open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Товло кече

**Товло́ кече** — йӧратымаш кече, 5 Вӱдшорлан марий-влак пайремлат. Тиде пайрем темлалтеш гына, калык коклаште але эше шарлен огыл.
## Негызлыме нерген
2011 ийыште Марий Эл Радио эфирыштыже темлымашым луктын: марий-влаклан шке йӧратымаш кечым эртараш. Католик йӱла почеш Йӧратымаш кече Шнуй Валентинын кечыжлан 14 Пургыжышто пайремлалтеш, руш-влак 9 сӱремыште Пётр ден Феврониян кечыштым йӧратымаш кечылан ойыреныт, а марий-влакын йӧратымаш нерген эн мотор историйлан «Салика» произведений шотлалтеш. Икымше гана «Салика» спектакль 1938 ийыште Вӱдшор тылзын 5-ше кечынже сценыште шындалтын.

## Лӱм нерген
Радиом колыштшо-влак коклаште йодыштмаш эртаралтын, кузе тиде пайремым лӱмдаш. «Йӧратымаш кече» лӱм 14 февраль дене кылдалтын, «Марий йӧратымаш кече» - шотлан ок тол. Ты жапыште Марий Эл газетыште Санян Вачи дене «Чоным пыштен ыштыме паша чоным огеш кошто» интервью лектын. Тушто кумдан палым мурызо, артист, режиссер Санян Вачи ик тошто мутым шарналта — товло — чын йӧратымаш.

## Тыгак ончо
* Шнуй Валентинын кечыже
* Шупшалалтмаш кече
* Ӧндалалтмаш кече
* Марий Тиште кече

Категорий:Марий пайрем-влак
Тӱнямбалсе шупшалалтмаш кече

**Тӱнямбал шупшалалтмаш кече** (,  але ) — калык-влак кокласе официалдыме пайрем. Кажне ийын, идалыкыште кок гана - 6 Сӱрем да 12 Пургыжышто эртаралтеш.

## Пайремын эртымгорныжо

Тиде пайремын шочмо вержылан Кугу Британийым шотлат. Ты мландыште XIX курымышто шупшалалтмылан шке пайрем кечым ойыреныт. Вет шупшалалтмаш - йӧратымаш дене пырля ила.

## Пайремлымаш
6 Сӱремыште, Мланде мучко Тӱнямбал шупшалалтме кечылан мероприятий-влак эртат, чыланат нуно филематологий (тыге шанчыште шупшалалтмашым лӱмдат) дене кылдалтыт. "Эн кужун шупшалалтмылан", "Эн моторын шупшалалтмылан", "Эн оҥайын шупшалалтмылан" пӧлек-влакым пуедат. Тыгакак шукерте огыл Шупшалалтме пайремлан кокымшо кечым ойырымо. Шнуй Валентинын кечыж вашеш 12 Пургыжышто Тӱнямбал шупшалалтмаш кече эртаралтеш.

## Тыгак ончо
* Ӧндалалтмаш кече
* Тӱнямбал шыргыжмаш кече
* Шнуй Валентинын кечыже
* Марий Тиште кече
* Товло кече

Категорий:Пайрем
Категорий:Официалдыме пайрем
Категорий:Шупшалалтмаш
Нишапур

**Нишапу́р** ( — *Neyšâbur*) — ола Ираныште. Харасан Резави провинцийыште кумдык почеш кокымшо верым айла. Калыкчот — 205 972 еҥ (2006 ий.). Элын йӱдвел-эрвелныже верланен, Тегеран деч 670 меҥге тораште.

## Эртык
Олалан Сасанид-влакын кугыжашт Шапур I негызым III курымышто пыштен. Ты ола эше кумдан палыме перс почеламутчо Омар Хайямын шочмо верже семын палыме улеш.

## [[Йӧнозанлык]]
Кугу вийым кочкыш да коваште йӧнозанлык налеш. Ола воктене Бирюзам луктыт.

## Олан шочшыжо-влак
* Омар Хайям (1048 — 1120) уста почеламутчо, математик, астроном, философ.

## Галерей


Attar mausoleum0.jpg|Аттарын шӱгарже
|Омар Хайамын шӱгарже
Kamal-al-molk-ghabr.jpg|Камаль Оль Молькын шӱгарже



## Кылвер-влак
Нишапур

Категорий:Иранысе олала
Омар Хайям

**Гиясаддин Абу-ль-Фатх Омар ибн Ибрахим аль-Хайям Нишапури** () (18 Ага 1048, Нишапур — 4 Теле 1131, туштак) — кумдан палыме перс сылнымутчо, математик, астроном, философ.

Уло тӱня Омар Хайямым «рубаи» ныл корнан почеламут-влак дене пала. Алгебрыште кубический уравненийын классификацийжым чоҥен, конический сечений дене нуным решаен. Ираныште тудым у календарьым чоҥымо дене палат, Иран кечышот европысо кечышот деч чынрак шотла.

## Лӱм
Лӱмыштыжӧ поэтын илышыж нерген ойлалтеш.
* **غیاث ‌الدین** *Гийяс Оддин* — «Ӱшан ваче», Кораным палымым ончыкта.
* **ابوالفتح عمر بن ابراهیم** *Абульфатх Омар ибн Ибрагим* — кунья. «Абу» — ача, «Фатх» — завоеватель, «Омар» — илыш, Ибрагим — ача лӱм.
* **خیام** *Хайям *— лӱмдылтыш, лакаб — «мастар», ачажын пашаж нерген ойла.
* **نیشابورﻯ** *Нишапури *— Хайямын шочмо олажым ончыкта — Нишапур.

## Рубаи
Ныл корнан почеламут-влакше дене Хайям кумдан палыме лийын. Тыште мунло, мыскара, оҥай койышыж ончыкталтеш. Шуко жап тиде усталык пашаж нерген ойлалтын огыл, но у жапыште Эдвард Фицджеральд поэт почелатут-влакшым кусарен. 


Не спрашивают мяч согласия с броском.По полю носится, гонимый Игроком.Лишь Тот, Кто некогда тебя сюда забросил, —Тому все ведомо, Тот знает обо всем.


## Математик да философий пашаже-влак

* Хайям Омар. Трактаты. Перевод А. П. Юшкевича. Статья и комментарии Б. А. Розенфельда и А. П. Юшкевича. М.: Изд. вост. лит., 1961.
* Хаййам Омар. Трактаты. Перевод Б. А. Розенфельда. Редакция В. С. Сегаля и А. П. Юшкевича. Статья и комментарии Б. А. Розенфельда и А. П. Юшкевича. М., 1962.
* Хайям Омар. Первый алгебраический трактат. Историко-математические исследования, 15, 1963, с. 445—472.
* Хайям Омар. О прямом кустасе. Историко-математические исследования, 19, 1974, с. 274—278.
* Хайям Омар. Речь о родах, которые образуются квартой. Историко-математические исследования, 19, 1974, с. 279—284.

## Тудын нерген

* История математики с древнейших времён до начала XIX столетия (под ред. А. П. Юшкевича), том I, М., Наука, 1972.
* Крамар Ф. Д. *Об исследованиях Омара Хайяма и Насирэддина Туси по теории параллельных линий.* Алма-Ата, 1964.
* Розенфельд Б. А., Юшкевич А. П. *Омар Хайям.* М., 1965.
* Розенфельд Б. А., Юшкевич А. П. *Теория параллельных линий на средневековом Востоке.* М.: Наука, 1983.
* Султанов Ш. З., Султанов К. З. *[http://zzl.lib.ru/catalog/14_o.shtml Омар Хайям].* М., 1987.
* Шамсиддинов Д. Проблема общих понятий и научной абстракции в творчестве Омара Хайяма // Философские науки.1987. № 7. С.101-105.
* Ильясов Я. Заклинатель змей; Башня молчания: Повести. - Т.:Изд-во лит. и искусства, 1986. - 496 с.
* Гулиа Г.Д. «Сказание об Омаре Хайяме». М.: Художественная литература, 1980.

Категорий:Тиштер почеш палыме еҥ-влак
Категорий:18 Ага Кӧ шочын
Категорий:4 Теле Кӧ колен
Категорий:Почеламутчо
Фарси йылме

**Фарси́ йылме**, тыгак **перс йылме** (*фарси*, زبان فارسی [zæ'bɒːne fɒːr’siː]) — иран йылме тӱшкан эн кугу йылмыже. Тиде йылме дене тӱнямбал сылнымутын икмыняр шедеврже возалтын. Шуко араб йылме деч налын.

Категорий:Индоевропысо йылме-влак
Категорий:Афганистанысе йылме-влак
Категорий:Иранысе йылме-влак
Категорий:Пакистанысе йылме-влак
Категорий:Таджикистанысе йылме-влак
Тегеран

**Тегера́н** ( — , кутыр. ) — Иранын рӱдолаже да эн кугу олаже, тыгак Азийын ик эн кугу олажлан шотлалтеш. Ты годым кугыжанышын политик, экономик, транспорт, финанс да тӱвыра рӱдер.

## Палемдымаш-влак

## Тыгак ончо
* Нишапур

*
Категорий:Миллионер-олала
Кӱшыл суд

**Кӱшыл суд** () — кугыжанышын эн кӱкшӧ суд тӧнежше. Кугыжанышын кок шкевуя мланде-влак кокласе ӱчашымаш шотышто пунчалым луктын кертеш. Тыгак эн кугу кугыжаныш преступлений, эн кӱшнӧ тыршыше пашаеҥ-влакын преступленийыштын криминал пашаштым ончен кертеш.

Категорий:Суд
Рӱдола

**Рӱдола** () — кугыжанышын але административ чоҥымашын тӱҥ официал олаже. Эн чӱчкыдын тушто вуйлатыше, виктем, кучем орган-влак верланат: кугыжаныш вуйлатышын резиденцийже (монарх, президент, губернатор), парламент, рӱдӧ министерстве-влак, рӱдӧ ведомстве-влак, Кӱшыл суд. Южгунам нине орган-влак тӱрлӧ олалаште верланат.

Тӱрлӧ жапыште тӱрлӧ эллаште рӱдолам кӱчык жаплан ойыреныт, южгунам рӱдолам ик ола гыч весыш кусареныт. Тыге пытартыш 50 ий жапыште икмыняр лу у рӱдола шочын.

Эн чӱчкыдын рӱдолалан эн кугу олам сайлат, но южгунам элыште кугурак ола-влакат вашлиялтыт.

Шуко гана кок але кум кугу ола коклаште рӱдола лӱм верч ӱчашымаш каен. Тыгай ӱчашымаш-влак тӱрлын мучашлалтыныт. Мутлан, Австро-Венгрийыште Вена ден Будапешт ола-влакым когыньек рӱдолалан сайлыме. Але ливийыште Триполи ден Бенгази ола-влакым рӱдолалан когыньек ойыреныт.

США-ште, мутлан, Филадельфий ден Нью-Йорк ола-влак кокласе ӱчашымаш деч вара келшеныт: у олалан негызым пышташ, ЮАРыште — Йоханнесбург ден Кейптаун коклаште Претория, Канадыште Торонто ден Монреаль коклаште Оттава, Австралийыште Сидней ден Мельбурн коклаште Канберра, Бразилийыште Сан-Пауло ден Рио-де-Жанейро коклаште Бразилиа да т. м.

## Марий Элыште
Марий Эл Республикын рӱдолаже — Йошкар-Ола. Но рӱдолам сайлыме жапыште Марий кундемыште эн кугу олалан Козьмодемьянск ола шотлалтын. Юл эҥерын серыштыже, торгаймаш корнылаште верланен. А Царевококшайск ола палыдыме, мӱндырнӧ верланыше маска лукылан шотлалтын. Но Моско олашке делегат семын лач Йошкар-Ола гыч айдеме лийын, тудак тиде ола вер мутым кучен, сандене Йошкар-Ола кызыт Марий Элын рӱдолаже улеш.

## Кылвер-влак
* Европо рӱдола-влакын рейтингышт (2009 ий): кӧ кугурак, шергырак да яндаррак.
* Рӱдола-влакым таҥастарымаш

Категорий:Ола
Категорий:Кугыжаныш
*
Идалык

**Идалык**, **Ий** — жапым шотлымо единице, Мландын Кече йыр пӧрдмыж дене кылдалтын. Кунам ик ий нерген кутырат - «идалык» маныт (мутлан: «идалык жапыште ме шуко ыштенна»), а, мутлан, айдемын ийготшо нерген кутырымо годым «ий» мутым кучылтыт: «Микал 48 ийым тений темен».
## Шеледымаш
Григориан да юлиан кечышот-влак почеш ик идалык 12 тылзе (365 сутка да кужемдыме ийлаште 366 сутка) шуйна.

Шӱдӧ ийым **курым** лӱмдат, но тиде мут денак кутырымо годым, тыгак сылнымутышто айдемын ӱмыржӧ умылымашыште кучылтыт. 

## Кужыт-влак

* 346,620047 кече — дракон идалык; ты жапыште Кече Тылзе орбитын тудо верышкыжак пӧртылеш.
* 353, 354але 355 кече — южо кече-тылзе кечышотлаште високосдымо идалыклан кужытышт.
* 354,37 кече — Тылзе идалык, 12 лунный тылзе жапыште шуйна.
* 365 кече — Кече кечышотлаште високосдымо идалыкын кужутшо; 31 536 000 с.
* 365,242199 кече — тропик идалык.
* 365,24(24) кече — Омар Хайамын ыштыме Иран кечышотшо почеш идалыкын кужутшо.
* 365,2424 кече — 2000 ий курымышто кок шошымсо кечытӧр кокласе жап.
* 365,2425 кече — Григориан кечышот почеш идалыкын кужутшо.
* 365,25 кече — Юлиан кечышот почеш идалыкын кужутшо. 31 557 600 секунд шуйна.
* 366 кече — високос ий; 31 622 400 с.
Нине определенийлаште 1 кече 86 400 (24×60×60) секунд шуйна, а секундын кужытшым астрономий период почеш огыл, атом стандарт почеш шотлат.

## Китай кечышот почеш идалыкын янлыкше-влак

Комак (1924 1936 1948 1960 1972 1984 1996 2008)

Ӱшкыж (1925 1937 1949 1961 1973 1985 1997 2009)

Тигр (1926 1938 1950 1962 1974 1986 1998 2010)

Кролик (1927 1939 1951 1963 1975 1987 1999 2011)

Дракон (1928 1940 1952 1964 1976 1988 2000 2012)

Кишке (1929 1941 1953 1965 1977 1989 2001 2013)

Имне (1930 1942 1954 1966 1978 1990 2002 2014)

Каза (Шорык) (1931 1943 1955 1967 1979 1991 2003 2015)

Маймыл (1920 1932 1944 1956 1968 1980 1992 2004)

Агытан (1921 1933 1945 1957 1969 1981 1993 2005)

Пий (1922 1934 1946 1958 1970 1982 1994 2006)

Сӧсна (1923 1935 1947 1959 1971 1983 1995 2007)

## Тыгак ончо

* У ий
* Григориан кечышот

Категорий:Шотлымаш
Категорий:Кечышот
Афганистан

**Афганиста́н** () (Afğānistān), официал лӱм — **Афганиста́н Ислам Респу́блик** (, ) — Покшел Эрвелне верланыше кугыжаныш, теҥыз дек лектыш уке. Тӱнямбалне ик эн нужна эл. 1978 ий гыч тӱҥалын ты элыште граждан сар кая.

Касвелне Иран дене пошкудо улеш, кечывалвелне да эрвелне Пакистан дене, йӱдвелне Туркменистан, Узбекистан, Таджикистан, да мӱндыр эрвел лукышто Китай дене чек уло.

## Этимологий
«Афганистан» мут мемнан йылмышке «афган калыкын элже» семын кусаралтеш.


Файл:Mountains in Afghanistan.JPG|Курык-влак
Файл:Landscape in Afghanistan.JPG|Афганистан пӱртӱс
Файл:Northwestern Afghanistan.jpg|Элын йӱдвел-эрвелныже
Файл:Eastern Afghanistan.jpg|Элын эрвелныже


*
Категорий:Унитар кугыжаныш
Категорий:Теҥыздыме эл-влак
Теҥыз

**Теҥыз** () — шинчалан кугу вӱд кап, тӱнямбал тептеҥызын ужашыже, йырже мланде але вӱдйымал курык. Южо теҥыз-влак вес теҥызын ужашыже лийын кертыт, мутлан Эгей теҥыз Мландепокшел теҥыз кӧргыштӧ улеш.

## Тептеҥызла почеш теҥыз-влак

### [[Тыныс тептеҥыз]] (Тихий океан)
* Аки теҥыз
* Бали теҥыз
* Банда теҥыз
* Беринг теҥыз
* Висаян теҥыз
* Кӧргӧ Япон теҥыз
* Эрвел Китай теҥыз
* Нарынче теҥыз
* Камотес теҥыз 
* Коралл теҥыз
* Коро теҥыз
* У Гвиней теҥыз
* Минданао теҥыз
* Молукк теҥыз
* Охотск теҥыз
* Саву теҥыз
* Самар теҥыз
* Серам теҥыз
* Сибуян теҥыз
* Соломон теҥыз
* Сулавеси теҥыз
* Сулу теҥыз
* Тасман теҥыз
* Тувалу теҥыз
* Фиджи теҥыз
* Филиппин теҥыз
* Флорес теҥыз
* Хальмахера теҥыз 
* Кечывалвел Китай теҥыз
* Ява теҥыз
* Япон теҥыз

### [[Атлантик тептеҥыз]]
* Азов теҥыз
* Балтий теҥыз
* Гебрид теҥыз
* Ирланд теҥыз
* Кариб теҥыз
* Кельт теҥыз
* Ирмингер теҥыз
* Лабрадор теҥыз
* Мрамор теҥыз
* Саргасс теҥыз
* Йӱдвел теҥыз
** Ватт теҥыз
* Мландыпокшел теҥыз
** Адриатик теҥыз
** Альборан теҥыз
** Балеар теҥыз
** Ионий теҥыз
** Кипр теҥыз
*** Киликий теҥыз
*** Левант теҥыз
** Лигурий теҥыз
** Тиррен теҥыз
** Эгей теҥыз
*** Икарий теҥыз
*** Крит теҥыз
*** Миртой теҥыз
*** Фракий теҥыз
* Шем теҥыз

### [[Индий тептеҥыз]]
* Андаман теҥыз
* Аравий теҥыз
* Арафур теҥыз
* Йошкар теҥыз
* Лаккадив теҥыз
* Тимор теҥыз

### [[Йӱдвел тептеҥыз]] (Северный Ледовитый океан)
* Баренц теҥыз
** Печор теҥыз
* Баффин теҥыз
* Ош теҥыз
* Бофорт теҥыз
* Вандель теҥыз
* Эрвел-Сибирь теҥыз
* Гренландий теҥыз
* Густав-Адольф Принц теҥыз
* Густав Кронпринц теҥыз
* Кара теҥыз (Карское море)
* Лаптевмыт теҥыз
* Линкольн теҥыз
* Норвегий теҥыз
* Чукотко теҥыз

### [[Кечывалвел тептеҥыз]]
* Амундсен теҥыз
* Росс теҥыз
* Уэдделл теҥыз
* Скош теҥыз
* Лазарев теҥыз
* Дейвис теҥыз
* Беллинсгаузен теҥыз
* Моусон теҥыз
* Рисер-Ларсен теҥыз
* Содружество теҥыз 
* Космонавт теҥыз 
* Сомов теҥыз
* Дюрвиль теҥыз

## Теҥыз радамыш пуртымо залив-влак
* Бенгал залив (Индий тептеҥыз)
* Гудзон залив (Иян Йӱдвел тептеҥыз)
* Мексика залив (Атлантик тептеҥыз)
* Персид залив (Индий тептеҥыз)

## Кумдык почеш теҥыз-влак

## Книга-влак
А. Можетта *Большой атлас морей и океанов* /Пер. с фр. Корнеева. Л. Ю.; Лемени-Македон П. П. —М.: БММ АО, 2005 г. ISBN 5-88353-234-9

## Тыгак ончо

* Тептеҥыз
* Теҥыз вӱд

*
Тӱнямбал тептеҥыз

**Тӱнямбал тептеҥыз** () — гидросферын тӱҥ ужашыже (94,1 % айла), Мландын вӱд ужашыже, материк да отро-влакым авыра.
Континент да кугу архипелаг-влак тӱнямбал тептеҥызым вич кугу ужашлан (тептеҥызлан шелеш):
* Атлантик тептеҥыз
* Индий тептеҥыз
* Йӱдвел тептеҥыз
* Тыныс тептеҥыз
* Кечывалвел тептеҥыз

Категорий:Тептеҥыз
Эгей теҥыз

**[[Эге́й]] теҥыз** (, , ,  — *«Ош теҥыз»*), — Мландепокшел теҥыз кӧргыштӧ верланыше пелепетырналтше теҥыз. Кумдыкыштыжо моткоч шуко отро уло (2000 наре). Балкан пелотро, Изи Азий да Крит отро коклаште верланен. Кызытсе Греций ден Турцийын сержым мушкеш. Тӱрлӧ жапыште Эгей теҥыз деке тӱрлӧ эл-влакын лектышышт лийын.
## Экологий

Эгей теҥыз гоч моткоч шуко нефтьым танкер-шамыч коштыктат. Чӱчкыдын нефть велын кайыме лиеда, мушкыш вӱдым чӱчкыдын кышкалыт.

## Фотосӱрет-влак


Файл:Руины на греческом побережьи Эгейского моря.jpg|Эгей теҥызын грек серыштыже шаланше пӧрт-влак
Файл:Аквамарин тӱсан вӱд.jpg|Аквамарин тӱсан вӱд
Файл:Aegean sea.jpg|Олимп курык гыч ончалат гын тыге коеш
Файл:Sunset Sounion Cape 2009-08-1.jpg|Кече шинчеш


*
Атлантик тептеҥыз

**Атла́нтик тептеҥыз** () — Тыныс тептеҥыз деч вара кумдык почеш кокымшо тептеҥыз.

Кумдык 91,6 млн. км², тушеч ик чырыкше континент кӧргысӧ теҥызлан логалеш. Вӱд объем 329,7 млн. км³ наре, Тӱнямбал теҥыз деч 25 % айла. Тептеҥызын лӱмжӧ Атлас (Атлант) титанын але легендысе Атлантида отро-н лӱмжӧ деч шочын.

*
Категорий:Тептеҥыз
Тыныс тептеҥыз

**Тыныс тептеҥыз** () — кумдык да келгыт шотышто Мланде валне эн кугу тептеҥыз. Касвелне Евразий ден Австралий, эрвелне Йӱдвел Америка ден Кечывалвел Америка, кечывалвелне Антарктиде коклаште верланен.

Европышто илыше-влак кокла гыч планетын эн кугу тептеҥызым Магеллан эртен. Тудак тудлан "Тыныс" лӱмым 1521 ийыште пуен. Вара гына пале лие: Магеллан йоҥылыш лийын. Тиде тептеҥызыште эн шуко тайфун шочеш, лач тудак планетынан 75 % пылым луктеш.


Категорий:Тептеҥыз
Йӱдвел тептеҥыз

**Йӱдвел тептеҥыз** (, ) — Мланде валне эн изи тептеҥыз, Евразий ден Йӱдвел Америка коклаште верланен.

Категорий:Тептеҥыз
Категорий:Йӱдвел тептеҥыз
Антарктиде

**Антарктиде** — континент.

## Кылвер-влак
* Scientific Committee on Antarctic Research (SCAR)
* United States Antarctic Resource Center (USARC)
* The Atlas of Antarctic Research at USARC
* British Antarctic Survey
* Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC)
* Antarctic Place-names Commission of Bulgaria
* Л. Иванов и др., Карта о-вов Ливингстон и Гринвич
* Фотографии со всего света. Антарктида
* Отделение географии полярных стран Московского центра Русского географического общества
* Ледники Антарктиды стремительно «мигрируют» в океан
* Антарктическая группа СПГГИ (ЛГИ). LMI/SPMI (Mining Institute)
* Изменения температуры с 1981 по 2007 гг. (NASA)


File: 061212-nordkapp.jpg
File:GletscherMM.jpg
File:Fryxellsee Opt.jpg
File:Mount Erebus Aerial 2.jpg
File:Aurore australe - Aurora australis.jpg


Категорий:Антарктиде
Лицензий

**Лицензий** ( * litentia* - кертыж, кӧнымаш) — 

**Лицензирований** — 

**Лицензиар** — 

**Лицензиат** — 

**Лицензий келшык** —
Аки теҥыз

**Аки теҥыз** (, японла 安芸灘 (аки-нада)) — Кӧргӧ япон теҥызын касвел ужашыштыже верланыше почмо теҥыз. Хиросима ден Эхимэ префектуро-влак коклаште верланен. Аки провинций деч лӱмым налын.

Категорий:Тыныс тептеҥыз
Бали теҥыз

**Ба́ли теҥыз** (, , ) — Тыныс тептеҥызын отро-влак кокласе теҥызше. Ява отро ден Бали, Ломбок, Сумбава, Сулавеси, Мадура отро-влак коклаште верланен. Кумыдкшо 40 тӱжем км², покшел келгыт 411 м. Вӱдын температуржо 27-28°C. 

Категорий:Тыныс тептеҥыз
Категорий:Теҥызла
Аламнер

**Аламнер** — Курыкмарий кундемыште верланыше курык. Курыкмарий кундемысе Кузнецово ял деч 2 меҥге тораште верланен. Чыкма ола деч 20 меҥге, Шовакшэҥер ола деч 50 , Йошкар-Ола деч 130, Моско ола деч 650 меҥге тораште верланен. Аламнер курык тураште Юл эҥерын лопкытшо 2 меҥгыш шуеш. Курык воктен моткоч тӧр, лопка вер уло , кудыжо курык деч Изи Шундыр эҥер дене ойыралтеш. 

## Эртымгорно
XI- XV курымлаште Аламнер курык ӱмбалне илем-влак лийыныт, а вара марий карман Салым-Ола лийын, кудыжо руш онлык влак дене ужалыме - налме вашкылым пеҥгыдемдаш полшен.
Аламнер курыкын историйже Шундыр-Ола дене кылдалтын . Шундыр-Ола Юл эҥерын пурла серыштыже верланен. Шовакшэҥер да Озаҥ ола-влак коклаште. Ожно тиде илем марий он Аказын онлыкышкыже пурен. Ожнысек тиде марий ял лийын, вара руш-шамычат илаш тӱҥалыныт.   материалым ончал лекмеке пален налаш лиеш: XVI курым кыдалне тышке Иван Грозныйын еҥже-влак илаш толаш тӱҥалыныт . Нуно шке ял шотан илемым чоҥеныт да рушла Сундырь манын лӱмденыт. 
Шундыр-Ола нерген  икымше гана 1620 ийыште палемден коденыт. Шундыр-Ола Шундыр эҥерлан кӧра тыгай лӱмым налын.
Чуваший республикын  кумдыкыштыжо 2 кресаньык сар гӱжлен.  Емельян Пугачев да Степан Разинын вуйлатымыж почеш. Степан Разинын сарзе вийже  Аламнер курыкышто верланыше ял шотан илем марте шуын огыл, а теве Пугачевын сарзе вийже Нерядово ял воктене 1774 ийыште  лийын. Тиде ял Юлын пурла серешыже верланен,  Шундыр-Ола деч 3-5 меҥге тораште . 

## Кызытсе жап
Алмнер курык кокла курым тӱвырам почын ончыктышо фестиваль-влак дене чапланен.  Арам огыл фестивальын организаторжо-влак тидым верым ойырен налыныт. Лачак тыште XV курым годсо карманын  пырдыжше-влак кодыныт. Фестиваль кокла курым пагытын шӱлышым пуртен шога: вургем сарӱзгар - чыла коклакурым пагыт дене шула. Марий эл республикын тӱвыра да сымыкытыш министерствын кышкарже почеш лишыл жапыште Аламнер курыкышто тоштер-заповедникым почаш шонымаш уло. 

## Кылвер-влак

* wanders-k.ru- "Команда Кочующих"

Категорий:Марий Элысе курыкла
Таир

**Таир ер** — марий кундемын ик эн мотор кугу ержылан шотлалтеш. Йошкар-Ола дечын 42 меҥге тораште верланен. Таир лӱм мут ушем гычын лектын: ото да ер. Таир поснак ийын коштшо отро дене кумдан чапланен.   Тиде островышто ото тӱзланен кушкеш. Но тыгак эше вес версий уло . Ожно ик шоҥго коча дене изи рвезе кужу корнышто ноен, ер воктеке каналташ шогалыныт, яндар шинчавӱд гае вӱдшым подылыныт,  да тау ер манын пелештеныт . Тыге Таир лӱм лектын. Туныкытшо - краевед Кутасовын ойлымыж почеш, тиде ер воктене ожно монах- влак иленыт .Нуно Ежовысо монастырьлан колым кучен илышаш улыт улмаш. 

## Эртымгорно ден  легенде -влак
Таир ер покшелне верланыше отро нерген тыгай легенде уло . Шукын шонат тудо ийын коштеш манын, но теве ер воктене илыше- влак ойлат тиде отро  нигунамат верже гыч тарванен огыл . А  островшо тыге шочын. Монах- влак колым кучен кучен иленыт но пашаштлан йӧршеш нимомат налын огытыл да пуламырым тарватеныт.Сарзе вий нуным лыпландарен да  наказаний шотышто ер покшеке рокым опташ шӱденыт .тыге  остров шочын шинчын. Архив докумень- влакым ончалаш гын ,18 курым марте Таир ер воктене канаш шогалме вер лийын рушлаже постоялый двор. Тушко тора корныш: Озаҥыш але Угарманыш коштшо купеч влак канаш шогалыныт улмаш. 
1995 ий октябрь тылзын Таир ер шке 100 ияш лӱмгечыжым палемден . Пале огыл моланерын лумгечыжлан лачак 1895 ийым палемдыме . Адакат архивымак шергалаш гын,  1912 ий Марий республикысе административно- территориальный пайлымаш шотышто документым ончалаш гын? лачак 1895 ийышгте Таир ер воктене чодыра озанлыкым арален шогышо кугыжаныш еҥ- влакын  илыме пӧрт нерген шарнымаш уло.  Таир ер ден тыгаяк лӱман посёлкым чодыра йыр авыра. Чодыраште эн шуко пӱнчӧ кушкеш. Ер воктенсе кумдык курыкан  ошман ден куп верлан поян. Ер деч кечывалвел могырым ик этажан пӧрт -влак верланеныт ,тыгак сад пакча- . Таир ер воктене кумда чоҥымаш 70 ийлаште тӱҥалын. Тунам шуко Йошкар- Оласе ушем , предприятий влак шке пашаеҥыштлан  каныме порт влакым чоҥеныт.

## Кызытсе жап
Таир ер поснак шӧртньӧ шыже пагыт годым мотор . Кавашке шуйналтше йытыра пӱнчер, оралгыше шӧртньӧ лышташан куэр, канде канде ер вӱд .Тиде чыла чонышко ласкалыкым пурта.  Тыгак Таир ер серын пляжыштыже 2004 ийыште "53 метр" лӱман кинофильмым сниматленыт. Тиде кинофильм  "Юшут" кинофестивальын сенышыже лийын.

## Кылвер-влак
* wanders-k.ru-"Команда кочующие"

Категорий:Марий Элысе ерла
Банда теҥыз

**Банда теҥыз** () — Тыныс тептеҥызын касвелныже верланыше теҥыз (Мали архипелагын отро-влак коклаште). Кумдык — 714 тӱж. км², йӱдвел гыч кечывалвел марте 500 меҥге торашке шуйна, эрвел гыч касвелыш - 1000 меҥгылан. Келгыт — 7440 м. марте; коралл риф-влак; Амбон порт уло.

## Книга-влак
* Tomascik, Tomas. *The Ecology of the Indonesian Seas*. Oxford: Oxford University Press, 1998. ISBN 0-19-850186-2.

*
Категорий:Тыныс тептеҥыз
Беринг теҥыз

**Бе́ринг теҥыз** () — Тыныс тептеҥызын йӱдвелныже, Алеут, Командор отро-влак коклаште верланыше теҥыз. Беринг вӱдушык гоч Чукотко теҥыз да Йӱдвел тептеҥыз дене кылдалтеш. Беринг теҥызын сер-влакше Российын да США-н кид йымалныже улыт.

## Озанлык
Озанлык — кол кучымаш, краб, теҥыз котик, тюлень-влакым кучымаш вияҥеш. Сер ден Отролаште кайык пазар.

## Книга-влак
* *[[Шлямин, Борис Александрович|Шлямин Б. А.]]* Берингово море. — М.: Госгеографгиз, 1958. — 96 с.: ил. 
* *Шамраев Ю. И., Шишкина Л. А.* Океанология. — Л.: Гидрометеоиздат, 1980.

## Кылвер-влак

* Берингово море в книге: *А.&nbsp;Д.&nbsp;Добровольский, Б.&nbsp;С.&nbsp;Залогин.* Моря СССР. Изд-во Моск. ун-та, 1982.

*
Кӧргысӧ Япон теҥыз

**Кӧргысӧ Япон теҥыз** (, японла 瀬戸内海 (Сэто-Найкай)) — Тыныс таптеҥызыште, Хонсю ден Сикоку отро-влак коклаште верланыште теҥыз. Япон теҥыз дене ушалтеш.

Теҥыз кӧргыштӧ эше ныл изи теҥыз, тыгак шуко теҥыз вӱдкундем ден вӱдушык уло. Кумдыкшо 18 000 км² шуеш. Теҥыз келге огыл.

## Фауна
Тиде теҥызыште 500 утла янлык, кол тӱрлык ила. Нунын кокла гыч Айю, амфидром кол, мечехвост, теҥыз сӧсна, ош акул (еҥ валкат кержалт кертеш).

## Кылвер-влак
* Геомутер
* Кугу Совет энциклопедий гыч статья

*
Эрвел Китай теҥыз

**Эрвел Китай теҥыз** (, ,  — «эрвел теҥыз»; , ) — Тыныс тептеҥызыште Китайын серже да Рюкю ден Кюсю отро-влак коклаште верланыше теҥыз.

Мланде чытырналтмашлан кӧра ты кундемыште чӱчкыдын теҥыз чытырналтмаш лиеда, тидланак кӧра цунами шочын кертеш. Эн чӱчкыдын цунами 3-9 толкын гыч шога, толкынын писылыкше 100-300 меҥ/шаг писылык дене кая. Тыгай толкын-влакын кужытышт 30-100 метр, кӱкшыт - 3-5 метр, сандене корабль-влаклан нимогай эҥгекым огыт кондо. Кугу азап лийын кертеш, кунам тыгай толкын сер деке толеш.
Эрвел Китай теҥыз биологий ресурслан поян. Сельдь, сардине, краб, омар, трепанге, теҥыз водоросль-влакым погат да кучат.

## Тӱҥ порт-влак
* Китайыште:
** Шанхай
** Ханчжоу
** Нинбо
** Цзилун.

* Японийыште: 
** Нагасаки.

*
Висаян теҥыз

**Висаян** (, ) — Тыныс тептеҥызыште Филиппин архипелагыште верланыше изи теҥыз. Камотес, Сибуян, Самар, Минданао, Сулу теҥыз-влак дене кылдалтеш.

Категорий:Тыныс тептеҥыз
Нарынче теҥыз

**Нарынче теҥыз** (, , «хуан-хай» семын лудалтеш, , «хван-хэ» семын лудалтеш) — Тыныс тептеҥызыште Азийын эрвел серыштыже верланыше теҥыз. Шке лӱмжым вӱдын тӱсшӧ деч налын: китайысе эҥерла тышке шуко ошмам кондат.

## Кылвер-влак
* «Жёлтое море» почеламут
* Нарынче теҥызыште кол кучымашын ончыкылыкшо (анг.)
* Подводный мир: полная энциклопедия. Жёлтое море
* Тематическая страница о северной части Тихого океана: жёлтое море (анг.)
* Нарынче теҥыз ӱмбалне тӱтыра. Сандалык гыч фотосӱрет

*
Камотес теҥыз

**Камотес теҥыз** () — Филиппин архипелагысе отро-влак кокласе теҥыз. Йӱдвелне Висаян теҥыз, кечывалвелне - Минданао теҥыз дене кылдалтеш.

## Порт-влак

Сан-Исидро, Паломпон, Себу, Талибон.

## Кылвер-влак
* http://www.smileplanet.ru/index/0-1045

Категориц:Тыныс тептеҥыз
Коралл теҥыз

**Кора́лл теҥыз** () — Тыныс таптеҥызыште Австралий, У Гвиней, У Каледоний коклаште верланыше теҥыз. Кумдык 4791 тӱж. км² наре. 1969 ий гыч теҥызын кумдыкшо Австралийын кид йымалныже улеш. Отро-влакыште нигӧ ок иле, Уиллис отролаште метеорологий станцийым вераҥыдме.

## Кылвер-влак
* Большая Советская энциклопедия

Категорий:Коралл теҥыз
Молукк теҥыз

**Молукк теҥыз** (, ) — Тыныс тептеҥызын отро-влак кокласе теҥызше. Минданао, Сангихе, Сулавеси, Сула, Талауд да Молукк отро-влак коклаште верланен.

Тӱҥ порт — Давао, Минданао отрошто.

Категорий:Тыныс тептеҥыз
У Гвиней теҥыз

**У Гвиней теҥыз** (), тыгак **Бисмарк теҥыз** (), () — Тыныс тептеҥызын йӱдвел ужашыштыже, Бисмарк архипелагыште верланыше теҥыз.

Тӱҥ порт-влак: Маданг, Рабаул

У Гвиней теҥызын географийжым шымлымашышке кугу надырым руш экспедиций-влак пыштеныт. Нуно Н. Н. Миклухо-Маклайын шанче пашаж дене кылдалтыныт. 2-4 Ӱярня 1943 ийыште теҥызыште американ-австралийысе войска япон войска дене кредалыныт.

Категорий:Тыныс тептеҥыз
Категорий:Океаний
Охотск теҥыз

**Охотск теҥыз** () — Тыныс тептеҥызын ужашыже, тудын деч Камчатка пелотро, Курил отро-влак да Хоккайдо отро дене ойыралтеш. Теҥызын сер-влакше Японийын да Российын кид йымалныже улыт.

Шыжа тылзе гыч Ага тылзе марте теҥызын йӱдвел ужашыжым ий леведеш. Чӱчкыдын корабль-влакат тушто пижын шогалыт.

## Книга-влак
* *Шамраев Ю. И., Шишкина Л. А.* Океанология. Л.: Гидрометеоиздат, 1980.

## Кылвер-влак

* Литосфера Охотского моря
* Охотское море в книге: *А.&nbsp;Д.&nbsp;Добровольский, Б.&nbsp;С.&nbsp;Залогин.* Моря СССР. Изд-во Моск. ун-та, 1982.

*
Категорий:Тыныс тептеҥыз
Пелотро

**Пелотро́** () — мландын ужашыже, ик вел денже континент дене ушалтеш, моло вел гыч - вӱд (теҥыз але ер). Изи пелотром сернер лӱмдат. 

Пелотрон кумдыкшым висыме годым цифрым пеҥгыдын каласаш ок лий.

## Эн кугу пелотро-влак

## Палемдымаш-влак


*
Отро

**Отро** () — мланде лапчык, йырже - вӱд. Континент-влак деч изи кумдык дене ойыртемалтыт. Эн кугу отро - Гренландий (Австралий материк деч кум пачаш изирак). Отро тӱшкам архипелаг лӱмдат.

## Российын эн кугу отро-влакше
# Сахалин
# Северный
# Южный

*
Чек

**Чек** () — иктаж могай кумдыкын тӱржым ончыктышо линий. Ик кумдык деч вес кумдыкым ойыра.
## Тыгак ончо
* Юж чек
* Кугыжаныш чек
* Таможньӧ чек

Категорий:Географик объект, зоно да территорий-влак
Минданао теҥыз

**Миндана́о** (*Бохол*; ) — Тыныс тептеҥызын Филиппин архипелагын отро-влак коклаште верланыше теҥыз. Касвелне Сулу теҥыз дене ушалтеш.
Келгыт 1975 м марте.
Лӱмым Минданао отро деч налын.

Категорий:Тыныс тептеҥыз
Коро теҥыз

**Коро** — Тыныс тептеҥызын кечывалвел-касвелныже Фиджи архипелагын отро-влак коклаште верланыше теҥыз. Шке лӱмжым Коро отро деч налын.

Категорий:Тыныс тептеҥыз
Чек (ыҥ-влак)

**Чек** мут тӱрлӧ ыҥ шотышто кучылталт кертеш.
# **[[Сату чек]]** — кевытыште сатум налме годым кассовый аппарат гоч тӱлымӧ окса да налме сату нерген кагазым луктыт. 
# **[[Чек]]** () — кумдык-влакын тӱрыштым ончыктышо линий.

‬‬‬
Петров

**Петро́в** (**Петро́ва**) — Российыште да Болгарийыште кумдан шарлыше тукымлӱм. Болгарийыште йӱк пералтыш (Пе́тров, Пе́трова) семын шындалтеш. Тукымлӱм Пӧтыр (, ) лӱм деч чоҥалтын. Руш тукымлӱм-влак коклаште 10-шо верым айла.

## Тукымлӱм лекме

Тукымлӱм лӱм деч шочын.

Южо **Петровмыт** — российысе титулдымо дворян тукым. 

## Кумдан палыме еҥ-влак
* Петров, Александр Алексеевич — марий драматург, журналист.
* Петров, Валериан Васильевич — "Морко мланде" газетын тӱҥ редакторжо
* Петров, Валерий Вячеславович — марий мурызо, Марий кугыжаныш филармонийын солистше.
* Петров, Валерий Иванович —Й-Оласе	"Тэнерго" ООО-н тӱҥ инженерже. Марий Эл Республикын сулло чоҥышыжо.
* Петров, Валерий Игнатович — Кукнурысо школын туныктышыжо.
* Петров, Василий Григорьевич	— мер пашаеҥ, МАФУН-ын президентше ыле. "У вий" ушемын председательже лийын.
* Петров, Виктор Пантелеевич — Ял озандык да продовольствий министрын алмаштышыже (2001 гыч). Марий Эл Республик ял озанлыкын сулло пашаеҥже.
* Петров, Владимир Иванович — Оршанкысе РОВД-н вуйлатышыже (1984-1990). Йошкар-Оласе ГНИ-н пашаеҥже.
* Петров, Григорий Александрович — У Торъялысе фермер.
* Петров, Евгений Васильевич — Куженер районысе Кугу Лаждӱр школын директоржо.
* Петров, Евгений Леонидович — Кап-культурым туныктышо, тренер, Петрова Ольга спортсменкын ачаже. Марий Эл Республикын сулло тренерже (2005).
* Петров, Евгений Сергеевич — "Марийский хлеб" ГУП-ын директоржо. Марий Элысе депутат (2000).
* Петров, Илья Григорьевич — МЧС пашаеҥ.
* Петров, Мефодий Иванович — композитор, туныктышо, парторг.
* Петров, Николай Леонидович	— "Алексеевский" ГПЗ-н директоржо (96-98). "Плёс" ООО-н менеджерже (2003 ий гыч).
* Петров, Николай Николаевич	— Тӱвыра да сымыктыш колледжын туныктышыжо (1988 ий гыч). Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2003).
* Петров, Пётр Петрович — бизнесъеҥ.
* Петров, Сергей Дмитриевич — Угарман кундемысе мер пашаеҥ.
* Петров, Эрнст Алексеевич — журналист, «Кугарня» газетын тӱҥ редакторжо (07.03-06.04).
* Петров, Юрий Данилович — Марий Элысе серызе, поэт.
* Петров, Юрий Павлович — кугыжаныш пашаеҥ. Марий Эл Республикысе ЦИК-ын председательже.
* Петрова, Анна Петровна — Морко кундемын Красносельский ял администрацийын вуйлатышыже.
* Петрова, Галина Васильевна — бизнесъеҥ.
* Петрова, Галина Павловна — Провой кундемысе тӱвыра пашаеҥ.
* Петрова, Елена Владимировна Марий Эл Республикысе кугыжаныш архивын директоржо.
* Петрова, Лидия Ивановна — Кускинысе тӱҥалтыш школын директоржо.
* Петрова Ольга — футбол спортсменка, спорт мастер кандидат, Россий Федерацийысе Кӱшыл лигын модшыжо.
* Петрова, Ольга Евгеньевна — спортсменка.
* Петрова, Светлана Сергеевна — мурызо.
* Петрова, Татьяна Алексеевна	— Визымьярысе школын директоржо. Марий Эл Республикысе туныктышын сулло пашаеҥже (04).
* Петрова, Татьяна Григорьевна — краевед.
* Петрова, Эльвира Васильевна — "Аршаш"	ансамбльын вуйлатышыже.

Категорий:Тукым-влак
Категорий:Тукымлӱм-влак
Минск

**Минск** (, ) — ола, Белоруссийын рӱдолаже.

## Палемдымаш-влак

* Историческая информация о городе Минск 

Категорий:Минск
Категорий:Миллионер-олала
Британийысе тоштер

**Британийысе тоштер** () — эн кугу тоштер Ушымо Королевствыште.

Категорий:Лондон
Категорий:Тоштер-влак Ушымо Королевствыште
Абдулов, Александр Саликович

**Александр Абдулов** (Александр Саликович Абдулов) (, РСФСР, Башкир АССР, Мишкан кундем, Кугу Соказа ял) – марий историк, шанчызе, журналист, мер пашаеҥ, историй шанче кандидат (2000), Марий Эл Республикын сулло журналистше (2000), «Марий Эл» газетын тӱҥ редакторжо.

## Илыш корныжо
Александр Абдулов 1960 ийын вӱдшор тылзын 16-шо кечынже Башкир АССР Мишкан кундем Кугу Соказа ялеш шочын.

## Тунеммаш
Кӱшыл шинчымашым Марий кугыжаныш педагогик институтышто налын, 1983-шо ийыште тунем пытарен. Вара Россий Федераций Президент пеленысе кугыжаныш службын Российысе академийыш пурен, 2000-ше ий марте шинчымашым поген. 

## Мер паша
90-ше ийлаште Александр Абдулов мер паша толкын кӱшныжӧ лийын манаш лиеш. Тудын да йолташыже-влакын тыршымышт дене «У вий» самырык тукым ушем чоҥалтын (1989), «Марий Ушем» организацийым илышыш ылыжтыше-влак кокла гыч улеш  (1990). Кунам Финн-угор калык-влакын самырык ассоциацийышт (МАФУН) чоҥалтын - Александр Абдуловым икымше президентшылан сайленыт. Тыгак Мер Каҥашын погынъеҥже улеш.

ОК ВЛКСМ-ын  лектор тӱшкалан вуйын шоген, «Кугарня» газетын тӱҥ редакторжылан ыштен (1991-1994). Ты жапыштак Марий телевиденийыште, Марий Эл Республик президентын администрацийыштыже тыршен. 1997 ий гыч «Марий Эл» газетыште тыршаш тӱҥалеш. 

## Чап
* Историй шанче кандидат (2000).
* Марий Эл Республикын сулло журналистше (2000).
*  «Марий Элыште суаплыклан» орденын медальже «Савыктыш отрасльым вияҥдымашке кугу сеҥымашышке шумылан» (2020).

## Кылвер-влак
* Абдулов Александр Саликович | kulturarb.

## Литератур
# Марийская биографическая энциклопедия : 3849 имен в истории Марийского края и марийского народа / авт. и рук. проекта В. Мочаев. – Йошкар-Ола, 2007. С. 13.
# Сергей Шакиртович Сайтиев. Марийские ученые из Республики Башкортостан. с. Калтасы, 2017.  C.5–6.

## Важ-влак


Категорий:Марий журналист-влак
Категорий:Марий шанчызе-влак
Категорий:Марий историк-влак
Категорий:Марий Эл Республикын сулло журналистше-влак
Категорий:«Марий Элыште суаплыклан» орденын медальже дене наградитлалтше-влак
Мумбаи

**Мумбаи** (, , ; 1995 ий марте ола лӱмжӧ **Бомбей** (*Bombay*) лийын) — эн кугу ола Индийыште, Махараштрын рӱдолаже.

Категорий:Мумбаи
Категорий:Индийысе миллионер-олала
Цинний

**Цинний** () — Америкын Asteraceae кушкыл-влакын тукымыш пура пеледыш. 

## Тӱрлык-влак
* *Zinnia acerosa*
* *Zinnia angustifolia*
* *Zinnia anomala*
* *Zinnia bicolor*
* *Zinnia citrea*
* *Zinnia elegans*
* *Zinnia flavicoma*
* *Zinnia grandiflora*
* *Zinnia haageana*
* *Zinnia juniperifolia*
* *Zinnia linearis*
* *Zinnia marilandica*
* *Zinnia maritima*
* *Zinnia microglossa*
* *Zinnia oligantha*
* *Zinnia peruviana*
* *Zinnia violacea*

Категорий:Шылтымнӧшман
Категорий:Кушкыл
Альстрёмерий

**Альстрёмерий** () – Alstroemeriaceae кушкыл-влакын тукымыш пура, Кечывалвел Америкын шуко верлаште кушшо пеледыш. 

Вес тукымышто лум возын вашлийыда да литератур вариант-влак эффективный — «алстромерие», «альстромерие». Чот коеш — шӱдӧ утла. 

Альстремерия кушто улат тӱня (тидын чотышто оранжерей) красивоцветущий гай кушкыл — эн ончыч пӱчмашат, садлан южгунам гай кушкыл-влак.

Барон класыште тунемме шке тукымжо пагалыме лиеш манын альстремерия альстремер линне карыл (1736-1794), швед ботаник, промышленник, меценат. Испаний альстремерия линнея альстремер кондышо образец кок тӱрлӧ нӧшмӧ гыч куштымо кушкыл кушто тудо жапыште шуктен.

## Тӱрлык-влак

## Важ-влак


Категорий:Шылтымнӧшман
Лапажерий

**Лапажерий** () – Philesiaceae кушкыл-влакын тукымыш пура, Кечывалвел Америкын (Чили) шуко верлаште кушшо пеледыш. 
 

Категорий:Кушкыл
Категорий:Шылтымнӧшман
Целогина

**Целогина** () – Orchidaceae кушкыл-влакын тукымыш пура, Азийын шуко верлаште кушшо пеледыш. 

## Тӱрлык-влак

Категорий:Орхидей-влак
Бинотий

**Бинотий** () – Orchidaceae кушкыл-влакын тукымыш пура, Бразилийын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 2 еш куэ уло.

## Тӱрлык-влак
# *[[Binotia brasiliensis]]* (Rolfe) Rolfe, Orchid Rev. 13: 296 (1905).
# *[[Binotia messmeriana]]* Campacci, Bol. CAOB 57: 24 (2005).

Категорий:Шылтымнӧшман
Категорий:Орхидей-влак
Анселлий

**Анселлий** () – Orchidaceae кушкыл-влакын тукымыш пура, Африкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 1 еш куэ уло.

## Гибрид-влак
* *Anaphorchis* (*xGraphorchis*)
* *Ansidium* (*xCymbidium*)
* *Catasellia* (*xCatasetum*)
* *Cycsellia* (*xCychnoches*)
* *Cyrtellia* (*xCyrtopodium*)
* *Eulosellia* (*xEulophia*)
* *Galeansellia* (*xGaleandra*)
* *Mormosellia* (*xMormodes*) 
* *Promellia* (*xPromenaea*)

Категорий:Орхидей-влак
Цератохилус

**Цератохилус** () – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Индонезийын (Ява да Суматра) шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 1 еш куэ уло.

Категорий:Орхидей-влак
Цимбидиелла

**Цимбидиелла** () – Orchidaceae кушкыл-влакын тукымыш пура, Мадагаскарын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 3 еш куэ уло.

## Тӱрлык-влак
# *[[Cymbidiella flabellata]]*
# *[[Cymbidiella humblotii]]*
# *[[Cymbidiella rhodochila]]*

Категорий:Шылтымнӧшман
Категорий:Орхидей-влак
Циприпедиум

**Циприпедиум** () – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Евразийын ден Йӱдвел Америкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 47 еш куэ уло.

## Тӱрлык-влак ден Гибрид-влак
* *Cypripedium agnicapitatum* 
* *Cypripedium × alaskanum* 
* *Cypripedium × andrewsii* 
* *[[Cypripedium arietinum]]* 
* *[[Cypripedium bardolphianum]]* 
* *[[Cypripedium calceolus]]* 
* *[[Cypripedium calcicolum]]* 
* *[[Cypripedium californicum]]* 
* *[[Cypripedium candidum]]* 
* *Cypripedium × catherinae* 
* *[[Cypripedium cheniae]]* 
* *Cypripedium × columbianum* 
* *[[Cypripedium cordigerum]]* 
* *[[Cypripedium daweishanense]]* 
* *[[Cypripedium debile]]* 
* *[[Cypripedium dickinsonianum]]* 
* *[[Cypripedium elegans]]* 
* *[[Cypripedium fargesii]]* 
* *[[Cypripedium farreri]]* 
* *[[Cypripedium fasciculatum]]* 
* *[[Cypripedium fasciolatum]]* 
* *[[Cypripedium flavum]]* 
* *[[Cypripedium formosanum]]* 
* *[[Cypripedium forrestii]]* 
* *[[Cypripedium franchetii]]* 
* *[[Cypripedium froschii]]* 
* *[[Cypripedium guttatum]]* 
* *[[Cypripedium henryi]]* 
* *Cypripedium x herae* . 
* *[[Cypripedium himalaicum]]* 
* *[[Cypripedium irapeanum]]* 
* *[[Cypripedium japonicum]]* 
* *[[Cypripedium kentuckiense]]* 
* *[[Cypripedium lentiginosum]]* 
* *[[Cypripedium lichiangense]]* 
* *[[Cypripedium ludlowii]]* 
* *[[Cypripedium macranthos]]* 
* *[[Cypripedium malipoense]]* 
* *[[Cypripedium margaritaceum]]* 
* *[[Cypripedium micranthum]]* 
* *[[Cypripedium molle]]* 
* *[[Cypripedium montanum]]* 
* *[[Cypripedium morinanthum]]* 
* *[[Cypripedium neoparviflorum]]* 
* *[[Cypripedium palangshanense]]* 
* *[[Cypripedium parviflorum]]*
* *[[Cypripedium passerinum]]* 
* *[[Cypripedium plectrochilum]]* 
* *[[Cypripedium pubescens]]* 
* *[[Cypripedium reginae]]* 
* *[[Cypripedium roseum]]* 
* *[[Cypripedium rubronerve]]* 
* *[[Cypripedium segawai]]* 
* *[[Cypripedium shanxiense]]* 
* *[[Cypripedium sichuanense]]* 
* *[[Cypripedium sinapoides]]* 
* *[[Cypripedium subtropicum]]* 
* *[[Cypripedium taibaiense]]* 
* *[[Cypripedium tibeticum]]* 
* *Cypripedium × ventricosum* 
* *[[Cypripedium wardii]]* 
* *Cypripedium × wenqingiae* 
* *[[Cypripedium wumengense]]* 
* *[[Cypripedium yatabeanum]]* 
* *[[Cypripedium yunnanense]]* 

Категорий:Орхидей-влак
Категорий:Шылтымнӧшман
Стрелитций

**Стрелитций** () – Strelitziaceae кушкыл-влакын тукымыш пура, Кечывалвел Африкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 5 еш куэ уло.

## Тӱрлык-влак
# *[[Strelitzia alba]]* 
# *[[Strelitzia caudata]]* 
# *[[Strelitzia juncea]]* 
# *[[Strelitzia nicolai]]* 
# *[[Strelitzia reginae]]*

Категорий:Кушкыл
Категорий:Шылтымнӧшман
Аддакс

**Аддакс** () – Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык. 

Категорий:Янлык
Бонго (янлык)

**Бонго** () – Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
# Касвел (*Tragelaphus eurycerus eurycerus*)
# Эрвел (*Tragelaphus eurycerus isaaci*)

Категорий:Янлык
Газель-доркас

**Газель-доркас** () – Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
* *Gazella dorcas beccari* 
* *Gazella dorcas dorcas* 
* *Gazella dorcas isabella* 
* *Gazella dorcas massaesyla* 
* *Gazella dorcas osiris* 
* *Gazella dorcas pelzelni* 

Категорий:Янлык
Конгони

**Конгони** () – Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык. 

## Ӱлылтӱрлык
* *Alcelaphus buselaphus buselaphus*
* *Alcelaphus buselaphus caama*
* *Alcelaphus buselaphus cokii*
* *Alcelaphus buselaphus lelwel*
* *Alcelaphus buselaphus major*
* *Alcelaphus buselaphus swaynei*
* *Alcelaphus buselaphus tora*

Категорий:Янлык
Джейран

**Джейран** () – Азийын (Турций, Монголий, Пакистан) Bovidae йамагатын гыч кугу янлык. 

Категорий:Янлык
Дикдик

**Дикдик** () – Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык. 4 тӱрлӧ кож еш уло. 

## Тӱрлык-влак
* *[[Madoqua gunther]]* 
* *[[Madoqua kirkii]]* 
* *[[Madoqua piacentinii]]*
* *[[Madoqua saltiana]]* 

Категорий:Янлык
Жираф

**Жираф** () – Африкын Giraffidae йамагатын гыч кугу янлык. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
* *[[Giraffa camelopardalis peralta]]* — Кечывалвел-Касвел Нигер
* *[[Giraffa camelopardalis reticulata]]* — Йӱдвел-Эрвел Кений, Эфиопий, Сомали.
* *[[Giraffa camelopardalis angolensis]]* — Ангола, Ботсвана, Намибий.
* *[[Giraffa camelopardalis antiquorum]]* — Чад, Рӱдӧ Африкан республик, Йӱдвел-Эрвел Камерун .
* *[[Giraffa camelopardalis tippelskirchi]]* — Кечывалвел Кений, Танзаний, Эрвел Руанда.
* *[[Giraffa camelopardalis camelopardalis]]* — Эрвел Судан, Касвел Эфиопий
* *[[Giraffa camelopardalis rothschildi]]* — Уганда, Йӱдвел Кений.
* *[[Giraffa camelopardalis giraffa]]* — Кечывалвел Африка, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик.
* *[[Giraffa camelopardalis thornicrofti]]* — Замбий.

Категорий:Шӧр пукшышо
Ориби

**Ориби** () – Африкын Bovidae йамагатын гыч янлык. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
13 наре ӱлылтӱрлык-влак.
* *Ourebia ourebi aequatoria* (Уганда)
* *Ourebia ourebi cottoni* (Танзаний)
* *Ourebia ourebi dorcas* (Чад)
* *Ourebia ourebi gallarum* (Эфиопий)
* *Ourebia ourebi goslingi* (Йӱдвел Заир)
* *Ourebia ourebi haggardi* (Йӱдвел Кений)
* *Ourebia ourebi hastata* (Заир, Малави, Зимбабве)
* *Ourebia ourebi kenyae* (Кений)
* *Ourebia ourebi montana* (Судан, Эфиопий)
* *Ourebia ourebi ourebi* (Кечывалвел Африка)
* *Ourebia ourebi quadriscopa* (Сенегал, Нигерий)
* *Ourebia ourebi rutila* (Ангола)
* *Ourebia ourebi ugandae* (Уганда)

Категорий:Янлык
Якутск

**Якутск** (, ) — ола Российыште, Саха-Якутийын кучем рӱдыжӧ.
 
## Эртымгорно

Категорий:Якутск
Софронитис

**Софронитис** () – Orchidaceae кушкыл-влакын тукымыш пура, Кечывалвел Америкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 65 еш куэ уло.

## Тӱрлык-влак
* *1.[[Sophronitis acuensis]]* 
* *2.[[Sophronitis alaorii]]* 
* *3.[[Sophronitis alagoensis]]* 
* *4.[[Sophronitis alvaroana]]* 
* *5.[[Sophronitis angereri]]* 
* *6.[[Sophronitis bahiensis]]* 
* *7.[[Sophronitis bicolor]]* 
* *8.[[Sophronitis blumenscheinii]]* 
* *9.[[Sophronitis bradei]]* 
* *10.[[Sophronitis brevicaulis]]* 
* *11.[[Sophronitis brevipedunculata]]* 
* *12.[[Sophronitis briegeri]]* 
* *13.[[Sophronitis britoi]]* 
* *14.[[Sophronitis caulescens]]* 
* *15.[[Sophronitis cernua]]* 
* *16.[[Sophronitis cinnabarina]]* 
* *17.[[Sophronitis coccinea]]* 
* *18.[[Sophronitis colnagoi]]* 
* *19.[[Sophronitis conceicionensis]]* 
* *20.[[Sophronitis crispa]]* 
* *21.[[Sophronitis crispata]]* 
* *22.[[Sophronitis dayana]]* 
* *23.[[Sophronitis duveenii]]* 
* *24.[[Sophronitis endsfeldzii]]* 
* *25.[[Sophronitis esalqueana]]* 
* *26.[[Sophronitis fidelensis]]* 
* *27.[[Sophronitis flavasulina]]* 
* *28.[[Sophronitis fournieri]]* 
* *29.[[Sophronitis ghillanyi]]* 
* *30.[[Sophronitis gloedeniana]]* 
* *31.[[Sophronitis gracilis]]* 
* *32.[[Sophronitis grandis]]* 
* *33.[[Sophronitis harpophylla]]* 
* *34.[[Sophronitis hispidula]]* 
* *35.[[Sophronitis itambana]]* 
* *36.[[Sophronitis jongheana]]* 
* *37.[[Sophronitis kautskyana]]* 
* *38.[[Sophronitis kautskyi]]* 
* *39.[[Sophronitis kettieana]]* 
* *40.[[Sophronitis liliputana]]* 
* *41.[[Sophronitis lobata]]* 
* *42.[[Sophronitis longipes]]* 
* *43.[[Sophronitis lundii]]* 
* *44.[[Sophronitis mantiqueirae]]* 
* *45.[[Sophronitis marcaliana]]* 
* *46.[[Sophronitis milleri]]* 
* *47.[[Sophronitis mixta]]* 
* *48.[[Sophronitis munchowiana]]* 
* *49.[[Sophronitis neomirandae]]* 
* *50.[[Sophronitis pabstii]]* 
* *51.[[Sophronitis pendula]]* 
* *52.[[Sophronitis perrinii]]* 
* *53.[[Sophronitis pfisteri]]* 
* *54.[[Sophronitis praestans]]* 
* *55.[[Sophronitis presidentensis]]* 
* *56.[[Sophronitis pumila]]* 
* *57.[[Sophronitis purpurata]]* 
* *58.[[Sophronitis pygmaea]]* 
* *59.[[Sophronitis reginae]]* 
* *60.[[Sophronitis sanguiloba]]* 
* *61.[[Sophronitis sincorana]]* 
* *62.[[Sophronitis tenebrosa]]* 
* *63.[[Sophronitis verboonenii]]* 
* *64.[[Sophronitis virens]]* 
* *65.[[Sophronitis wittigiana]]* 
* *66.[[Sophronitis xanthina]]*

Категорий:Орхидей-влак
Цимбидиум

**Цимбидиум** () – Orchidaceae кушкыл-влакын тукымыш пура, Азийын ден Австралийын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 52 еш куэ уло.

## Тӱрлык-влак
* *[[Cymbidium aestivum|C. aestivum]]*
* *[[Cymbidium aliciae|C. aliciae]]*
* *[[Cymbidium aloifolium|C. aloifolium]]*
* *[[Cymbidium atropurpureum|C. atropurpureum]]*
* *[[Cymbidium bicolor|C. bicolor]]*
* *[[Cymbidium borneense|C. borneense]]*
* *[[Cymbidium canaliculatum|C. canaliculatum]]*
* *[[Cymbidium chawalongense|C. chawalongense]]*
* *[[Cymbidium chloranthum|C. chloranthum]]*
* *[[Cymbidium cochleare|C. cochleare]]*
* *[[Cymbidium cyperifolium|C. cyperifolium]]*
* *[[Cymbidium dayanum|C. dayanum]]*
* *[[Cymbidium defoliatum|C. defoliatum]]*
* *[[Cymbidium devonianum|C. devonianum]]* 
* *[[Cymbidium eburneum|C. eburneum]]*
* *[[Cymbidium elongatum|C. elongatum]]*
* *[[Cymbidium ensifolium|C. ensifolium]]*
* *[[Cymbidium erythraeum|C. erythraeum]]*
* *[[Cymbidium erythrostylum|C. erythrostylum]]*
* *[[Cymbidium faberi|C. faberi]]*
* *[[Cymbidium finlaysonianum|C. finlaysonianum]]*
* *[[Cymbidium flavum|C. flavum]]*
* *[[Cymbidium floribundum|C. floribundum]]*
* *[[Cymbidium goeringii|C. goeringii]]*
* *[[Cymbidium gongshanense|C. gongshanense]]*
* *[[Cymbidium hartinahianum|C. hartinahianum]]*
* *[[Cymbidium hookerianum|C. hookerianum]]*
* *[[Cymbidium insigne|C. insigne]]* 
* *[[Cymbidium iridioides|C. iridioides]]*
* *[[Cymbidium kanran|C. kanran]]*
* *[[Cymbidium lancifolium|C. lancifolium]]*
* *[[Cymbidium lowianum|C. lowianum]]*
* *[[Cymbidium macrorhizon|C. macrorhizon]]* 
* *[[Cymbidium madidum|C. madidum]]*
* *[[Cymbidium mastersii|C.mastersii]] *
* *[[Cymbidium micranthum|C. micranthum]]*
* *[[Cymbidium multiradicatum|C. multiradicatum]]*
* *[[Cymbidium munronianum|C. munronianum]]*
* *[[Cymbidium nanulum|C. nanulum]]*
* *[[Cymbidium parishii|C. parishii]]*
* *[[Cymbidium qiubeiense|C. qiubeiense]]*
* *[[Cymbidium rectum|C. rectum]]* 
* *[[Cymbidium roseum|C. roseum]]*
* *[[Cymbidium sanderae|C. sanderae]]*
* *[[Cymbidium schroederi|C. schroederi]]*
* *[[Cymbidium sigmoideum|C. sigmoideum]]*
* *[[Cymbidium sinense|C. sinense]]*
* *[[Cymbidium suave|C. suave]]*
* *[[Cymbidium suavissimum|C. suavissimum]]*
* *[[Cymbidium teretipetiolatum|C. teretipetiolatum]]*
* *[[Cymbidium tigrinum|C. tigrinum]]*
* *[[Cymbidium tracyanum|C. tracyanum]]*
* *[[Cymbidium wenshanense|C. wenshanense]]*
* *[[Cymbidium whiteae|C. whiteae]]*
* *[[Cymbidium wilsonii|C. wilsonii]]*

Категорий:Шылтымнӧшман
Категорий:Орхидей-влак
Бизон

**Бизон** () – Йӱдвел Америка ден Евразийын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык. 

## Тӱрлык-влак
* *[[Bison antiquus]]* †
* *[[Bison bison]]*
* *[[Bison bonasus]]*
* *[[Bison latifrons]]* †
* *[[Bison occidentalis]]* †
* *[[Bison priscus]]* † 

Категорий:Шӧр пукшышо
Ньяла

**Ньяла** () – Кечывалвел Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык. 

Категорий:Янлык
Ситатунга

**Ситатунга** () – Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
* *Tragelaphus spekii spekii*
* *Tragelaphus spekii gratus*
* *Tragelaphus spekii larkenii*
* *Tragelaphus spekii selousi*
* *Tragelaphus spekii sylvestris*

Категорий:Янлык
Нильгау

**Нильгау** () – Азийын (Индостан) Bovidae йамагатын гыч кугу янлык. 

Категорий:Янлык
Шанхай

**Шанхай** (, ) — тӱнямбалсе эн кугу ола, ола Китайыште.

Категорий:Шанхай
Категорий:Китайысе миллионер-олала
Тӱнямбалсе олала калыкчот почеш

## Негыз
* World Gazetteer (последнее обновление — 19 января 2008 г.)

## Тыгак ончо
* Список стран по числу городов-миллионеров
* Эн кугу оласе агломераций-влак
* Крупнейшие города мира в истории

## Важ-влак


*
Аноа

**Аноа** () – Сулавесиын Bovidae йамагатын гыч изи янлык. 

Категорий:Шӧр пукшышо
Бантеҥ

**Бантеҥ** () – Азийын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык. 

## Ӱлылтӱрлык
* *Bos javanicus javanicus* : Ява.
* *Bos javanicus lowi* : Борнео.
* *Bos javanicus birmanicus* : Бурма, Таиланд, Камбоджа, Вьетнам.

Категорий:Янлык
Гаур

**Гаур** () – Азийын (Индий, Бангладеш, Мьянма, Таиланд, Камбодже, кечывалвел Вьетнам да Малайзийын) Bovidae йамагатын гыч кугу янлык. 

Категорий:Янлык
Як

**Як** (; тибет. གཡག་  g.yag) –  Азийын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык. 

## Ӱлылтӱрлык
* *Bos grunniens grunniens* (Linnaeus, 1766)
* *Bos grunniens mutus* (Przewalski, 1883)

Категорий:Шӧр пукшышо
Хирола

**Хирола** () – Эрвел Африкын (Кений да Сомалиын) Bovidae йамагатын гыч кугу янлык. 

Категорий:Шӧр пукшышо
Гну

**Гну** () – Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык. Капше 1,15 —1,4 м, нелытше 150 — 250 кг. 

## Тӱрлык-влак
* *[[Connochaetes gnou]]* – шем гну 
* *[[Connochaetes taurinus]]* – гӱл гну 

Категорий:Янлык
Личи (янлык)

**Личи ** () – Африкын (Ботсвана, Намибий, Анголе, Замбий да эрвел Конгоын) Bovidae йамагатын гыч кугу янлык. 

Категорий:Янлык
Редунка

**Редунка** () – Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык. Чылаже 3 еш куэ уло.

## Тӱрлык-влак
* *Redunca arundinum*
* *Redunca fulvorufula*
* *Redunca redunca*

Категорий:Янлык