open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Яраҥмучаш

**Яраҥмучаш** () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Какшанмучаш ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 6 еҥ (2003 ий), 1 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Шура ял деч 5 километр касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Актубаев П.П. — Паша Йошкар Тисте орденын кавалерже.
*  Алметова Ф.Д. — Паша Йошкар Тисте орденын кавалерже.
*  Ерошкин Ф.А. — Паша Йошкар Тисте орденын кавалерже, тракторист.
*  Ятманова З.И. — Паша Йошкар Тисте орденын кавалерже.

## Кылвер-влак
* Село Яраньмучаш (Яраҥмучаш).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Новоторъяльский район: Сборник документальных очерков.— Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Новоторъяльский район», 2005 г. — 304 с. ил. (ISBN 5-87898-297-8). С. 286.

## Важ-влак


Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Оваснур (Токпайэҥер ял шотан илем)

**Оваснур** () — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Токпайэҥер ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 58 еҥ (2002 ий), 42 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Токпайэҥер посёлко деч 9 километр кечывалвел могырно верланен.

## Кылвер-влак
* Деревня Абаснурский (Оваснур).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Советский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Советский район», 2004. — 320 с. ил. С. 21.

## Важ-влак


Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Эҥерсола

**Йошкарэҥер** мут ончыктен кертеш:

* Эҥерсола — Российыште Марий Элын Морко кундемыште верланыше Октябрьский ял шотан илемыш пурышо ял.
* Эҥерсола — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыште верланыше Кужмарий ял шотан илемыш пурышо ял.
* Эҥерсола — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Памашсола ял шотан илемыш пурышо ял.
Нӧлпер (ыҥ-влак)

**Васлисола** мут ончыктен кертеш:

* Нӧлпер — нугыдын (пырля) кушкын шогышо нӧлпӧ-влак але нолпӧ гыч гына лийын шогышо лышташан чодыра.
* Нӧлпер — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Кужмарий ял шотан илемыш пурышо ял.
Жиган

**Жиган** мут ончыктен кертеш:

* Жиган — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыште верланыше Вечын ял шотан илемыш пурышо ял.
* Жиган — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Какшанмучаш ял шотан илемыш пурышо посёлко.
Заречье выселке

**Заречье выселке** () — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем. 

## Верланыме вер
Ӱшнӱр сола деч 1 километр касвелне лийын шоген.

## Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1958 ийыште вӱдшор тылзын 25-ше кечынже Заречье выселке шотлымо данный-влак лукталтын.

## Кылвер-влак
* Выселок Заречье.

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Советский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Советский район», 2004. — 320 с. ил. С. 55.

## Важ-влак


Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Кужмарий

**Кужмарий** мут ончыктен кертеш:

* Кужмарий — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше сола, Кужмарий ял шотан илемын рӱдерже.
* Кужмарий — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше сола, Кужмарий ял шотан илемын рӱдерже.
Кугэҥер (У Роҥго кундем)

**Кугэҥер** () – Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Роҥго ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 258 еҥ (2004 ий), 238 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Роҥго сола деч 6 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «кугу» + «эҥер» = «куг(у)эҥер».

## Лӱмло еҥ-влак
*  Андреев Фёдор Петрович – III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Баранов Михаил Архипович – I степенян Ачамланде сар орден, II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Матвеев Михаил Иванович – марий тележурналист, мер пашаеҥ, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2004), М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрын директоржо (2015–2018), Марий калык конгрессын Вуйлатышыже (2016–2018).
*  Эпанов Алексей Григорьевич – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Юрин Александр Яковлевич – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Яровиков Павел Алексеевич – Йошкар Тисте орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Кугенер | Родная Вятка.
* Деревня Кугенер.
* Кугенерский родник (Советский район РМЭ) | Команда Кочующие.

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Советский район: Сборник документальных очерков. – Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Советский район», 2004. – 320 с. ил. С. 208.

## Важ-влак


Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Купшӱльӧ (ыҥ-влак)

**Купшӱльӧ** мут ончыктен кертеш:

* Купшӱльӧ — кайык.
* Кундыштӱр — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Роҥго ял шотан илемыш пурышо ял.

## Важ-влак
Новотроицк (ыҥ-влак)

**Новотроицк** мут ончыктен кертеш:

* Новотроицк — Российыште Орынбор велыште верыште верланыше ола. 
* Новотроицк — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Сидорово ял шотан илемыш пурышо ял. 
* Новотроицк — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Токпайэҥер ял шотан илемыш пурышо ял.
У Ургаш

**У Ургаш** () — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Вечын ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 5 еҥ (2004 ий), 12 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Ургакш посёлко деч 10 километр йӱдвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Демаков Иван Яковлевич (шочын:1927 ий) — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Новый Ургаш (У Ургаш).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Советский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Советский район», 2004. — 320 с. ил. С. 244.

## Важ-влак


Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Памашсола (У Роҥго кундем)

**Памашсола** () — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Роҥго ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот:  1 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Шнаран сола деч 3 километр эрвел могырно Роҥго эҥерын пурла серыштыже верланен.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «памаш» + «сола» = «памашсола».

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Селеменов Михаил Иванович — технгике шанче доктор

## Кылвер-влак
* Деревня Памашсола (Родниковая деревня).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Советский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Советский район», 2004. — 320 с. ил. С. 264.

## Важ-влак


Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Кожласола хутор

**Кожласола хутор ** () — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Роҥго ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 10 еҥ (2004 ий) 7 еҥ, (2010 ий)

## Верланыме вер
Роҥго сола деч 1,5 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*     Галкин Иван Степанович — марий йылмызе, серызе, почеламутчо, филологий шанче доктор, профессор, «Чап Тамга» орденын кавалерже, Финн-угор ушемын йотэлысе йыжъеҥже, Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже, РСФСР-ысе шанчын сулло пашаеҥже, МарКУн почётный профессоржо, Марий Эл Республикысе М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше.

## Кылвер-влак
* Деревня Рошня (Кожласола хутор).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Советский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Советский район», 2004. — 320 с. ил. С. 266.

## Важ-влак


Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Театр

**Театр** (Майоров-Шкетан *театр* мут олмеш **кончер** мутым кучылташ темлен) — драматический произведений-влакым сценыште ончыктымо искусство. Театр пашаште сылнымут, сем, куштымаш, мурымаш, сӱретлымаш да моло сымыктыш паша-влак ушалтыт. Тӱҥ пашам сценыште актёр шукта.

Театр-влак тӱрлӧ улыт: драме театр, опер, балет, курчак, пантомиме да моло театр-влак. Театр пашам эре икмыняр еҥ шуктен шоген; актёр да режиссёр (дирижёр, балетмейстер) деч посна тыршат: сӱретче, семлызе, хореограф, бутафор, костюмер, гримёр, тулым чӱктышӧ-влак да тулеч моло.

## Эртымгорно

## Марий Элышсе театр-влак
* М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театр
* Республикысе курчак театр
*Марий самырык театр
*Г. Константинов лӱмеш руш академ драме театр
*Э. Сапаев лӱмеш марий кугыжаныш академ опер да балет театр
* Курыкмарий драме театр

## Кылвер-влак
*Марий Эл тӱвыра печать да калык-влак паша шотышто министерствын сайтше

Категорий:Сымыктыш
Руш Шӱргыйымал

**Руш Шӱргыйымал** () — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Верланыме вер
Кужмарий сола деч 3 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.

## Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1958 ийыште ӱярня тылзын 25-ше кечынже Кокла Шӱргыйымал ял дене пырля ик пырляштарыме Кугу Шӱргыйымал ялыш савырненыт.

## Кылвер-влак
* Деревня Русский Шургумал. 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Советский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Советский район», 2004. — 320 с. ил. С. 149.

## Важ-влак


Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Коя

**Коя** () — янлыкын, кайыкын, айдемын коваштыже, верге йыр, мӱшкырыштӧ погынышо жир. Капыште питательный  семын шотлалтеш, тӱҥ шотышто триглицерид-влак гыч шога.

## Кучылтмаш
Коям кочкышышто кумдан кучылтыт: свежам кочкыт, шинчалтат, коптитлат, шолтат, кӱктат, жаритлат. Шинчалтыме але коптитлыме коваштейымалсе сӧсна коям лӱмдашлан южгунам «шпик» немыч мутым (Speck) кучылтыт. Кунам шинчылтыме коя кӧргыштӧ шыл шуко коеш  — тыгай коям «бекон» але «грудинке» лӱмдат. 

Изин пӱчкедыме, жаритлыме коя падыраш-влакым «сызык» маныт, рушла  —  «шкварки». Сызык дене параҥге кӧрган когыльым мари вате-влак пеш тамлын кӱктен моштат.

Кӧргӧ коям ӱйлан южгунам пелтат, жаритлымаште кучылтыт, киндым пыштен кочкыт, пелтыме ӱйым шӱрымашыште кучылтат, (кызытсе жапыште нефть гыч ыштыме шӱрымашым кучылтыт), кӧргӧ коя гыч тыгакак шовыным ыштат.

Рӱдӧ Азийыште «курдюк» манме тага коям кочкыш ыштымашыште кучылтыт.

Ушкал да каза коям нимо деч посна кочкаш ок лий — пагарыште пеш нелын шула, фарш дене пырля, мутлан, пӱтыраш лиеш. Ушымо Американ Штат-влакыште ушкал коя гыч топливым ыштат.

Маска да нерге коям эмым ыштымашыште кучылтыт, шашке коям - косметикым ыштымашыште.

Ӱйыш пелтыме комбо коя коваштым йӱлалтыме годым сайын полша.
## Тидым палаш оҥай
Ош маска иктаж кӧм але мом кучымеке коваштым да коям гына кочкеш, молыжым — тетла нимом кочкаш уке годым гына пытара.

## Кылдалтше мут-влак
* Кӧргӧ коя — внутренний жир
* Верге коя — околопочечный жир
* Пелтыме ӱй  — топленый жир
Категорий:Кочкыш
Токпайэҥер

**Токпайэҥер** мут ончыктен кертеш:

* Токпайэҥер — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыште верланыше посёлко.
* Токпайэҥер — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Токпайэҥер (посёлко)

**Токпайэҥер** () — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше посёлко. Токпайэҥер ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 1798 еҥ (2002 ий), 1644 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
У Роҥго ола сынан посёлко деч 8 километр эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Щеклеин Анатолий Фёдорович — Ленин орден ден Октябрь Революций орден-влакын кавалерже.

## Кылвер-влак
* Поселок Алексеевский (Токпайэҥер).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Советский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Советский район», 2004. — 320 с. ил. С. 25.

## Важ-влак


Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Чевернур

**Пантуши** мут ончыктен кертеш:

* Чевернур — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Кокласола ял шотан илемыш пурышо ял.
* Чевернур — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Михайловка ял шотан илемыш пурышо ял.
* Чевернур — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Роҥго ял шотан илемыш пурышо ял.
Шуармучаш

**Шуармучаш** () — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Кужмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 71 еҥ (2004 ий). 65 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Шуарсола деч 3 километр йӱдвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*     Васильев Прокопий Петрович — Ленин орден, I степенян да II степенян Ачамланде сар орден, Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Шуармучаш (Кокшамара, Шуар-Мучать). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Советский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Советский район», 2004. — 320 с. ил. С. 282.

## Важ-влак


Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Шуймучаш

**Шуймучаш** () — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Ӱшнӱр ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 81 еҥ (2004 ий), 55 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Кукмарий ял деч 4 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «Шуй» + «мучаш» = «Шуймучаш». «Шуймучаш» — Шуй эҥерын вӱдмучашыштыже верланыше ял.

## Кылвер-влак
* Деревня Шуймучаш. 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Советский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Советский район», 2004. — 320 с. ил. С. 161.

## Важ-влак


Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Шӱргыйымал

**Шӱргыйымал** () — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Верланыме вер
Ӱшнӱр сола деч 5 километр йӱдвел могырно лийын.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*    Бусыгина Клавдия Ивановна — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Бусыгина Таисия Фёдоровна — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Ведерников Василий Сергеевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Гребнев Василий Архипович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Куклин Анатолий Николаевич — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1983), филологий шанче доктор (1998), профессор (1999), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (1998), Россий Федерацийын кӱшыл профессионал туныктышын почётан пашаеҥже (2006), РАЕ шанчын да туныктышын сулло пашаеҥже.
*  Упорников Андрей Семёнович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Эртымгорно
1970-ан ийлаште ял пытен.

## Кылвер-влак
* Деревня Шургумал (Шӱргыйымал). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Советский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Советский район», 2004. — 320 с. ил. С. 68.

## Важ-влак


Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Яштыродо

**Яштыродо** () — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Кужмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 99 еҥ (2004 ий), 71 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Кужмарий сола деч 1 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Ахметов Леонид Павлович — «Почёт Тамга» орденын кавалерже.
* Тараканов Аркадий Константинович — Марий Эл Республикын сулло туныктышыжо.
* Тараканов Михаил Константинович — Марий Эл Республикын сулло чоҥышыжо.
*  Тараканов Николай Васильевич — «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль дене наградитлалтше.

## Кылвер-влак
* Деревня Яштародо (Яштыродо, Люперсола-2). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Советский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Советский район», 2004. — 320 с. ил. С. 242.

## Важ-влак


Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Паймур

**Паймур** () — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже лийын шогышо пытыше посёлко. 

## Верланыме вер
У Роҥго ола сынан посёлко деч 3 километр кечывалвелне Роҥго эҥерын пурла серыштыже лийын шоген.

## Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1972 ийыште идым тылзын 25-ше кечынже Паймур посёлко шотлымо данный-влак гыч лукталтын.

## Кылвер-влак
* Посёлок Паймур. 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Советский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Советский район», 2004. — 320 с. ил. С. 227.

## Важ-влак


Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Ургакш (ыҥ-влак)

**Ургакш** мут ончыктен кертеш:

* Ургакш — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер.
* Ургакш — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше У Роҥго ола шотан илемыш пурышо посёлко.
Оваснур

**Оваснур** мут ончыктен кертеш:

* Оваснур — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Солнечный ял шотан илемыште лийын шогышо пытыше посёлко.
* Оваснур — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Токпайэҥер ял шотан илемыш пурышо ял. 

## Тугак ончо
* Изи Оваснур
* Кугу Оваснур
Кутыр

**Кутыр** () — Российыште Суас Элын Агрыз кундемыштыже лийын шогышо пытыше марий ял.

## Историй
Пелемеш сола воктене  лийын.

## Важ-влак


Категорий:Суас Элысе марий илымверла
Категорий:Агрыз кундемысе илымверла
Ӧрша

**Ӧрша** (ӱжӱвӱр, изывыр) () — чодыраште илыше саре, ужарге, шем пыстылан мурызо кугу кайык.

## Важ-влак


Категорий:Кайык-влак
Ӧрша (ыҥ-влак)

**Ӧрша** мут ончыктен кертеш:

* Ӧрша — чодыраште илыше саре, ужарге, шем пыстылан мурызо кугу кайык.
* Ӧрша — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Вечын ял шотан илемыш пурышо сола.

## Тугак ончо
* Изи Ӧрша
* Кугу Ӧрша
* Марий Ӧрша
Кукшэҥер

**Кукшэҥер** мут ончыктен кертеш:

* Кукшэҥер — Российыште Марий Элын Провой кундемыште верланыше Эсмекплак ял шотан илемыш пурышо ял.
* Кукшэҥер — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше пытыше ял.
Шуйка

**Шуйка** мут ончыктен кертеш:

* Шуйка — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
* Шуйка — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Какшан ял шотан илемыш пурышо ял. 
* Шуйка — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Токпайэҥер ял шотан илемыш пурышо ял.
Пӱнчерйымал

**Пӱнчерйымал** мут ончыктен кертеш:

* Пӱнчерйымал — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Топкавлак ял шотан илемыш пурышо ял. 
* Пӱнчерйымал — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Сердыж ял шотан илемыш пурышо марий ял.
Марий Шолэҥер

**Марий Шолэҥер** мут ончыктен кертеш:

* Марий Шолэҥер — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже верланыше Марий Тӱрек ола шотан илемыш пурышо ял. 
* Марий Шолэҥер — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Памашсола ял шотан илемыш пурышо ял.
Кирпичный

**Кирпичный** () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Лушмара ола шотан илемыш пурышо посёлко. Калыкчот: 105 еҥ (2004 ий)., 92 еҥ (2010 ий)

## Верланыме вер
Лушмара  ола сынан посёлко деч 5 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.

## Кылвер-влак
* Посёлок Кирпичный (Выселок Кирпичный).   

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Звениговский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Звениговский район», 2004. — 304 с., ил. С. 125.

## Важ-влак


Категорий:Провой кундемысе илымверла
Отар (Провой кундем)

**Отар** () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше выселке. 

## Верланыме вер
Чуваш Отар ял воктен лийын шоген.

## Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1965 ийыште сорла тылзын 19-ше кечынже Отар выселке Чуваш Отар ял деке ушалтын.

## Кылвер-влак
* Выселок Отары. 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Звениговский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Звениговский район», 2004. — 304 с., ил. С. 203.

## Важ-влак


Категорий:Провой кундемысе илымверла
Кӱшнур (Маскасола кундем)

**Кӱшнур** () — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Шойбулак ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 84 еҥ (2002 ий), 86 еҥ (2010 ий), 72 еҥ (2014 ий).

## Верланыме вер
Шойбулак сола деч 11 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Зайцев Григорий Николаевич — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*      Кудрявцев Петр Никифорович — I степенян Ачамланде сар орден, II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Рыбаков Петр Алексеевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Смирнов Дмитрий Андреевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Чулков Алексей Иванович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Кюшнур (Кӱшнур). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Медведевский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Медведевский район», 2003. — 368 с. ил. С. 296.

## Важ-влак


Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Ильин почиҥга

**Ильин почиҥга** () — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Токпайэҥер ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 16 еҥ (2004 ий)., 10 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Токпайэҥер посёлко деч 4 километр йӱдвел могырно верланен.

## Кылвер-влак
* Починок Ильинский (Ильин почиҥга).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Советский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Советский район», 2004. — 320 с. ил. С. 29.

## Важ-влак


Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Филиппсола

**Филиппсола** мут ончыктен кертеш:

* Филиппсола — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Сӱзлэҥер ола шотан илемыштыже лийын шогышо пытыше посёлко.
* Филиппсола — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Шолэҥер ял шотан илемыш пурышо ял.
Таир (Провой кундем)

**Таир** () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Какшан ял шотан илемыш пурышо посёлко. Калыкчот: 243 еҥ (2010 ий)

## Верланыме вер
Какшан посёлко деч 16 километр йӱдвел могырно верланен.

## Кылвер-влак
* Поселок Таир.
* Центр оздоровления и отдыха «Таир».
 
## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Город Йошкар-Ола: Сборник документальных очерков.— Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Город Йошкар-Ола», 2004.— 304 с., ил. С. 164.

## Важ-влак


Категорий:Провой кундемысе илымверла
Шемшӱргӧ

**Шемшӱргӧ** (Какшан вӱд) () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Какшан ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот:  319 еҥ (1998 ий), 238 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Провой ола деч 36 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Кылвер-влак
* Деревня Шимшурга (Шемшӱргӧ, Какшан вӱд). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Звениговский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Звениговский район», 2004. — 304 с., ил. С. 263.

## Важ-влак


Категорий:Провой кундемысе илымверла
Сокольный

**Сокольный** () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Сӱзлэҥер ола шотан илемыш пурышо посёлко. Калыкчот: 15 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Какшамарий ял деч 3 километр кечывалвел-эрвелне лийын шога.

## Важ-влак


Категорий:Провой кундемисе илымверла
Озисола

**Озисола** (Онизсола) () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «Ози» + «сола» = «Озисола». Яллан негызым «Ози» лӱман еҥ пыштен.

## Эртымгорно
Памашсола сола деке ушалтын.

## Кылвер-влак
* Деревня Озисола (Онизсола). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Звениговский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Звениговский район», 2004. — 304 с., ил. С. 68.

## Важ-влак


Категорий:Провой кундемысе илымверла
Памашсола (Провой кундем)

**Памашсола** (Помашсола, Кэрэм-влак, Мушмарий) () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Шолэҥер ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 189 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Шолэҥер посёлко деч 19 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Соловьева Евдокия Степановна — МАССР-ын сулло туныктышыжо.

= Кылвер-влак ==
* Село Керебеляк (Памашсола, Помашсола, Кэрэм-влак, Мушмарий, Филипкина). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Звениговский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Звениговский район», 2004. — 304 с., ил. С. 65.

## Важ-влак


Категорий:Провой кундемысе илымверла
Кушнэҥер

**Кушнэҥер** (Тумерсола) () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Верланыме вер
Памашсола деч 2 километр тораште лийын шоген.

## Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1979 ийыште сӱрем тылзын 2-шо кечынже Кушнэҥер ял Памашсола деке ушалтын.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Осмин Йыван — серызе, почеламутчо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1940), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1993), Марий Эл Республикын Калык почеламутчыжо (1997). 

## Кылвер-влак
* Деревня Дубовка (Кушненгер, Тумерсола, Кушна Энер, Дубовая). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Звениговский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Звениговский район», 2004. — 304 с., ил. С. 166.

## Важ-влак


Категорий:Провой кундемысе илымверла
1-ше Эсмекплак выселке

**1-ше Эсмекплак выселке** (Шӱргӧсола) () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Верланыме вер
Эсмекплак сола деч 2 километр тораште лийын шоген.

## Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1979 ийыште сӱрем тылзын 2-шо кечынже 1-ше Эсмекплак выселке Эсмекплак солан уремышкыже савырнен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Зенкин Анатолий Александрович — историй шанче кандидат.
* Соловьев Анатолий Михайлович — религийым шымлыше философ.
* Соловьев Иван Михайлович — историй шанче кандидат.

## Кылвер-влак
* Деревня 1-я Лесная (выселок 1-й из Есменек Беляка, Первый околоток, Шургосола).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Звениговский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Звениговский район», 2004. — 304 с., ил. С. 33.

## Важ-влак


Категорий:Провой кундемысе илымверла
Павыл почиҥга

**Кукшэҥер** мут ончыктен кертеш:

* Шемеҥермучаш (Павыл почиҥга) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыште верланыше Элпанур ял шотан илемыш пурышо ял.
* Павыл почиҥга — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Орловка

**Орловка** мут ончыктен кертеш:

* Орловка — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
* Орловка — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Пижма ял шотан илемыш пурышо ял.
* Орловка — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше выселке.
* Орловка — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
* Орловка — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Алашайка

**Алашайка** (Кугунур, Шӱгарсола) () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше ял. Алашайка ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 899 еҥ (2003 ий), 904 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Поранча посёлко деч 10 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен. 

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Валеева Нурания — Ленин орденын кавалерже.
*  Сафин Гарай — Ленин орденын кавалерже.

## Кылвер-влак
* Деревня Алашайка (Кугунур, Олшайка, Мизарбашы).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Параньгинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Параньгинский район», 2004. — 320 с. ил. С. 21.

## Важ-влак


Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Лобез

**Лобез** (, ) () – ола Польшаште. Тудо Рега-эҥер воктене, Шчецин да Старгард-Шчециньски коклаште верлана. Илыше чот 10 000 (2015) наре.
## Калык чот

ImageSize = width:420 height:320
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:11000
ScaleMajor = unit:year increment:11000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:20 align:center
  bar:1680 from:0 till:800
  bar:1740 from:0 till:1191
  bar:1749 from:0 till:1339
  bar:1831 from:0 till:2443
  bar:1861 from:0 till:4756
  bar:1895 from:0 till:5187
  bar:1925 from:0 till:5994
  bar:1933 from:0 till:6947
  bar:1939 from:0 till:7310
  bar:1945 from:0 till:1710
  bar:1946 from:0 till:4144
  bar:1957 from:0 till:6026
  bar:1970 from:0 till:7355
  bar:1990 from:0 till:10953

PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1680 at: 800 text: 0,8 shift:(0)
  bar:1740 at: 1191 text: 1,2 shift:(0)
  bar:1749 at: 1339 text: 1,3 shift:(0)
  bar:1831 at: 2443 text: 2,4 shift:(0)
  bar:1861 at: 4756 text: 4,8 shift:(0)
  bar:1895 at: 5187 text: 5,2 shift:(0)
  bar:1925 at: 5994 text: 6 shift:(0)
  bar:1933 at: 6947 text: 7 shift:(0)
  bar:1939 at: 7310 text: 7,3 shift:(0)
  bar:1945 at: 1710 text: 1,7 shift:(0)
  bar:1946 at: 4144 text: 4,1 shift:(0)
  bar:1957 at: 6026 text: 6 shift:(0)
  bar:1970 at: 7355 text: 7,4 shift:(0)
  bar:1990 at: 10953 text:11 shift:(0)
  

## Бурмистр

*  www.lobez.pl
* BIP Łobez
* Łobez - You Tube
*  Tourist Information
Категорий:Польшысо олала
Ляжбердино

**Ляжбердино** () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Поранча ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 252 еҥ (2003 ий), 242 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Поранча ола сынан посёлко деч 200 метр кечывалвел могырно Поранча эҥерын шола серыштыже верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Муллагалиев Нургали — I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Сафуков Фоат Сафукович — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Шарафутдинов Магсум Багаутдинович — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Ляжбердино (Лажы, починок Ляжбердино). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Параньгинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Параньгинский район», 2004. — 320 с. ил. С. 47.

## Важ-влак


Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Купай

**Купай** (Портянур) () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Алашайка ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 12 еҥ (2003 ий), 7 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Алашайка ял деч 2 километр йӱдвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Гайнанов Нурмухаммет — Паша Йошкар Тисте орденын кавалерже, механизатор.
* Гайнанов Рафаиз Нурмухаметович — технике шанче кандидат.

## Кылвер-влак
* Деревня Купай (Порт-Маматово, Партенур Мамат, Портянур, Малютова рода, Маматова рода).  

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Параньгинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Параньгинский район», 2004. — 320 с. ил. С. 47.

## Важ-влак


Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Ляжинск

**Ляжинск** () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Верланыме вер
Элнет сола деч 9 километр эрвелне лийын шоген.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*    Крупин Степан Алексеевич — кок Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше
*   Кузнецов Иван Иванович — II степенян Ачамланде сар, Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Окулов Григорий Прокопьевич — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Эртымгорно
2003 ийыште ял пытен.

## Кылвер-влак
* Деревня Ляжинск (починок Ляжинский). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Параньгинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Параньгинский район», 2004. — 320 с. ил. С. 89.

## Важ-влак


Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Игенчеляр

**Игенчеляр** () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Верланыме вер
Алашайка ял деч 6 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.

## Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1983 ийыште сорла тылзын 16-ше кечынже Игенчеляр ял шотлымо данный-влак лукталтын.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Мухаметзянова Рабига — Ленин орденын кавалерже.

## Кылвер-влак
* Деревня Игенчеляр (Никкилдем). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Параньгинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Параньгинский район», 2004. — 320 с. ил. С. 27.

## Важ-влак


Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Черкысола

**Черкысола** мут ончыктен кертеш:

* Черкысола — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше пытыше ял.
* Черкысола  — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Кугу Парат ял шотан илемыш пурышо ял.
* Черкысола — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше пытыше ял.
Веткан

**Веткан** () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.  

## Верланыме вер
Коньга эҥер воктене лийын шоген.

## Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1983 ийыште идым тылзын 16-ше кечынже Веткан ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.

## Кылвер-влак
* Деревня Федичи (Веткан).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 121.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Николаева, Раиса Ивановна

**Мардан Рая** (Раиса Ивановна Николаева) (, РСФСР, Марий АССР, Юлсер кундем, Чодыраял ял) — марий серызе, почеламутчо, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2007), Марий Эл Республикысе тÿвыран сулло пашаеҥже (2006).

## Илыш корныжо
Мардан Рая  1946 ийын вӱдшор тылзын 20-шо кечынже Юлсер кундемысе Чодыраялыште шочын. Сотнур школышто, Марий целлюлоз кагаз техникумышто тунемын. Воронеж кундем Новохоперск олаште пашам ыштен. Москосо чодыра технике институтшто тунемаш тӱҥалын, вара Марий политехник институтыш куснен. Озаҥыште, Йошкар-Олаште "Марбиофарм" заводышто пашам ыштен.
Раиса Николаева сылнымутыш кугу ийготан толын. Тудым усталык сомыл деке серызе Юрий Артамонов кумылаҥден. Ончыч прозым возен. Икымше ойлымашыже - «Юзо вате» - 1990 ийыште «Марий коммуна» газетын кум номерыштыже савыкталтын. «Ончыко» журналышкат возен. 1993 ийыште Маргарита Ушакова дене пырля «Авамын куэже» ойлымаш сборникым луктыныт.
Вара Мардан Рая поэзийыш куснен. Тудын почеламутшылан композитор Иван Егоров чонеш логалше ятыр мурым возен.
«Чолга шÿдыр - 2002» фестивальын дипломантше. 

## Тӱҥ произведенийже-влак
* Юзо вате : ойлымаш // Марий коммуна. 1990. 17—19 янв.
* Кугече комбо : ойлымаш // Марий коммуна. 1991. 4 окт.
* Туртыктыман шем шовыр: ойлымаш // Ончыко. 1992. № 6. С. 47—56.
* Ойлымаш-влак // Ушакова М., Мардан Р. Авамын куэже. Йошкар-Ола, 1993. С. 85—172.
* Тыге лийшаш улмаш : муро, почеламут [Все ожидалось так : песни, стихи]. Йошкар-Ола, 1999. 88 с.
* Кӧ манеш, мыйын пагыт эртен? : муро, почеламут-вл. [Кто говорит, мое время прошло? : песни, стихи]. Йошкар-Ола, 2004. 176 с.
* «Вурсен ом керт мый тачысе саманым...» : почеламут-вл. // Ончыко. 2004. № 6. С. 157—159.
* Нигунам ужын омыл ачам... : почеламут // Ончыко. 2005. № 5. С. 11-12.
* Почеламут-влак// Ончыко. 2006. № 4. С. 85—88.

## Илышыже да творчествыже нерген литератур
* Кӱчыкын автор нерген // Ушакова М. Авамын куэже. Йошкар- Ола, 1993. С. 85.
* Артамонов Ю. Мелнам коктын кӱэштын, когар пуш ыш лек // Марий Эл. 1993. 22 май.
* Долгушева А. Ала шӧртньӧ пагытем тӱҥалын? // Кугарня. 1994.23 дек.
* Семенова Л. Мардан — шочынпале гай ӱмырашлык // Кугарня. 1996.19 апр.
* Шамиев Б. Марий мландын тыглай ӱдыржӧ // Марий Эл. 1996.20 апр.
* Терентьева Э. «Пӱртӱс-Авалан тауштем...» // Кугарня. 2005. 17 июнь.
* Глушкова 3. «Мыйын таче илымем шуэш...» // Марий Эл. 2006.20 апр.
* Кто есть кто в Марий Эл. Йошкар-Ола, 2002. С. 387.

## Чап
* Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2007).
* Марий Эл Республикысе тÿвыран сулло пашаеҥже (2006).
* Идалыкысе муро «Чолга шÿдыр — 2002» фестивальын дипломатше.

## Кылвер-влак
* Мардан Рая: «Кö манеш, мыйын пагыт эртен?».
* Мардан Рая дене «Мый улам марий ӱдырамаш» сылне кас.

## Литератур
# Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 392-393.

Категорий:Марий серызе-влак
Категорий:Марий почеламутчо-влак
Сабанур

**Сабанур** () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Усола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 5 еҥ (2003 ий), 11 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Усола ял деч 5 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок мут гыч  лектын: «саба» + «нур» = «сабанур». «Саба» — Савак эҥер лӱм гыч.

## Кылвер-влак
* Село Сабанур.

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Параньгинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Параньгинский район», 2004. — 320 с. ил. С. 271.

## Важ-влак


Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Яндемыр почиҥга

**Яндемыр почиҥга** (Тошкемнур) () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Усола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 47 еҥ (2003 ий), 33 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Олор ял деч 3,5 километр кечывалвел- касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Делянов Максим Григорьевич — марий почеламутчо, туныктышо.

## Кылвер-влак
* Деревня Тошкемнур (Яндемыр починга, Яндемерово, починок Тошкемнур Кугенер). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Параньгинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Параньгинский район», 2004. — 320 с. ил. С. 185.

## Важ-влак


Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Лягушкино

**Лягушкино** () — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Приволжский ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 59 еҥ (2003 ий), 42 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Приволжский ола сынан посёлко деч 5 километр эрвел могырно верланен.

## Кылвер-влак
* Деревня Красная Горка (Лягушкино).

## Литератур
# Волжский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Волжский район», 2003. — 320 с. ил. C. 191.

## Важ-влак


Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Штрамарий почиҥга

**Штрамарий почиҥга** () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Пумарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 119 еҥ (2002 ий), 132 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Кугу Пумарий сола деч 6,5 километр йӱдвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*        Печников Иван Алексеевич — кок Ачамланде сар, II да III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Егорково (Штрамарий починга, выселок Егорково, починок Поповский).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Параньгинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Параньгинский район», 2004. — 320 с. ил. С. 44.

## Важ-влак


}

Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Олык марла савыкталтше газет ден журнал-влак

## Газет-влак
* Кугарня — самырык-влаклан марла газет.
* Марий Эл — марла газет.
* Ямде лий — марла йоча газет.
*Сурт пече — сурт оза ден оза ватылан пайдале каҥашым пуышо газет.

### Марла савыкталтше район газет але лаштык-влак
* Морко мланде (Морко район/Морко кундем).
* Район илыш (Советский район/У Роҥго кундем).
* Шернур вел (Шернур район/Шернур кундем). 
* Ялысе увер — «Сельская новь» (У Торъял район/У Торъял кундем).

### Моло вере савыкталтше газет-влак
* Келшымаш — Башкортостан Республик (Пошкырт Эл) Мишкан районын мер-политик газетше.
* Чолман — Башкортостан Республикыште (Пошкырт Эл) марла савыкталтше мер–политик газет. 

## Журнал-влак
* Кече — Солнышко.
*Марийский мир — Марий Сандалык.
* Ончыко.

## Интернет савыктыш-влак

* Кидшер — марий йылме дене интернет-журнал;
* Арслан — этнокультур журнал.

## Ончыч лектын шогеныт

* Марий чаҥ — регион-влак кокласе «Марий ушем» мер организацийын газетше.
* Мер ой — эрыкан марла газет.
* Кна Вел — Кукмарий кундемысе самрык-влакын "Кна Вел" ушемын газетше.
* Пачемыш.
* Юл увер — «Волжские вести» (Волжск район/Юлсер кундем).

## Кылвер-влак

*Редакции средств массовой информации Республики Марий Эл .
*Калык коклашке увер шарыме йӧн-влак.

## Тугак ончо
Средства массовой информации России

## Важ-влак


Категорий:Марла савыкталтше газет-влак
Категорий:Марла савыкталтше журнал-влак
Категорий:Калык коклаште увер шарыме йӧн-влак
Фадеево

**Фадеево** () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Верланыме вер
Пӧртанур ял деч 8 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.

## Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1940 ийыште теле тылзын 14-ше кечынже Фадеево почиҥга шотлымо данный-влак гыч лукталтын.

## Кылвер-влак
* Починок Фадеево (Хутор).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Параньгинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Параньгинский район», 2004. — 320 с. ил. С. 226.

## Важ-влак


Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Мурзанаево

**Мурзанаево** (Яҥгетсола) () – Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Куракино ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 296 еҥ (2003 ий), 294 еҥ (2010 ий). 

## Верланыме вер
Куракино ял деч 3 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Зиновий Краснов – марий серызе, почеламутчо, журналист. 
*   Михаил Якимов, – марий серызе, почеламутчо, журналист, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже.

## Кылвер-влак
* Деревня Мурзанаево (Яҥгетсола).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Параньгинский район: Сборник документальных очерков. – Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Параньгинский район», 2004. – 320 с. ил. С. 146.

## Важ-влак


Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Ермучаш (Поранча кундем)

**Ермучаш** () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Куракино ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 231 еҥ (2003 ий), 220 еҥ (2010 ий). 

## Верланыме вер
Куракино ял деч 4 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Гордеев Федор Иванович — марий йылмызе, филологий шанче кандидат (1961), профессор (1992), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1989).

## Кылвер-влак
* Деревня Ирмучаш (Ермучаш, Йормучаш, Козлоял, Чимайково).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Параньгинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Параньгинский район», 2004. — 320 с. ил. С. 102.

## Важ-влак


Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Ӱлыл Осиял

**Ӱлыл Осиял** () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Верланыме вер
Куракино сола деч 2 километр кечывалвел-касвелне лийын шоген.

## Эртымгорно
МАССР-ын Кӱшыл Каҥашын Вуйвержын Кӱштыкшӧ почеш 1960 ийыште вӱдшор тылзын 22-шо кечынже Ӱлыл Осиял ден Кӱшыл Осиял ялла ик пырлыштарыме Осиял ялыш савырненыт.

## Лӱмлӧ еҥ-влак

*  Иванов Фёдор Павлович — III степенян Паша Чап орденын кавалерже.

## Литератур
* Деревня Нижний Осиял (Улыл Осиял, починок Нижний Осиял) — «Параньгинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования “Параньгинский район”, 2004. — 320 с. ил.» книга гыч ужаш кылвер.

## Важ-влак


Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Яндемерсола

**Яндемерсола** (Онтропсола) () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Куракино ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 490 еҥ (2003 ий), 500 еҥ (2010 ий). 

## Верланыме вер
Куракино сола деч 4 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Геннадий Гордеев — марий серызе, прозаик, драматург, Марий Эл Республикысе В. Колумб лӱмеш литератур премийын лауреатше, Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже. 
* Гордеев С.М. — технике шанче кандидат.
* Николаев И.Н. — ялозанлык шанче кандидат.
*  Шамов П.Ф. — «Чап Тамга» орденын кавалерже.
*  Шуматов Никифор Шуматович — «Паша Йошкар Тисте» орденын кавалерже.

## Кылвер-влак
* Деревня Яндемирово (Яндемерсола, Онтропсола, Антропково, Йыряга). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Параньгинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Параньгинский район», 2004. — 320 с. ил. С. 151.

## Важ-влак


Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Данилово

**Данилово** мут ончыктен кертеш:

* Данилово — Российыште Марий Элын Йошкар-Ола оласе йырвелыштыже верланыше ял.
* Данилово — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Элпанур ял шотан илемыш пурышо ял.