Койыш мут

**Койыш мут** але **глагол** —  ончыктышо ойлымаш ужаш. Койыш мут чот, лица, жап да  дене вашталтеш. Ойлончышто койыш мут утларакше сказуемый лиеш.

Мутлан: 1. *Шарлен кийыше кумда нуржо леве йӱр ден *'ужарга**. Куандарыше сылне мурыжо пасу мучко йыр **шарла**.'' ([[Олык Ипай]]) 2. ''Порым палыметым **ит шылте**.'' (Калыкмут) 3. ''Туге шол, кажныжат ончылныжо улшо чыла чаракым **сеҥынеже**.'' (А. Асаев)

''Ужарга'', ''шарла'' — ед.ч., 3-шо л., кыз.-ш.ж., изъяв. накл. ''Ит шылте'' — ед.ч., 2-шо л., пов. накл. ''Сеҥынеже'' — ед.ч., 3-шо л., желат. накл.

== Койыш мутын  ==
Койыш мутын лица, чот, жап да  дене вашталтмыжым **** маныт. Койыш мутын кызытсе-шушаш жапыште вашталтме ойыртемжылан кӧра кок  палемдат: икымше  да кокымшо .

Кажне  шке лица мучашыже-влак улыт (нуно тыгодымак чотымат ончыктат).

Койыш мутын  утларакше  чотысе 1-ше лица мучаш гыч пален налына:
* **I  — -ам**
* **II  — -ем**



== Койыш мутын  сынже ==
''Мом ышташ?'' да ''мом ыштыман?'' йодышлан вашмутым пуышо койыш мут-влакым  сынжан койыш мут маныт. Нуно  лӱмдат гына, чотым, лицам, жап ден  огыт ончыкто.

 сынан койыш мутын суффиксше ''-аш'' да ''-ман'' лиеш, мутлан: ''толаш'', ''ойлаш'', ''толман'', ''ойлыман''.

''Каяш'', ''мияш'' гай койыш мутлаште суффиксым чын муаш манын, нуным тыге вашталташ кӱлеш: ''кай-аш'', ''мий-аш''.

 сынже койыш мутын чыла моло сынжым ыштыме негызлан шотлалтеш.

== Койыш мутын аклыме сынже ==
Южо койыш мут  каласымым аклен ончыкта. Ты ойыртем дене кок тӱшка палдырна: иктыже — ныжылге сын, весыже — игылтме сын. Нуным каласаш посна суффикс-влак кучылталтыт.

Ныжылге сын ''-ал'', ''-алт'', ''-ылд'', ''-дал'', ''-ылдал'' суффиксла дене ышталтеш, почешышт тыгак ''-ал'' суффикс ешаралт кертеш, мутлан: 1. ''Кӱзальым — курык, волальым — олык, ошкылал колтышым вӱд воктен. Шоктале муро, кояле солык — угычын шинче вӱд кандалген.'' (С. Вишневский) 2. ''Моркин йыштак лудылдалеш.'' (Яныш Ялкайн) 3. ''Сергейын шола могырыштыжо полевой сумка кечалта.'' (Д. Орай) 4. ''Эше ынеж каласе вет, воштыл-воштыл толдалеш.'' (Д. Орай)

Игылтме сыным ''-ышт'' ден ''-алышт'' суффикс-влак ыштат, мутлан: 1. ''А мый, шонет, таклан тыге кутырыштам.'' (А. Асаев) 2. ''Ӱстелтӧрыштӧ кум икшывыж дене яра шӱрым подылыштыт.'' (Я. Элексейн) 3. ''Сайпола вате ойго йӱкшӧ дене ятыр жап вӱдылыштӧ.'' (А. Эрыкан)

Ныжылге да игылтме сынан койыш мут-влак чыла жап ден  каласалтыт, мутлан: ''малдалеш'', ''малдале'', ''малдалын'', ''малдал'', ''малдалнеже'', ''почаҥыштеш'', ''почаҥыште'', ''почаҥыштын'', ''почаҥышт'', ''почаҥыштнеже''.

== Койыш мутын  ==
 — чынак лийше але чынак лийдыме, тыгак ышташ кӱштымӧ, шонымо  каласаш полшышо . Мутлан: ''тунемам'' — чын лийше , ''ом тунем'' — чынак лийдыме , ''тунем'' — кӱштымӧ  (чын лиймыже пале огыл), ''тунемнем'' — шонымо  (но ышталтеш але ок ышталт — пале огыл).

Нине ойыртемым каласен пуаш марий йылмын посна йӧнжӧ (мутмучаш ден суффикс) уло, садлан кум  палемдаш лиеш:
* 
* 
* 

===   ===
  чын лийше але чынак лийдыме  каласен пуа. Тудын чыла чот, лица да жап сынже уло. Мутлан: 1. ''Мардеж **шӱшка** тумна йӱк дене, урем **лӱшка** - кугу пайрем.'' (Олык Ипай) 2. ''Йӧратымаш чеверлыкым **ок терге**.'' (А. Бик) 3. ''Чолпан ден Даша пӧрт гыч кид кученак **лектыч**. Окалче эскерен ончен кодо.'' (А. Асаев) 4. ''Пушеҥге-влак ужар сывыным **чиен шогалыныт**, нарашта лышташышт дене ваш-ваш **мутланат**.'' ([[Майоров-Шкетан|М. Шкетан]])



==== Кызытсе-шушаш жап ====
Кызытсе-шушаш жапысе койыш мут лица да чот дене вашталтеш. Тудын  да  чотысе куд лица сынже уло. Чыланат пеҥгыдемден каласыме да шӧрымӧ сынан лийыт.

Шӧрымӧ сыным ышташ кок чотысе кум лицан шӧрымӧ частицыже уло, а койыш мутшо чот денат, лица денат ок вашталт.

1 ден 2-шо  кокласе йоыртем чыла чот да лица сыныште палдырна.

Шӧрымӧ сыныште 1-ше  койыш мут-влак неопреденный сынын ''-аш'' суффиксдыме муттӱҥжӧ дене пыта гын, почешыже муттӱҥысӧ   дене келшышын ''е'', ''о'' але ''ӧ'' возалтеш.





Кызытсе-шушаш жап койыш мут-влак тыгай  ончыктат:
# Ойлымо жапыште лийшым: ''"Ончал йырваш, кузе пӱртӱс пеледеш!"- манеш Олю.'' (В. Иванов)
# Ойлымо деч вара лийшашым: ''Кок арня гыч икса шкенжын кеҥеж серышкыже туртын пура.'' (А. Асаев)
# Эреак лийын шогышым: ''Кеч-могай чонанат игым ыштен ончен кушта гын, ок коло: тудын вӱржӧ икшывыштыже ила.'' (С. Чавайн)

==== Эртыше жап ====
Эртыше жап койыш мут ойлымо деч ончыч лийше  ончыкта. Эртыше жап сын кок тӱрлӧ: тыглай да йыжыҥан.
Тыглай эртыше жап ик койыш мут дене каласалтеш да кок тӱшкалан шелалтеш.
* икымше эртыше жап: ''тольо'', ''мане'', ''калачыш'';
* кокымшо эртыше жап: ''толын'', ''манын'', ''каласен''.

Йыжыҥан эртыше жап кок мут дене ышталтеш: иктыже - койыш мут, весыже частице. Мутлан: ''толеш ыле'', ''толеш улмаш'', ''толын ыле'', ''толын улмаш''.

===== Икымше эртыше жап =====
Икымше эртыше жап тӱрлӧ  койыш мут гыч тӱрлӧ йӧн дене ышталтеш.



Икымше эртыше жапын ышталтме ойыртемже:
# Икымше  койыш мутышто лица мучаш-влак чотым ончыктымо дене пырля жапымат каласен пуат. А кокымшо  койыш мут гыч икымше эртыше жап ''-ыш'' суффикс дене лиеш.
# Икымше спражениян койыш мутын муттӱҥысӧ пытартыш ''н'' але ''л''  чотысе чыла кум лицаште да  чотысе 3-шо лицаште пушкыдын каласалтеш, мутлан: ''маньым'', ''маньыч'', ''ман(ь)е''.
#  чотысе 1 ден 2-шо лицаште икымше  койыш мут тӱҥ мучашсе ''чк'', ''кт'', ''шк'', ''нч'' кучылталтмышла гыч ик согласныйже лектын возеш, мутлан: ''кочкаш'' - ''кочна'', ''кочда''; ''лекташ'' - ''лекна'', ''лекда''; ''мушкаш'' - ''мушна'', ''мушда''; ''шинчаш'' - ''шична'', ''шичда''.

===== Кокымшо эртыше жап =====
Кокымшо эртыше жап тыге ышталтеш:
* икымше  койыш мут тӱҥыш ''-ын'' суффикс ешаралтеш: ''луд-ын-ам'', ''луд-ын-ат'', ''луд-ын'';
* кокымшо  койыш мут тӱҥыш ''-ен (-эн)'' суффикс ушалтеш: ''шу-ен-ам'', ''шу-ен-ат'', ''шу-ен''; ''шу-эн-ам'', ''шу-эн-ат'', ''шу-эн''

Кокымшо эртыше жапын ышталтмыже:





===== Йыжыҥан эртыше жап =====
Йыжыҥан эртыше жап тыге ышталтеш:
* кызытсе-шушаш жап койыш мут + ''ыле'' але ''улмаш'' частице: ''толам ыле'', ''толат ыле'', ''толеш ыле''; ''толам улмаш'', ''толат улмаш'';
* кокымшо эртыше жап койыш мут + ''ыле'' але ''улмаш'' частице: ''толынам ыле'', ''толынат ыле'', ''толыныт ыле''; ''толынам улмаш'', ''толынат улмаш'', т.м.

Мутлан: 1. ''Молгунам школыш утларакшым рвезе-влак **погынат ыле**.'' (А. Эрыкан) 2. ''Япык кугыза чодырашке кая да арня, кок арня **коштеш улмаш**.'' (С. Чавайн) 3. ''Землянке деч кумло ошкыл наре **куржынна ыле**, адак волгенче волгалте.'' (И. Ломберский) 4. ''Аркамбалне ик колызо илен. Тудо телыже-кеҥежше Элнетыште колым кучен **илен улмаш*'.* (С. Чавайн)

## Негыз
* Марий йылме. Теорий. 5-9 класслан учебник. З.В. Учаев. 1993, Марий кнага савыктыш.
* Кыдалаш школлан йылме термин мутер. И.Г. Иванов. 2011, Ассоциация финно-угорских университетов. (Мутвундо)

Категорий:Ойлымаш ужаш