open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дукер

**Дукер** () – Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык. Чылаже 19 еш куэ уло.

## Тӱрлык-влак
* **Урлык : ''Cephalophus***
** *Cephalophus spadix*
** *Cephalophus adersi*
** *Cephalophus dorsalis*
** *Cephalophus niger*
** *Cephalophus nigrifrons*
** *Cephalophus brookei*
** *Cephalophus harveyi*
** *Cephalophus jentinki*
** *Cephalophus ogilbyi*
** *Cephalophus callipygus*
** *Cephalophus rufilatus*
** *Cephalophus natalensis*
** *Cephalophus rubidis*
** *Cephalophus weynsi*
** *Cephalophus leucogaster*
** *Cephalophus sylvicultor*
** *Cephalophus zebra*
* *'Урлык : *Philantomba***
** ''Philantomba monticola''
** ''Philantomba maxwellii''
** ''Philantomba walteri''
* **Урлык : *Sylvicapra**'
** *Sylvicapra grimmia''

Категорий:Янлык
Горал

**Горал** () – Азийын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык. Капше 106 — 118 см, нелытше 32 — 42 кг. 

Категорий:Янлык
Нахур

**Нахур** () – Азийын (Непал, Китай, Пакистан да Индийын) Bovidae йамагатын гыч изи янлык. 

Категорий:Янлык
Топи (янлык)

**Топи** () – Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык. 

## Тӱрлык-влак
* *Damaliscus lunatus jimela*
* *Damaliscus lunatus korrigum*
* *Damaliscus lunatus lunatus*
* *Damaliscus lunatus superstes*
* *Damaliscus lunatus tiang*
* *Damaliscus lunatus topi*

Категорий:Янлык
Оронго

**Оронго** () – Азийын (Тибет да Индийын) Bovidae йамагатын гыч изи янлык. Капше 120 —130  см, нелытше 25 — 35 кг. 

Категорий:Янлык
Такин

**Такин** () – Азийын (Индий, Тибет, Непал, Китайын Сычуань да Шэньси провинций) Bovidae йамагатын гыч кугу янлык. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
* *Budorcas taxicolor taxicolor* 
* *Budorcas taxicolor bedfordi* 
* *Budorcas taxicolor tibetani* 
* *Budorcas taxicolor whitei* 

Категорий:Янлык
Тар (янлык)

**Такин** () – Азийын Bovidae йамагатын гыч изи янлык. Чылаже 3 еш куэ уло.

## Тӱрлык-влак
**Hemitragus* 
***Hemitragus jemlahicus*
**Nilgiritragus* 
***Nilgiritragus hylocrius*
**Arabitragus* 
***Arabitragus jayakari*

Категорий:Янлык
Гарна

**Гарна** () – Индийын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
* *Antilope cervicapra centralis*
* *Antilope cervicapra cervicapra*
* *Antilope cervicapra rajputanae*
* *Antilope cervicapra rupicapra*

Категорий:Янлык
Дибатаг

**Дибатаг** () – Африкын (Эфиопий да Сомалиын) Bovidae йамагатын гыч кугу янлык. Нелытше 28 — 35 (узо) /  22 — 29 (ава) кг. 

Категорий:Янлык
Орикс

**Орикс** () – Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык. 

## Тӱрлык-влак
**[[Oryx beisa]]* 
**[[Oryx dammah]]* 
**[[Oryx gazella]]* 
**[[Oryx leucoryx]]* 

Категорий:Янлык
Имне антилопа

**Имне антилопа** () – Касвел, Эрвел да Кечывалвел Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык. Нелытше 300 кг. 

Категорий:Янлык
Имне

**Имне** () – Equidae йамагатын гыч кугу янлык.

Категорий:Имне-влак
Шем антилопа

**Шем антилопа** () – Эрвел Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык. Нелытше 230 кг. 

Категорий:Янлык
Арыслан

**Арыслан** () – Африкын да Азийын (Индийын) пырыс-влак (Felidae) йамагатын гыч кугу янлык. 

## Фоссил ӱлылтӱрлык-влак
* (*Panthera leo spelaea*)
* Американ арыслан (*Panthera leo atrox*)

Категорий:Пырыс-влак
Шимпанзе

**Шимпанзе** () – Африкын Hominidae йамагатын Hominini йыжыҥын гыч кугу маймыл. 

**[[Бонобо]]** але **изи шимпанзе** (*Pan paniscus*).

## Ӱлылтӱрлык-влак
* *Pan troglodytes troglodytes*
* *Pan troglodytes verus*
* *Pan troglodytes vellerosus*
* *Pan troglodytes schweinfurthii*

Категорий:Примат-влак
Бонобо

**Бонобо** але **изи [[шимпанзе]]** () – Африкын Hominidae йамагатын гыч кугу маймыл. 

Категорий:Примат-влак
Арыслан маймыл

**Арыслан маймыл** () – Америкын Callitrichidae йамагатын гыч изи маймыл. Чылаже 4 еш куэ уло.

## Тӱрлык-влак
* *Leontopithecus rosalia* – 
* *Leontopithecus chrysomelas* – 
* *Leontopithecus chrysopygus* – 
* *Leontopithecus caissara* – 

Категорий:Примат-влак
Горилла

**Горилла** () – Африкын Hominidae йамагатын гыч кугу маймыл. 

## Тӱрлык-влак да Ӱлылтӱрлык-влак
* *Gorilla gorilla* – 
** *Gorilla gorilla gorilla* –
** *Gorilla gorilla diehli* –
* *Gorilla beringei* – 
** *Gorilla beringei beringei* –
** *Gorilla beringei graueri* –

Категорий:Примат-влак
Мандрил

**Мандрил** () – Африкын (Камерун, Габон да Заирыште) Cercopithecidae йамагатын гыч кугу маймыл. 

Категорий:Примат-влак
Маймыл

**Маймыл** () – Primates тӱчын (ex Homo = айдеме) гыч изи да кугу янлык.
Дрил

**Дрил** () – Африкын (Нигерий, Экваториальной Гвинеяыште) Cercopithecidae йамагатын гыч кугу маймыл. 

Категорий:Примат-влак
Капуцин (маймыл)

**Капуцин** () – Америкын Cebidae йамагатын гыч изи маймыл. 

## Тӱрлык-влак
# *[[Cebus capucinus]]*
# *[[Cebus albifrons]]*
# *[[Cebus olivaceus]]*
# *[[Cebus kaapori]]*
# *[[Cebus apella]]*
# *[[Cebus flavius]]*
# *[[Cebus libidinosus]]*
# *[[Cebus nigritus]]*
# *[[Cebus xanthosternos]]*

Категорий:Примат-влак
Коата

**Коата** () – Америкын Atelidae йамагатын гыч изи да кугу маймыл. 

## Тӱрлык-влак
# *[[Ateles belzebuth]]*
# *[[Ateles chamek]]*
# *[[Ateles hybridus]]*
# *[[Ateles marginatus]]*
# *[[Ateles fusciceps]]*
# *[[Ateles geoffroyi]]*
# *[[Ateles paniscus]]*

Категорий:Примат-влак
Ур маймыл

**Ур маймыл** (; этимология: *Sciurus* "ур") – Кечывалвел Америкын Cebidae йамагатын гыч изи маймыл. 

Категорий:Примат-влак
Лангур

**Лангур** () – Азийын мартышке ямагат () гыч изи маймыл.

## Тӱрлык-влак
* *Presbytis melalophos*
** *Presbytis melalophos melalophos*
** *Presbytis melalophos bicolor*
** *Presbytis melalophos sumatrana*
** *Presbytis melalophos mitrata*
* *Presbytis femoralis*
** *Presbytis femoralis femoralis*
** *Presbytis femoralis robinsoni*
** *Presbytis femoralis percura*
* *Presbytis chrysomelas*
** *Presbytis chrysomelas chrysomelas*
** *Presbytis chrysomelas cruciger*
* *Presbytis siamensis*
** *Presbytis siamensis siamensis*
** *Presbytis siamensis rhionis*
** *Presbytis siamensis cana*
** *Presbytis siamensis paenulata*
* *Presbytis frontata*
* *Presbytis comata* 
** *Presbytis comata comata* 
** *Presbytis comata fredericae*
* *Presbytis thomasi*
* *Presbytis hosei*
** *Presbytis hosei hosei*
** *Presbytis hosei everetti*
** *Presbytis hosei sabana*
** *Presbytis hosei canicrus*
* *Presbytis rubicunda*
** *Presbytis rubicunda rubicunda*
** *Presbytis rubicunda rubida*
** *Presbytis rubicunda ignita*
** *Presbytis rubicunda chrysea*
** *Presbytis rubicunda carimatae*
* *Presbytis potenziani*
** *Presbytis potenziani potenziani*
** *Presbytis potenziani siberu*
* *Presbytis natunae*

Категорий:Примат-влак
Ур-влак

**Ур-влак** () — нултышо-влак тӱчан гыч изи янлык ямагат.

## Тӱрлык-влак
* Ӱлылтъямагат: Ratufinae – (1 урлык, 4 тӱрлык)
* Ӱлылтъямагат: Sciurillinae – (1 тӱрлык)
* Ӱлылтъямагат: Sciurinae
** Йыжыҥ: Sciurini – (5 урлык, 38 тӱрлык)
** Йыжыҥ: Pteromyini – лепешка (15 урлык, 45 тӱрлык)
* Ӱлылтъямагат: Callosciurinae – 
** Йыжыҥ: Callosciurini (13 урлык, 60 тӱрлык)
** Йыжыҥ: Funambulini (1 урлык, 5 тӱрлык)
* Ӱлылтъямагат: Xerinae – 
** Йыжыҥ: Xerini – (3 урлык, 6 тӱрлык)
** Йыжыҥ: Protoxerini (6 урлык, 50 тӱрлык)
** Йыжыҥ: Marmotini – (6 урлык, 90 тӱрлык)

Категорий:Ур-влак
Мирики

**Мирики** () – Америкын Atelidae йамагатын гыч изи маймыл. 

## Тӱрлык-влак
* *Brachyteles arachnoides*
* *Brachyteles hypoxanthus*

Категорий:Примат-влак
Мирикина

**Мирикина** () – Кечывалвел Америкын Aotidae йамагатын гыч изи маймыл. 

Категорий:Примат-влак
Орангутан

**Орангутан** () – Азийын Hominidae йамагатын гыч изи да кугу маймыл. 

## Тӱрлык-влак
* *Pongo pygmaeus* – Борнео
** *Pongo pygmaeus pygmaeus* –
** *Pongo pygmaeus morio* –
** *Pongo pygmaeus wurmbii* – 
* *Pongo abelii* – Суматра

Категорий:Примат-влак
Павиан

**Павиан** () – Африкын Cercopithecidae йамагатын гыч кугу маймыл. 

## Тӱрлык-влак
* *Papio hamadryas*
* *Papio papio*
* *Papio anubis*
* *Papio cynocephalus*
** *Papio cynocephalus cynocephalus*
** *Papio cynocephalus ibeanus*
** *Papio cynocephalus kindae*
* *Papio ursinus*
** *Papio ursinus ursinus*
** *Papio ursinus griseipes*
** *Papio ursinus raucana*

Категорий:Примат-влак
Саймири

**Саймири** () – Америкын Cebidae йамагатын гыч изи маймыл. 

## Тӱрлык-влак
* *S. sciureus group*
** *Saimiri oerstedii* – 
*** *Saimiri oerstedii oerstedii*
*** *Saimiri oerstedii citrinellus*
** *Saimiri sciureus* – Ур маймыл
*** *Saimiri sciureus sciureus*
*** *Saimiri sciureus albigena*
*** *Saimiri sciureus cassiquiarensis*
*** *Saimiri sciureus macrodon*
** *Saimiri ustus* – 
* *S. boliviensis group*
** *Saimiri boliviensis* – 
*** *Saimiri boliviensis boliviensis*
*** *Saimiri boliviensis peruviensis*
** *Saimiri vanzolini* – 

Категорий:Примат-влак
Саки (маймыл)

**Саки** () – Африкын Pitheciidae йамагатын гыч изи да кугу маймыл. 

## Тӱрлык-влак
* *Pithecia pithecia*
* *Pithecia monachus*
* *Pithecia irrorata*
* *Pithecia isabela*
* *Pithecia aequatorialis*
* *Pithecia albicans*

Категорий:Примат-влак
Сиаманг

**Сиаманг** () – Азийын Hylobatidae йамагатын гыч изи да кугу маймыл. 

Категорий:Примат-влак
Хулок

**Хулок** () – Азийын Hylobatidae йамагатын гыч кугу маймыл. 

## Тӱрлык-влак
* *Hoolock hoolock*
* *Hoolock leuconedys*

Категорий:Примат-влак
Тамарин

**Тамарин** () – Америкын Callitrichidae йамагатын гыч изи маймыл. 

## Тӱрлык-влак
* *S. midas* group
** *Saguinus midas* – 
** *Saguinus niger* – 
* *S. nigricollis* group
** *Saguinus nigricollis* – 
*** *Saguinus nigricollis nigricollis*
*** *Saguinus nigricollis hernandezi*
** *Saguinus graellsi* – 
** *Saguinus fuscicollis* – 
*** *Saguinus fuscicollis fuscicollis*
*** *Saguinus fuscicollis nigrifrons*
*** *Saguinus fuscicollis illigeri*
*** *Saguinus fuscicollis leucogenys*
*** *Saguinus fuscicollis lagonotus*
*** *Saguinus fuscicollis fuscus*
*** *Saguinus fuscicollis avilapiresi*
*** *Saguinus fuscicollis weddelli*
*** *Saguinus fuscicollis cruzlimai*
*** *Saguinus fuscicollis primitivus*
*** *Saguinus fuscicollis mura*
** *Saguinus melanoleucus* – 
** *Saguinus tripartitus* – 
* *S. mystax* group
** *Saguinus mystax* – 
*** *Saguinus mystax mystax*
*** *Saguinus mystax pluto*
** *Saguinus pileatus* – 
** *Saguinus labiatus* – 
** *Saguinus imperator* – 
* *S. bicolor* group
** *Saguinus bicolor* – 
** *Saguinus martinsi* – 
*** *Saguinus martinsi martinsi*
*** *Saguinus martinsi ochraceus*
* *S. oedipus* group
** *Saguinus oedipus* – 
** *Saguinus geoffroyi* – 
** *Saguinus leucopus* – 
* *S. inustus* group
** *Saguinus inustus* – 

Категорий:Примат-влак
Йос

**Йос** (, ) – Евразий да Америкыште вашлиялтше изи янлык. Шылкочш янлык улеш. Сонарлаш йӱдым лектеш. Марий-влак акрет годсек йосым, лумшым (соболь), коляйосым (ласка) коваштышт верч пуштеденыт. Коваштым начаремдаш огыл манын, ожно сонарзе тыгай янлыкын шинчашкыже логалаш тыршен. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
# *[[Mustela erminea aestiva]]*
# *[[Mustela erminea alascensis]]*
# *[[Mustela erminea anguinae]]*
# *[[Mustela erminea arctica]]*
# *[[Mustela erminea augustidens]]*
# *[[Mustela erminea bangsi]]*
# *[[Mustela erminea celenda]]*
# *[[Mustela erminea cigognanii]]*
# *[[Mustela erminea erminea]]*
# *[[Mustela erminea fallenda]]*
# *[[Mustela erminea ferghanae]]*
# *[[Mustela erminea gulosa]]*
# *[[Mustela erminea haidarum]]*
# *[[Mustela erminea hibernica]]*
# *[[Mustela erminea initis]]*
# *[[Mustela erminea invicta]]*
# *[[Mustela erminea kadiacensis]]*
# *[[Mustela erminea kaneii]]*
# *[[Mustela erminea karaginensis]]*
# *[[Mustela erminea lymani]]*
# *[[Mustela erminea martinoi]]*
# *[[Mustela erminea minima]]*
# *[[Mustela erminea mongolica]]*
# *[[Mustela erminea muricus]]*
# *[[Mustela erminea nippon]]*
# *[[Mustela erminea ognevi]]*
# *[[Mustela erminea olympica]]*
# *[[Mustela erminea polaris]]*
# *[[Mustela erminea richardsonii]]*
# *[[Mustela erminea ricinae]]*
# *[[Mustela erminea salva]]*
# *[[Mustela erminea seclusa]]*
# *[[Mustela erminea semplei]]*
# *[[Mustela erminea stabilis]]*
# *[[Mustela erminea stratori]]*
# *[[Mustela erminea teberdina]]*
# *[[Mustela erminea tobolica]]*

Категорий:Йос-влак
Коляйос

**Коляйос** (, ) – Евразийын да Америкын йос-влак (Mustelidae) йамагатын гыч изи янлык. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
# *[[Mustela nivalis nivalis]]*
# *[[Mustela nivalis allegheniensis]]*
# *[[Mustela nivalis boccamela]]*
# *[[Mustela nivalis campestris]]*
# *[[Mustela nivalis caucasica]]*
# *[[Mustela nivalis eskimo]]*
# *[[Mustela nivalis heptneri]]*
# *[[Mustela nivalis mosanensis]]*
# *[[Mustela nivalis namiyei]]*
# *[[Mustela nivalis numidica]]*
# *[[Mustela nivalis numidica]]*
# *[[Mustela nivalis pallida]]*
# *[[Mustela nivalis pygmaea]]*
# *[[Mustela nivalis rixosa]]*
# *[[Mustela nivalis rossica]]*
# *[[Mustela nivalis russelliana]]*
# *[[Mustela nivalis stoliczkana]]*
# *[[Mustela nivalis tonkinensis]]*
# *[[Mustela nivalis vulgaris]]*

Категорий:Йос-влак
Лепешка

**Лепешка** () – Евразийын Sciuridae йамагатын гыч изи янлык. 

Категорий:Янлык
Нерге

**Нерге** () – Евразийын йос-влак (Mustelidae) йамагатын гыч изи да кугу янлык.

## Ӱлылтӱрлык-влак
* *Meles meles meles*
* *Meles meles arcalus*
* *Meles meles canascens*
* *Meles meles heptneri*
* *Meles meles marianensis*
* *Meles meles milleri*
* *Meles meles rhodius*
* *Meles meles severzovi*

## 
* Американ нерге (*Taxidea taxus*)

Категорий:Йос-влак
Лумшо

**Лумшо** (, ) – Евразийын йос-влак (Mustelidae) йамагатын гыч кугу янлык.

Категорий:Йос-влак
Луй

**Луй** () – Евразийын да Америкын йос-влак (Mustelidae) йамагатын гыч изи да кугу янлык.

Категорий:Йос-влак
Саргасс теҥыз

**Сарга́сс теҥыз** — касвелне Гольфстрим, йӱдвелне Атлантикын Йӱдвел, эрвелне Канар, кечывалвелне Йӱдвел Пассат вӱдйогынла дене чеклалтше (ойыралтше) Атланик океанысе вӱдын циклонваштареш йырпӧрдымыжын районжо.

Лӱмжӧ португал *sargasо* - "виноград аршаш" - мут гыч лектын. Испан тудым "виноград вондо теҥыз" манын лӱмденыт. 

23°–35° йӱдвел лопкыт да 30°–68° касвел кужыт коклаште верлана. Теҥызын кумдыкшо 6–7 млн. км.² (вӱдйогынлан кӧра вашталт шога). Серже уке. Йӱдвел-касвел ужашыштшыже вулканшочшо Бермуд отрола верланат. Вӱдӱмбалсе темпратурыжо телым 18–23&nbsp;°С да кеҥежым 26–28&nbsp;°C улеш. Шинчалылыкше - 36,5–37 %. Пундашыжын тӱҥ кумдыкшо 6000 метр утласе келгытыште Йӱдвел Америкын волемыштыже верланен; максималле келгыт - 6995 метр.

Кӱрен тӱсан ийынкоштшо "саргасс" лӱман вӱдкушкыллан поян улеш. Ты кушкылын шукылыкшо 4–11 млн. тонн наре улмо гае аклалтеш. Тудын ток улмыжо Саргасс теҥызӱмбалсе йогын-влакын вашлийымыштлан негызлалтеш. Теҥызыште тӱрлӧ да шукычотан янлык ила. Ик ужашыже - эрыкынийынкоштшо (макрель-влак, чоҥештышкол, теҥызиме, краб-влак, теҥызчерепахе да т.м.), весыже - кушкыл пеленсе-влак (актиний, мшанке да т.м.). Саргасс теҥызын вӱдшӧ ончыч поснак яндар ыле гынат (60 метр марте вошткойшо), кызыт мазут дене чотак аяраҥдалтын.

Категорий:Теҥызла
Блю, Корбин

**Корбин Блю** (; 21 Пургыж, 1989) — УАШын мурызо.

## Дискографий
### Альбом-влак
* 2007 — «Another Side»
* 2009 — «Speed of Light»

## Фото-галерей

CorbinBleuDec06.jpg
Corbin Bleu.jpg
CorbinBleuDec10.jpg


## Важ-влак


Категорий:Рок-тӱшка
Макак

**Макак** () – Азийын да Африкын Cercopithecidae йамагатын гыч кугу маймыл. 

## Тӱрлык-влак
* *Macaca sylvanus*
* *Macaca silenus*
* *Macaca nemestrina*
* *Macaca leonina*
* *Macaca pagensis*
* *Macaca siberu*
* *Macaca maura*
* *Macaca ochreata*
* *Macaca tonkeana*
* *Macaca hecki*
* *Macaca nigriscens*
* *Macaca nigra*
* *Macaca fascicularis*
* *Macaca arctoides*
* *Macaca mulatta*
* *Macaca cyclopis*
* *Macaca fuscata*
* *Macaca sinica*
* *Macaca radiata*
* *Macaca assamensis*
* *Macaca thibetana*
* *Macaca munzala*

Категорий:Примат-влак
Анкара

**Анкара** () — Турцийын рӱдолаже да Анкара ильын чыла кундемже. Турцийыште эн кугу кокымшо ола. Олан калыкчотшо 4.319.167 еҥ (2005). 

Анкара олаште Анкара ильын центр кундем-влак : Акьюрт, Алтындаг, Аяш, Баля, Чанкая, Чубук, Элмадаг, Этимесгут, Гӧльбашы, Каледжик, Казан, Кечиӧрен, Мамак, Синджан, Пурсаклар, Енимахалле.

Категорий:Турцийысе олала
Категорий:Турцийысе миллионер-олала
Измир

**Измир** () — Касвел Турцийыште ола да Измир ильын чыла кундемже. Турцийыште эн кугу кумшо ола. Олан калыкчотшо 2.758.707 еҥ (2009). 

Измир олаште Измир ильын центр кундем-влак : Балчова, Байраклы, Борнова, Буджа, Чигли, Газиэмир, Гӱзелбахче, Карабаглар, Каршыяка, Конак, Менемен, Нарлыдере.

Категорий:Турцийысе олала
Категорий:Турцийысе миллионер-олала
Бурса

**Бурса** () — Касвел Турцийыште ола да Бурса ильын чыла кундемже. Турцийыште эн кугу нылымше ола. Олан калыкчотшо 1.905.570  еҥ (2009). 

Бурса олаште Бурса ильын центр кундем-влак : Гемлик, Гюрсу, Кестель, Муданья, Нилюфер, Османгази, Йылдырым.

## Важ-влак


Категорий:Турцийысе олала
Категорий:Турцийысе миллионер-олала
Адана

**Адана** () — Кечывалвел Турцийыште ола да Адана ильын чыла кундемже. Турцийыште эн кугу визымше ола. Олан калыкчотшо 1.591.518  еҥ (2009). 

Адана олаште Адана ильын центр кундем-влак : Йӱрегир, Караисалы, Сарычам, Сейхан, Чукурова.

## Важ-влак


Категорий:Турцийысе олала
Категорий:Турцийысе миллионер-олала
Анкара (ыҥ-влак)

**Анкара** мут ончыктен кертеш:
* Анкара — Турцийыште ола.
* Анкара — Турцийыште иль.
Конья

**Конья** () — Турцийыште ола да Конья ильын чыла кундемже. Турцийыште эн кугу шымше ола. Олан калыкчотшо 1.067.055  еҥ (2008). 

Конья олаште Конья ильын центр кундем-влак : Каратай, Мерам, Сельчуклу.

## Важ-влак


Категорий:Турцийысе олала
Категорий:Турцийысе миллионер-олала
Facebook

**Facebook** — мер вапшланаш сервис да 2004 ийын Пургыж тылзыште почылтмо вот-сайт. Озаже - Facebook Inc. 2011 ийыште Шорыкйол тылзыште Facebook-ыште 600 амион утла чӱчкыдын пайдаланыше ыле. Пайдаланыше шке профайлым ыштен кертеш, вес пайдаланыше-влакым йолташ семын ешарен кертеш, профайлын уэмдымаш нерген автоматик шижтарымаш пуртен каласымашым вашталтын кертеш. Эше пайдаланыше-влак интерес тӱшкашке ушнен кертеш, мутлан пашавер, школ, кӱшылшкол але вес койышвозыш.

УАШ-ыште кажне тунемме ий тӱҥалтышыште кӱшылшкол-влак чыла тунемше-влаклан лӱмын ыштыме кнагам пуэш, тиде кнагаште чыла тунемше-влак нерген изиш возымо. Тыге студент-влак икте-весым пален налыт. Тиде кнаган лӱмжӧ Facebook-ын лӱмжӧлан негызым пыштен.

Facebook-лан Марк Цекерберг да тудын колледж пӧлем-пошкудо-влак да компучер шанче студент-влак Эдуардо Саверин, Дастин Московиц да Крис Хьюс нерыгым пыштеныт.

## Марий модыш facebook-ыште
Facebook-ыште икымше марий модыш - MariWords 2011 ий Пургыр тылзын 11 кечыныште почылтын.

## Важ-влак



Категорий:Мер увераҥарым процесслаш
Категорий:Мер медиа
Категорий:Мер вапшланаш сервис
Категорий:Вот 2.0
Усама бен Ладен

**Усама бен Ладен** (моло транскрипций **Осама бен Ладен**, **Усама бин Ладен**; полный лӱм **Уса̄ма бин Мухаммад бин ‛Ава̣д бин Ла̄дин**; ; Usāmah bin Muhammad bin `Awad bin Lādin) (10 Вӱдшор 1957, Джидде али Эр-Рияд, Сауд Аравий — 2 Ага 2011, Абботтабад, Пакистан) — «Аль-Каида» исламист террорист организацийын вуйлатышыше. Террорист № 1 кузе УАШ-ыште да моло эл-влакыште чынлымо лие. 

## Важ-влак

*
Категорий:Аль-Каида
Категорий:Террорист-влак
Руш тоштер

**Руш тоштер** () — тоштер Российыште, Санкт-Петербургышто. Руш сымыктышын эн кугу тӱнямбалсе тоштерже.

Категорий:Санкт-Петербург
Категорий:Тоштер-влак Российыште
Анталья

**Анталья** () — Кечывалвел-эрвел Турцийыште ола да Анталья ильын чыла кундемже. Турцийыште эн кугу кандашымше ола да турист рӱдыжӧ Мландепокшел теҥызыште. Олан (центр кундем-влакын) калыкчотшо 1.001.318 еҥ (2010). 

Анталья олаште Анталья ильын центр кундем-влак : Аксу, Дӧшемеалты, Кепез, Коньяалты, Муратпаша.

## Важ-влак


Категорий:Турцийысе олала
Категорий:Турцийысе миллионер-олала
Кайсери

**Кайсери** () — Кечывалвел-эрвел Турцийыште ола да Кайсери ильын чыла кундемже. Турцийыште эн кугу индешымше ола. Олан калыкчотшо 911.984 еҥ (2009). 

Кайсери олаште Кайсери ильын центр кундем-влак : Хаджылар, Инджесу, Коджасинан, Меликгази, Талас.

## Важ-влак


Категорий:Турцийысе олала
Категорий:Турцийысе миллионер-олала
Мерсин

**Мерсин** () — Кечывалвел-эрвел Турцийыште ола да Мерсин ильын чыла кундемже. Турцийыште эн кугу луымшо ола. Олан калыкчотшо 843.429 еҥ (2010). 

Кайсери олаште Кайсери ильын центр кундем-влак : Акдениз, Мезитли, Торослар, Енишехир.

## Важ-влак


Категорий:Турцийысе олала
Категорий:Турцийысе миллионер-олала
Калтан янлык-влак

**Калтан янлык-влак** але **Сумкан янлык-влак** ( але ) – Австралийын да Америкын Marsupialia инпраклассын изи але кугу янлык-влак. Чылаже 320 еш куэ уло.

## Систематика
* Кӱшылтӱча : Ameridelphia
** Тӱча : опоссум (Didelphimorphia)
** Тӱча : Paucituberculata
*** Йамагат : Caenolestidae

* Кӱшылтӱча : Australidelphia
** Тӱча : Microbiotheria 
** Тӱча : Notoryctemorphia
** Тӱча : Dasyuromorphia
*** Йамагат : калтан пире (Thylacinidae) †
*** Йамагат : Dasyuridae 
*** Йамагат : Myrmecobiidae 
** Тӱча : Peramelemorphia
** Тӱча : Diprotodontia
*** Йамагат : Burramyidae
*** Йамагат : калтан лепешка (Petauridae)
*** Йамагат : кенгуру (Macropodidae)
*** Йамагат : поссум (Phalangeridae)
*** Йамагат : Pseudocheiridae
*** Йамагат : коала (Phascolarctidae)
*** Йамагат : Potoroidae
*** Йамагат : Hypsiprymnodontidae
*** Йамагат : Tarsipedidae
*** Йамагат : вомбат (Vombatidae)
*** Йамагат : Acrobatidae
*** Йамагат : калтан арыслан (Thylacoleonidae)
** † Тӱча : Sparassodonta
*** † Йамагат : Thylacosmilidae
** † Тӱча : Yalkaparidontia
Коала

**Коала** але **Калтан маска** () – Касвел да Кечывалвел Австралийын Phascolarctidae йамагатын гыч кугу калтан янлык. *Phascolarctos* урлыкын икте тӱрлыкше.

Категорий:Калтан янлык-влак
Калтан арыслан

**Калтан арыслан** () – Австралийын Thylacoleonidae йамагат гыч кугу калтан янлык. Чылаже плейстоценын фоссил 3 еш куэ уло.

## Тӱрлык-влак
*† *[[Thylacoleo carnifex]]*
*† *Thylacoleo crassidentatus*
*† *Thylacoleo hilli*

Категорий:Калтан янлык-влак
Пире

**Пире** () – Евразийын, Африкын да Америкын пий-влак (Canidae) йамагатын гыч кугу янлык. Чылаже 39 еш куэ уло.

## Ӱлылтӱрлык-влак
* Тундра пире (*Canis lupus albus*)
* *Canis lupus alces* †
* Араб пире (*Canis lupus arabs*)
* *Canis lupus arctos* "Мелвильский отросо пире"
* Мексика пире (*Canis lupus baileyi*)
* Ньюфаундленд пире (*Canis lupus beothucus*) †
* *Canis lupus bernardi* Bernard's Wolf, Banks Island Wolf †
* *Canis lupus campestris* Степной волк
* Тибет пире (*Canis lupus chanco*)
* *Canis lupus columbianus* British Columbia Wolf †
* *Canis lupus crassodon* Ванкувер отросо пире
* Динго (*Canis lupus dingo*)
* Пий (*Canis lupus familiaris*)
* Флорида шим пире (*Canis lupus floridanus*) 
* *Canis lupus fuscus* Cascade Mountain Wolf †
* *Canis lupus gregoryi* Gregory's Wolf, Mississippi Valley Wolf
* Манитоба пире (*Canis lupus griseoalbus*)
* *Canis lupus hallstromi* Новогвинейская поющая собака
* Япон пире (*Canis lupus hattai*) †
* Хонсю пире (*Canis lupus hodophilax*) †
* Гудзон пире (*Canis lupus hudsonicus*)
* *Canis lupus irremotus* Northern Rocky Mountains Wolf
* Лабрадор пире (*Canis lupus labradorius*)
* *Canis lupus ligoni* Alexander Archipelago Wolf
* Евразий пире (*Canis lupus lupus*)
* Эрвел Канада пире (*Canis lupus lycaon*)
* *Canis lupus mackenzii* Mackenzie River Wolf
* *Canis lupus manningi* Baffin Island Wolf
* *Canis lupus mogollonensis* Mogollon Mountain Wolf †
* Техас пире (*Canis lupus monstrabilis*)
* *Canis lupus nubilus* Буффалский волк Great Plains Wolf
* *Canis lupus occidentalis* Макензи тӧрвер пире Mackenzie Valley Wolf
* Гренландий пире (*Canis lupus orion*)
* *Canis lupus pallipes* Indian Wolf
* Юкон пире (*Canis lupus pambasileus*)
* *Canis lupus rufus* Рыжий волк
* *Canis lupus signatus* Иберийский волк
* Аляска тундра пире (*Canis lupus tundrarum*)
* *Canis lupus youngi* Southern Rocky Mountains Wolf

Категорий:Пий-влак
Калтан пире

**Калтан пире** () – Австралийын, Тасманийын да У Гвинейын Thylacinidae йамагатын гыч кугу калтан янлык. Капше 100—130 см, нелытше 20—30 кг.

Категорий:Калтан янлык-влак
Маска

**Маска** () – Евразийын да Америкын Ursidae йамагатын гыч кугу янлык. 

## Ӱлылйамагат-влак да Тӱрлык-влак
* **Ailuropodinae** –
** *Ailuropoda melanoleuca* – **[[Кугу панда]]**
* **Tremarctinae** –
** *Tremarctos ornatus* –
** *Tremarctos floridanus* † – 
* **Ursinae** –
** *Ursus arctos* – **[[Кӱрен маска]]**
** *Ursus americanus* – **[[Американ шем маска]]**
** *Ursus maritimus* – **[[Ош маска]]**
** *Ursus thibetanus* – **[[Азий шем маска]]**
** *Ursus spelaeus* † – **[[Пещерной маска]]**
** *Melursus ursinus* –
** *Helarctos malayanus* – **[[Малай маска]]**

## [[Сонар]]
 
Вынемыште кийыше маска ваштареш пий дене каеныт. Пий-шамыч маскам кынелтеныт, а вынем лекмашыште тудым сонарзе-влак *умдо* дене вашлийыныт. Тыгак маскам *атер* дене кученыт, атерым пушеҥге деке кылденыт.

XVII курым деч ончычак марий-влак пычал дене пайдаланаш тӱҥалыныт. 

## Калыкмут
* Маска виян гынат, кучат.
Ош маска

**Ош маска** () – Йӱдвел Евразийын да Америкын Ursidae йамагатын гыч кугу маска. Нелытше 400—450 (узо) але 200—300 (ава) кг.

Категорий:Маска-влак
Кӱрен маска

**Кӱрен маска** () – Евразийын да Америкын Ursidae йамагатын гыч кугу маска. Европыште эн кугу янлык. Нелытше 300—780 кг. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
Европыште :
* *Ursus arctos arctos* — Европо кӱрен маска 
* *Ursus arctos marsicanus* — Апеннинь кӱрен маска

Азийыште :
* *Ursus arctos gobiensis* — Гоби кӱрен маска
* *Ursus arctos pruinosus* — Тибет кӱрен маска
* *Ursus arctos isabellinus* — Гималайа кӱрен маска
* *Ursus arctos yesoensis* — Японий кӱрен маска

Йӱдвел Америкыште :
* *Ursus arctos horribilis* — Америка кӱрен маска але гризли 
* *Ursus arctos californicus* — Калифорний кӱрен маска
* *Ursus arctos middendorffi* — Аляска кӱрен маска
* *Ursus arctos nelsoni* — Мексика кӱрен маска

Йӱдвел Африккыште :
* *Ursus arctos crowtheri* † — Африка кӱрен маска

Категорий:Маска-влак
Кугу панда

**Кугу панда** () – Кечывалвел-касвел Китайын Сычуань провинцийыште Ursidae йамагатын гыч кугу маска. Капше 1.2—1.8 см, нелытше 150 (узо) але 125 (ава) кг.

## Ӱлылтӱрлык-влак
* *Ailuropoda melanoleuca melanoleuca*
* *Ailuropoda melanoleuca qinlingensis*

Категорий:Маска-влак
Панда (ыҥ-влак)

**Панда** мут ончыктен кертеш:
* Кугу панда (*Ailuropoda melanoleuca*)
* Изи панда (*Ailurus fulgens*)
Изи панда

**Изи панда** () – Эрвел Гималай да кечывалвел-касвел Китайын Шэньси провинцийыште Ailuridae йамагат гыч изи янлык. Капше 51-64 см, нелытше 300—780 кг, нелытше 3,7-6,2 (узо) але 4,2-6,0 (ава) кг.

## Ӱлылтӱрлык-влак
* *Ailurus fulgens fulgens* F. G. Cuvier, 1825
* *Ailurus fulgens refulgens* Milne-Edwards, 1874

Категорий:Шылгочшо-влак
Шордо

**Шордо** () – Йӱдвел Евразийын да Йӱдвел Америкын Cervidae йамагатын гыч кугу янлык. Нелытше 380–720 (узо), 270–360 (ава) кг. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
Йӱдвел Евразийыште :
* *Alces alces alces*
* *Alces alces cameloides*
* *Alces alces caucasicus* †   

Йӱдвел Америкыште :
* *Alces alces americana*
* *Alces alces andersoni*
* *Alces alces gigas*
* *Alces alces shirasi*

Категорий:Пӱчӧ-влак
Пӱчӧ

**Пӱчӧ** () – Европын, Изи Азийын да йӱдвел  Африкын Cervidae йамагатын гыч кугу янлык. Капше 175 –230 (узо), 160 –210 (ава) кг, нелытше 160 –240 (узо), 120 –170 (ава) кг.  

## Ӱлылтӱрлык-влак
**Cervus elaphus elaphus*
**Cervus elaphus hippelaphus*
**Cervus elaphus barbarus*     
**Cervus elaphus corsicanus*
**Cervus elaphus maral*
**Cervus elaphus bactrianus*
**Cervus elaphus yarkandensis*
**Cervus elaphus hanglu*

Категорий:Пӱчӧ-влак
Пӱчӧ-влак

**Пӱчӧ-влак** () – Евразийын, Йӱдвел Африкында Америкын Artiodactyla тӱчан гыч изи да кугу янлык йамагат. 

## Систематика
* Ӱлылйамагат : Muntiacinae 
** Урлык : *Muntiacus* 
*** (*Muntiacus muntjak*)
*** (*Muntiacus reevesi*)
*** (*Muntiacus crinifrons*)
*** (*Muntiacus feae*)
*** (*Muntiacus atherodes*)
*** (*Muntiacus rooseveltorum*)
*** (*Muntiacus gongshanensis*)
*** (*Muntiacus vuquangensis*)
*** (*Muntiacus truongsonensis*)
*** (*Muntiacus putaoensis*)
*** (*Muntiacus montanum*)
*** (*Muntiacus puhoatensis*)
** Урлык : *Elaphodus* 
*** (*Elaphodus cephalophus*)
* Ӱлылйамагат : Cervinae 
** Урлык : *Cervus* 
*** Пӱчӧ (*Cervus elaphus*)
*** (*Cervus wallichi*)
*** (*Cervus canadensis*) 
*** (*Cervus nippon*)
** Урлык : *Przewalskium* 
*** (*Przewalskium albirostris*)
** Урлык : *Rucervus* 
*** (*Rucervus duvaucelii*)
*** (*Rucervus schomburgki*) 
*** (*Rucervus eldii*)
** Урлык : *Rusa* 
*** (*Rusa unicolor*)
*** (*Rusa timorensis*)
*** (*Rusa mariannus*)
*** (*Rusa alfredi*) 
** Урлык : *Axis* 
*** Ӱлылурлык : *Axis* 
**** (*Axis axis*)
*** Ӱлылурлык : *Hyelaphus* 
**** (*Axis porcinus*)
**** (*Axis calamianensis*)
**** (*Axis kuhlii*)
** Урлык : *Elaphurus* 
*** (*Elaphurus davidianus*)
** Урлык : *Dama* 
*** (*Dama dama*)
**** (*Dama dama mesopotamica*)
*** (*Dama carburangelensis*) †
** Урлык : *Megaloceros* 
*** (*Megaloceros giganteus*) †
*** (*Megaloceros cazioti*) † 
* Ӱлылйамагат : Hydropotinae (Water Deer)
** Урлык : *Hydropotes* 
*** (*Hydropotes inermis*)
* Ӱлылйамагат : Odocoileinae/Capreolinae 
** Урлык : *Odocoileus* 
*** (*Odocoileus virginianus*)
*** (*Odocoileus hemionus*)
** Урлык : *Blastocerus* 
*** (*Blastocerus dichotomus*)
** Урлык : *Ozotoceros* 
*** (*Ozotoceros bezoarticus*)
** Урлык : *Mazama* (Мазама)
*** (*Mazama americana*)
*** (*Mazama bricenii*)
*** (*Mazama chunyi*)
*** (*Mazama gouazoubira*)
*** (*Mazama nana*)
*** (*Mazama pandora*)
*** (*Mazama rufina*)
** Урлык : *Pudu* (Пуду)
*** Йӱдвел пуду (*Pudu mephistophiles*) 
*** Касвел пуду (*Pudu pudu*)
** Урлык : *Hippocamelus* 
*** (*Hippocamelus antisensis*)
*** (*Hippocamelus bisulcus*)
** Урлык : *Capreolus* 
*** (*Capreolus capreolus*)
*** (*Capreolus pygargus*)
** Урлык : *Rangifer* 
*** (*Rangifer tarandus*)
** Урлык : *Alces* 
*** Шордо (*Alces alces*)
** Урлык : *Cervalces 
*** (*Cervalces scotti'') †
Калтан лепешка

**Калтан лепешка** ( Petaurus ) – Австралийын да У Гвинейын Petauridae йамагатын гыч изи калтан янлык. Чылаже 6 еш куэ уло.

## Ӱлылтӱрлык-влак
# *[[Petaurus abidi]]* : Папуа-У Гвиней
# *[[Petaurus australis]]* : Эрвел Австралий 
# *[[Petaurus biacensis]]* : Касвел Папуа (Индонезийыште)
# *[[Petaurus breviceps]]* : Эрвел да йӱдвел Австралий, У Гвиней
# *[[Petaurus gracilis]]* : Квинсленд
# *[[Petaurus norfolcensis]]* : Касвел Австралий

Категорий:Калтан янлык-влак
Вомбат

**Вомбат** () – Кечывалвел-Эрвел Австралийын Vombatiformes ӱлылтӱчан гыч кугу калтан янлык. Чылаже 3 еш куэ уло. Капше 1 м, нелытше 20 — 35 кг. 

## Урлык-влак
* *[[Vombatus]]*
** *[[Vombatus ursinus]]*
* *[[Lasiorhinus]]*
** *[[Lasiorhinus latifrons]]*
** *[[Lasiorhinus krefftii]]*
* †*[[Rhizophascolomus]]*
* †*[[Phascolonus]]*
* †*[[Warendja]]*
* †*[[Ramasayia]]*

Категорий:Калтан янлык-влак
Вӱдшашке

**Вӱдшашке** () – Российын, Украинын да Казахстанын Talpidae йамагатын гыч изи янлык. Капше 18—21 см, нелытше 1400—520 кг.

Категорий:Удыр-влак
Удыр

**Удыр-влак** () – Евразийын да Америкын Soricomorpha тӱчан гыч изи янлык. Чылаже 44 тӱрлык кож еш уло. 
 
## Систематика
* **Ӱлылйамагат : [[Uropsilinae]]** 
** Урлык : *[[Uropsilus]]* 
*** *Uropsilus andersoni*
*** *Uropsilus gracilis*
*** *Uropsilus investigator*
*** *Uropsilus soricipes*
* **Ӱлылйамагат : [[Scalopinae]]** 
** Йыжыҥ : Condylurini 
*** Урлык : *[[Condylura]]* 
**** *Condylura cristata*
** Йыжыҥ : Scalopini 
*** Урлык : *[[Parascalops]]* 
**** *Parascalops breweri*
*** Урлык : *[[Scalopus]]* 
**** *Scalopus aquaticus*
*** Урлык : *[[Scapanulus]]* 
**** *Scapanulus oweni*
*** Урлык : *[[Scapanus]]* 
**** *Scapanus latimanus*
**** *Scapanus orarius*
**** *Scapanus townsendii*
* **Ӱлылйамагат : [[Talpinae]]** 
** Йыжыҥ : Talpini 
*** Урлык : *[[Euroscaptor]]* 
**** *Euroscaptor grandis*
**** *Euroscaptor klossi*
**** *Euroscaptor longirostris*
**** *Euroscaptor micrura*
**** *Euroscaptor mizura*
**** *Euroscaptor parvidens*
*** Урлык : *[[Mogera]]* 
**** *Mogera etigo*
**** *Mogera insularis*
**** *Mogera kanoana*
**** *Mogera kobeae*
**** *Mogera imaizumii*
**** *Mogera robusta*
**** *Mogera tokudae*
**** *Mogera wogura*
**** *Mogera uchidai*
*** Урлык : *[[Parascaptor]]* 
**** *Parascaptor leucura*
*** Урлык : *[[Scaptochirus]]* 
**** *Scaptochirus moschatus*
*** Урлык : *[[Talpa]]* 
**** *Talpa altaica*
**** *Talpa caeca*
**** *Talpa caucasica*
**** *Talpa europaea*
**** *Talpa davidiana*
**** *Talpa levantis*
**** *Talpa occidentalis*
**** *Talpa romana*
**** *Talpa stankovici*
** Йыжыҥ : Scaptonychini 
*** Урлык : *[[Scaptonyx]]* 
**** *Scaptonyx fusicaudus*
** Йыжыҥ : Desmanini 
*** Урлык : *[[Desmana]]*
**** Вӱдшашке (*Desmana moschata*)
*** Урлык : *[[Galemys]]*
**** *Galemys pyrenaicus*
** Йыжыҥ : Urotrichini 
*** Урлык : *[[Dymecodon]]*
**** *Dymecodon pilirostris*
*** Урлык : *[[Urotrichus]]*
**** *Urotrichus talpoides*
** Йыжыҥ : Neurotrichini 
*** Урлык : *[[Neurotrichus]]* 
**** *Neurotrichus gibbsii*
Аа (кушкыл)

**Аа** () – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Кечывалвел Америкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 26 еш куэ уло.

## Тӱрлык-влак
# *[[Aa achalensis]]* (Аргентина)
# *[[Aa argyrolepis]]* (Колумбий, Эквадор)
# *[[Aa calceata]]* (Перу, Боливий)
# *[[Aa colombiana]]* (Колумбий, Эквадор)
# *[[Aa denticulata]]* (Колумбий, Эквадор)
# *[[Aa erosa]]* (Перу)
# *[[Aa fiebrigii]]* (Боливий)
# *[[Aa gymnandra]]* (Боливий)
# *[[Aa hartwegii]]* (Колумбий, Эквадор, Венесуэла)
# *[[Aa hieronymi]]* (Аргентина)
# *[[Aa inaequalis]]* (Перу, Боливий)
# *[[Aa leucantha]]* (Колумбий, Эквадор)
# *[[Aa lorentzii]]* (Аргентина)
# *[[Aa macra]]* (Эквадор)
# *[[Aa maderoi]]* (Колумбий, Эквадор, Венесуэла)
# *[[Aa mandonii]]* (Перу, Боливий)
# *[[Aa matthewsii]]* (Перу)
# *[[Aa microtidis]]* (Боливий)
# *[[Aa nervosa]]* (Чили)
# *[[Aa paleacea]]* (Коста-Рика, Боливий)
# *[[Aa riobambae]]* (Эквадор)
# *[[Aa rosei]]* (Перу)
# *[[Aa schickendanzii]]* (Аргентина)
# *[[Aa sphaeroglossa]]* (Боливий)
# *[[Aa trilobulata]]* (Боливий)
# *[[Aa weddeliana]]* (Перу да Йӱдвел-Эрвел Аргентина)

Категорий:Орхидей-влак
Абдоминеа

**Абдоминеа** () – Orchidaceae кушкыл-влакын тукымыш пура, Азийыншуко верлаште кушшо пеледыш.

Категорий:Орхидей-влак
Акампе

**Акампе** () – Orchidaceae кушкыл-влакын тукымыш пура, Африкын ден Азийын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 7 еш куэ уло.

## Тӱрлык-влак
# *[[Acampe carinata]]*
# *[[Acampe cephalotes]]*
# *[[Acampe ochracea]]*
# *[[Acampe pachyglossa]]*
# *[[Acampe praemorsa]]*
# *[[Acampe rigida]]*
# *[[Acampe thailandica]]*

## Урлык гибрид-влак
* x*Acampodorum* (*Acampe* x *[[Armodorum]]*)
* x*Acampostylis* (*Acampe* x *[[Rhynchostylis]]*)
* x*Aracampe* (*Acampe* x *[[Arachnis]]*)
* x*Vancampe* (*Acampe* x *[[Vanda]]*)

Категорий:Орхидей-влак
N-грам

**n-грам** але **n-gram** — n тӱҥлык гыч шогышо почелалык гыч кӧргӧпочелалык. Тӱҥлык шотеш фонеме, мутлончо, йӱкпале, мут але base pair, программылан кӱлешлык семеш. 1 кугыт дене n-грам *ӱниграм* (unigram) маналтеш, 2 кугыт дене - *биграм* (bigram) (але эше южгунам - *диграм* (digram)); 3 кугыт дене - *кумграм* (trigram), 4 кугыт дене да тудын деч кугурак - *n-грам* (n-gram) маналтеш. Южо n-грам негызлыме йылме модель-влак - тиде (n-1) Марков модель улыт.

N-грам - тиде тыгай почелалык-влакыште могай шушышо тӱҥлык лиеш тогыдаяшлан вероятностян модель. n-грам тӱрлӧ  илыше йылмым процесслыме модельлаште кучалталтеш.

## Мутлан
Ӱлнӧ, мутлан, англичан йылмылан Google n-грам корпус гыч мут йыжыҥан 3-грамм да 4-грамм-влак (логалше чот дене):

*ceramics collectables collectibles (55)
*ceramics collectables fine (130)
*ceramics collected by (52)
*ceramics collectible pottery (50)
*ceramics collectibles cooking (45)

4-грам-влак

*serve as the incoming (92)
*serve as the incubator (99)
*serve as the independent (794)
*serve as the index (223)
*serve as the indication (72)
*serve as the indicator (120)

## Важ-влак


Категорий:Илыше йылмым процесслымаш
Категорий:Корпус йылмышанче
Категорий:Вероятностне модель
Евразий умдыр

**Умдыр** але **вӱдумдыр** () – Евразийын умдыр-влак (Castoridae) йамагатын гыч кугу умдыр да сонар янлык. Нелытше 18 кг. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
* *Castor fiber fiber*
* *Castor fiber albicus*
* *Castor fiber vistulanus*
* *Castor fiber biellorussieus*
* *Castor fiber birulai*
* *Castor fiber pohlei*
* *Castor fiber tuvinicus*

Категорий:Умдыр-влак
Американ умдыр

**Американ умдыр** () – Йӱдвел Америкын умдыр-влак (Castoridae) йамагатын гыч кугу умдыр. Сонар янлык. Капше 1 м, нелытше 20 (15—35) кг. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
* *Castor canadensis acadicus* 
* *Castor canadensis baileyi* 
* *Castor canadensis belugae*  Кук икса умдыр 
* *Castor canadensis caecator*  Ньюфаундленд умдыр 
* *Castor canadensis canadensis*  Канада умдыр
* *Castor canadensis concisor*
* *Castor canadensis carolinensis*  Каролина умдыр
* *Castor canadensis duchesnei*
* *Castor canadensis frondator*  Сонора умдыр
* *Castor canadensis idoneus*
* *Castor canadensis labradorensis*
* *Castor canadensis leucodonta*  Тыныс тептеҥыз умдыр
* *Castor canadensis mexicanus*  Рио-Гранде умдыр
* *Castor canadensis michiganensis*  Вудс умдыр
* *Castor canadensis missouriensis*  Миссури River умдыр
* *Castor canadensis pacificus*  Вашингтон умдыр
* *Castor canadensis pallidus*
* *Castor canadensis phaeus*  Admiralty умдыр
* *Castor canadensis rostralis*
* *Castor canadensis repentinus*  
* *Castor canadensis sagittatus*
* *Castor canadensis shastensis*  Шаста умдыр
* *Castor canadensis subauratus*  Калифорний Golden умдыр
* *Castor canadensis taylori*  
* *Castor canadensis texensis*  Техас умдыр

Категорий:Умдыр-влак
Умдыр-влак

**Умдыр-влак** () –  Евразийын да Америкын Castorimorpha ӱлылтӱчан гыч кугу янлык йамагат. 

## Систематика

***Йамагат : Castoridae**
**†*[[Migmacastor]]*
**Ӱлылйамагат : †Agnotocastorinae 
***Йыжыҥ : †Agnotocastorini
****†*[[Agnotocastor]]*
****†*[[Neatocastor]]*
***Йыжыҥ : †Anchitheriomyini
****†*[[Anchitheriomys]]*
****†*[[Propalaeocastor]]*
****†*[[Oligotheriomys]]*
**Ӱлылйамагат : †Palaeocastorinae
***†*[[Palaeocastor]]*
***†*[[Capacikala]]*
***†*[[Pseudopalaeocastor]]*
***Йыжыҥ : †Euhapsini
****†*[[Euhapsis]]*
****†*[[Fossorcastor]]*
**Ӱлылйамагат : †Castoroidinae
***†*[[Priusaulax]]* 
***Йыжыҥ : †Nothodipoidini
****†*[[Eucastor]]*
****†*[[Microdipoides]]*
****†*[[Nothodipoides]]*
***Йыжыҥ : †Castoroidini 
****†*[[Monosaulax]]*
****†*[[Prodipoides]]*
****†*[[Dipoides]]*
****†*[[Castoroides]]*
****†*[[Procastoroides]]*
***Йыжыҥ : †Trogontheriini
****†*[[Trogontherium]]*
****†*[[Boreofiber]]*
****†*[[Euroxenomys]]*
****†*[[Youngofiber]]*
****†*[[Asiacastor]]*
**Ӱлылйамагат : Castorinae
***†*[[Chalicomys]]* 
***†*[[Steneofiber]]*
***†*[[Zamolxifiber]]*
***†*[[Romanofiber]]*
***†*[[Schreuderia]]*
***†*[[Sinocastor]]*
***†*[[Hystricops]]*
***Умдыр (*Castor*)
****Американ умдыр, *Castor canadensis*
****Евразий умдыр, *Castor fiber*
Умдыр

**Умдыр** () —Евразийын да Америкын умдыр-влак (Castoridae) йамагатын гыч кугу янлык урлык. Чылаже 2 еш куэ уло.

## Тӱрлык-влак
* *Castor canadensis* – Американ умдыр
* *Castor fiber* – Евразий умдыр
* *Castor californicus* †

Категорий:Умдыр-влак
Шашке

**Шашке** () — Европын йос-влак (Mustelidae) йамагатын гыч изи янлык. Капше 373-430 (узо), 352-400 (ава) мм, почше 153-190 (узо), 150-180 (ава) мм, нелытше 550-800 г. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
* *Mustela lutreola lutreola* 
* *Mustela lutreola biedermanni*
* *Mustela lutreola binominata*
* *Mustela lutreola cylipena*
* *Mustela lutreola novikovi*
* *Mustela lutreola transsylvanica*
* *Mustela lutreola turovi*

## Тыгак ончо
* Американ шашке (*Neovison vison*)
* Вӱдшашке (*Desmana moschata*)

Категорий:Йос-влак
Американ шашке

**Американ шашке** () – Йӱдвел Америкын йос-влак (Mustelidae) йамагатын гыч изи сонар янлык. Капше 34–45 (узо), 31-37.5 (ава) см, почше 15.6-24.7 (узо), 14.8-21.5 (ава) мм, нелытше 500-1580 (узо), 400-780 (ава) г. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
* *Neovison vison vison*
* *Neovison vison aestuarina*
* *Neovison vison aniakensis*
* *Neovison vison energumenos*
* *Neovison vison evagor*
* *Neovison vison evergladensis*
* *Neovison vison ingens*
* *Neovison vison lacustris*
* *Neovison vison letifera*
* *Neovison vison lowii*
* *Neovison vison lutensis*
* *Neovison vison melampeplus*
* *Neovison vison mink*
* *Neovison vison nesolestes*
* *Neovison vison vulgivaga*

Категорий:Йос-влак
Газиантеп

**Газиантеп** () — Кечывалвел-эрвел Турцийыште ола да Газиантеп ильын чыла кундемже. Турцийыште эн кугу кудымшо ола. Олан калыкчотшо 1.295.050  еҥ (2009). 

Газиантеп олаште Газиантеп ильын центр кундем-влак : Огузели, Шахинбей, Шехиткамиль.

## Важ-влак


Категорий:Турцийысе олала
Категорий:Турцийысе миллионер-олала
Теледу

**Теледу** () – Кечывалвел-Эрвел Азийын йос-влак (Mustelidae) йамагатын гыч кугу янлык. Капше 70 см, нелытше 7—14 кг.

Категорий:Йос-влак
Йос-влак

**Йос-влак** () – Евразийын да Америкын Musteloidea кӱшылйамагатын гыч изи да кугу янлык. Чылаже 57 еш куэ уло.

## Систематика
***Ӱлылйамагат : [[Lutrinae]]** 
**Урлык : *[[Aonyx]]*
****Aonyx capensis*
****Aonyx cinerea*
**Урлык : *[[Enhydra]]*
****Enhydra lutris*
**Урлык : *[[Lontra]]* 
****Lontra canadensis*
****Lontra provocax*
****Lontra longicaudis*
****Lontra felina*
**Урлык : *[[Lutra]]*
***Кома, *Lutra lutra*
****Lutra sumatrana*
**Урлык : *[[Hydrictis]]*
****Hydrictis maculicollis*
**Урлык : *[[Lutrogale]]*
****Lutrogale perspicillata*
**Урлык : *[[Pteronura]]*
****Pteronura brasiliensis*
***Ӱлылйамагат : [[Mustelinae]]**
**Урлык : *[[Arctonyx]]*
***Теледу, *Arctonyx collaris*
**Урлык : *[[Tayra|Eira]]*
***Тайра, *Eira barbara*
**Урлык : *[[Galictis]]* (Гризон)
***Кугу гризон, *Galictis vittata*
***Изи гризон, *Galictis cuja*
**Урлык : *[[Gulo]]*
***Рожамак, *Gulo gulo*
**Урлык : *[[Ictonyx]]*
****Ictonyx striatus*
****Ictonyx libycus*
**Урлык : *[[Lyncodon]]*
****Lyncodon patagonicus*
**Урлык : *[[Луй|Martes]]* (Луй)
***Американ луй, *Martes americana *
****Martes flavigula*
****Martes foina*
****Martes gwatkinsii*
****Martes martes*
****Martes melampus*
****Martes pennanti*
***Лумшо, *Martes zibellina*
**Урлык : *[[Meles]]*
****Meles anakuma*
****Meles leucurus*
***Нерге, *Meles meles*
**Урлык : *[[Mellivora]]*
****Mellivora capensis*
**Урлык : *[[Melogale]]* 
****Melogale everetti*
****Melogale moschata*
****Melogale orientalis*
****Melogale personata*
**Урлык : *[[Mustela]]* 
****Mustela africana*
****Mustela altaica*
***Йос, *Mustela erminea*
****Mustela eversmannii*
****Mustela felipei*
****Mustela frenata*
****Mustela itatsi*
****Mustela kathiah*
***Шашке, *Mustela lutreola*
****Mustela lutreolina*
****Mustela nigripes*
***Коляйос, *Mustela nivalis*
****Mustela nudipes*
****Mustela putorius*
*****Mustela putorius furo*
****Mustela sibirica*
****Mustela strigidorsa*
****Mustela subpalmata*
**Урлык : *[[Neovison]]*
***Американ шашке, *Neovison vison*
****Neovison macrodon* † 
**Урлык : *[[Poecilogale]]*
****Poecilogale albinucha*
**Урлык : *[[Taxidea]]*
***Американ нерге, *Taxidea taxus*
**Урлык : *[[Vormela]]*
****Vormela peregusna*
Американ луй

**Американ луй** () – Йӱдвел Америкын йос-влак (Mustelidae) йамагатын гыч изи янлык. Капше 32 - 45 см, почше 14 - 23 см, нелытше 0,5 - 1,3 (узо) , 0,3 - 0,9 (ава) кг.

Категорий:Йос-влак
Рожамак

**Рожамак** () – Евразийын да Йӱдвел Америкын йос-влак (Mustelidae) йамагатын гыч кугу сонар янлык. Капше 65–87 см, почше 17–26 см, нелытше 10–25 кг. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
**Gulo gulo gulo* : Евразий
**Gulo gulo gulo* : Йӱдвел Америка

Категорий:Йос-влак
Гризон

**Гризон** () – Кечывалвел Америкын йос-влак (Mustelidae) йамагатын гыч изи янлык. Капше 28–55 см, почше 15 см, нелытше 1–3 кг. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
* Кугу гризон (*Galictis vittata*) 
* Изи гризон (*Galictis cuja*) 

Категорий:Йос-влак
Американ нерге

**Американ нерге** () – Йӱдвел Америкын йос-влак (Mustelidae) йамагатын гыч кугу янлык. Капше 42-74 см, почше 10-16 см, нелытше 9 (узо), 7 (ава) кг.

Категорий:Йос-влак
Кугу гризон

**Кугу гризон** () – Йӱдвел да Кечывалвел Америкын йос-влак (Mustelidae) йамагатын гыч кугу гризон. Капше 48-55 см, почше 15 см, нелытше 1,4-3,3 кг.

Категорий:Йос-влак
Изи гризон

**Изи гризон** () – Кечывалвел Америкын (Аргентина, Боливий, Бразилий, Чили, Перу да Парагвай) йос-влак (Mustelidae) йамагатын гыч изи гризон. Капше 28-51 см, почше 15 см, нелытше 1,0-2,5 кг.

Категорий:Йос-влак
Тайра

**Тайра** () – Йӱдвел да Кечывалвел Америкын йос-влак (Mustelidae) йамагатын гыч кугу янлык. Капше 60 см, почше 45 см, нелытше 2,7-7,5 кг. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
* *[[Eira barbara barbara]]* (йӱдвел Аргентина, Парагвай, касвел Боливий да центр Бразилий)
* *[[Eira barbara biologiae]]* (центр Коста-Рика да Панама)
* *[[Eira barbara inserta]]* (кечывалвел Гватемала - центр Коста-Рика)
* *[[Eira barbara madeirensis]]* (касвел Эквадор да йӱдвел Бразилий)
* *[[Eira barbara peruana]]* (Перу да Боливий)
* *[[Eira barbara poliocephala]]* (Гайана, эрвел Венесуэла да Бразилий)
* *[[Eira barbara senex]]* (центр Мексика - йӱдвел Гондурас)
* *[[Eira barbara senilis]]* (йӱдвел Эквадор)
* *[[Eira barbara sinuensis]]* (Колумбий да касвел Венесуэла)

Категорий:Йос-влак
Солонгой

**Солонгой** () – Азийын йос-влак (Mustelidae) йамагатын гыч изи сонар янлык. Капше 22–28 , почше 9-14 мм, нелытше 220-350 (узо) , 120-220 (ава) г. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
* *Mustela altaica altaica* (Pallas, 1811)
* *Mustela altaica birulai* (Ognev, 1928)
* *Mustela altaica raddei*; Ognev, 1928)
* *Mustela altaica temon* (Hodgson, 1857)
* *Mustela altaica tsaidamensis* (Hilzheimer, 1910)

Категорий:Йос-влак
Йошкар пире

**Йошкар пире ** () –  Азийын пий-влак (Canidae) йамагатын кугу янлык. Капше 1 м, почше 45 см, нелытше 20 кг. 

## Ӱлылтӱрлык-влак

* *Cuon alpinus adustus* — йӱдвел Мьянма да Индокитай
* *Cuon alpinus dukhunensis* — Индий кечывалвел Ганг
* *Cuon alpinus fumosus* — касвел Сычуань (Китай) - Моҥгол Эл
* *Cuon alpinus hesperius* — Дальний Восток России да Китай
* *Cuon alpinus infuscus* — южная Мьянма, Малайзий, Таиланд да Вьетнам
* *Cuon alpinus javanocus* — Ява
* *Cuon alpinus laniger* — Кашмир да кечывалвел Тибет
* *Cuon alpinus lepturus* — Китай, кечывалвел Янцзы
* *Cuon alpinus primaevus* — гималайские районы Непал, Сикким (Индий) да Бутан
* *Cuon alpinus sumatrensis* — Суматра

Категорий:Пий-влак
Пий-влак

**Пий-влак** () – Евразийын, Африкын да Америкын Caniformia ӱлылтӱчан гыч изи да кугу янлык йамагат. 

## Систематика
* **Ӱлылйамагат : Caninae**
** **Йыжыҥ :  Canini**
*** Урлык : *[[Canis]]*
**** Пире, *Canis lupus* 
***** Пий, *Canis lupus familiaris*
***** Динго, *Canis lupus dingo* 
**** Койот, *Canis latrans* 
**** *Canis simensis* 
**** Тулпире, *Canis aureus*
**** *Canis adustus*
**** *Canis mesomelas*
*** Урлык : *Cuon*
**** Йошкар пире , *Cuon alpinus* 
*** Урлык : *Lycaon*
**** *Lycaon pictus* 
*** Урлык : *Atelocynus*
**** *Atelocynus microtis*
*** Урлык : *Cerdocyon*
**** *Cerdocyon thous*
*** Урлык : *Dusicyon* †
**** *Dusicyon australis* †
*** Урлык : *[[Lycalopex]] (Pseudalopex)*
**** *Lycalopex culpaeus*
**** *Lycalopex fulvipes*
**** *Lycalopex griseus*
**** *Lycalopex gymnocercus*
**** *Lycalopex sechurae*
**** *Lycalopex vetulus*
*** Урлык : *Chrysocyon*
**** *Chrysocyon brachyurus*
*** Урлык : *Speothos*
**** *Speothos venaticus*
** **Йыжыҥ :  Vulpini** (Рывыж)
*** Урлык : *[[Vulpes]]*
**** Arctic Fox, *Vulpes lagopus*
**** Тулрывыж, *Vulpes vulpes* 
**** *Vulpes velox*
**** *Vulpes macrotis*
**** Corsac Fox, *Vulpes corsac*
**** *Vulpes chama*
**** *Vulpes pallida*
**** *Vulpes bengalensis*
**** *Vulpes ferrilata*
**** *Vulpes cana*
**** *Vulpes rueppelli*
**** *Vulpes zerda*
*** Урлык : *[[Urocyon]]* 
**** Лудо рывыж, *Urocyon cinereoargenteus*
**** *Urocyon littoralis* 
** **Basal Caninae**
*** Урлык : *Otocyon* 
**** *Otocyon megalotis*
*** Урлык : *[[Nyctereutes]]*
**** Raccoon Dog, *Nyctereutes procyonoides*
* **Ӱлылйамагат : Borophaginae** † 
* **Ӱлылйамагат : Hesperocyoninae** †
Лудо рывыж

**Лудо рывыж** () – Йӱдвел да Кечывалвел Америкын пий-влак (Canidae) йамагатын гыч кугу янлык. Капше 65 см, почше 35 см, нелытше 5 кг. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
# *Urocyon cinereoargenteus cinereoargenteus*
# *Urocyon cinereoargenteus borealis*
# *Urocyon cinereoargenteus californicus*
# *Urocyon cinereoargenteus costaricensis*
# *Urocyon cinereoargenteus floridanus*
# *Urocyon cinereoargenteus fraterculus*
# *Urocyon cinereoargenteus furvus*
# *Urocyon cinereoargenteus guatemalae*
# *Urocyon cinereoargenteus madrensis*
# *Urocyon cinereoargenteus nigrirostris*
# *Urocyon cinereoargenteus ocythous*
# *Urocyon cinereoargenteus orinomus*
# *Urocyon cinereoargenteus peninsularis*
# *Urocyon cinereoargenteus scottii*
# *Urocyon cinereoargenteus townsendi*
# *Urocyon cinereoargenteus venezuelae*

Категорий:Пий-влак