open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Букетов, Аркадий Иванович

**Аркадий Букетов-Сайн** (Аркадий Иванович Букетов) (, Марий АССР, Морко кундем, Эҥерӱмбал Шале ял — ) — марий серызе, почеламутчо, журналист, туныктышо, кусарыше, РСФСР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже (1982), МССР-ын сулло журналистше (1991). 

## Илыш корныжо
Аркадий Букетов-Сайн 1933 ийын шорыкйол тылзын 6-шо кечынже Марий АССР Морко кундем Эҥерӱмбал Шале ялеш кресаньык ешеш шочын. 1956 ийыште Н.Крупская лумеш Марий педагогике институтышто историко-филологический факультетым пытарен. Латвич ий утла Шеҥше кыдалаш школышто руш да марий йылме ден литературым туныктен, вич ий наре КПСС Морко райкомышто инструкторлан ыштен, а вара журналист пашаш куснен. Аркадий Букетов-Россий Федерацийын Журналист-влак Ушем член, Марий Эл Республикын заслуженный журналистше. 16 май 2009 ийыште колен.

24 сентябрь 2009 ийыште "Морко ола сынан илем" Муниципальный образованийын администрацийже  Морко поселкыште  Аркадий Букетов  уремым  пуэныт.

Икымше сылнымут аршашыже  "ВИС-ВИС ШЫРГЫЖЕШ" 1974 ийыште савыкталтын. Кокымшо книгаже "ОШ КУЭ КОНЧА ОМЕШ" 2004 ийыште лектын. Эпослык поэме "ОТОГОН" — кумшо книгаже 2006 ийыште савыкталтын. Нылымше книгаже "ЛУННЫЙ ВАЛЬС" руш йылме дене лектын  2006 ийыште. "ПЫШТЕ МЫЙЫМ ШУМЫШКЕТ" — поэтын визымше книгаже ош тӱням  2007 ийыште ужын.

## Тӱҥ произведенийже-влак
* Висвис шыргыжеш : поэма, почеламут-влак [Ромашка улыбается : поэма, стихи]. Йошкар-Ола, 1974. 48 с.
* Почеламут-шгак//Ончыко. 1997. № 3. С. 81—83.
* Ынже воч тамга шӱмешна: почеламут аршаш // Ончыко. 1999. № 12. С. 15—17.
* Лиеш тӱрлыжат ; Пиалан улам : почеламут-вл. // Ончыко. 2000. № 12. С. 20.
* Ош куэ конча омеш : почеламут, муро, мыскара [Снится белая береза : стихи, песни, юмор]. Йошкар-Ола, 2004. 128 с.
* Ӧтӧгӧн : эпослык поэма [Эпическая поэма]. Йошкар-Ола, 2006. 104 с.

## Руш йылмыш кусарыме произведенийже-влак
* Берн меня в оны : стихотв. / пер. И. Давыдова // Мар. правда. 1985. 2 мая.
* Из лирической тетради : подборка стихов // Морко мланде. 1993. 14 сент.
* Лунный вальс : стихи. Йошкар-Ола, 2006. 112 с.

## Илышыже да творчествыже нерген литератур
* Букетов-Сайн А. Илыш мӧр пеледыш огыл...: шарнымаш // Марий Эл. 1997. C. 26—29 
* Сайн — тиде порылык // Ямде лий. 2004. 14 февр.
* Егоров В. Самырык чонан поэт // Марий Эл. 2006. 12 май.
* Тау, тыланет, ачай! // Марий Эл. 2006. 29 дек.
* Краткая биогр. справка // Букетов-Сайн А. Лунный вальс : стихи. Йошкар-Ола, 2006. С. 4.
* Поэзий кумыл тек ныжылгын йога // Кугарня. 2008. 11 янв.

## Чап
*  «Паша ветеран» медаль.
* РСФСР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже (1982)
* МССР-ын сулло журналистше (1991).

## Кылвер-влак
* В Марий Эл открыта мемориальная доска известному марийскому поэту.

## Литератур
# Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 120-121.

## Важ-влак


Категорий:Марий серызе-влак
Категорий:Марий почеламутчо-влак
Категорий:Марий журналист-влак
Категорий:Марий туныктышо-влак
Семонсола

**Семонсола** мут ончыктен кертеш:

* Семонсола — Российыште Марий Элын Йошкар-Ола оласе йырвелыштыже верланыше сола.
* Семонсола — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше ял.
Тамаксола

**Тамаксола** () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше сола. Тамаксола ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 453 еҥ (2005 ий), 467 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Шернур ола сынан посёлко деч 18 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.. Сола гоч Оръю эҥер йоген эрта.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «тамак» + «сола» = «тамаксола».

## Кылвер-влак
* Село Зашижемье (Табаково, Тамаксола, Табашино, Табачное).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 68.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Кугу Шопкер

**Кугу Шопкер** () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Тамаксола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 97 еҥ (1996 ий), 83 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Тамаксола деч 4,5 километр кечывалвел-эрвел могырно Сереньга эҥер воктене верланен.

## Ял лӱм
Сереньга эҥер воктене шопкер лийын, сандене яллан «Шопкер» лӱмым пуэныт. «Кугу Шопкер» — Изи Шопкер деч кугурак лийын шогышо «Шопкер» ял.

## Кылвер-влак
* Деревня Большое Онучино (Большой Осинник, Кугу Шопкер).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 66.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Калий (ыҥ-влак)

**Калий** мут ончыктен кертеш:

* Калий — химический элемент.
* Калий — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше ял.
Кожласола (Тамаксола ял шотан илем)

**Кожласола** () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Марийсола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 6 еҥ (2005 ий)., 1 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Калий ял деч 1 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «кожла» + «сола» = «кожласола».

## Литератур
* Деревня Козлоял (Кожласола) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

## Кылвер-влак
* Деревня Большое Онучино (Большой Осинник, Кугу Шопкер).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 66.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Калий (ял)

**Калий** () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Тамаксола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 556 еҥ (2005 ий), 588 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Шернур ола сынан посёлко деч 25 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Яллан лӱмым негызым пыштыше «Калей» лӱман еҥ пуэн.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*     Чемоданов С.И. — генерал-майор, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Романов Александр — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже (сарыште колымыжо деч вара), Афганистан сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Калеево (Калий, Елкушево, Юлкишев).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 99.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Памашсола (Шернур кундем)

**Памашсола** () – Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше ял. Памашсола ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 141 еҥ (2005 ий), 170 еҥ (2010 ий), 156 еҥ (2011 ий).

## Верланыме вер
Шернур ола сынан посёлко деч 4 километр йӱдвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «памаш» + «сола» = «памашсола». «Памашсола» – памаш воктене верланыше сола.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Белоусов Гавриил Егорович – III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Дубников Василий Петрович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Дубников Даниил Тимофеевич – II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Дубников Андрей Михайлович – сӱретче.
*    Орехов Александр Захарович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Ширяев Иван Максимович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Дубники (Памашсола, Помашсола).
* Родная Вятка | Дубники (Памашсола).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. – Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 46.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Лапка Памаш (Памашсола ял шотан илем)

**Лапка Памаш** (Осып почиҥга) () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Верланыме вер
Памашсола деч 4 километр кечывалвелне Тиман почиҥга воктене лийын шоген.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «лапка» + «памаш» = «лапка памаш». «Лапка Памаш» — Памаш воктене лапка верыште верланыше ял. Яллан негызым «Осып» пыштен, сандене ялын кокымшо лӱмжӧ  «Осып почиҥга».

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Яналов Андрей Михайлович (06.08.1920 — 06.04.1945) — Совет Ушем Талешке (колымыжо деч вара)

## Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1973 ийыште идым тылзын 27-ше кечынже Лапка Памаш ден Тиман почиҥга ялла ик илыме пырляштарыме Тиман почиҥга ялыш ушненыт. 

## Кылвер-влак
* Деревня Лапка Памаш (Осып почиҥга).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 52.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Руш Шолэҥер (Шернур кундем)

**Руш Шолэҥер** () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Памашсола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 370 еҥ (1988 ий), 366 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Шернур ола сынан посёлко деч 17 километр касвел-эрвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Яллан лӱмым Шолэҥер пуэн. «Руш Шолэҥер» — Шолэҥер воктене верланыше руш ял. Яллан негызым «Лоскутов» тукымлӱман еҥ пыштен, сандене ялын руш лӱмжӧ «Лоскутово» манын лӱмдалтын.

## Эртымгорно
Руш Шолэҥер — 1938 ийыште Кӱшыл Лоскутов почиҥга ден Ӱлыл Лоскутов почиҥга яллам ик илыме верыш ушымо ял. 

## Кылвер-влак
* Деревня Лоскутово (Русский Шолэҥер).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 239.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Кӱшыл Лоскутов почиҥга

**Кӱшыл Лоскутов почиҥга** () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Верланыме вер
Марий Шолэҥер ял деч 6,5 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.

## Ял лӱм
Яллан негызым Лоскутов тукымлӱман еҥ пыштен.

## Эртымгорно
1938 ийыште Кӱшыл Лоскутов почиҥга ден Ӱлыл Лоскутов почиҥга ялла ик илыме верыш ушненыт — Руш Шолэҥер ялыш.

## Кылвер-влак
* Деревня Верхнее Лоскутово (починок Верхний Лоскутов.

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 233.

Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Йогыролык

**Йогыролык** () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Памашсола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 1 еҥ (2005 ий), 4 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Марий Шолэҥер ял деч 3 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок мут гыч  лектын: «Йогыр» + «олык» = «Йогыролык». «Йогыролык» — Йогырын олыкшо воктене верланыше ял.

## Кылвер-влак
* Деревня Обронино (Йогыролык, Удельный Шолнер).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 242.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Миквор почиҥга

**Миквор почиҥга** () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Верланыме вер
Памашсола деч 3 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.

## Эртымгорно
МАССР-ын Кӱшыл Каҥашын Вуйвержын Кӱштыкшӧ почеш 1973 ийыште идым тылзын 27-ше кечынже Миквор почиҥга, Таникеево, Кугу Урмыж, Вӧдыр почиҥга ялла ик пырляштарыме Вӧдыр почиҥга ялыш ушненыт. 

## Литератур
* Деревня Каменный Ключ (Миквор почиҥга, Никипор почиҥга) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Шӱкшер

**Шӱкшер** () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Памашсола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 80 еҥ (2003 ий), 78 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Памашсола деч 1 километр эрвел могырно верланен...

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Патрушев Анатолий Степанович — марий историк, шанчызе, мер пашаеҥ, историй шанче кандидат (1972), доцент, Мер Каҥашын икымше Оньыжаже (1990–1992), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (1994). "Служение". Анатолий Степанович Патрушев.
* Патрушев Валерий Степанович — марий шанчызе, историк, археолог, туныктышо, мер пашаеҥ, историй шанче кандидат (1970), историй шанче доктор (1989), профессор (1992), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (1991), Россий Федераций Гуманитар шанче Академийын чынле йыжъеҥже (академик) (1994), «Россий Федерацийын кӱшыл профессионал туныктышын почётан пашаеҥже» (2002). 
* Патрушев Геннадий Степанович — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1955), доцент (1965).
* Пекпаев Альберт Александрович — биологий шанче кандидат, биолог.

## Кылвер-влак
* Деревня Шукшиер (Шӱкшер).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 63.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Изи Йӱштӧ Памаш

**Изи Йӱштӧ Памаш** () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. Кугу Йӱштӧ Памаш дене пырля Йӱштӧ Памаш ялыш савырненыт.

## Верланыме вер
Шернур ола сынан посёлко деч 2 километр касвелне лийын шоген.

## Ял лӱм
«Изи Йӱштӧ Памаш» — йӱштӧ памаш воктене верланыше изи ял.

## Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1977 ийыште пургыж тылзын 17-ше кечынже Изи Йӱштӧ Памаш ден Кугу Йӱштӧ Памаш ялла ик пырляштарыме Йӱштӧ Памаш ялыш ушненыт.

## Кылвер-влак
* Деревня Малый Юшто Памаш (Изи Йӱштӧ Памаш).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 218.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Поланур

**Поланур** — мут ончыктен кертеш:

* Поланур — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
* Поланур — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше выселке.
* Поланур — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше ял.
* Поланур — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше ял.
Поланур (Шернур кундем)

**Поланур** () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Шернур ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 81 еҥ (2005 ий), 117 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Шернур ола сынан посёлко деч 0,5 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «полан» + «нур» = «пола(н)нур».

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Исаков Константин Афанасьевич — марий серызе, почеламутчо, журналист, драматург, артист, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Шамов А.Г. — шанчыеҥ.
* Шубин А.Д. — технике шанче кандидат.

## Кылвер-влак
* Деревня Поланур (Паланур, Пуланур).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 220.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Веткан почиҥга

**Веткан почиҥга** () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Кугэҥер ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 37 еҥ (2005 ий), 32 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Кугэҥер деч 2 километр йӱдвел могырно Мушко эҥерын шола серыштыже верланен. 

## Ял лӱм
Яллан негызым «Веткан» лӱман еҥ пыштен, сандене ялым «Веткан починга» манын лӱмденыт.

## Кылвер-влак
* Деревня Веткино (Веткан, Веткан почиҥга, Средняя Мушка).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 38.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Тамшэҥер

**Тамшэҥер** () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Кугэҥер ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 294 еҥ (2005 ий), 327 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Лажъял деч 3 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен. 

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо  мут-влак гыч  лектын: «тамле» + «шере» + «эҥер» = «там(ле)ш(ере)эҥер». Илен-толын «Тамшэҥер»ыш савырнен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Беляев Александр Иванович – марий мурызо, опер артист, Марий Эл Республикын сулло артистше.
* Гусева Элина Витальевна — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2007), доцент (2012).
* Малинина (Морозова) И.А.  — спортсменка.

## Кылвер-влак
* Тамшинер | Родная Вятка.
* Деревня Тамшинер (Тамшэҥер).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 135.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Эҥермучаш

**Эҥермучаш** мут ончыктен кертеш:

* Эҥермучаш — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
* Эҥермучаш — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
* Эҥермучаш — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
* Эҥермучаш — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
* Эҥермучаш — Российыште Пермь мландын Суксо кундемыштыже верланыше ял.
* Эҥермучаш — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Ӱшнӱр ял шотан илемыш пурышо ял.
* Эҥермучаш — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Чӱксола ял шотан илемыш пурышо ял.
* Эҥермучаш — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Кугэҥер ял шотан илемыш пурышо ял.
Нурвел

**Нурвел** () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Верланыме вер
Шернур ола сынан посёлко воктене кечывалвел-касвелне лийын шоген.

## Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1965 ийыште сорла тылзын 19-ше кечынже Нурвел ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын. Кызыт Шернур ола сынан посёлкын Коммунистический уремын ужашыже лиеш.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Алексей Январёв (Чатлама Элексей) — марий серызе, почеламутчо, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Нурбель (Нурвел).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 219.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Почиҥга (Юлсер кундем)

**Почиҥга** () — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше пытыше посёлко.

## Верланыме вер
Памар сола деч 3 километр кечывалвелне Яран Ер воктене лийын шоген.

## Кылвер-влак
* Поселок Помарский участок (Починок).

## Литератур
# Волжский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Волжский район», 2003. — 320 с. ил. C. 176.

Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Почиҥга (Грак кундем)

**Почиҥга** () — Российыште Одо Элын Грак кундемыштыже верланыше Каменное  ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 216 еҥ (2014 ий).

## Верланыме вер
Грак сола деч 7,5 километр эрвелне лийын шога. Ижевск марте — 150 километр.

## Йылме
Марий ял. Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура. 

## Важ-влак


Категорий:Грак кундемысе илымверла
Категорий:Одо Элысе марий илымверла
Лу

**Лу** () — капын ужашыже, икмыняр тӱҥ ткань-влак гыч шога, тӱҥ шотышто костный ткань гыч. Айдемын тупрӱдыжӧ, эндоскелетшын ужашыже улеш. 

## Айдемын лу-влакше (марла)
* Лулеге — скелет. Йолын лулегыжат кум ужаш – эрдылу (бедренной кости), йолвургылу (берцовой кости) да йолгопалу (кости ступни) – гыч шога. 
* Мӱндырлу  — бедренная кость.
* Кидвурго иге — лучевая кость.
* Пулышлу — плечевая кость.
* Келделу  — ключица.
* Оҥлушко  — грудная кость.
* Пулышсовла  — лопатка.
* Пакал  — лодыжка.
* Тупрӱдылу  —  позвонок.
* Вуйлу  — черепная кость.
* Вӱдлу  — тазовая кость.
* Йолтаган  — пятка.
* йолшарча  —  плюсна
Куэр

**Куэр** () — нугыдын (пырля) кушкын шогышо куэ-влак але утларакшым куэ гыч гына лийын шогышо лышташан чодыра.

## Тугак ончо
* Пистер
* Тумер
* Шопкер

Категорий:Чодыран типше-влак
Пистер

**Пистер** () — нугыдын (пырля) кушкын шогышо писте-влак але утларакшым писте гыч гына лийын шогышо лышташан чодыра.

## Тугак ончо
* Куэр
* Тумер
* Шолер
* Шопкер

## Важ-влак


Категорий:Чодыран типше-влак
Кожер

**Кожер** (Кожла) () — кож гыч лийын шогышо иман чодыра.

## Тугак ончо
* Кожла
* Пӱнчер

## Важ-влак


Категорий:Чодыран типше-влак
Пӱнчер

**Пӱнчер** () — пӱнчӧ гыч лийын шогышо иман чодыра.

## Тугак ончо
* Кожер

## Важ-влак


Категорий:Чодыран типше-влак
2015

**2015 (кок тӱжем латвизымше) ий** – григориан кечышот почеш, изарнян тӱҥалше идалык, високос идалык огыл. 

Российыште Аргентин тӱвыра идалык, да Аргентиныште Россий тӱвыра идалык семын палемдалтеш. 

Российыште сылнымут идалык семын палемдалтын.

## Мо лийын
*
 
## Кӧ шочын
*
 
## Кӧ колен
* 3 сӱрем — Юрий Петрович Русанов, марий серызе, тележурналист, диктор, тӱвыра да мер пашаеҥ, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2009), Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (1998), М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театр директорын алмаштарышыже – Марий самырык театрын вуйлатышыже (2002–2007), Марий Мер Каҥаш вуйлатышын алмаштарышыже (2008–2015), Марий Эл Республикысе Мер палатын йыжъеҥже (2009–2015), М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрын директоржо (2007–2015).
* 17 идым – Вячеслав Попов, руш серызе, почеламутчо, Россий Cерызе-влак ушемын йыжъеҥже (2006).

Категорий:2015
У Вер

**У Вер** () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем. 

## Верланыме вер
Кугэҥер ял деч 8 километр кечывалвел-касвелне лийын шоген.

## Кылвер-влак
* Выселок Новостройка (У Вер).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 43.

Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Ялнер

**Ялнер** мут ончыктен кертеш:

* Ялнер — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер.
* Ялнер — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Попово (Кужэҥер кундем)

**Попово** () — Российыште Марий Элын Кужеҥер кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Верланыме вер
Йӱледӱр сола деч 0,5 километр касвелне лийын шоген.

## Ял лӱм
Яллан негызым «Попов» тукымлӱман руш пыштен.

## Эртымгорно
1958 ийыште Попово ял Йӱледӱр сола деке ушалтын.

## Кылвер-влак
* Деревня Попово (Демаково). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Куженерский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Куженерский район», 2006. — 320 с. ил. С. 280.

## Важ-влак


Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Кужнур

**Кужнур** мут ончыктен кертеш:

* Кужнур — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Морко ола шотан илемыш пурышо ял.  
* Кужнур — Российыште Пошкырт Элын Пӱрӧ кундемыштыже верланыше ял Кужнур ял шотан илемын рӱдерже.  
* Кужнур — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Чӱксола ял шотан илемыш пурышо ял.
* Кужнур — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Чылдемыр ял шотан илемыш пурышо ял.
Шӱдымарий

**Шӱдымарий** мут ончыктен кертеш:

* Шӱдымарий — Российыште Киров велын Кикнур кундемыштыже верланыше ял.
* Шӱдымарий — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Шӱдымарий ял шотан илемыш пурышо ял. 
* Шӱдымарий — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже верланыше пытыше ял.
* Шӱдымарий — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Какшанмучаш ял шотан илемыш пурышо ял.
* Шӱдымарий — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Тамаксола ял шотан илемыш пурышо ял.
* Шӱдымарий — Российыште Пошкырт Элын Янаул кундемыштыже верланыше ял.
Акилово

**Акилово** () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Какшанмучаш ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 15 еҥ (2002 ий), 19 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Кремленки ял деч 3 километр кечывалвел могырно верланен.

## Кылвер-влак
* Деревня Акилово (Акмлята, Пиковожка, Пиковожка Акилова).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Новоторъяльский район: Сборник документальных очерков.— Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Новоторъяльский район», 2005 г. — 304 с. ил. (ISBN 5-87898-297-8). С. 69.

## Важ-влак


Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Антоново (У Торъял кундем)

**Антоново** () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Верланыме вер
Масканур сола деч 5 километр кечывалвел-касвелне лийын шоген.

## Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1985 ийыште ага тылзын 22-шо кечынже Антоново ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*    Леухин Никанор Андреевич — Совет Ушем Талешке, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Леухин Б.Д. — профессор.
* Мосунов Анатолий Иванович — почеламутчо, кусарыше.

## Кылвер-влак
* Деревня Антоново (Большая Толмань Мосуновы, Мосуново, починок Антоново при реке Толмань).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Новоторъяльский район: Сборник документальных очерков.— Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Новоторъяльский район», 2005 г. — 304 с. ил. (ISBN 5-87898-297-8). С. 112.

## Важ-влак


Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Матвеев, Иван Сергеевич

**Иван Матвеев** (Иван Сергеевич Матвеев) (, Марий Эл У Торъял кундем Кугу Пызак ял — , Йошкар-Ола) — марий актёр, РСФСР-ын сулло артистше (1978), Марий АССР-ын Калык артистше (1970).

Категорий:Марий артист-влак
Кӱшыл Татарэҥер

**Кӱшыл Татарэҥер** (Осман) () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Верланыме вер
Овалже ял деч 3 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «татар» + «эҥер» = «татарэҥер». «Кӱшыл Татарэҥер» — Ӱлыл Татарэҥер деч кӱшнырак лийын шогышо «Татарэҥер» воктене верланыше ял.

## Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1966 ийыште Ӱлыл Татарэҥер ял дене пырля ик пырляштарыме Татарэҥер ялыш савырненыт.

## Кылвер-влак
* Деревня Верхний Татаренер (Осман).
## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Новоторъяльский район: Сборник документальных очерков.— Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Новоторъяльский район», 2005 г. — 304 с. ил. (ISBN 5-87898-297-8). С. 128.

## Важ-влак


Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Кӱшыл Тушнур

**Кӱшыл Тушнур** () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Верланыме вер
Чӱксола деч 4 километр йӱдвелне лийын шоген.

## Ял лӱм
Яллан негызым пыштыше еҥын лӱмжӧ «Туш» лийын. Ялын лӱмжӧ ушымо ушымо кок мут гыч лектын: «Туш» + «нур» = «Тушнур».

## Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1965 ийыште сорла тылзын 19-ше кечынже Кӱшыл Тушнур ден Купсола ялла ик пырляштарыме Тушнур ялыш савырненыт.

## Кылвер-влак
* Деревня Верхний Тушнур.

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Новоторъяльский район: Сборник документальных очерков.— Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Новоторъяльский район», 2005 г. — 304 с. ил. (ISBN 5-87898-297-8). С. 248.

## Важ-влак


Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Конан Ер

**Конан Ер** (Конанъер) () — Российыште Марий Элын «Марий Чодыра» Кугыжаныш пӱртӱс паркыштыже верланыше ер. Ваштаран Курык йымалне лийын шога. Ер деч мӱндырнӧ огыл Шӧртньӧ Куп ден Пугачёв Тумо верланеныт.

## Этимологий
Ерын лӱмжӧ «кон» () мут гыч лектын.

## Кылвер-влак
* Озеро Конан-Ер (Кленовая гора).
* По просторам Марий Эл.
* Чудо дайвинга.

Категорий:Марий Элысе ерла
Комбо Ер

**Комбо Ер** (Пошым Ер) () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше ер.

## Кылвер-влак
* Озеро Серебрянное (Комбо-Ер, Пошим-ер).
* По просторам Марий Эл.

Категорий:Марий Элысе ерла
Ломбер

**Ломбер** () — нугыдын (пырля) кушкын шогышо (икмыняр) ломбо-влак.

## Тугак ончо
* Куэр
* Тумер
* Шолер
* Шопкер

Категорий:Чодыран типше-влак
Нӧлпер

**Нӧлпер** () — нугыдын (пырля) кушкын шогышо нӧлпӧ-влак але нолпӧ гыч гына лийын шогышо лышташан чодыра.

## Тугак ончо
* Пистер
* Тумер
* Шопкер

Категорий:Чодыран типше-влак
Пызлер

**Пызлер** () — нугыдын (пырля) кушкын шогышо пызле-влак але утларакшым пызле гыч гына лийын шогышо лышташан чодыра .

## Тугак ончо
* Куэр
* Тумер
* Шопкер

## Важ-влак


Категорий:Чодыран типше-влак
Лебедево

**Лебедево** мут ончыктен кертеш:

* Лебедево — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже верланыше пытыше ял.
* Лебедево — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше ял.
* Лебедево — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше ял.
Шоптырвондер

**Шоптырвондер** () — нугыдын (пырля) кушкын шогышо шоптырвондо-влак .

## Тугак ончо
* Поланвондер
* Эҥыжвондер

## Важ-влак


Категорий:Эмыж вондер-влак
Лоповцы

**Лоповцы** () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Какшанмучаш ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 7 еҥ (2002 ий), 0 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Какшанмучаш ял деч 4 километр касвел могырно Нурмо эҥерын шола серыштыже верланен.
## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Загайнов Василий Федорович — Совет Ушем Талешке, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Загайнова З.А. — Ленин орденын кавалерже, вольык ончышо. 
* Загайнов Е.А. — медицине шанче кандидат, РСФСР-ын да Марий Элын сулло эмлызыже. 
* Загайнов Л.И. — юридический шанче доктор, РСФСР-ын сулло юристше 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 

## Кылвер-влак
* Деревня Лоповцы.

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Новоторъяльский район: Сборник документальных очерков.— Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Новоторъяльский район», 2005 г. — 304 с. ил. (ISBN 5-87898-297-8). С. 184.

## Важ-влак


Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Логинцы

**Логинцы** () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Верланыме вер
Кремленки ял деч 5 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.

## Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1989 ийыште шыжа тылзын 20-ше кечынже Логинцы ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.

## Кылвер-влак
* Деревня Логинцы (Новосёлово).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Новоторъяльский район: Сборник документальных очерков.— Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Новоторъяльский район», 2005 г. — 304 с. ил. (ISBN 5-87898-297-8). С. 76.

## Важ-влак


Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Изи Шӱвылак

**Изи Шӱвылак** () – Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Верланыме вер
Чӱксола деч 4 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.

## Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1980 ийыште Изи Шӱвылак ден Кугу Шӱвылак ялла ик пырляштарыме Шӱвылак ялыш савырненыт.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*     Калинин Николай Александрович – кок I степенян Ачамланде сар орден, II степенян Ачамланде сар орден, Йошкар Шӱдыр орден-влакын  кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Кутузов Дмитрий Егорович – I степенян Ачамланде сар орден, II степенян Ачамланде сар орден-влакын  кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Малый Шуйбеляк (Изи Шӱвылак) | Родная Вятка.

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Новоторъяльский район: Сборник документальных очерков. – Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Новоторъяльский район», 2005 г. – 304 с. ил. (ISBN 5-87898-297-8). С. 257.

## Важ-влак


Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Шӱвылак

**Шӱвылак** (Кугу Шӱвылак) () – Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Чӱксола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 341 еҥ (2002 ий), 299 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Чӱксола деч 4 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Веревкин Тихон Степанович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Глушков Александр Антонович – II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Гусев Александр Андреевич – III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Строганова Светлана Васильевна – марий артистка, мурызо, радиовӱдышӧ, Йыван Кырля лӱмеш театр премийын лауреатше (2005, 2007), Марий Эл Республикын сулло артистше (2006), Марий Эл Республикысе М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2007), Марий Эл Республикын Калык артистше (2014).

## Кылвер-влак
* Шуйбеляк (Кугу Шӱвылак, Большой Шуйбеляк) | Родная Вятка.

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Новоторъяльский район: Сборник документальных очерков. – Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Новоторъяльский район», 2005 г. – 304 с. ил. (ISBN 5-87898-297-8). С. 265.

## Важ-влак


Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Мишкансола

**Мишкансола** мут ончыктен кертеш:

* Мишкансола — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Усола ял шотан илемыш пурышо ял.
* Мишкансола — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Ӱлыл Ядыкплак

**Ӱлыл Ядыкплак** (Пайродо) () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Тошто Торъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 50 еҥ (2002 ий), 39 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Тошто Торъял сола деч 4 километр йӱдвел-эрвел могырно Лемде эҥерын пурла серыштыже верланен..

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Татьяна Очеева — марий серызе, почеламутчо, кусарыше, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2008).
* Тойдыбекова Л.С. — филологий шанче доктор.

## Кылвер-влак
* Деревня Нижний Ядыкбеляк (Ӱлыл Ядыкплак, Пайродо).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Новоторъяльский район: Сборник документальных очерков.— Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Новоторъяльский район», 2005 г. — 304 с. ил. (ISBN 5-87898-297-8). С. 212.

## Важ-влак


Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Нурӱмбал (У Торъял кундем)

**Нурӱмбал** () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Тошто Торъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 62 еҥ (2003 ий), 87 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Токтарсола ял деч 3 километр касвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «нур» + «ӱмбал» = «нурӱмбал».

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Ведерников А.А. — Ленин орденын кавалерже (колымыжо деч вара), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Ведерников А.Е. — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Ведерникова В.А. — Паша Йошкар Тисте да «Чап Тамга» орден-влакын кавалерже.
*   Волков Павел Николаевич — Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Малаев В.А. — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Палагин И.И. — экономике шанче кандидат.
*   Палагин П.И. — Ленин да Йошкар Тисте орден-влакын кавалерже, генерал-майор авиаций.

## Кылвер-влак
* Деревня Нурумбал (Нурӱмбал).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Новоторъяльский район: Сборник документальных очерков.— Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Новоторъяльский район», 2005 г. — 304 с. ил. (ISBN 5-87898-297-8). С. 213.

## Важ-влак


Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Пектансола

**Пектансола** () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Масканур ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 42 еҥ (2002 ий), 26 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Кӱанпамаш ял деч 1 километр эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*    Бастраков Георгий Фёдорович (18.04.1917 — 27.01.1944) — Совет Ушем Талешке, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше

## Кылвер-влак
* Деревня Памаши (Пектансола, Захарово, починок Памаш при ключе Памаш).
* Бастраков Георгий Фёдорович Cайт «Герои Страны.
* О Бастракове Г. Ф. и о всех Героях Советского Союза Новоторъяльского района.

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Новоторъяльский район: Сборник документальных очерков.— Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Новоторъяльский район», 2005 г. — 304 с. ил. (ISBN 5-87898-297-8). С. 94.

## Важ-влак


Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Савлич почиҥга

**Савлич почиҥга** () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Тошто Торъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 20 еҥ (2002 ий), 17 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Тошто Торъял сола деч 7 километр кечывалвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Волков Павел Николаевич — Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Егошин А.Я. — ялозанлык шанче кандидат, Марий Элын Кугыжаныш премийын лауреатше.
*  Егошин Г.И. — III степенян Паша Чап орденын кавалерже.
*      Егошин Павел Николаевич — II степенян Ачамланде сар да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Сабличево (Савлич почиҥга).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Новоторъяльский район: Сборник документальных очерков.— Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Новоторъяльский район», 2005 г. — 304 с. ил. (ISBN 5-87898-297-8). С. 216.

## Важ-влак


Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Кыдал Оръю

**Кыдал Оръю** (Топкайсола) () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Масканур ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 54 еҥ (2002 ий), 55 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Кугу Лумарий ял деч 3 километр йӱдвел-эрвел могырно Оръю эҥерын пурла серыштыже  верланен.

## Ял лӱм
Ялын лӱмым Оръю эҥер эҥер пуэн. «Кыдал Оръю» — моло «Оръю» ялла коклаште лийын шогышо «Оръю» ял.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Анатолий Новиков — марий серызе, почеламутчо, кусарыше, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2005). 

## Кылвер-влак
* Деревня Средняя Орья (Топкайсола, Кыдал Оръю).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Новоторъяльский район: Сборник документальных очерков.— Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Новоторъяльский район», 2005 г. — 304 с. ил. (ISBN 5-87898-297-8). С. 36.

## Важ-влак


Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Кыдал Чучо

**Кыдал Чучо** () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Верланыме вер
Чӱксола ял деч 11 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.

## Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1973 ийыште сорла тылзын 21-ше кечынже Кабашнур ял шотлымо данный-влак лукталтын.

## Кылвер-влак
* Деревня Средняя Чуча (Кыдал Чучо).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Новоторъяльский район: Сборник документальных очерков.— Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Новоторъяльский район», 2005 г. — 304 с. ил. (ISBN 5-87898-297-8). С. 36.

## Важ-влак


Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Крешын Руй

**Крешын Руй** () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Чӱксола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 220 еҥ (1999 ий), 222 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
У Торъял ола сынан посёлко деч 10 километр касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Пенгитов Николай Тихонович — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1951), профессор (1962), РСФСР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1974), Марий АССР-ысе шанчын да техникын сулло пашаеҥже (1956), Финн-угор ушемын йотэлысе йыжъеҥже.

## Кылвер-влак
* Деревня Старокрещено (Крешын Руй).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Новоторъяльский район: Сборник документальных очерков.— Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Новоторъяльский район», 2005 г. — 304 с. ил. (ISBN 5-87898-297-8). С. 175.

## Важ-влак


Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Сухоречье

**Сухоречье** () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Масканур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 38 еҥ (2002 ий), 16 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Кугу Лумарий ял деч 7 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Гусева А.Я. — Ленин орденын кавалерже, туныктышо.
*  Гусева М.М. — Паша Йошкар Тисте орденын кавалерже, МАССР-ын сулло агрономжо.
*   Мосунова Евдокия Петровна — Совет Ушем Социалистический Паша Талешке, тракторист.

## Кылвер-влак
* Деревня Сухоречье (Сухая Река).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Новоторъяльский район: Сборник документальных очерков.— Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Новоторъяльский район», 2005 г. — 304 с. ил. (ISBN 5-87898-297-8). С. 37.

## Важ-влак


Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Пӱнчер (ыҥ-влак)

**Пӱнчер** мут ончыктен кертеш:

* Пӱнчер — пӱнчӧ гыч лийын шогышо иман чодыра.

### Илымверла
* Пӱнчер — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
* Пӱнчер — Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше ял. 
* Пӱнчер — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Чашкаял (У Торъял кундем)

**Чашкаял** () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Чӱксола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 37 еҥ (2002 ий), 35 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Овалже ял деч 3 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Кузьминых A.M. — технике шанче кандидат.
* Кузьминых Г.М.. — технике шанче кандидат.
* Кузьминых Олег Елизарович — Марий Элын Калык артистше.
* Анатолий Мокеев — марий серызе, почеламутчо, кусарыше, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1998). 

## Кылвер-влак
* Деревня Чашкасола (Чашкаял).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Новоторъяльский район: Сборник документальных очерков.— Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Новоторъяльский район», 2005 г. — 304 с. ил. (ISBN 5-87898-297-8). С. 144.

## Важ-влак


Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Шемъермучаш

**Шемъермучаш** () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Тошто Торъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 82 еҥ (2002 ий), 112 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Токтарсола деч 3 километр йӱдвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо марий мут-влак гыч  лектын: «шем» + «ер» + «мучаш» = «шем(ъ)ермучаш». «Шемъермучаш» — шем ерын мучашыштыже верланыше ял.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Петухова Л.А. — филологий шанче кандидат.

## Кылвер-влак
* Деревня Шемермучаш.

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Новоторъяльский район: Сборник документальных очерков.— Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Новоторъяльский район», 2005 г. — 304 с. ил. (ISBN 5-87898-297-8). С. 243.

## Важ-влак


Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Шура

**Шура** мут ончыктен кертеш:

* Шура —  Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Какшанмучаш ял шотан илемыш пурышо ял.
* Шура — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер.
Шӱргыял (Шернур кундем)

**Шӱргыял** () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Чылдемыр ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 17 еҥ (2005 ий), 12 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Мустай ял деч 4 километр кечывалвел-касвел могырно верланен. 

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Медикова Маргарита Егоровна — марий артистка, Россий Федерацийын сулло артистше (2005), Марий Эл Республикын Калык артистше (1999), Марий Эл Республикын сулло артистше (1995), Марий Эл Республикысе М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2009), Йыван Кырла лÿмеш театр премийын лауреатше (1998, 2011).

## Кылвер-влак
* Деревня Шургуял (Шургиял, Шӱргыял).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 179.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Шишур

**Шишур** () — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Верланыме вер
Кугу Кугланур ял деч 1,5 километр йӱдвелне лийын шоген.

## Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1973 ийыште идым тылзын 27-ше кечынже Шишур ял шотлымо данный-влак лукталтын.

## Кылвер-влак
* Деревня Шишур (починок Шишурский).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Оршанский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Оршанский район», 2005. — 304 с., ил. С. 86.

## Важ-влак


Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Изи Исюйка

**Изи Исюйка** () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Верланыме вер
Элембай сола деч 3 километр кечывалвел-касвелне лийын шога.

## Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1941 ийыште шорыкйол тылзын 14-ше кечынже Изи Исюйка ял Кугу Исюйка ял дене пырля ик пырляштарыме Исюйка ялыш савырненыт.

## Кылвер-влак
* Деревня Малая Исюйка (Нижняя Исюйка).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Новоторъяльский район: Сборник документальных очерков.— Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Новоторъяльский район», 2005 г. — 304 с. ил. (ISBN 5-87898-297-8). С. 57.

## Важ-влак


Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Николаевский

**Николаевский** мут ончыктен кертеш:

* Николаевский — Российыште Марий Элын Провой кундемыште верланыше Шолэҥер ял шотан илемыш пурышо выселке.
* Николаевский — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо пытыше хутор.