Лӱммут

Йылмылончыш шанчыште **лӱ́ммут** — настам ончыктышо ойлымаш ужаш. Лӱммут *кӧ?* але *мо?* йодышлан вашмутым пуа.
* Лӱммут ,  да лица дене вашталтеш.
* Ойлончыште лӱммут чыла  лийын кертеш.

Обращений семын каласалтше лӱммут ойлончо йыжыҥ ок лий.

## Чонан да чондымо лӱммут-влак
Кӧ? йодышлан вашмутым айдемым ончыктышо лӱммут-влак веле пуат. Мутлан: ко? — *ӱдыр*, *рвезе*, *[[туныктышо]]*, *[[колызо]]*, *[[гармоньчо]]*, *йылмызе*. Моло лӱммут, чонанжат, чондымыжат, мо? йодышлан вашмутым пуа, мутлан: мо? — *ушкал*, *имне*, *кол*, *куэр*, *шопкер*.

Чонан лӱммут-влак куд вочмык дене веле вашталтыт, мутлан: И. *ава*, Р. *аван*, Д. *авалан*, В. *авам, Ср. авала, Совм. аваге*. Чондымо лӱммут-влак чыла вочмыкышто каласалтыт: И. *вуй*, Р. *вуйын*, Д. *вуйлан*, В. *выйым*, Ср. *вуйла*, Совм. *вуйге*, М. *вуйышто*, Н. *вуйыш(ко)*, О. *вуеш*.

## Собственный да нарицательный лӱммут-влак
Икгай наста-влаклан пуымо лӱмым нарицательный лӱммут маныт, мутлан: *ер*, *газет*, *ял*, *эл*, *эҥер*.

Посна насталан пуымо лӱмым собственный лӱммут маныт, мутлан: *Таир ер*, *"Ямде лий" газет*, *Учимсола*, *Марий Эл*, *Юл*.

Собственный лӱммут-влак улыт:
# еҥын лӱмжӧ, ачалӱмжӧ, тукымлӱмжӧ: *Сергей Григорьевич Чавайн*, *Шемер Микуш*, *Мичу*, *Кориш*;
# вольык да янлык лӱм: *Ошеч*, *Олач*, *Олас*, *Шемеч*, *Ошвуй*;
# вершӧр лӱм: *Россий*, *Урал*, *Элнет*, *Карман курык*, *Ялчык*, *Кичиер*, *Йошкар-Ола*;
# газет, кнага, журнал лӱм: *"Кугарня"*, *"Ончыко"*, *"Элнет"*, *"Эреҥер"*, *"Маска вынем"*;
# сӱрет, кинофильм, спектакль лӱм: *"Онар"*, *"Салика"*, *"Морко сем"*;
#  ден  лӱм: *Марий кугыжаныш университет*;
# орден да медаль лӱм: *"Сорла да чӧгыт" шӧртньӧ медаль*;

Собственный лӱммутым кугу йӱкпале дене тӱҥалын возат. Кнага, журнал, газет, сӱрет, кинофильм, спектакль, завод, фабрик да южо моло собственный лӱммут кугу йӱкпале дене тӱҥалын возалтыт да кавычкеш налалтыт, мутлан: *"Шӧртньӧ падыраш"* повесть, *"Пачемыш"* журнал, *[[Морко мланде (газет)|"Морко мланде"]]* газет, *"Мӱкш отар"* спектакль.

## Лӱммутын чотшо
Лӱммутын кок чотшо уло: шкет да шуко. Шуко лӱммутым кок чотыштат каласаш лиеш: *ял* - *ял-влак*, *урем* - *урем-шамыч*, *ава* - *авамыт*, *пасу* - *пасулаште*.

Лӱммутын чотшо гыч наста мыняр улмым пален налына. Шкет чот ик настам каласен пуа. Шуко чот икте деч шуко икгай наста улмым ончыкта.

Лӱммутын шуко чот сынжым ышташ *-влак*, *-шамыч*, *-мыт*, *-ла* супикс-влак кучылталтыт.

Юмо лӱммутым шкетй чотышто веле каласаш лиеш. Тыгай улыт, мутлан:
#  лӱм: *вӱд*, *шӧр*, *шӱр*, *лем*, *ӱй*, *мӱй*;
# действий лӱм: *лудмаш*, *тунеммаш*, *серымаш*;
# пӱртӱс лӱм: *лум*, *поран*, *теле*, *йӱр*;
# металл лӱм: *ший*, *шӧртньӧ*, *той*, *вулно*.

Шотлымо чотмут почеш, тыгак *шуко*, *шагал*, *ятыр*, *икмыняр* шомак почеш шогышо лӱммут шкет чотышто возалтеш, мутлан: *Урем дене кок еҥ кая.* *Погынымашке ятыр еҥ толын.*

*Нине*, *нуно* олмештышмут почеш шогышо лӱммут шуко чотышто лиеш, мутлан: *Нине олмапу-влак кугу йӱштымат чытат.* *Нуно ял-влак уэш кушкаш тӱҥалыныт.*

## Лӱммутын лицаже
Лӱммут чот да вочмык дене вашталтме семынак лица денат вашталт кертеш. Лица настан кӧн але мон улмыжым палаш полша. Тидым лица супикс-влак каласен пуат.

Лӱммутын кок чотысо кум лицаже уло (а лица сынже - кудыт), мутлан:

Лӱммутын икымше лицаже ойлышо еҥын настажым ончыкта: *мыйын кнагам*, *мемнан кнага*.

Лӱммутын кокымшо лицаже, ойлышо еҥ кӧ дене кутыра, тудын настажым ончыкта: *тыйын пӧртет*, *тендан пӧртда*.

Лӱммутын кумшо лицаже, кӧ але мо нерген ойлат, тудын насташтым ончыкта: *тудын аваже*, *нунын авашт*, *колхозын пасужо*, *пушеҥгын лышташыже*.

Лӱммутыш лица супикс ешаралтеш гын, лӱммутым *мыйын*, *тыйын*, *тудын*, *мемнан*, *тендан*, *нунын* олмештышмут-влак деч поснат ойлаш лиеш, мутлан: *тыйын ачат* - *ачат*, *нунын пакчашт* - *пакчашт*.

### Лица супиксан лӱммутым возен моштымаш

Шкет чот икымше да кокымшо лицаштыже возалтыт:
# *-м*, *-т* — пералтышан *а*, *е*, *э* йоҥйӱк дене пытыше мутлаште: *ава-м*, *шокте-т*, *куэ-т*.
# *-эм*, *-эт* — пералтышан моло йоҥйӱк дене пытыше мутлаште: *посто-эм*, *посто-эт*, *кӱтӱ-эм*, *кӱтӱ-эт*, *Вачи-эм*, *Вачи-эт*.

Пералтышдыме йоҥйӱк мучашан лӱммутым шкет чотысо икымше ден кокымшо лицаште каласыме годым пералтышдыме йӱк лектын возеш: *корн-ем*, *корн-ет*, *имн-ет*, *печ-ет*.

Шкет чотын кумшо лицаштыже да шуко чотын кум лицаштыжат пералтышдыме йоҥйӱк *ы* йӱкыш савырна: *пече* - *печы-же*, *печы-на*, *печы-да*, *печы-шт*.

Родо-тукымым ончыктышо южо лӱммут (*шольо*, *чӱчӱ*, *чӱчӱньӧ*, *шешке*, *веҥе*, *оньо*) шкет чотын кокымшо лицаштыже *-ч* супиксым налеш, мутлан: *эргы-ч*, *шольы-ч*, *чӱчӱ-ч*, *чӱчӱньы-ч*, *веҥы-ч*, *шешкы-ч*, *оньы-ч*.

## Лӱммутын ышталтмыже
Ик мутвожан лӱммутым **тӱҥ лӱммут** маныт, мутлан: *ола*, *ял*, *пӧрт*, *вуй*, *кид*.

Вес шомак гыч ышталтше лӱммутат шагал огыл. Нуно кум йӧн дене ышталтыт:
# муттӱҥыш супиксым ешарыме дене: *кӱтӱ* - *кӱтӱ*'чӧ***; ''пеледаш'' - ''пелед'''ыш***, *пелед*'маш***; ''петыраш'' - ''петыр'''тыш***;
# мут-влакым ушымо дене: *кугу*+*корно* — *кугорно*, *изи*+*тер* — *издер*;
# мут-влакым мужырын каласыме дене: *ача*, *ава* — *ача-ава*; *шӱм*, *чон* — *шӱм-чон*.

Пытартыш кок йӧн дене  лӱммут-влак ышталтыт.

### Супикс дене ышталтше лӱммут-влак

Ида мондо! Шинчымаш, погынымаш да тыгаяк чыла моло шомакыште -маш супикс ончылсо ы йӱкпале лӱммутын 2-шо спряжениян глагол гыч ышталтмыжым палдара.

### Йыгыр лӱммут-влак
Кок але кум шомакым иктыш ушен але мужырын каласен иштыме лӱммутым **йыгыр лӱммут** маныт, мутлан: *кандывуй*, *кугырӱдывондо*, *иза-шольо*, *уш-акыл*.

## Негыз
* Марий йылме. Теорий. 5-9 класслан учебник. З.В. Учаев. 1993, Марий кнага савыктыш.

Категорий:Ойлымаш ужаш