open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Акватлон

**Акватлон** ( — «вӱд» да  — «кучедалмаш», «таҥасымаш») — вудйымалсе кучедалмаш. 

## Эртымгорно
Спортын тиде толкынжо 1982 ийыште шыҥдаралташ тӱҥалын. Москосо институтышто вӱд йымалне ийышыше спорт группо чӱчкыдынрак да чӱчкыдынрак вӱд йымалне кучедалмашке ушнаш тӱнальыч. Группым Игорь Островский вуйлатен. Эркын-эркын икмыняр правиле шочын, тыге спортын у тӱрлыклан негызым пыштыме.
Островский Израиль кундемыш илаш куснен, тушто тудо Вӱдйымал спорт Федерацийым вуйлаташ тӱҥалын. Тыгак Игорь Островскийым Калык-влакгокласе «Акватлон» Ассоциацийын президентлан сайленыт.

## Кучедалмаш нерген
Айдеме вӱдышто да вӱд йымалне шкенжым кучен моштыжо манын, тыгай кучедалмаш да упражнений системым шонен лукмо. Пырля тудо акватлон маналтеш.
Акватлон вич ужаш гыч шога: спорт ужаш, сар кучедалмаш, прикладной, гимастик ужаш да ямдылалтмаш. 
Таҥасымаш-влак спорт ужаш дене гына эртат. Тыште спортсмен-влак ластым чиен кучедалыт. Прикладной да сар кучедалмаш ужаш дене спасатель, водолаз, каскадер да спецназъеҥ-влак ямдылалатме годым пайдаланат. Ямдылалтмаш ужашым чылан эртышаш улыт. 
Акватлонышто ластым чиен кучедалыт. Тиде кучедалмашышке кажне еҥ ушнен ок керт. Пӧръеҥ, ластым чиен, 50 метрым эртен кертшаш, рвезе - 25 метрым. 
Когынек ластышкыжат 25 сантиметр кужутан тасмам кылдат. Лач тиде тасмамак спортсмен-влак икте весыжын кӱрлын налшаш улыт. Могай спортсмен лентам эн ончыч налын ончыкта - тудо сеҥыше лиеш. 
Тиде кучедалмашыште тавалышын вуйжым, шӱйжым тӱкаш ок лий. 
Танасымаш кум раунд гыч шога. Кажныже 30 секунд. Раунд-влак коклаште 1,5 минут наре каналташ лиеш.

## Арвер-влак
Кучедалмаш бассейныште эрта. Кучедалме вер вич метр кужытан да лопкытан лийшаш. Вӱдын келгытше 3,5 метр деч шагал лийышаш огыл. Спортсмен-влак вӱдйымал маскым, ластым чият. 

Акватлон Российыште шочын гына огыл, тыштак тудо спорт радамыш пурен. Икымше спорт мастер-влакат улыт. Вӱдыштӧ нелылык ок шижалт, сандене нелылык шотышто спортсмен-влакым огыт пайле, но ӱдырамаш-влак посна таҥасат, поръеҥ-влак - посна. Тыгак, спортсмен-влак ийгот дене пайлалтыт.
## Вӱдвал кучедалмаш
Тыгак акватлонышто вӱдыйымалне гына огыл, вӱдыштат таҥасат. 

Вӱдвал акватлонышто спортсмен-влак ийыме костюмым да ийымаш упшым чият. 
Тыште таҥасымаш кок ужаш гыч шога, кажныже кок минут наре, раунд-влак коклаште кок минут наре канат. 

Икымше раундышто ик модшо тӱкышо - нападающий улеш. Тудо тавалышым кид дене 5-10 секундо наре кучен кертшаш. Вич секундылан тудлан ик очком пуат, 10 секундылан - 2 очком. Кокымшо модшыжо аралалт кертшаш. 
Кокымшо раундышто модшо-влак вашталтыт. 

## Кылвер-влак
* Дайвер клубын сайтше

Категорий:Спорт тӱрлык-влак
Опера

**Опера** () — театрыште ончыкташлан возымо музыкально-драматический произведений; театрысе представлений.
## Марий опер
Марий муро аланыште опера жанр кугу вийым налын огыл. И.С.Ключников-Палантай 20-шо ийлаште "Хор оперым" возынеже ыле, а Яков Эшпай ден Кузьма Смирнов опера шотышто шке шонымашыштым ("Мирон Мумарин ден "Арслан") шуктынешт ыле. Но тичмашын, тӱҥалтыш гыч мучаш марте шке пашажым Эрик Сапаев гына ыштен кертын.
### «Акпатыр» 1-ше опера
"Акпатыр" операн премьерын эртыме кечыже (5 Вӱдшор 1963) марий оперын шочмо кечыжлан шотлалтеш. «Акпатыр» опера Чавайнын тыгаяк лӱман произведенийже негызеш Эрик Сапаев семлызе возен. Либреттом Геннадий Матюковский, Йыван Осмин, Михаил Якимов ямдыленыт. Пугачёв жап годсо сар кредалмаш пагытым ончыкта, кузе марий-влак руш кугыжа ваштареш шке эрык верч кучедалыныт. 
### «Элнет» 2-шо опера
«Элнет» лӱман 2-шо марий операм Иван Молотов семлызе 1970-ше ийыште возен. Адакат Чавайнын произведенийже негызешак возалтын, либреттом Семен Николаев ямдылен.

### «Алдияр» 3-шо опера
«Алдияр» лӱман 3-шо операм Элина Архипова 2000-ше ийыште Арсий Волковын «Алдияр» пьесыж негызеш возен (Ганя Гадиатов либреттом ямдылен). Сюжетлан тошто марий ойлымашым налме: йӧратымаш, чимарий-влакым тынеш пуртымаш. 
Алдияр лӱман сонарзе марий картын ӱдыржым йӧратен шынден, но шкеже танле тын йӱла почеш ила, сандене илышыжым йӧратыме ӱдыр денже кылден ок керт. Тяви лӱман тӱҥ героиня йӧратымаш да марий йӱла коклаште чонжым йӱлалта. 

### Моло паша-влак
Юрий Евдокимов-Тойварс "Стапан Микале" оперым Миклай Рыбаковын "Морко сем" пьесыж негызеш 1988-ше ийыште возен, Сарра Кириллова либреттом ямдылен.

## Тыгак ончо
* Оперетта
* Театр
* Мӱзикыл

## Негыз
* Энциклопедия Республики Марий Эл - Йошкар-Ола, 2009. - 592-593 лашт.
## Кылвер-влак
* https://web.archive.org/web/20170615075912/http://www.operaballet.net/ru/show/opera/202/
Категорий:Театр
Категорий:Опера
Кома

**Кома** (Вӱдкома, Вӱдколя) (, ) – Евразийын да касвел Йӱдвел Африкын йос-влак (Mustelidae) йамагат гыч кугу янлык. Капшын кужытшо — 55 — 95 см, почшын кужытшо — 26 — 55 см, нелытше — 6 — 10 кг (10 кг наре — узо; 7 кг наре — ава).

Йӱдвел Америкысе эҥер кома гыч кӱчыкрак шӱй, лопкырак сын да кугурак пылыш ден пылыш кокла да кужурак поч дене ойыртемалтеш.

## Важ-влак


Категорий:Йос-влак
ВАЗ-2112

**ВАЗ-2112** - Волжский автомобильный заводын 5 омсан хэтчбек кузован легковой автомашина. 

Модельым 1999 ийыште лукташ тӱҥалыныт. ВАЗ-2110 седан дене таҥастарымаште тудо кӱчыкрак 4170 мм , багажник кугыт 400 л. ВАЗ-2112 утларак корным шижеш виктарыме йӧн утларак куштылго. 

ВАЗ-2112 хэтчбек утларак спорт сынанрак автомобиль. Тыште ВАЗ-2110 автомобиль дечын конструкций ойыртемым а ВАЗ-2111 универсал деч шеҥгел диваным келыштарыме. Лада-110 деч чыдла сайым налын ВАЗ-2112 тыгодымак ойыртемалтеш: кӱчык кузов дене да шагал багажник ужашлан тудым шеҥгел диваным шӧрын пыштыме дене кугемдаш лиеш. Шеҥгел диванын эҥертышыже кок ужашлан пайлалтын. Нуным посна поген пышташ лиеш.

Модель икмыняр вариант дене лектын шоген:

* 21120 двигатель-2112; 1,5 л; 16 клапан комплектаций: стандарт, GLI люкс.
* 21121 двигатель- 21114; 1,6 л; 8 клапан.
* 21122 двигатель-2111; 1,5 л; 8 клапан; бюджет версий R 13 диск, 2108 тормоз системе, электроянда дечын посна
* 21124 двигатель-21124; 1,6 л; 16 клапан. 2004 гыч 2008 ий марте лектын шоген. Тиде модификацийын ойыртемже: поршень пундашын келгытышым волтымо (6,5 мм марте). Цилиндр блокым вашталтыме, паша куат 1,6 л марте кушкын. 

2008 ий гычын ВАЗ-2112 авутомашинам "Богдан" укарин заводышто лукташ тӱҥалыныт. Лада-112 дечын посна тыгак ВАЗ-2110 ден ВАЗ-2111 луктыт.

Категорий:Автомобиль-влак
Орава

**Орава** але южгунам **Тыртыш** — йыргешке гай ӱмбач койышо ыштендыш,  пӧрдеш.

Категорий:Чыла
Урал-4320

**Урал-4320** — 6х6 орава формула, неле корнышто кудалышташ келыштарыме грузовой автомашина. Уралысе автомобильный заводышто Миасс олаште Российысе армийлан келыштаралтше модификаций-влакат улыт. 

Урал-4320 автомашинам чыла тӱрлӧ корныштат калыкым, грузым , буксир трейлерым шупшыкташ келыштарыме. Тыглай грузовой автомашина дене таҥастарымаште чот ойыртемалтеш: куштылгын купан вер гычын кудал эрта, 1,5 метр келгыт вӱдым кудал эртен сена, 2 метр келгыт лакым вонча, 60% курык кӱкшытыш кӱзен кертеш. 

1977 ийыште лукташ тӱҥалме грузовой автомашина кызытсе жап марте лектын шога.

Урал-375Д модель дечын тӱҥ ойыртем- дизель двигатель.

Ончыч Урал-4320 автомашинаш КАМАЗ-740 двигательым шынденынт. 1993 ийыште КАМАЗ двигательым луктын шогышо завод йӱлен, двигательым лукмым чарненыт . Тыге ЯМЗ-238, ЯМЗ-236 двигательым шындаш тӱҥалыныт. Тиде двигатель дене автомашина кужу мотор отсек дене ойыртемалтеш. 

2009 ий гычын автомашинаш у стеклопластик материал гыч ончыл ужашым ыштыме кабиным шындаш тӱҥалыныт.

## Автомашинан модификацийже-влак

* Урал-4320-19- кужу шасси
* Урал-4320-09-31- бронироватлыме автомашина. Кабиным тичмаш бронироватлыме ужаш гычын ыштыме, бронироватлыме янда, тулым лукташ амбразура, неле сейф сынан омса. Кӧргӧ гычын замок дене петыралтеш.  Кабина кӱвар , леведыш бронелист гыч улыт, леведышыште- бронироватлыме люк верланен, кудыжым пулемётлан кучылташ лиеш. Кабина кок еҥлан келыштарыме, посна шинчышаш вер дене. Тидын дечын посна кӧргышто йӱдым ужаш келыштарыме прибор, радиаций , химий аярым эскерыше оборудований, армийысе радиостанций верланен. 

Автомобильын тӱжвал ужашыште радиатор тураште "кӱртньӧ маскым" вераҥдыме, капот ден ӧрдыж ужашым бронелышташ дене пеҥгыдемдыме. Аккумулятор яшлык ден топливо бочкым тыгак бронироватлыме. Кузовышто тент йымалне 15-20 салтаклан келыштарыме вер уло.

* "Урал-Тайфун"- 6-шо уровень дене бронироватлыме чылт у тукым автомашина. Шке ончычсо тукымжо дечын чот ойыртемалтеш. У тукым автомашина-влак российысе армийыш 2015 ийыште толаш тӱҥалыт.

## Кылвер-влак
* "Урал" заводын сайтже

Категорий:Автомобиль-влак
ЗИЛ-131

**Зил-131**- Лихачёв лӱмеш Москосо автомобильный заводын армийлан келыштарыме грузовой автомашина. ЗИЛ-157 модельым алмаштен. Совет Армий автопаркын ик эн тӱҥ автомашинаже лийын.

## Техник ойыртем
* Колеса формул - 6х6
* Автомашинан груз да еҥ-влак деч посна нелытше:
** Лебёдко деч посна - 6135 кг
** Лебёдко дене - 6400 кг
* Тичмаш нелыт:
** Лебёдко деч посна - 10 185 кг
** Лебёдко дене пырля - 11 925 кг
* Автомашинан наҥгаен кертме груз нелыт:
** мландыште - 3500 кг
* Прицепын наҥгаен кертме груз нелыт:
** Асфальт корно дене - 6500 кг
** мланде дене - 4000 кг
* Корно деч нӧлталме кӱкшыт:
** ончыл ужашыште - 330 мм
** шеҥгел ужашыште - 355 мм
* Подвеске:
** ончыл - рессор ӱмбалне
** шеҥгел - балансир рессор ӱмбалне
* 100 километрлан шагатыште 60 километр писылык дене кудалме годым топливо роскот - 35 л
* Топливо ситыш - 850 километр
* Савырныме лопкыт- 10,8 м
* Шагатыште 50 километр писылык дене кудалме годым эркышнымаш кужыт - 29 м
  
Кузов-пу платформа, шеҥгел борт ужаш почылтеш. Кузовышто 16 еҥлан шинчын каяш келыштарыме вер уло, кузов брезент тент дене леведалтеш. 

## Эртымгорно, модификаций-влак
ЗИЛ-131 автомашинам 1966 гыч 1986 ий марте луктыныт, 1986 ийыште ЗИЛ-131Н у модель лектын. Тиде у модель карбюратор двигатель (ЗИЛ-131Н) , тыгак дизель (ЗИЛ-131Р1 ден ЗИл-131Н2) двигатель дене лектын шоген.

Категорий:Автомобиль-влак
Камаз-5320

**Камаз-5320** - бортовой тягач, Камский автомобильный завод 1976 гыч 2000 ий марте луктын. Прицеп дене келыштарыме пашалан. Кузов - шеҥгел да ӧрдыж борта почылтман тент платформо. Kабина - 3 еҥлан келыштарыме, кӱртньӧ, ончыко тайналтше, лӱдыкшыдымылк ременьлан келыштарыме. Тӱҥ прицеп - ГКБ-8350.

## Техник ойыртем

* Колеса формул-6х4
* Нелыт ойыртем:
** Автомобиль нелыт груз дечын посна - 7080 кг
** Грузым наҥгаен кертме нелыт - 8000 кг
** Пӱтынь нелыт - 15035 кг
* Двигатель
** Модель - Камаз 740.10
** Тӱрлык - атмосфер дизель
** Вий куат кВт(л.с) - 154 (210)
** Цилиндр чот да радам-V -тӱкан, 8
** Паша кугыт - 10,85 л
* Передаче коробко
** Тӱрлык - механический, 5 ступенян, 2 ступенян пайлыше ужаш дене
* Кабине
** Тӱрлык - двигатель ӱмбалне, малыме вер деч посна
* Колеса-влак
**Колеса тӱрлык - диск деч посна
** Шина тӱрлык - пневматический, камера дене
** Шина кугыт - 9.00R20 (260R508)
* Платформо
** Платформо бортовой, кӱртньӧ волташ келыштарыме борта дене
** Кӧргӧ кугыт - 5200х2320 мм
* Тӱҥ ойыртем-влак
** Писылык - 85 км/шг
** Курыкым кӱзымо тура процент - 30%
** Савырныме радиус - 9,3 м

## Кылвер-влак
* Официал сайт

Категорий:Автомобиль-влак
Камаз-43253

**Камаз-43253** - Камский Автомобильный заводын ыштен лукмо бортовой тягач.

## Техник ойыртем

* Колеса формул-4х2
* Нелыт параметр-влак
** Нелыт груз деч посна-7090 кг
** Грузым наҥгаен кертме нелыт-7500 кг
** Пӱтынь нелыт-14740 кг
* Двигатель
** Модель- Камаз 740.31-240(Евро-2)
**Тӱрлык-турбонаддув дизель
** Куат кВт(л.с)- 176(240)
** Цилиндр чот да радам- V-тӱкан, 8
** Паша кугыт- 10,85
* Передаче коробко
** Тӱрлык- 9 ступенян, механический
* Кабине
** Тӱрлык- двигатель ӱмбалне, кӱкшӧ леведышан малыме вер деч посна
* Колеса-влак
** Колеса тӱрлык - дискан
** Шина тӱрлык- пневматический, камера дене
** Шина кугыт - 11.00 R20 (300 R508)
* Платформо
** Платформо бортовой, кӱртньӧ волташ йӧрышӧ бортан
** Платформо кугыт- 5189х2330 мм
** Борт кӱкшыт - 445 мм
** Грузым нолтымӧ кӱкшыт - 1425 мм
* Тӱҥ ойыртем-влак
** Писылык - 90 км/шг
** Курыкыш кузымо кӱкшыт % - 25
** Савырныме кумдык - 10 м

## Кылвер-влак
* Официал сайт

Категорий:Автомобиль-влак
Компьютер вапш

**Компьютер вапш** (, ) — ыҥпале-влакым вончештарылмаш (трансферлымаш) канал-шамыч дене кылдалтше компьютер тӱшка.

Категорий:Информатике
Дели

**Дели** (, , ) — кок эн кугу ола Индийыште, ушем кумдык.

Категорий:Дели
Категорий:Индийысе миллионер-олала
Мокш

**Мокш** — айдемын але янлыкын илтарманже.

Категорий:Илтарман
Ирландий

**Ирландий** (, ) — Европысо эл.

Рӱдолаже Дублин.

Категорий:Ирландий
Бельгий

**Бельгий** (, , ) — Европысо эл.

Рӱдолаже Брӱссель.

Категорий:Бельгий
Болгарий

**Болгарий** () — Европысо эл.

Рӱдолаже София.

Категорий:Болгарий
Полыш рушла

**Мы приветствуем вас в марийском разделе Википедии!**

**Если у вас есть вопросы, вы можете задать их на [[Каҥашымаш:Полшык рушла|странице обсуждения]].**

Если вы не зарегистрированы, то зарегистрируйтесь, будет гораздо удобнее работать. Для этого нажмите на самую правую надпись сверху (**Пураш / Регистрацийым эрте**), потом на появившейся странице нажмите **Регистрацийым эрте**, заполните поля (сверху вниз имя пользователя, два раза пароль, адрес электронной почты) и нажмите на клавишу ввода. 

В категории участников по языкам можно найти участников, говорящих с вами на одном языке, и при необходимости оставить им сообщение на их странице обсуждения. Перечень участников, владеющих русским языком, - в подкатегории :Категорий:Пайдаланыше_ru.

#### Если вы совсем не знаете марийского языка, но хотите помочь разделу
* Можно вставлять иллюстрации (например, с аналогичных статей других википедий). Вот тут подробно всё описано.
* Если вы опытный википедиец, то можете помочь сделать шаблоны.
* Можно помочь викифицировать уже существующие статьи т.е. поставить где нужно внутренние ссылки (например на датах), заменить дефис, где необходимо, на тире.
* Если Вы участник русской и других языковых разделов Википедии, можете помочь набрать неофитов из числа людей, знающих марийский язык, но плохо представляющих, что такое Википедия и как в ней работать. 

#### Если вы не говорите и не пишете по-марийски, но немного понимаете
* Можно попробовать перевести имеющиеся фрагменты статей, например, подписи к рисункам, с русского на марийский. Если вы боитесь, что недостаточно хорошо пишете по-марийски, не беспокойтесь: лучше так, чем по-русски, а потом кто-нибудь более знающий отредактирует. Нажимайте кнопку «Тӧрлаташ» (Править) сверху и переводите. Сперва сделайте просмотр отредактированной страницы нажав кнопку **Ончылгоч ончымаш**, только потом сохраните изменения (для этого надо нажать внизу в окне редактирования на «Лаштыкым аралаш». 

* Можно помочь структурировать статьи, например, написав свои рекомендации (можно по-русски) во вкладке «Каҥашымаш» (Обсуждение), имеющейся в каждой статье.

#### Если вы говорите по-марийски

Смотрите страницу Тӱҥалшылан полшык* 


**Вы можете создать новую статью:**

 type=create
 width=60
 bgcolor=#ffffff
 preload=Template:Standard content for new page
 editintro=Template:Instructions
 default=



### Общие рекомендации

* Полезно ознакомиться с общими принципами и правилами Википедии.

Категорий:Полыш  Категорий:Википедий
Латвий

**Латвий** () — Европыcо эл.

Рӱдолаже Рига.

Категорий:Латвий
Исландий

**Исландий** () — эл Европышто.

Рӱдолаже Рейкьявик.

Категорий:Исландий
Кипр

**Кипр** (, ) — Азийысе эл.

Рӱдолаже Никосия. 1 ага 2004 ий гыч европо союзын членже.

Официально пуртымо республикын территорийыштыже Кипр 98 % территорий лӱман остров (моло 2,7 % айла да военный базым британийысе Акротирь Декелия), тыгак лишыл георгиос агиос отро, Геронисос, Глюкиотисса, Килам, Киедес, Мазак да Кордилия. Де-электроник лияш отро-влак 1974 ий деч вара ныл ужашлан шелме: 57,6 % республикын территорийыштыже кипр отрошто шонкалымаш (грек калык тӱҥ шотышто ял), 36 % — йӱдвел Кипр (калык тӱҥ шотышто илен туркышат), 3,7 % — ООН, 2,7 % — Британийысе вооруженный вийын. Кугыжаныш семын гына шотлышо турций трск эрыкан.

Совет ушемын членже, ОБСЕ, ВТО.

Грек шелалтмыже деч вара шуко подавляющий-югышто илыше киприот, а турку-киприот — йӱдвелыште. Калык чумыр 800 тӱжем наре еҥ шотлалтын, нунын кокла гыч 300 тӱжем — турку. 17 тӱж кипр илыше тыгак англичан, руш 40 тӱжем деч шагал огыл (посол шотышто россий федерацийын информаций). 1974 ийыште ӧкымеш грек 180 тӱжем наре куржынна ыле сар деч вара киприот але кечывалвел кусарен. Турций 42 тӱжем наре куржаш але тыгакак йӱдвел вий киприот кусараш лиеш. Оон ола округ администрацийын илыше калык кок тӱшка гына йӱмӧ годым ларнака шогалтеныт.

Калыкчот, республика кипр контроль йымалне лияш, 2011 ий мучаште увер, шу 838 897 еҥ, нунын кокла гыч шукышт (21,4 %) йот элын гражданинже шотлалтеш. Тӧрлаташ кӧра инвестор вес эл правительствын 2014 ий дене пуртымо да кипрыште кугыжаныш программе тӧртыкшот лӱмын ыштыме гражданствым налаш права пуалтын.

2019 ийыште, ООН почеш, республикыште илыше аргентине 922 191 кипр, але 16 % элын калык.

## Важ-влак


Категорий:Кипр
Норвегий

**Норвегий** () — эл Европышто.

Рӱдолаже Осло.

## References



Категорий:Норвегий
Азербайджан

**Азербайджан** () — эл Европышто да Азийыште.

Рӱдолаже Баку.

Категорий:Азербайджан
Венысе университет

**Венысе университет** () — эн кугу университет Австрийыште. 

## Кылвер-влак
* Университетын тӱҥ сайтше
* www.mari-language.com

Категорий:Кӱшыл тунемме тӧнеж-влак Веныште
Сочи кугыжаныш университет

**Сочи кугыжаныш университет** (**СКУ**) () — классик университет Сочиште. 

## Кылвер-влак
* Университетын официал сайтше

Категорий:Кӱшыл тунемме тӧнеж-влак Сочиште
Будапештысе метрополитен

**Будапештысе [[метрополитен]]** () — метрополитен Будапештыште.

Категорий:Будапештысе метрополитен
Киевысе метрополитен

**Киевысе [[метрополитен]]** () — урем деч ӧрдыжтӧ мер транспорт тӱрлык Киев олаште.

## Линий
* Святошин-Бровары линий
* Оболонь-Теремки линий
* Сырец-Печерск линий

## Станций-влак

## Кылвер-влак
* Офіційний сайт КП «Київський метрополітен». 
* Київське метро на сайті ''urbanrail.net''  
* Онлайн-музей Київського метро  
* *Тоцкий Олег.* Метро, которого нет: конкурсные проекты 1952 г.  // tov-tob.livejournal.com&nbsp;— 2012.&nbsp;— 8 февраля. 
* Розклад руху Київського метрополітену
* Хронологічна схема Київського метрополітену
* Схема «Рейковий пасажирський транспорт» в складі проекту Генерального плану розвитку м. Києва до 2025 року
* Discovering the Kyiv Metro, «Kyiv in Your Pocket» 
* Карта Києва з маршрутами міського транспорту (маршрутки, автобуси, тролейбуси, трамваї, метро Києва). Пошук маршрутів на карті міста 
* Троєщина: метро або трамвай 
* Що відбувається вночі у столичному метрополітені 
* У Харкові і Києві планують будівництво нових станцій метро 
* Один день з машиністом київського метро 
* Про історію київського метрополітену 
* Звідки зв'язок в метро: як виглядають мобільні антени на станціях 
* Актуальна інформація про КП "КИЇВСЬКИЙ МЕТРОПОЛІТЕН": адрес, код ЄДРПОУ, власники, директор, судові рішення

Категорий:Киевысе метрополитен
Днепрысо метрополитен

**Днепрысо [[метрополитен]]** () — урем деч ӧрдыжтӧ мер транспорт тӱрлык Днепр олаште.

## Линий
* Рӱдӧ-Завод линий

## Станций-влак

## Кылвер-влак
* Офіційний сайт Дніпровського метрополітену 
* Вебсторінка Дніпровського метрополітену на urbanrail.net 
* Дніпровський метрополітен на сайті «Мир метро»  
* Вебсторінка Дніпровського метрополітену на gorod.dp.ua  
* Дніпровський метрополітен на сайті Артема Костюка  
* Вебсторінка Дніпровського метрополітену на сайті metroworld.ruz.net  

Категорий:Днепрысо метрополитен
Екатеринбургысо метрополитен

**Екатеринбургысо [[метрополитен]]** ().

## Станций-влак

Категорий:Екатеринбургысо метрополитен
Йошкар-Олаште кӱвар-влакын лӱмерышт

**Йошкар-Олаште кӱвар-влакын лӱмерышт** - перечень всех стационарных мостовых сооружений (железнодорожных, автомобильных, пешеходных) через реку Малая Кокшага на территории города Йошкар-Олы, Марий Эл, Россия.

## Автомобиль кӱвар-влак
* Вараксинский кӱвар
* Вознесенский кӱвар
* Рӱдӧ кӱвар

## Йолешке кӱвар-влак
* Театр кӱвар
* Парк кӱвар

## Кӱртньыгорно кӱвар-влак
* Йошкар-Оласе кӱртньыгорно кӱвар

Кӱвар
*
Категорий:Кӱвар-влакын лӱмерышт-влак
Угарманысе ярмиҥга

**Угарманысе ярмиҥга** () — эн кугу ярмиҥга Российыште (1817-1917, 1921-1929).

## Эртымгорно
*Макарля ярмиҥга* лӱман 1817 ий ончыч Сарвӱд Макарля монастырь воктене верланен.

Категорий:Угарман
Категорий:Ярмиҥга-влак
Изумруд

**Изумруд** — шергакан вошткойшо кӱ.

Категорий:Шергакан кӱ-влак
Алмаз

**Алмаз** (, *’almās*,  гыч, которое идёт через арабск. из  — «йымыктардыме») — шергакан вошткойшо кӱ.

Категорий:Алмаз-влак
Unreal

**Unreal** — российысе готик-металл тӱшка  Моско гычын. Тӱшкаште кум еҥ, кудо шкемым тыге лӱмдат: Arashi (мурызо), Violencer (синтезатор), Wonder (гитара). Тӱшкан вуйлатыже да тӱҥ продюсерже - Futurist. Тудак тӱшкалан текст-влакым воза.

## Эртымгорно
Тӱшка 2006 ийыште ыштыме.
Тӱшкан икымше муро «Три ночи» «Ведьма» киноште кучылтын.

2009 ийыште Firefly (Нина Кей) тӱшка гычын каен,тудым Mistery (мурызо) вашталтен. 2010 ийыште график новелле «Крест Экзорциста» лектын. 2011 ийыште Mistery тӱшка гычын каен.

Коллектив Страна Игр и АнимеГид журнал-влак дене кылым куча. R.I.P., DarkCity, «Мир фантастики», «Ровесник» журнал-влак Unreal нерген возеныт.

Тӱшка шке мангым ышта.

## Дискографий
* 2006 EP «Три ночи» 
* 2008 CD «Не в этом мире»
* 2009 DVD «»
* 2010 CD «Тёмные территории»

## Кылвер
* 
* Группын официал сайт
* MySpace аккаунт
* Интервью Unreal радиолан
* Arashi-ын сайтже

### Альбомын рецензий-влак
* Рецензия на диск «Три ночи» от сайта Postapokalipsis
* Рецензия на диск "Три ночи" от сайта Atlantis-Tales 
* Рецензия на диск "Не в этом мире" от сайта Headbanger.ru
* Рецензия на диск "Не в этом мире" от сайта Darkside.ru 
* Рецензия на диск "Не в этом мире" от сайта Atlantis-Tales

Категорий:Семлык тӱшка-влак
Макмат (лӱм)

**Макма́т** (  «mʊħɑmmæd» гыч — *Чаплыме*) — араб пӧръеҥ лӱмжын марий калыкыште кучылтмо вариантше. Вес семын марла Мамат але Пехмет ойлат.

Категорий:Арабысе лӱм
Категорий:Пӧръеҥ лӱм
Otto Dix

**Otto Dix** — российысе darkwave - тӱшка Санкт-Петербург гычын. 

## Участник-влак
* **[[Михаэль Драу]]**  — мурызо, текст-влак, дизайн, шоу.
* **[[Мари Слип]]** — полдышога, аранжировка, сем да тӱшкан продюсерже .
* **[[Воронов, Пётр|Пётр Воронов]]** — скрипке, сем, аранжировка, фотограф.

## Дискографий

* Эго (2005) 

* Город (2007) 

* Атомная зима (2007) 

* Эго (2007) (Переиздание) 

* Зона Теней (2009) 

* Чудные дни (2010) 

* Эго (2011) (Переиздание №2)

* Утопия (single) (2012)

* Mortem (2012)

## Видеографий
* 2005 — Эго
* 2006 — Белый пепел
* 2008 — Усталость металла
* 2009 — Мечта о весне
* 2011 — Зверь

## Кылвер
* Официал сайт

* 
* 
* 
* 
* Otto Dix на сайте DarkSide
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

*Михаэль Драу о своих книгах
*Альманах курируемый Otto Dix

## Важ-влак


Категорий:Семлык тӱшка-влак
Красноярск

**Красноярск** () — ола Российыште, Красноярск мландын кучем рӱдыжӧ.

Красноярск — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.

## Эртымгорно

Категорий:Красноярск
Категорий:Российысе миллионер-олала
ТУЙ карте

**ТУЙ карте** () — масс медиа аланыште тыршыше-влакын интернет-порталышт. Шке состав дене СНГ да Российысе ТУЙ нерген катологым ушештара. 2004 ий Сорла тылзе гычын пашам ышта. Электрон ТУЙ семын 2007 ийыште регистрацийым эртен. Регистраций нерген свидетельстве- Эл №ФС77-27239. Проект Nikolaev e:consulting [1].фирмын шотлалтеш. 

## Проектын тӱҥ шонымашыже
Проект кок ужаш гычын шога. Иктыже - ТУЙ нерген кажне гана темын толшо информаций базе, кокымшо кызытсе медиапазарыште уэмдалтше серыш нерген базе. Тылзе жапыште порталыш 80 000 гычын 110 000 еҥ пура. ТУЙ каталог нерген картычке влак массмедиа пазарын чыла пайдалыныше нерген информацийым нумалыт. Порталын  увер сервис влак Пресс-релиз, событий-влак да Лудаш ужаш дене палемдалтыныт. Портал типографий да медиа тӱшкан интерактивный карте-влакым арала. ТУЙ карте- почмо ресурс. Регистраций ТУЙ нерген данный-влак базе деке пураш корным , пресс релизым шыҥдараш почеш. Пайдаланыше-влак шке ТУЙ нерген информацийым пуртат да кӱлеш годым вашталтышым пуртен шогат. 

## Вияҥ толмо эртымгорно
Проект 2003 ийыште шорыкйол тылзын шочын. Идым тылзын 25 кече гычын 2004 ийыште пашам ышташ тӱҥалын. Ончыч портал Санкт Петербургысо СМИ нерген данный базе семын палемдалтын. Вара моло Российысе оласе да СНГ ТУЙ нерген информаций дене пойдаралтын. Пашаш колтымо годым порталыште 450 компаний ден изданий нерген увераҥар лийын. Ик ий гычын базе кум пачаш кушкын-1500 марте. 2010 ий тӱҥалтышлан данный-влак базыште 6500 ТУЙ картычке аралалтеш. У источник-влак порталыш кажне кечын ешаралтыт.

Категорий:Калык коклаште увер шарыме йӧн-влак
Стамбулысо метрополитен

**Стамбулысо [[метрополитен]]** () — урем деч ӧрдыжтӧ мер транспорт тӱрлык Стамбул олаште.

## Станций-влак
### M1
**M1<small>A</small>** & **M1<small>B</small>**
* **Yenikapı**: (M2) (Marmaray) (İDO)
* **Aksaray**: (T1)
* **Emniyet - Fatih**
* **Topkapı - Ulubatlı**: (T4)
* **Bayrampaşa - Maltepe**
* **Sağmalcılar**
* **Kocatepe**
* **Otogar / Coach Station**

**M1<small>A</small>**:
* **Terazidere**
* **Davutpaşa - YTÜ**
* **Merter**: (Metrobüs)
* **Zeytinburnu**: (T1) (Metrobüs)
* **Bakırköy - İncirli
* **Bahçelievler**: (Metrobüs)
* **Ataköy - Şirinevler**: (Metrobüs)
* **Yenibosna**
* **DTM - İstanbul Fuar Merkezi / Expo Center**
* **Atatürk Havalimanı / Airport**

**M1B**:
* **Esenler**
* **Menderes**
* **Üçyüzlü**
* **Bağcılar Meydan**: (T1)
* **Kirazlı**: (M3)

=== M2 ===
* **Hacıosman**
* **Darüşşafaka**
* **Atatürk Oto Sanayi**
* **İTÜ - Ayazağa**
* **Sanayi Mahallesi**,
* **4.Levent**
* **Levent**: (M6)
* **Gayrettepe**: (Metrobüs)
* **Şişli - Mecidiyeköy**: (M7) (Metrobüs)
* **Osmanbey**
* **Taksim**: (F1) (T2)
* **Şişhane**: (F2) (T2) 
* **Haliç / Golden Horn**
* **Vezneciler**: (T1)
* **Yenikapı**: (İDO) (M1<small>A</small>) (M1<small>B</small>) (Marmaray)

**Sanayi Mahallesi**:
* **Seyrantepe**

=== M3 ===
* **MetroKent / Başakşehir**
* **Başak Konutları**
* **Siteler**
* **Turgut Özal**
* **İkitelli Sanayi**,
* **İstoç**
* **Mahmutbey**: (M7)
* **Yeni Mahalle**
* **Kirazlı**: (M1<small>B</small>)

**İkitelli Sanayi**:
* **Ziya Gökalp Mahallesi**
* **Olimpiyat**

=== M4 ===
* **Kadıköy**: (T3) (İDO)
* **Ayrılık Çeşmesi**: (Marmaray)
* **Acıbadem**
* **Ünalan**: (Metrobüs)
* **Göztepe**
* **Yenisahra**
* **Kozyatağı**
* **Bostancı**
* **Küçükyalı**
* **Maltepe**
* **Huzurevi**
* **Gülsuyu**
* **Esenkent**
* **Hastane - Adliye**
* **Soğanlık**
* **Kartal**
* **Yakacık**
* **Pendik**
* **Kaynarca**

=== M5 ===
* **Üsküdar**: (Marmaray)
* **Fıstıkağacı**
* **Bağlarbaşı**
* **Altunizade**: (Metrobüs)
* **Kısıklı**
* **Bulgurlu**
* **Ümraniye**
* **Çarşı**
* **Yamanevler**
* **Çakmak**
* **Ihlamurkuyu**
* **Altınşehir**
* **İmam Hatip**
* **Dudullu**
* **Necip Fazıl**
* **Çekmeköy**

=== M6 ===
* **Levent**: (M2)
* **Nispetiye**
* **Etiler**
* **Boğaziçi Üniversitesi**

=== M7 ===
* **Mecidiyeköy**: (M2) (Metrobüs)
* **Çağlayan**
* **Kâğıthane**
* **Nurtepe**
* **Alibeyköy**
* **Yeşilpınar**
* **Veysel Karani**
* **Akşemsettin**
* **Kâzım Karabekir**
* **Yenimahalle**
* **Karadeniz Mahallesi**: (T4)
* **Tekstilkent**
* **Yüzyıl**
* **Göztepe**
* **Mahmutbey''': (M3)

## Кылвер-влак
* www.istanbululasim.com.tr

Категорий:Стамбулысо метрополитен
Себеж

**Себеж** — ола Российыште, Псков велыште. Калыкчот 6,1 тӱж. еҥ наре.

## Тыгак ончо

Категорий:Псков велысе олала
Sonderaktion 1005

**Операций 1005** (), тыгак "эксгумаций операций" —  Кокымшо тӱнямбал сар годым нацист Германийын Рейнхард операций годым миллион наре еҥым пуштмо кышам петырашлан эртен. 

## Тӱҥ увераҥар

Операций 1942 гыч 1944 ий марте шолып, концентрационный лагерьыште шинчыше-влак дене эртен. Нуно тушкан тойымо шугарлам почеден колышо капым йулалтеныт. Тыгай пашаче группо-влакым официально "Колышо команде" лумденыт. Нуно зондеркоманде 1005-ын ужашыже лийыныт. Куржын ынышт керт манын, пашам чеп дене йолыштен ыштыктеныт. Операций почеш СД команде да порядкым эскерыше полиций эскерен.
  
## Эртымгорно

1942 ий уярня тылзын СС обергруппенфюрер Рейнхард Гейдрих операций 1005 тӱҥалаш СС штандартенфюрер Пауль Блобельлан куштымашым пуен. Но тудым тӱҥалаш пеледыш тылзын 1942 ийыште Гейдрихым пуштмо событий мешаен. "Антропоид" операций годым тудым УСО чехийысе агент-влак пуштыныт. Сурем тылзе мучаште Гестапо вуйлатыше СС группенфюрер Генрих Мюллер Блобельлан операцийым тӱҥалаш эше ик куштымашым пуен. Тудо жапыште тӱҥ шонымашлан еврей-влакым пуштедыме да тойымо кышам шылтыме лийын, операций тыгак моло нацист-влакын айнзатцтӱшка-влакын пуштедымашым шылташ эртаралтын.
 
Блобель тиде операцийым Хелмно воктене тӱҥалын. Но эксгумироватлыме колышо кап-влакым пытараш чукталтше бомба-влакым кучылтмо йӧн нимо сайым конден огыл. Тул воктенсе чодырашке куснен. Пайдале сай йӧнлан кӱртньӧ решоткашке але кӱртньыгорно рельсыш колышо капым да пум почела оптен нуным йӱлалтымаш шотлалтын. Йӱлымо деч вара кодшо лу фрагмент-влакым лӱмынак тыгыдемдыше машина гочын колтеныт да лакыште тоеныт.

Операций официал Собибор концлагерьыште тӱҥалын. Колышо команде тӱшкан тойымо шӱгарла гычын колышо кап-влакым луктеден йӱлалтен. Тиде пашам пытарымеке пашазе-влакым пуштыныт. 1942 ий теле тылзын операций Белжец концлагерьыш куснен, вара Треблинкыш. Ну а теве Аушвиц, Берген-Бельзен лдагерьлаште тиде операций эртаралтын огыл. Тушто шке крематорий лийын. Заключенный-влакым вигак йӱлалтеныт.  

Операций 1005 тыгак 30-шо ийлаште нацист-влакын еврей-влакым тӱшкан пуштмо верлаште эртен. Тиде Бабий Яр ден 9 форт лагерьлаште. 1944 ийыште Йошкар Армийын наступленийлан кора, СС обергруппенфюрер Вильгельм Коппе Генерал-губернаторство кумдыкысо 5 областьыште посна 1005 группо-влакым чумыраш шуден. Но нине группо-влакын пашашт мучаш марте каен шуктен огыл. Совет Армий концлагерь верлашке толын шуктен. 

Категорий:Эртымгорно
Пермь

**Пермь** (, , ) — ола Российыште, Пермь мландын рӱдыжӧ. 
 
## Эртымгорно

Категорий:Пермь
Категорий:Российысе миллионер-олала
Тольятти

**Тольятти** () — ола Российыште, Самара велыште.

## Эртымгорно

Категорий:Тольятти
Барнаул

**Барнаул** — ола Российыште, Алтай мландын рӱдыжӧ. Калыкчот: 612,7 тӱж. наре еҥ.

## Тыгак ончо
## Тӱжвал кылвер-влак
* Барнаул

Категорий:Барнаул
Владивосток

**Владивосток** — ола Российыште, Теҥызсер мландын рӱдыжӧ. Калыкчот 616,9 тӱж. еҥ наре.

## Тыгак ончо

Категорий:Владивосток
Иркутск

**Иркутск** () — ола Российыште, Иркутск велын рӱдыжӧ.

Категорий:Иркутск
Ярославль

**Ярославль** () — ола Российыште, Ярославль велын рӱдыжӧ.

## Верысе телеканал-влак
* Оласе телеканал
* ГТ-Регион
* Ярославльтелесеть
* ГТРК "Ярославий"
* Первый Мармеладный

## Палемдымаш-влак

* Историческая информация о городе Ярославль 

Категорий:Ярославль
Категорий:Российысе Шӧртньӧ оҥго
Краснодар мланде

**Краснодар мланде** () — Россий Федерацийысе регион. Кечывалвел федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 75,485 тӱж. км².
Калык чот - 5 229,2 тӱж. еҥ (2011).
Административ рӱдер — Краснодар ола.

Категорий:Краснодар мланде
Улан-Батор

**Улан-Батор** (*Йошкар Патыр*; ) — Монголийын рӱдолаже.

Категорий:Улан-Батор
Соломин, Александр Владимирович

**Александр Владимирович Соломин** (*Эчан Соломин* алмашлӱм семын; ) (, Томск) — руш тын эртымгорнызо, генеалог да Кавказын шымлызыже.

## Биографий
РКГУ-н Тын шинчымашын рӱдерым (2007) тунем пытарен. Профессор Л. Г. Хрушковын да Е. В. Пчеловын тунемшышт.

## Шанче ушнык йыжъеҥлык
* Руш географик ушем Сочисе пӧлкан Чынле йыжъеҥже (2014)

## Еш
Гантимуровмыт кугыжа насыл гыч Анна Сергеевна Гантимуровам марлан налын. Ирина ӱдырым кушта.

## Библиографий
### Кнага-влак
#  
#  

### Кид дене возымаш-влак
# Соломин А. В. Вятский род Соломиных .
# Соломин А. В. Род Александра Монастыря, князя Смоленского .
# Соломин А. В. Аладьины из Дома Аладьиных-Плохово .
# Соломин А. В. Христианские древности Северо-Восточного Причерноморья .
# Соломин А. В. Род и герб картографа Ивана Кирилова .

### Тӱҥ шанче статья-влак
# Соломин А. В. «…И потому прозвали его князь Олександр Монастырь» (К вопросу о происхождении родоначальника фамилии Монастырёвых) // Гербовед.- № 4(90).- М., 2006.- С. 93-96 .
# Соломин А. В. Новые данные о роде князей Гантимуровых // Генеалогический вестник.- №40.- СПб., 2011.- С. 44-47 .
# Соломин А. В. Происхождение тунгусского князя Гантимура по данным ономастики // Генеалогический вестник.- №45.- СПб., 2012.- С.47-52 .
# Соломин А. В. О корнях уфимских дворян Киржацких // Генеалогический вестник.- №52.- СПб., 2016.- С.54-59 

### Тӱҥ шанчын популяр статья-влак
# Соломин А. Третье тысячелетие Мамайки // Сочи.- № 42 (368).- Сочи, 17-23 октября 1997.- С. 7 .
# Соломин А. Четыре века забвения // Сочи.- № 13 (391).- Сочи, 27 марта-2 апреля 1998.- С. 7 .
# Solomin A. The return to sources // Mahjubah. Vol. 20, № 10 (203). Tehran, October 2001. P. 51-53 .
# Соломин Э. Курымашлык омо дене малат, кийыме верышт пушкыдо // Марий Эл.- № 97 (21765).- Йошкар-Ола, 30 май 2003.- Л. 5.
# Соломин А. Яранский поэт и педагог Пётр Михайлович Соломин (1839—1871) // Наш край. — Яранск, 2019. — № 12. — С.39—42 .

## Кылвер-влак
* Соломин Александр Владимирович. Анализ публикационной активности автора. РИНЦ 
* Персональная страница. Российская культурология 
* Храмы России. Личный фонд № 671 Соломина А. В. 
* ListRead. Персональная библиотека. Автор А. В. Соломин 
* LiveLib. Сохраняем знания. Автор Александр Соломин 

## Важ-влак

Категорий:Руш генеалог-влак
Категорий:Руш эртымгорнызо-влак
Российысе кугыжаныш гуманитар университет

**Российысе кугыжаныш гуманитар университет, РКГУ** () — классик университет Москошто. Тӱҥ гуманитар кӱшыл тунемме тӧнеж Российыште. 

## Кылвер-влак
* Университетын официал сайтше

Категорий:Кӱшыл тунемме тӧнеж-влак Москошто
Моско вел

**Моско вел** () — Россий Федерацийысе регион. Рӱдӧ федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 45,8 тӱж. меҥ².
Калык чот - 7104 тӱж. еҥ (2011).
Административ рӱдер — Красногорск ола.

Категорий:Моско вел
Какшар кундем

**Какшар кундем** (; ) — административ кундем Киров велыште, Российыште. Рӱдыжӧ Какшар. Калыкчот 31,7 тӱж. еҥ наре.

## Географий
Какшар кундем Киров велын касвелныже верланен.

Категорий:Какшар кундем
Махачкала

**Махачкала** (, , , , , , ) — ола Дагестанын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.

## Важ-влак

Категорий:Махачкала
Сендевӱд

**Сендевӱд** () — ола Российыште, Угарман велыште.

## Эртымгорно

## Важ-влак


Категорий:Угарман велысе олала
Категорий:Сендевӱд кундем
Какшар

**Какшар** (йӱдв.-касв. *Кӓкшӓр*; ) – Российыште Киров велын Какшар кундемыштыже верланыше ола. Какшар кундемын рӱдерже. Калыкчот – 24979 еҥ (2010), 23 966 еҥ (2017).

## Верланыме вер
Ильна ола деч 78 километр (120 – авто дене) кечывалвел-касвел могырно верланен.

## Кылвер-влак
* Котельнич.

## Галерей

Kotelnich. St. Nicholas Church.jpg|Николай Чудотворец черке.
Kotelnich. Near Railroad Station.jpg|Кӱртньыгорно вокзал.
Kotelnich. Sovetskaya & Labour Streets crossing.jpg|Советский ден Труд уремлан уремвожшо.
Kotelnich. Vyatka River banks.jpg|Виче.


## Тугак ончо
* Виче палеонтологик тоштер.

## Важ-влак

Категорий:Киров велысе олала
Категорий:Киров велысе марий илымверла
Категорий:Киров велысе кундем рӱдерла
Категорий:Какшар кундемысе илымверла
Категорий:Какшар
Какшан (ыҥ-влак)

**Какшан** мут ончыктен кертеш:

* Какшан — Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше посёлко.
* Изи Какшан — Марий Элыште йогышо эҥер. 
* Кугу Какшан — Марий Элыште да Киров велыште йогышо эҥер.
* Кугу Какшан — Марий Элыште кугыжаныш заповедик.
Какшан (Провой кундем)

**Какшан** () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше посёлко. Какшан ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 937 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Йошкар-Ола деч 56 километр кечывалвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*        Кологривов Михаил Михайлович (1919—1964) — Совет Ушем Талешке, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Село Кокшайск (город Кокшага, Кокшажский город, Какшанла, село Покровское или Кокшайское). 
* Команда Кочующие.
* Кологривов Михаил Михайлович. Cайт «Герои Страны».
* Страница о Кокшайске.

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Город Йошкар-Ола: Сборник документальных очерков.— Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Город Йошкар-Ола», 2004.— 304 с., ил. С. 132.

## Важ-влак


Категорий:Провой кундемысе илымверла
Сӱвыль

**Сӱвыль** (; ) — ола Чувашийыште, Сӱвыль кундемын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.

## Важ-влак


Категорий:Чувашийысе олала
Категорий:Сӱвыль кундем
Сӱвыль кундем

**Сӱвыль кундем** (; ) — административ кундем Чувашийыште, Российыште. Рӱдыжӧ Сӱвыль. Калыкчот 38 тӱж. еҥ наре.

## Географий

Категорий:Сӱвыль кундем
Шемуржа кундем

**Шемуржа кундем** (; ) — административ кундем Чувашийыште, Российыште. Рӱдыжӧ Шемуржа. Калыкчот 14,4 тӱж. еҥ наре.

## Географий

Категорий:Шемуржа кундем
Одо Эл

**Одо Республик** (; ) — Россий Федерацийын ужашыже, Тудо Юлсер федерал йырвелыш пура. **Одо Эл** да **Одо Республик** лӱм-влак икгай лийыт.

Рӱдола — Ижевск.

Киров вел, Пермь мланде, Суас Эл да Пошкырт Эл дене йыгыре улеш.

## Илышйогын

## Географий верланымаш

## Административ шеледымаш

## Кундемла

### Олала

## Эртымгорно

### Одо автоном вел

### Одо АССР

### Одо Эл Республик

## Экономик вияҥмаш

### Инфраструктур

### Йӧнозанлык

### Кылвер-влак

## Тыгак ончо
* Марий илымверла Одо Элыште

## Важ-влак


Категорий:Одо Эл
Ижевск (ыҥ-влак)

**Ижевск**:

* Ижевск — ола, Одо Элын рӱдыжӧ.
* Ижевск (аэропорт) — аэропорт Российыште.
* Ижевск (станций) — кӱртньыгорно станций.
Кемерово

**Кемерово** () - ола Российыште, Кемерово велын кучем рӱдыжӧ.

Кемерово — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.

## Эртымгорно

Категорий:Кемерово
Новокузнецк

**Новокузнецк** (*У Апшат ола* гыч) () - ола Российыште, Кемерово велыште эн кугу ола.

Новокузнецк — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.

## Эртымгорно

Категорий:Новокузнецк
100 тӱжем еҥ деч кугырак калыкчотан российысе олала

По итогам переписи 2010 года cреди 1100 городов России 164 города имеют численность населения более 100 тыс. жителей, входя в категории больших, крупных, крупнейших городов и городов-миллионеров.

При этом ещё 1 Шорыкйол 2007 ий их число составляло 167.

Данные приведены:
* 1897 — 9 Пургыж еҥшотлымаш почеш,
* 1926 — 17 Теле еҥшотлымаш почеш,
* 1939 — 17 Шорыкйол еҥшотлымаш почеш,
* 1959 — 15 Шорыкйол еҥшотлымаш почеш,
* 1970 — 15 Шорыкйол еҥшотлымаш почеш,
* 1979 — 17 Шорыкйол еҥшотлымаш почеш,
* 1989 — 12 Шорыкйол еҥшотлымаш почеш,
* 2002 — 9 Шыжа еҥшотлымаш почеш,
* 2010 — 14 Шыжа еҥшотлымаш почеш

Выделены цветом центры субъектов Российской Федерации.  **Жирным выделены** центры федеральных округов Российской Федерации

**Примечание.** Стоит отметить, что Великие Луки, Тобольск, Парат, Магадан, Серов, Канск, Усть-Илимск, Глазов, Соликамск, Ухта, Киселёвск, Новотроицк, Ногинск, Кинешме и Назрань (*список неполный*) на 14 октября 2010 года не являются стотысячниками, но достигали этого уровня в отдельные годы. Великие Луки, Тобольск, Магадан, Канск, Усть-Илимск, Глазов, Соликамск довольно быстро теряют население. Парат да Серов имеют стабильное население, но оно меньше 100 тысяч человек. Железногорск (Курск велыште), Домодедово (Моско велыште), Бердск (Новосибирск велыште) никогда не достигали этого уровня, но постепенно приближаются к нему. Из остальных городов реальные перспективы вернуться в число стотысячников имеют только Назрань, Парат да, возможно, Тобольск. В советский период (по данным переписей 1979 и 1989 годов) ещё четыре города достигали стотысячного населения — Мичуринск, Анжеро-Судженск, Усолье-Сибирское да Воркута (*список неполный*), но уже по переписи 2002 года и далее они испытали сильную депопуляцию, и в настоящее время их население даже не превышает 90 тысяч человек и продолжает снижаться, а Воркута вообще со 115,6 тысяч человек в 1989 году снизила численность населения до 71,4 тысяч человек на начало 2009 года. В связи с этим в таблице они не представлены.

## См. также
* Список городов России по федеральным округам
* Города России
* Список городов России с территорией больше 100 квадратных километров
* Посёлки городского типа России по численности населения
* Сельские населённые пункты России по численности населения
* Большие города Российской империи в 1897 г.
* Большие города СССР в 1926 г.

## Важ-влак

*
Россий
Шундыр кундем

**Шундыр кундем** (; ; ) - административ кундем Чувашийыште, Российыште. Рӱдыжӧ Шундыр-Ола. Калыкчот 26 тӱж. еҥ наре.

## Географий

* Сĕнтĕрвăрринчи Акатуй-2017

Категорий:Шундыр кундем
Шовакшэҥер кундем

**Шовакшэҥер кундем** (; ; ) — административ кундем Чувашийыште, Российыште. Рӱдыжӧ Кугеси посёлко. Калыкчот 59,4 тӱж. еҥ наре.

## Географий

Категорий:Шовакшэҥер кундем
Шовакшэҥер вӱдаралымвер

**Шовакшэҥер вӱдаралымвер** (; ; ) — вӱдаралымвер Российыште, Юл эҥерын ужашыже.

Категорий:Чувашийысе вӱдаралымверла
Категорий:Юл
Категорий:Угарман велысе вӱдаралымверла
Категорий:Марий Элысе вӱдаралымверла
Ядырна

**Ядырна** (; ; ) — ола Чувашийыште, Ядырна кундемын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.

## Важ-влак


Категорий:Чувашийысе олала
Категорий:Ядырна кундем
У Шовакшэҥер

**У Шовакшэҥер** (; ) — ола Чувашийыште.

## Важ-влак

Категорий:У Шовакшэҥер
Ю (ыҥ-влак)

**Ю** мут ончыктен кертеш:

* Ю — заклинаний.
* Ю (кириллик тиште) — кириллик тиште.
А (кириллик тиште)

**А, а** — кириллик тиште. Олыкмарий да курыкмарий тиштерлаште 1-ше тиште. 

## Кодировко

Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Ӓ (кириллик тиште)

**Ӓ, ӓ** —  кириллик тиште. Курыкмарий тиштерыште 2-шо тиште.  

## Кодировко

## Тыгак ончо
*Ҥ
*Ӧ
*Ӱ
*Ӹ

Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Б

**Б, б** — кириллик тиште. 2-шо тиште Олык марий да 3-шо тиште Курык марий тиштерыште.

Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Каҥаш кундем

**Каҥаш кундем** (; ) — административ кундем Чувашийыште, Российыште. Рӱдыжӧ Каҥаш. Калыкчот 26 тӱж. еҥ наре.

## Географий

Категорий:Каҥаш кундем
Астрахань

**Астрахань** (, ) — Российысе ола, Астрахань велын да Астрахань оласе йырвелын рӱдолаже, Каспий регионын тӱҥ тӱвыра, туныктыш, торгайымаш да вуйлатымаш рӱдерже. Российысе исторический олан спискышкыже пура.

## Географий

Ола Астрахань велын кечывалвелныже, Юл эҥер дельтын йӱдвел ужашыштыже верланен. Оласе район-влак Юлын кок серыштыжат улыт: Советский, Кировский да Ленинский район шола серыште, Трусовский — пурла серыште. Олан рӱдыжӧ Кировский районыште верланен. 

Астраханьын исторический рӱдыжӧ икмыняр тошто кварталлан шелалтеш: Ош Ола, Суас Слободко, Кугу Исад, Селений, Оржа да тулеч молат. Тыгай районыште революций деч ончычсо архитектур аралалт кодеш.

## Калык

Кызыт олаште 530 тӱжем еҥ ила, нунын коклаштыже руш, суас, казах, ногай, калмык да шуко моло калык.

## Транспорт

Астраханьыште кӱртньыгорно вокзал, автовокзал, аэропорт да эҥер порт уло. Кажне кечын Москош, Санкт-Петербургыш, Казахстаныш рейс-влак ышталтыт.

Ола кӧргӧ транспорт системыш автобус да маршрут такси пурат. Ожно годым Астраханьыште тыгак трамвай да троллейбус улыт, но кызыт нуно огыт кошт.

Категорий:Астрахань
З (кириллик тиште)

**З, з** — кириллик тиште. 9-ше тиште Олык марий да 10-шо тиште Курык марий тиштерыште.

Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Ҥ

**Ҥ, ҥ** — кириллик тиште. Олыкмарий тиштерыште 16-шо тиште.

## Кодировко

## Тыгак ончо
* Ӓ
* Ӧ
* Ӱ
* Ӹ

Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Ӧ (кириллик тиште)

**Ӧ, ӧ** — кириллик тиште. Олык марий тиштерыште 18-ше тиште да Курык марий тиштерыште 19 тиште. 

Одо тиштерыште 20-ше тиште.

## Кодировко

## Тыгак ончо
* Ӓ
* Ҥ
* Ӱ
* Ӹ

Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Ӱ (кириллик тиште)

**Ӱ, ӱ** — кириллик тиште. Олык марий да Курык марий тиштерлаште 24 тиште. 

## Кодировко

## Тыгак ончо
* Ӓ
* Ҥ
* Ӧ
* Ӹ

Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Ф

**Ф, ф** — кириллик тиште. 25-ше тиште Олык марий да Курык марий тиштер-влакыште.

Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Ӹ

**Ӹ, ӹ** —  кириллик тиште. Курыкмарий тиштерыште 33-шо тиште.

## Кодировко

  
## Тыгак ончо
*Ӓ
*Ҥ
*Ӧ
*Ӱ

Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Ь

**Ь, ь** — кириллик тиште. 33-шо тиште Олык марий да 34-ше тиште Курык марий тиштерыште.

Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Ӝ

**Ӝ, ӝ** —  кириллик тиште. Одо тиштерыште 8-ше тиште.

## Кодировко

  
## Тыгак ончо
*Ӟ
*Ӥ
*Ӧ
*Ӵ

Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
ВАЗ-2109

**Ваз-2109 Спутник/Samara** ( официальный огыл лӱмжӧ- Девятка)- легковой ончыл приводан,хэтчбек кузован автомашина. ВОлжский автомобильный заводышто 1987-2004 ийлаште серий дене лектын шоген. Кызыт Украиныште "Богдан" марке дене (двигатель 1600 куб.см) серийно лектын шога.  Тужвал тӱс дене Ваз-2108 автомобильын вич омсан версийжым ончыкта. 

## Эртымгорно

Автомобильым 1987 ийыште серийно лукташ тӱҥалыныт. Ондак тудым ныл цилиндр 8 клапан карбюратор бензин двигатель дене луктыныт. Двигательын куатше 1100, 1300 ден 1500 куб.см. лийын. 
1991 ийыште автомашинан ончылжын у дизайн лектын. У тӱжвал ончыл сынан автомашинам седан Ваз-21099 автомобиль дене пырля луткаш тӱҥалыныт. 1994 ийыште автомашинаш 4 цилиндран 8 клапанан 1500 куб.см. куатан, инжектор  Ваз-21111 двигательым шынденыт. 

## Модификаций-влак

Ваз-2109 автомашинам луктын шогымо жапыште тудын икмыняр модификаций лектын:
* Ваз-2109- база модель, карбюратор двигатель 1,3 литр ( 1987-1997 ийла)
* Ваз-21091- модификаций карбюратор двигатель 1,1 литр (1987-1997 ийла)
* Ваз-21093-модификаций карбюратор двигатель 1,5 литр (1990 ий гычын)
* Ваз-21093i- модификаций инжектор двигатель 1,5 литр (1994 ий гычын, вес данный почеш 2000 ий гычын) 

## Тӱвыра илылыште

* Кумдан палыме поп-группо "Комбинация" 1990-шо ийлаште "Вишнёвая девятка" мурым йоҥгалтарен
* Руш бард мурызо Тимур ШАовын "Романс-посвящение автомобилю Ваз-2109" сем композицийже уло ( "От Бодлера до борделя" альбом 1997 ий
* "Сектор Газа" руш рок-группын репертуарыште "Самые лучшие тачки"
* Александр Каштановын мурыжо "Хэтчбек"
* Тиде модельын лӱмжӧ дене Санкт-Петербургысо инди-группо Red Samara automobile Club лумденыт. 
 

Категорий:ССРУ-ын автомашинаже-влак
2109
Категорий:Российын автомашинаже-влак
Категорий:Автомобиль-влак
Ӟ

**Ӟ, ӟ** —  кириллик тиште. Одо тиштерыште 11-ше тиште .  

## Кодировко

## Тыгак ончо
*Ӝ
*Ӥ
*Ӧ
*Ӵ

Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Вознесений урем (Йошкар-Ола)

**Вознесений урем** () — эн тошто урем Йошкар-Олаште. Вознесений урем революций деч ончычсо Чарлаште тӱҥ уремлан шотлалтын. Карл Марксын лӱмжым тудлан 1918 ийыште пуымо. А тошто лӱмжӧ (2008 угыч, Лев Толстой урем гыч Ленин кугурем деке) черке лӱм дене кылдалтын. Тудыжо дач ты уремыште верланен ыле. Ты черке XVIII курымысо архитектуро шарныктышлан шотлалтеш.

## Кылвер-влак
* В Йошкар-Оле появилась Вознесенская улица
Йошкар-Ола (станций)

**Йошкар-Ола** (; ) — кӱртньыгорно станций РКК-ын Горькийысе кӱртньӧ корнышто. Йошкар-Олаште верланен.

Икымше поезд Йошкар-Олашке 1928 ийыште толын. А таче тышеч кече еда икмыняр поезд мундыр кундемлаш каяш тарвана. «Марий Эл» фирма поезд Российын рӱдолашкыже писын намиен шукта.

## Важ-влак
Distemper

## Эртымгорно

## Состав
### Кызытсе состав
* Слава «Дацент» Бирюков - мурызо, гитара
* Лёлик - бас-гитара
* Сергей «Бай» Байбаков - тӱмыр-влак
* Александр - саксофон
* Вася - тромбон

### Ончычсо участник-влак
* Кисель - бас-гитара
* Роман «Носатый» Шевчук - гитара, бэк-вокал
* Ильич - саксофон
* Ксения - саксофон
* Макс - тромбон
* Лёха - Труба
* Виталик - Труба

## Дискографий
### Альбом-влак
* 1991 год — Мы сегодня с Баем (Sound Age Productions)
* 1993 год — Ой ду-ду (Hobgoblin Rec.)
* 1995 год — Город (КТР Союз)
* 1997 год — Face Control (Hobgoblin Rec.)
* 1997 год — Внатуре! Алё!! Хорош!!! (Live) (Distemper Records)
* 1999 год — Ну все!.. (Sound Age Productions)
* 2000 год — Ска-панк шпионы (BRP Rec.)
* 2001 год — Доброе утро (BRP Rec. / Distemper Records)
* 2003 год — Нам по… ! (BRP Rec. / Distemper Records)
* 2003 год — Путеводитель по русскому року (BRP Rec.)
* 2003 год — Distemper + The Know How (Split)
* 2004 год — Ska Punk Moscow (BRP Rec.)
* 2004 год — XV
* 2005 год — Подумай, кто твои друзья
* 2006 год — Distemper & Tarakany — Если парни объединятся
* 2006 год — Ну все!.. (переиздание 1999)
* 2007 год — Мир создан для тебя
* 2008 год — My Underground
* 2009 год — Всё или ничего
* 2010 год — Tribute to Distemper
* 2010 год — Сингл "Получить ответ"
* 2011 год — Сингл "Я умираю для тебя"

## Кылвер-влак

* Официал сайт
* Текст-влак
* Distemper на Last.fm
* Jamendo-лаштык
* DISTEMPER – музыка не ради денег!

Категорий:Семлык тӱшка-влак
Худжанд

**Худжанд** (, , , ) — ола Таджикистаныште Согд велын рӱдолаже.

Категорий:Худжанд