыснек але ужашын пурташ шкланже гына правам кода.

Категорий:Информатике
Ойыркалымаш

**Ойыркалымаш** () — пуымо объект-влакым иктаж-могай палемдыме радам дене пужен тӱшкалымаш.

Категорий:Информатике
Ойырымо канал

**Ойырымо канал** () — компьютер-влак коклаште информацийым вончештарылаш (трансферлаш) тутыш кучылталтше кыл канал.

Категорий:Информатике
Ончылгоч пуртымо функций

**Ончылгоч пуртымо функций** () — программлымаш йылмыш ончылгоч пуртымо функций-влак.

Категорий:Информатике
Операнд

**Операнд** (, ) — ик вашталтылше але тутыш, тудын шотышто оператор ыштыкым шукта.

Категорий:Информатике
Оператор

Лектышым налашлан вашталтылше-влак шотышто пашам ыштыше тӱҥ але шапашлыме тиште (але мут).

Категорий:Информатике
Операционло системе

**Операционло системе** (, ) — компьютерын явалаже ден шотлымо процесс-влакым виктарыше, шотлымсистеме явала ден компьютер программе-шамыч коклаште интерфейс сомылым шуктышо программе пакет.

1990 ий гыч эн чӱчкыдын кучылталтше ОС-лан шотлалтыт: Microsoft Windows да UNIX системе-влак (Linux да Mac OS чӱчкыдынрак кучылталтыт).

Категорий:Информатике
Пале

**Пале** (, ) — тӱҥалтыш кодысо палемдыме корнылан пуымо лӱм, тудлан виктарымаш пуалт кертеш.

Категорий:Информатике
Папке

**Папке** () — файлсистемын элементше, файл да вес папке-влакым (каталог-влакым) аралыше структур.

Категорий:Информатике
Ошкылпроцесс

**Ошкылпроцесс** () — ик ошкыллан кодын ик корныжым шуктышо лачештарыме процесс, тидыже вашталтылше-влакын ыҥыштым тергаш, мучашдыме цикл-влакым пален налаш да моло йоҥылышым кораҥдаш йӧным ышта.

Категорий:Информатике
Пайдаланыше

**Пайдаланыше** () — компьютер суаплыкым кучылтын информацийым налше да тӱрлӧ сомылым шуктышо айдеме.

Категорий:Информатике
Шолыпмут

**Шолыпмут** (, ) — рашемдыме пайдаланышылан гына палыме шкешотан (уникал) тиште почелалык, тудым компьютер системыш шуашлан але интервотыш ушнашлан кучылтыт.

Шолыпмут дене пайдалане информацийым аралаш несанкционированный чӱчкыдын кучылталтыт. Шотлымо системыште шуко комбинаций «пайдаланыше лӱм — шолыпмут» удостоверений пайдаланыше кучылталтеш.

Мут ышталтме гынат, шолыпмутым ок лий уло, вик, мут. Комбинаций, мутат уке улеш, але пале погаш йӧсӧ, садлан тыгай шукырак шолыпмутым предпочтительный. Южгунам арален ешартышым ыштеда шолыпмутым кучылтын, шуко шомак гыч ышталтше; тыгай шолыпмутым лӱмдашлан южгунам "шолыпмут ой".

Шымлен ончыктышаш, маныт иктаж 40 % шолыпмутым чыла пайдаланыше-влаклан ойырен, вигак нуным палаш куштылго. Лудаш куштылго пароль (123, наталия) да лушкыдо лӱдыкшылан шотлалтеш. Пароль, палыме але пеш неле тудын гай лиймекыже, утларак ӱшанле шотлалтеш. Налме вер темлалтеш южо шолыпмутым кучылтын, тип хэшым генерироватлаш MD5 шуаралтын, псевдослучайный деч SHA1 тыглай радам почеш тӱрлӧ алгоритм-влак.

### Шолыпмут-влакын историйышт
Шолыпмут-влак компьютер дене кучылталтыныт нунын икымше кечышт гычак. МУТЛАН, CTS MIT деч 1961 ийыште лийше ЭН икымше системе кокла гыч иктыже лийын. ТУДО пайдаланышын шолыпмутшым йодмашыжлан кучылто.

## Важ-влак

Категорий:Информатике
Пелеэрыкан программе вораҥдыш

**Пелеэрыкан программе вораҥдыш** () — парышым ыштен налде, пайдаланышын нимучашдымын кучылтын, шаркален да вашталтен кертме программе вораҥдыш.

Категорий:Информатике
Паша ӱстел

**Паша ӱстел** (, ) — пайдаланышын график йырвелын тӱҥ тӧрзаже да тушко график йырвелын ешарыме элементше-влак.

Категорий:Информатике
Погымплате

**Погымплате** (, ) — электрон компонет-влакым пижыкташлан да ушашлан кучылтмо пластин.

Категорий:Информатике
Позиционло чотрадам системе

**Позиционло чотрадам системе** () — чотрадам системе, кушто ик цифрак тӱрлӧ чот ыҥым налын кертеш; тыгодым цифрым возымаште цифрын чот ыҥже айлыме вер деч шога.

Категорий:Информатике
Полдышоҥа

**Полдышоҥа** () — палемдыме радам почеш полдыш-влакым вераҥдыме явала; полдышым темдалмаш компьютерыш тиштым але команде-влакым пурташ йӧным ышта.

Категорий:Информатике
Полышпроцессор

**Полышпроцессор** () — рӱдӧ процессорын стандартле команде тӱшкашкыже пурыдымо, математик да логик ыштыкым шукташ кучылталтше ешартыш процессор.

Категорий:Информатике
Пашаӱзгарпанель

**Пашаӱзгарпанель** (, ) — икмыняр моло элементым (мутлан, полдыш, пуртык алан, почылталтше лӱмер-влакым да т.м.) вераҥдаш кучылтмо интерфейсэлемент.

Категорий:Информатике
Пиксель

**Пиксель** (, ) — растр ойыпын эн изи ужашыже, кудын тӱсшым шкевуя ойырен палемдаш лиеш.

Категорий:Информатике
Порт

**Порт** () — компьютерлаште ыҥпале-влакым наледылше да колтылшо ушык.

Категорий:Информатике
Портал

Пайдаланышылан каталог, увер да обзор калыпан теме-влак але ик теме дене кылдалтше чумырымо инфоресурс ден тӱрлӧ инфосервис-влак/информационло полыш-влак (почто, тототлымвер, погын да кычалше системе) деке шуаш темлыше вотлаштык.

Категорий:Информатике
Почела алгоритм

**Почела алгоритм** () — возымо семынак команде-влакым почела шуктымо алгоритм.

Категорий:Информатике
Почто сервер

**Почто сервер** () — пайдаланыше-влакын электрон серышыштым наледылаш да колтедылаш йӧнештарыше, тыгак нунын кайыме корныштым рашемдыше сервер.

Категорий:Информатике
Презентаций

**Презентаций** (, ) — текст ден графике информациян, тыгак компьютер анимаций, видео да йӱк радам дене ик йырвелыш келыштарыме слайд-влак гыч шогышо документ.

Категорий:Информатике
Принтер

**Принтер** (, ) — компьютер деке ушалтше да документ-влакым кагаз лаштыкыш савыктен лукшо явала; принтер-влак тӱҥ шотышто матрице, лазер, чернилайогынан лийыт.

Тиде оборудованийым ризография полиграфий да принтер деч ойыртемалтеш, кугу тираж да тидын кӱшеш савыкташ шулдо писе формо (да шӱдӧ утла экземпляр).

Тыгак йӧндартыш налын печать да молат шарен, тыгай, налше семынат чоҥалтыт (МФУН), тудо ик функцийыштым иктыш ушымо прибор принтер, сканер, телефакс аппаратым да копироватлыме. Экономике могырым да технике дене пайдале тыгай уж, а пашаште тыгак оҥай.

Плоттер шотан специализироватлаш принтер-влак шотлалтыт.

Эше ончыч матричный (графикым) принтер кунам айдеме кеч печать луктын шу эш. Н. т эсогыл тидым шукташ лийдыме символ дене принтер але моло тӱмырым ASCII-график. Эсогыл кызыт-ан приложений икмыняр (мутлан, GIMP графический редактор) опция текстан сӱрет иктешлымаш лиеш ascii файл формат, принтер ыҥпале-влакым печать йӧрӧ.

Радиолюбитель принтерыште лазерым кучылтмо эсен «лазерно-утюгым» савыктыш ош маска оксам ыштен травление технологийым ямдылаш. Сырыкташ керт образше тыгай сӱрет але возен, тидын шотышто тӱрлӧ тӱсан, моло предмет денат корпус радиоприбор пуртеныт, тудо образыш пура принтер штат. Текстыште тиде предмет да темдымаш кагаз почылтеш отраженный вощеный зеркальном шокшо куснен.

Металл ӱмбалын возаш да принтер лазер дене ыштымаш сӱрет-влакым кучылташ лиеш. Тиде лӱмым тонер заправляться картридж, ваш ваш сӱрет але текстыш да лакемалтеш. Лышташ копаш шыҥа деч вара термопресс металл дене савыктен. Давленийыштым да температурыштым годым кугу ю тонер химически металл дене ыштыме пеҥгыдын ушен.

## Важ-влак

Категорий:Информатике
Программе вораҥдыш

**Программе вораҥдыш** () — кужу жап аралалтше компьютершарнышын чыла явалаштыже улшо программе тӱшкалык.

Категорий:Информатике
Провайдер

**Провайдер** (, ) — шке компьютер гоч интервот деке ушымаш, хостлымаш да т.м. интервот суаплыкым темлыше компаний але вес тӱрлӧ ушем.

Категорий:Информатике
Программе

**Программе** () — рашемдыме лектышыш шуашлан кучылталтше почела кайыше машин команде-влак.

#### Тототлымвер-влак
Тототлымверым ыштымаш-тиде пытартыш тенденцийым гына огыл. Эн ончычак, клиент-влакым обслуживатлымым шагалемдыме да обслуживатлыме нерген ой кая. Шӱдӧ компаний кӱшнӧ палемдыме цельыш шуаш чыла йӧным ыштат. Сеҥышыланат бото кӱлеш тӱҥ инструмент гае.

Софтуэр эбо программа является монондым галлан тӧдӧнӧ, компьютер-вылӧдыдымын архивӧзӧн читӧм. Шӧдӧ ботто, софтуэрын кӱдӧ-уэйӧ зылӧсьтык, боттонын коммуникациян да информациян ӧйӧмӧ кӧммывӧлӧн мутурымын ӧнтӧд ӧд ӱшшӧ туо нерген чытка. Софтуэр сурӧдӧн содержӧмӧ шӧдӧ кӱшӧ архивӧ, ӧнтӧд ӧнерӧдымын ӧччӧмӧ кӱдӧт, килерӧмын ӧччӧмӧ архивӧн ӱмытлан пычӧмын ӧнтӧд теныч ӧччӧмӧ нам ӱмыдтӧдын.

## Комментарий

Категорий:Информатике
Программлымаш

**Программлымаш** () — программе-влакым возымаш да лачештарымаш процесс.

Категорий:Информатике
Программлымаш йылме

Компьютер ден айдеме коклаште кылым ышташлан лӱмын ыштыме тиштысистеме; ыҥпале-влакым (информацийым) да нуным шотлышо машиныште пашалыме алгоритм-влакым (программе-влакым) возен ончыкташлан кучылталтеш.

Категорий:Информатике
Программлымаш системе-влак

**Программлымаш системе-влак** () — рашемдыме программлымаш йылме дене программым ямдылаш кучылталтше программе системе.

Категорий:Информатике
Протокол

Вотыш пурышо компьютер-влак коклаште кылым ыштыше йӧным (тыгак тудым шуктышо программе тӱшкам) возен ончыктымаш.

Категорий:Информатике
Процессорын цифркуатше

**Процессорын цифркуатше** () — процессорын пӱтынек пашален але трансферлен кертме кокытан кодын эн кугу кужытшым ончыктышо процессорын характеристикыже.

Категорий:Информатике
Пункт

**Пункт** () — дюймын 1/72 наре ужашыже лийше кӱшычын ӱлык шрифтын висымкугытшо.

Категорий:Информатике
Пуртышо-лукшо явала

**Пуртышо-лукшо явала** () —- ыҥпале-влакын пуртымо але лукмо (колтылмо) функцийым шуктышо тӱжвалявала; пуртышо явалалан полдышоҥа, микрофон, коляиге, сканер, видеопуртышо явала да молат шотлалтыт; лукшо явалалан графикчоҥышо, динамик, монитор, принтер-влак шотлалтыт.

Категорий:Информатике
Растр

**Растр** (, , ) — строка ден колонкылашке радамлыме да монитор экраныште ойыпым шочыкташлан кучылталтше коквисан точко чумыр.

Категорий:Информатике
Рӱдӧ процессор

**Рӱдӧ процессор** (, ) — компьютерын тӱҥ паша ужашыже; тудо программе почеш пуалтше арифметик да логик операций-влакым ышта, шотлен лукшо процессым виктара да компьютерын чыла явалан пашажым ваш келыштара (координироватла).

Категорий:Информатике
Редакторлымаш

**Редакторлымаш** (, , ) — компьютерыште документым ямдылыме йыжыҥ, тыгодым кычал мумо йоҥылыш-влак тӧрлаталтыт да кӱлеш вашталтыш-шамыч пурталтыт.

Категорий:Информатике
PPP

**PPP** () — чӱктылалтше телефон да т.м. кыл линий дене интервотыш шуаш кучылталтше протокол.

Point to Point Protocol – Точко гыч Точкыш Протокол.

PPP протокол HDLC негызеш ышталтын.

Категорий:Информатике
Сайт

**Сайт** (, ) — иктӱрлӧ дизайнан, ик шонымаш дене чумырымо да ик вотсерверыште верланыше вотлаштык тӱшкалык.

Категорий:Информатике
Сервер

**Сервер** (, ) — информацийым вашталтылашлан шке службышт але ресурсышт деке тора шумашан компьютер але программе системе.

Категорий:Информатике
Системблок

**Системблок** () — металл гыч ыштыме петыртышан яшлык семын келыштаралтше компьютерын тӱҥ блокшо, тудо компьютерын икмыняр ужаш (тӱҥплате, таҥга магнит дискан погымвер (накопитель), питаний блок да т.м.) гыч шога.

Категорий:Информатике
Системвиктарыше

**Системвиктарыше** (, ) — локал вотын (аппарат ужашын, системе да компьютер программе вораҥдышын) чоҥалтмыжлан да умбакыже пашам ыштен кертмыжлан, тудым аралымылан да ресурсшо дене пайдаланаш правам шеледымылан вуйын шогышо айдеме.

Категорий:Информатике
Системшай

**Системшай** (, ) — тӱжвалявала ден рӱдӧ процессор але тӱжвалявала ден компьютерын оперативле шарнышыже (КОШ) коклаште ыҥпале-влакым вончештарылаш (трансферлаш) кучылталтше шай.

Категорий:Информатике
Сканер

**Сканер** (, ) — компьютерыш ойыпым лаштык але слайд гыч пуртышо явала.

Категорий:Информатике
Слот

**Слот** (, ) — компьютерын тӱҥплатыштыже явала контроллер-влак плате да ешартыш явала-влакым вераҥдашлан кылушык.

Категорий:Информатике
Сомылпанель

**Сомылпанель** (, ) — вес программе-влакым тӱҥалыкташ але ыштыш-влакым виктараш кучылталтше пашаӱзгарпанель сынан программе.

Категорий:Информатике
Такт чӱчкыдылык

**Такт чӱчкыдылык** () — мегагерц (МГц) да гигагерц (ГГц) дене висыме, жапын иктыкыште (татыште) процессорын ыштыме цикл чотшым ончыктышо процессорын характеристикыже.

Категорий:Информатике
Спам

Еҥын {налшын} келшыдымыж деч кумылсавыртыш (рекламе) сынан увертарымашым электрон почто дене шуко колтылмаш.

Категорий:Информатике
Статикле вашталтылше

**Статикле вашталтылше (программлымаш)** () — вес ыҥым пуымешке шке ыҥжым аралыше вашталтылше, эсогыл тыгодымат, кунам процедурын, кушто тиде вашталтылшым палемдыме, пашаже мучашлалтын.

Категорий:Информатике
Таҥга диск

**Таҥга диск** (, ) — ик рӱдыштӧ верланыше магнитдискла гыч шогышо информацийым аралыше явала; утларакшым компьютерлаште ыҥпале-влакын тӱҥ аралышыжлан шотлалтеш.

Категорий:Информатике
Тексталан

**Тексталан** () — полдышоҥаште погымо печатлыме тиште-влакым налше объект.

Категорий:Информатике
Текстпроцессор

**Текстпроцессор** () — таблицан, сӱретан, формулан да т.м. текстым редакторлен да форматлен кертше компьютер программе.

Категорий:Информатике
Тӱжвалявалан але шайын цифркуатше

**Тӱжвалявалан але шайын цифркуатше** () — иканаште тӱжвалявалан пашалыме але шай дене вончештарылме (трансферлыме) разряд (бит) чот.

Категорий:Информатике
Тиште

**Тиште** () — текстан информацийын эн изи иктыкше (цифре, буква, чарналтыш пале да т.м.).

Категорий:Информатике
Тиштер куат

**Тиштер куат** () — алфавитысе тиште-влакын тичмаш чотшо.

Категорий:Информатике
Тӱҥалтыш код

**Тӱҥалтыш код** () — кугу кӱкшытан йылме дене ыштыме, лудын кертме программлыме код.

Категорий:Информатике
Тӱҥвож каталог

**Тӱҥвож каталог** () — вес каталогышко пышталтдыме эн кӱшыл кӱкшытан каталог.

Категорий:Информатике
Тӱҥмут

**Тӱҥмут** () — интерпретаторлан але компиляторлан посна ыҥым пуышо программлыме кодысо мут; тӱҥмут-влак шапашлыме мутла деч вашталтылше, процедур але функций-шамычын лӱмышт семын кучылт кертмышт дене ойыртемалтыт.

Категорий:Информатике
Тӱжвалявала

Шотлышо системын тӱҥ блокшо деч конструкций почеш ойырымо техник вораҥдышын ужашыже.

Категорий:Информатике
ТШЯ

**ТШЯ, Тӱжвал Шарныш Явала** () — кугу шыҥымашан шарныш явала, тушто аралалтше ыҥпале компьютерын чӱкталтме але йӧрыкталтме деч ок шого; тӱжвал шарныше явалашке таҥга магнитдиск, лывырге магнитдиск, компакт-диск, магнит-оптикле компакт-диск да т.м. пурат.

Категорий:Информатике
Тӱҥплате

**Тӱҥплате** (, ) — шукылончан погымплате, тушко компьютерын тӱҥ компонентше-влак вераҥдалтыт (мутлан, тӱҥ процессор, КОШ-ын контроллерже да КОШ, оптылшо ЭШЯ, тӱҥ интерфейс-влакын пуртышо-лукшо контроллерышт).

Категорий:Информатике
Тӱнямбалвот

**Тӱнямбалвот** (, ) — тӱня мучко верланыше компьютер ден верысе вот-влакым ушышо вот.

WWW – World Wide Web – Тӱнямбал кумдыкысо вот.

Интервотыш ушнышо тӱрлӧ компьютерыште икте-весе дене кылдалтше документ-влак деке шумашым йӧнештарыше шеледыме системе.

Категорий:Информатике
Укшаҥмаш

**Укшаҥмаш (программлымаш)** ) — ышталтшаш ошкылын могай-гынат келшык (условий) шукталтме деч шогышо сомылым шуктымо радам.

Категорий:Информатике
Утилите

**Утилите** (, ) — компьютервирус дене кучедалмше, шарнышым виктарыше, файл-влакым архивлыше да моло тыглай сомылым шуктышо полыш программе.

Категорий:Информатике
Файл

**Файл** (, ) — компьютершарнышыште ик тичмаш семын кужу жап аралалтше лӱман информаций.

Категорий:Информатике
Трафик

**Трафик (сетевой)** (, ) — палемдыме жапыште сервер гоч эртыше ыҥпале чот.

Трафикын чотшо висалтын кертеш пакет дене, бит дене, байт (Кб, Мб) дене да т. м.

Категорий:Информатике
Тӱс келгылык

**Тӱс келгылык** () — растр графикын да видеон ик пиксельжым кодлымо годым тӱсым аралаш да ончыкташлан кучылталтше бит чот.

Тӱс келгылыкым висыме единице — , .

Категорий:Информатике
Файллӱм

**Файллӱм** ( ) — файлсистемын лӱм тӱшкаште файлым ик семын палемдыше тиштыгорно.

Категорий:Информатике
Файллӱмым кумдаҥдымаш

**Файллӱмым кумдаҥдымаш** (, ) — файлын лӱмышкыжӧ ешарыме тиште радам, тудо типым палаш кучылталтеш.

Кумдаҥдымаш файллӱмын тӱҥ ужашыже деч точко дене ойыралтеш. Мутлан, «.tar.gz».

Категорий:Информатике