open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тулрывыж

**Тулрывыж** (, ) — Евразийын, Йӱдвел Америкын да йӱдвел Африкын пий-влак (Canidae) йамагатын гыч кугу рывыж да сонар янлык. Капше 65 - 75 (узо) , 62 - 68 (ава) см, почше 35 - 45 (узо) , 30 - 42 (ава) см, нелытше 5,5 - 7,5 (узо) , 5 - 6,5 (ава) кг. 

## Ӱлылтӱрлык-влак

* Vulpes vulpes abietorum
* Vulpes vulpes aeygptica
* Vulpes vulpes alascensis
* Vulpes vulpes alpherakyi
* Vulpes vulpes alticola
* Vulpes vulpes anatolica
* Vulpes vulpes arabica
* Vulpes vulpes atlantica
* Vulpes vulpes barbaras
* Vulpes vulpes beringiana
* Vulpes vulpes cascadensis
* Vulpes vulpes caucasica
* Vulpes vulpes crucigera
* Vulpes vulpes daurica
* Vulpes vulpes diluta
* Vulpes vulpes dolichocrania
* Vulpes vulpes dorsalis
* Vulpes vulpes flavescens
* Vulpes vulpes fulva
* Vulpes vulpes griffithi
* Vulpes vulpes harrimani
* Vulpes vulpes hoole
* Vulpes vulpes ichnusae
* Vulpes vulpes induta
* Vulpes vulpes jakutensis
* Vulpes vulpes japonica
* Vulpes vulpes karagan
* Vulpes vulpes kenaiensis
* Vulpes vulpes krimeamontana
* Vulpes vulpes kurdistanica
* Vulpes vulpes macroura
* Vulpes vulpes montana
* Vulpes vulpes necator
* Vulpes vulpes ochroxanta
* Vulpes vulpes palaestina
* Vulpes vulpes peculiosa
* Vulpes vulpes pusilla
* Vulpes vulpes regalis
* Vulpes vulpes rubricosa
* Vulpes vulpes schrencki
* Vulpes vulpes silacea
* Vulpes vulpessplendidissima
* Vulpes vulpes stepensis
* Vulpes vulpes tobolica
* Vulpes vulpes tschiliensis


Категорий:Пий-влак
Койот

**Койот** () – Йӱдвел Америкын пий-влак (Canidae) йамагатын гыч кугу янлык. Капше 76–86 см, почше 30–41 см, нелытше 6.8–21 кг. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
* *Canis latrans cagottis*
* *Canis latrans clepticus*
* *Canis latrans dickeyi*
* *Canis latrans frustror*
* *Canis latrans goldmani*
* *Canis latrans hondurensis*
* *Canis latrans impavidus*
* *Canis latrans incolatus*
* *Canis latrans jamesi*
* *Canis latrans lestes*
* *Canis latrans mearnsi*
* *Canis latrans microdon*
* *Canis latrans ochropus*
* *Canis latrans peninsulae*
* *Canis latrans texensis*
* *Canis latrans thamnos*
* *Canis latrans umpquensis*
* *Canis latrans vigilis*

Категорий:Пий-влак
Евразий шурмаҥше

**Евразий шурмаҥше** () – Евразийын пырыс-влак (Felidae) йамагатын гыч кугу янлык. Капше 80–120 см, нелытше 18 - 30 (узо), 18 (ава) кг. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
* *Lynx lynx lynx*, Скандинавий, Эрвел Европо, Касвел Сибирь
* *Lynx lynx carpathicus*, Карпат Курык-влак, Central Европо
* *Lynx lynx martinoi*, Балкан
* *Lynx lynx dinniki*, Кавказ
* *Lynx lynx wardi*, Алтай Курык-влак
* *Lynx lynx wrangeli*, Эрвел Сибирь
* *Lynx lynx isabellinus*, Central Азий
* *Lynx lynx kozlovi*, Central Сибирь
* *Lynx lynx stroganovi*, Amur region
* *Lynx lynx sardiniae*, Sardinia †

Категорий:Пырыс-влак
Канадысе шурмаҥше

**Канадысе шурмаҥше** () – Йӱдвел Америкын пырыс-влак (Felidae) йамагатын гыч кугу янлык. Капше 86–117 см, нелытше 8–14 кг. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
* *Lynx canadensis canadensis*
* *Lynx canadensis mollipilosus*
* *Lynx canadensis subsolanus*

Категорий:Пырыс-влак
Тюрк йылме-влак

**Тюрк йылме-влак** — Алтай йылме-влак радам гыч йылме тӱшка. Эрвел Европышто да Азийыште эн чот шарлен. Кутырышо-влак эн шукынжо Лена эҥерын бассейнже деч Мландепокшел теҥызын эрвел серже марте илат. Тюрк йылме-влак дене кутырышо-шамычын чотышт 157 амион еҥ утла.

Кызытсе классификаций-влакым шотышко налын тюрк йылме-влакым тыгай тӱшкалалан пайлаш лиеш:

* Акрет тюрк йылме-влак;
* курыкалтай йылме-влак;
* карлук йылме-влак;
* кыпчак йылме-влак;
* огуз йылме-влак;
* саян йылме-влак;
* хакас йылме-влак;
* якут йылме-влак.

## Тиште
VIII—X курымлаште Рӱдӧ Азийыште тюрк йылмылаште возашлан акрет тюрк серышым (орхоно-енисейская письменность) кучылтыныт. Тачысе кечын тюрк йылмылаште возашлан тӱҥ шотышто Латин тиштерым, Кириллик тиштерым да араб тиштерым кучылтыт.

*
Категорий:Российысе йылме-влак
Йошкар шурмаҥше

**Йошкар шурмаҥше** () – Йӱдвел Америкын пырыс-влак (Felidae) йамагатын гыч кугу янлык. Капше 28- 40 см, почше 10 - 18 см, нелытше 9.1 - 14 (узо), 13 - 21 (ава) кг.

## Ӱлылтӱрлык-влак
# *Lynx rufus rufus* (Schreber) – 
# *Lynx rufus gigas* (Bangs) – 
# *Lynx rufus floridanus* (Rafinesque) – 
# *Lynx rufus superiorensis* (Peterson & Downing) – 
# *Lynx rufus baileyi* (Merriam) – 
# *Lynx rufus californicus* (Mearns) – 
# *Lynx rufus escuinipae]]* (J. A. Allen) – 
# *Lynx rufus fasciatus* (Rafinesque) – 
# *Lynx rufus oaxacensis* (Goodwin) – 
# *Lynx rufus pallescens* (Merriam) – 
# *Lynx rufus peninsularis* (Thomas) – 
# *Lynx rufus texensis* (Mearns) –

## Важ-влак


Категорий:Пырыс-влак
Динго

**Динго** () – кечывалвел-эрвел Азийын да Австралийын пий-влак (Canidae) йамагатын гыч кугу янлык.

Категорий:Пий-влак
Даний

**Да́ний** ( ), официально — **Да́ний Королевстве** () — Йӱдвел Европышто верланыше кугыжаныш. Швеций деч кечывалвел-касвелне, Норвегий деч кечывалвелне.
Даний Балтий ден Йӱдвел теҥызлан серлаштыже верланен. Элын кумдыкышкыжо Ютландий пелотро, Данийысе архипелагын 409 отрожо пурат.

Рӱдолаже  Копенгаген.

Даний - конституционный монархий, кугыжанышым монарх вуйлата, ик палатан парламент - фолькетинг дене пырля законодательный кучемым шукта. Даний 1973 ий гыч Евроушемыш пура, но алят Еврозоныш ок пуро. Даний НАТО ушемым чоҥышо-влак кокла гыч улеш.

Пытартыш ийлаште Даний чӱчкыдын тӱняште эн пиалан эллан шотлалтын.

Категорий:Даний
Пума (тӱрлык)

**Пума** () – Йӱдвел да Кечывалвел Америкын пырыс-влак (Felidae) йамагатын гыч кугу янлык. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
# *Puma concolor cabrerae*
# *Puma concolor costaricensis*
# *Puma concolor capricornensis*
# *Puma concolor couguar*
# *Puma concolor concolor*
# *Puma concolor puma*

Категорий:Пырыс-влак
Пума (урлык)

**Пума** () – Америкын пырыс-влак (Felidae) йамагатын гыч кугу янлык. Чылаже 2 еш куэ уло.

## Тӱрлык-влак
# *[[Puma concolor]]* (Linnaeus, 1771) – Пума
# *[[Puma yagouaroundi]]* (Geoffroy, 1803) – Ягуарунди

Категорий:Пырыс-влак
Ягуарунди

**Ягуарунди** () – Америкын пырыс-влак (Felidae) йамагатын гыч кугу янлык. Капше 53- 73 см, почше 31 - 51 см, нелытше 3.5 - 9.1 кг.

Категорий:Пырыс-влак
Манул

**Манул** (; синоним: *Felis manul*) – центр Азийын пырыс-влак (Felidae) йамагатын гыч изи янлык. Капше 46–65 см, почше 21–31 см, нелытше 2.5–4.5 кг. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
# *Otocolobus manul manul* — Монголий да касвел Китай.
# *Otocolobus manul ferruginea* — Иран, Казахстан, Киргизий, Туркмений, Узбекистан, Таджикистан, Афганистан, Пакистан. 
# *Otocolobus manul nigripecta* — Кашмир, Непал да Тибет.

Категорий:Пырыс-влак
Шурмаҥше

**Шурмаҥше** () – Евразийын да Йӱдвел Америкын пырыс-влак (Felidae) йамагатын гыч кугу янлык. Чылаже 4 еш куэ уло.

## Тӱрлык-влак

Категорий:Пырыс-влак
Пырыс-влак

**Пырыс-влак** () – Евразийын, Африкын да Америкын Feliformia ӱлылтӱчан изи да кугу янлык йамагат. Чылаже 37 еш куэ уло. 
 
## Систематика
* **Ӱлылйамагат : [[Felinae]]**
** Урлык : *[[Felis]]* 
*** (*Felis bieti*)
*** Пырыс (*Felis catus*) пӧртысӧ 
*** (*Felis chaus*)
*** (*Felis margarita*)
*** (*Felis nigripes*)
*** (*Felis silvestris*)
** Урлык : *[[Otocolobus]]* 
*** Манул (*Otocolobus manul*)
** Урлык : *[[Prionailurus]]* 
*** (*Prionailurus bengalensis*)
*** (*Prionailurus iriomotensis*)
*** (*Prionailurus planiceps*)
*** (*Prionailurus rubiginosus*)
*** (*Prionailurus viverrinus*)
** Урлык : *[[Acinonyx]]*
*** Гепард (*Acinonyx jubatus*)
** Урлык : *[[Puma]]* 
*** Пума (*Puma concolor*)
*** Ягуарунди (*Puma yagouaroundi*)
** Урлык : *[[Lynx]]* 
*** Канада шурмаҥше (*Lynx canadensis*)
*** Евразий шурмаҥше (*Lynx lynx*)
*** Испан шурмаҥше (*Lynx pardinus*)
*** Йошкар шурмаҥше (*Lynx rufus*)
** Урлык : *[[Leopardus]]* 
*** Пантаналь пырыс (*Leopardus braccatus*)
*** Колоколо (*Leopardus colocolo*)
*** (*Leopardus geoffroyi*)
*** Кодкод (*Leopardus guigna*)
*** (*Leopardus jacobitus*)
*** Пампас пырыс (*Leopardus pajeros*)
*** Оцелот (*Leopardus pardalis*)
*** Онцилла (*Leopardus tigrinus*)
*** Маргай (*Leopardus wiedii*)
** Урлык : *[[Leptailurus]]* 
*** Сервал (*Leptailurus serval*)
** Урлык : *[[Caracal]]* 
*** Каракал (*Caracal caracal*)
** Урлык : *[[Profelis]]* 
*** (*Profelis aurata*)
** Урлык : *[[Catopuma]]* 
*** (*Catopuma badia*)
*** (*Catopuma temminckii*)
** Урлык : *[[Pardofelis]]* 
*** (*Pardofelis marmorata*)
* **Ӱлылйамагат : [[Pantherinae]]**
** Урлык : *[[Neofelis]]* 
*** (*Neofelis nebulosa*)
*** (*Neofelis diardi*)
** Урлык : *[[Panthera]]* 
*** Арыслан (*Panthera leo*)
*** Ягуар (*Panthera onca*)
*** Леопард (*Panthera pardus*)
*** Тигр (*Panthera tigris*)
** Урлык : *[[Uncia]]* 
*** Ирбис (*Uncia uncia*)
Ирбис

**Ирбис** () – Азийын (Афганистан, Мьянма, Бутан, Китай, Индий, Казахстан, Киргизий, Монголий, Непал, Пакистан, Россий, Таджикистан да Узбекистан) пырыс-влак (Felidae) йамагатын гыч кугу янлык. Капше 103—130 см, почше 90—105 см, нелытше 45—55 (узо), 22—40 (ава) кг.

Категорий:Пырыс-влак
Пампас пырыс

**Пампас пырыс** () – Кечывалвел Америкыште пырыс-влак (Felidae) йамагатын гыч изи янлык. Капше 46–75 см, почше 23–29 см.

## Ӱлылтӱрлык-влак
# *Leopardus pajeros pajeros* – кечывалвел Чили да Аргентина
# *Leopardus pajeros crespoi* – йӱдвел-касвел Аргентина
# *Leopardus pajeros garleppi* – Перу
# *Leopardus pajeros steinbachi* – Боливий
# *Leopardus pajeros thomasi* – Эквадор

Категорий:Пырыс-влак
Пантаналь пырыс

**Пантаналь пырыс** () – Кечывалвел Америкыште пырыс-влак (Felidae) йамагатын гыч изи янлык. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
# *Leopardus braccatus braccatus* (Cope, 1889) – центр Бразилий, Парагвай, йӱдвел Argentina
# *Leopardus braccatus munoai* (Ximenez, 1961) – кечывалвел Бразилий да Уругвай

Категорий:Пырыс-влак
Колоколо

**Колоколо** () – Кечывалвел Америкыште пырыс-влак (Felidae) йамагатын гыч изи янлык. Капше 56 - 67 см, почше 29 - 32 см, нелытше 3 кг. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
# *Leopardus colocolo colocolo* : центр Чили 
# *Leopardus colocolo wolffsohni* : йӱдвел Чили,

Категорий:Пырыс-влак
Каракал

**Каракал** ( ; <  < *kara* [кара] "шем" + *kulak* [кулак] "пылыш") – Касвел Азийын да Африкын пырыс-влак (Felidae) йамагат гыч кугу янлык. Капше 65—82 см, почше 25—30 см, нелытше 11—19 кг.

Категорий:Пырыс-влак
Оцелот

**Оцелот** () – Кечывалвел Америкыште да Йӱдвел Америкыште пырыс-влак (Felidae) йамагатын гыч изи янлык. Капше 68 - 100 см, почше 26 - 45 см, нелытше 8 - 18 кг. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
# *Leopardus pardalis pardalis* : Амазонка
# *Leopardus pardalis aequatorialis* : йӱдвел Анд-влак
# *Leopardus pardalis albescens* : Мексика, Техас
# *Leopardus pardalis maripensis* : Венесуэла, Гайана
# *Leopardus pardalis mearnsi* : Централь Америка
# *Leopardus pardalis mitis* : Аргентина, Парагвай
# *Leopardus pardalis nelsoni* : Мексика
# *Leopardus pardalis pseudopardalis* : Колумбий
# *Leopardus pardalis puseaus* : Эквадор
# *Leopardus pardalis sonoriensis* : Мексика
# *Leopardus pardalis steinbachi* : Боливий

Категорий:Пырыс-влак
Кодкод

**Кодкод** () – Кечывалвел Америкыште пырыс-влак (Felidae) йамагатын гыч изи янлык. Капше 37—51 см, почше 20—25 см, нелытше 2–2.5 кг. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
# *Leopardus guigna guigna* - кечывалвел Чили да Аргентина 
# *Leopardus guigna tigrillo* - центр Чили

Категорий:Пырыс-влак
Испан шурмаҥше

**Испан шурмаҥше** () – Испанийын да Португалийын пырыс-влак (Felidae) йамагатын гыч кугу янлык. Капше 85–110 см, нелытше 12.9 - 26.8 (узо), 9.4 (ава) кг.

Категорий:Пырыс-влак
Онцилла

**Онцилла** () – Кечывалвел Америкыште пырыс-влак (Felidae) йамагатын гыч изи янлык. Капше 38—59 см, почше 20—45 см, нелытше 1.5–3 кг. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
# *Leopardus tigrinus tigrinus*, эрвел Венесуэла, Гайана, йӱдвел-эрвел Бразилий
# *Leopardus tigrinus guttulus*, центр да кечывалвел Бразилий, Уругвай, Парагвай, йӱдвел Аргентина
# *Leopardus tigrinus oncilla*, центр Америка
# *Leopardus tigrinus pardinoides*, касвел Венесуэла, Колумбий, Эквадор

Категорий:Пырыс-влак
Маргай

**Маргай** () – Йӱдвел Америкыште да Кечывалвел Америкыште пырыс-влак (Felidae) йамагатын гыч изи янлык. Капше 48—79 см, почше 33—51 см, нелытше 2.6–4 кг. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
# *Leopardus wiedii wiedii* : эрвел да центр Бразилий, Парагвай, Уругвай, йӱдвел Аргентина
# *Leopardus wiedii amazonicus* : касвел Бразилий, Перу, Колумбий, Венесуэла
# *Leopardus wiedii boliviae* : Боливий 
# *Leopardus wiedii cooperi* : йӱдвел Мексика
# *Leopardus wiedii glauculus* : центр Мексика
# *Leopardus wiedii nicaraguae* : Гондурас, Никарагуа, Коста-Рика
# *Leopardus wiedii oaxacensis* : кечывалвел Мексика
# *Leopardus wiedii pirrensis* : Панама, Колумбий, Эквадор, Перу
# *Leopardus wiedii salvinius* : Чьяпас (Мексика), Гватемала, Сальвадор
# *Leopardus wiedii yucatanicus* : Юкатан

Категорий:Пырыс-влак
Сервал

**Сервал** ( ) –  Африккыште пырыс-влак (Felidae) йамагатын гыч кугу янлык. Капше 59—92 см, почше 20—38 см, нелытше 9—18 (узо) , 7—12 (ава) кг. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
# *Leptailurus serval serval* : Танзаний - Капской провинции (ЮАР)
# *Leptailurus serval beirae* : Мозамбик
# *Leptailurus serval brachyura* : Касвел Африка, Сахель, Эфиопий
# *Leptailurus serval constantina* : Касвел Африка 
# *Leptailurus serval hamiltoni* : эрвел Трансвааль
# *Leptailurus serval hindeio* : Танзаний
# *Leptailurus serval ingridi* : Намибий, кечывалвел Ботсвана, Зимбабве
# *Leptailurus serval kempi* : Уганда
# *Leptailurus serval kivuensis* :  Конго
# *Leptailurus serval liposticta* : йӱдвел Ангола
# *Leptailurus serval lonnbergi* : кечывалвел Ангола
# *Leptailurus serval mababiensis* : йӱдвел Ботсвана
# *Leptailurus serval robertsi* : касвел Трансвааль (ЮАР)
# *Leptailurus serval togoensis* : Того, Бенин

Категорий:Пырыс-влак
Гепард

**Гепард** () – Африккыште да Азийыште пырыс-влак (Felidae) йамагатын гыч кугу янлык. Капше 115–135 см, почше 84 см, нелытше 36–65 кг. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
Африккыште :
# *Acinonyx jubatus jubatus* — Кечывалвел Африка да Намибий 
# *Acinonyx jubatus raineyi* — Кений
# *Acinonyx jubatus ngorongorensis* — Танзаний да Заир
# *Acinonyx jubatus soemmeringii* — Нигерий да Сомали
# *Acinonyx jubatus hecki* — Алжир
Азийыште :
# *Acinonyx jubatus raddei* — Прикаспийская низменность
# *Acinonyx jubatus venaticus* — Индий да Средний Восток

Категорий:Пырыс-влак
Мераҥ

**Мераҥ** () –  Евразийыште, Африккыште да Америкыште мераҥ-влак (Leporidae) йамагатын гыч изи янлык. 

## Тӱрлык-влак
* Ӱлылурлык : *Macrotolagus*
** Антилопа мераҥ *Lepus alleni*
* Ӱлылурлык : *Poecilolagus*
** Американ ош мераҥ *Lepus americanus*
* Ӱлылурлык : *Lepus*
** Арктика мераҥ *Lepus arcticus*
** Тундра мераҥ *Lepus othus*
** Ош мераҥ *Lepus timidus*
* Ӱлылурлык : *Proeulagus*
** Калифорний мераҥ *Lepus californicus*
** *Lepus callotis*
** Кап мераҥ *Lepus capensis*
** *Lepus flavigularis*
** *Lepus insularis*
** *Lepus saxatilis*
** *Lepus tibetanus*
** Толай мераҥ, *Lepus tolai*
* Ӱлылурлык : *Eulagos*
** *Lepus castrovieoi*
** Кечывалвел китай мераҥ *Lepus comus*
** Корей мераҥ *Lepus coreanus*
** Корсика мераҥ *Lepus corsicanus*
** Сур мераҥ, *Lepus europaeus*
** Гранада мераҥ, *Lepus granatensis*
** Манчжурий мераҥ, *Lepus mandschuricus*
** *Lepus oiostolus*
** *Lepus starcki*
** Ош почан мераҥ, *Lepus townsendii*
* Ӱлылурлык : *Sabanalagus*
** *Lepus fagani*
** *Lepus microtis*
* Ӱлылурлык : *Indolagus*
** Хайнань мераҥ, *Lepus hainanus*
** *Lepus nigricollis*
** *Lepus peguensis*
* Ӱлылурлык : *Sinolagus*
** Китай мераҥ *Lepus sinensis*
* Ӱлылурлык : *Tarimolagus*
** *Lepus yarkandensis*
* Ӱлылурлык : *[[incertae sedis]]*
** *Lepus brachyurus*
** *Lepus habessinicus*
Арктика мераҥ

**Арктика мераҥ** ( ) – Йӱдвел Америкыште мераҥ-влак (Leporidae) йамагатын гыч изи мераҥ. Капше 55–70 см, почше 3–10 см, нелытше 4–5.5 кг. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
# *Lepus arcticus arcticus*
# *Lepus arcticus bangsii*
# *Lepus arcticus groenlandicus*
# *Lepus arcticus monstrabilis*

Категорий:Мераҥ-влак
Тундра мераҥ

**Тундра мераҥ** ( ) – касвел Аляскыште мераҥ-влак (Leporidae) йамагатын гыч кугу мераҥ. Капше 70 см, нелытше 7 кг.

Категорий:Мераҥ-влак
Ош мераҥ

**Ош мераҥ** ( ) – Йӱдвел Евразийыште мераҥ-влак (Leporidae) йамагатын гыч кугу мераҥ. Капше 44 - 65 см, нелытше 1,6 - 4,5 кг.

Категорий:Мераҥ-влак
Калифорний мераҥ

**Тундра мераҥ** ( ) – Йӱдвел Америкыште (УАШ да Мексика) мераҥ-влак (Leporidae) йамагатын гыч изи мераҥ. Капше 61 см, нелытше 1.4—2.7 кг. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
* *Lepus californicus altamirae*
* *L. c. asellus* 
* *L. c. bennettii*
* *L. c. californicus* 
* *L. c. curti* 
* *L. c. deserticola* 
* *L. c. ememicus* 
* *L. c. festinus* 
* *L. c. magdalenae* 
* *L. c. martirensis* 
* *L. c. melanotis* 
* *L. c. merriamai* 
* *L. c. richardsonii* 
* *L. c. sheldoni* 
* *L. c. texianus* 
* *L. c. wallawalla* 
* *L. c. xanti*

Категорий:Мераҥ-влак
Кап мераҥ

**Кап мераҥ** ( ) – Азийыште да Африккыште мераҥ-влак (Leporidae) йамагатын гыч изи да кугу мераҥ. Капше 40 - 55 см, нелытше 1,5 - 2,5 кг. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
* *[[Lepus capensis capensis]]*
* *[[Lepus capensis aquilo]]*
* *[[Lepus capensis carpi]]*
* *[[Lepus capensis granti]]*
* *[[Lepus capensis aegyptius]]*
* *[[Lepus capensis hawkeri]]*
* *[[Lepus capensis isabellinus]]*
* *[[Lepus capensis sinaiticus]]*
* *[[Lepus capensis arabicus]]*
* *[[Lepus capensis atlanticus]]*
* *[[Lepus capensis whitakeri]]*
* *[[Lepus capensis schlumbergi]]*

Категорий:Мераҥ-влак
Американ ош мераҥ

**Американ ош мераҥ** ( ) – Йӱдвел Америкыште мераҥ-влак (Leporidae) йамагатын гыч мераҥ. Капше 41–52 см, почше 3–5 см, нелытше 1,5 кг. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
* *Lepus americanus americanus* – Онтарио, Манитоба, Саскачеван, Альберта, Монтана , Йӱдвел Дакота
* *L. a. cascadensis* – Британий Колумбий, Вашингтон 
* *L. a. columbiensis* – Британий Колумбий, Альберта, Вашингтон 
* *L. a. dalli* – Mackenzie District, Британи Колумбий, Аляска, Yukon Territory
* *L. a. klamathensis* – Орегон, Калифорний
* *L. a. oregonus* – Орегон
* *L. a. pallidus* – Британи Колумбий
* *L. a. phaeonotus* – Онтарио, Манитоба, Саскачеван, Мичиган, Висконсин, Миннесота
* *L. a. pineus* – Британи Колумбий, Айдахо, Вашингтон 
* *L. a. seclusus* – Вайоминг
* *L. a. struthopus* – Ньюфаундленд , У Шотландий, Нью-Брансуик, Prince Edward Island, Квебек, Мэн
* *L. a. tahoensis* – Калифорний, western Nevada
* *L. a. virginianus* – Онтарио, Квебек, Мэн, New Hampshire, Vermont, Массачусетс, Пенсильваний, Огайо, Tennessee
* *L. a. washingtonii* – Британи Колумбий, Вашингтон , Орегон

Категорий:Мераҥ-влак
Антилопа мераҥ

**Антилопа мераҥ** ( ) – Йӱдвел Америкыште (Мексика да УАШ) мераҥ-влак (Leporidae) йамагатын гыч кугу мераҥ. Капше 45–60 см, почше 3–10 см, нелытше 5 кг. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
# *Lepus alleni alleni*
# *Lepus alleni tiburonensis*

Категорий:Мераҥ-влак
Корей мераҥ

**Корей мераҥ** ( ) – Корейыште мераҥ-влак (Leporidae) йамагатын гыч изи мераҥ. Капше 45 - 54 см, нелытше 2,1 - 2,6 кг.

Категорий:Мераҥ-влак
Кечывалвел китай мераҥ

**Кечывалвел китай мераҥ** ( ) – Кечывалвел Китайыште (Юньнань) мераҥ-влак (Leporidae) йамагатын гыч изи мераҥ.

Категорий:Мераҥ-влак
Китай мераҥ

**Китай мераҥ** ( ) –  Эрвел Китайыште мераҥ-влак (Leporidae) йамагатын гыч изи мераҥ. Нелытше 2 кг.

Категорий:Мераҥ-влак
Корсика мераҥ

**Корсика мераҥ** ( ) – Италийыште да Корсиккыште мераҥ-влак (Leporidae) йамагатын гыч изи мераҥ. Капше 44 - 61 см, нелытше 1,8 - 3,8 кг.

Категорий:Мераҥ-влак
Сур мераҥ

**Сур мераҥ** () – Евразийыште мераҥ-влак (Leporidae) йамагатын гыч кугу мераҥ. Капше 50 - 70 см, нелытше 2,5 - 6,5 кг.

Категорий:Мераҥ-влак
Гранада мераҥ

**Гранада мераҥ** () – Испанийыште мераҥ-влак (Leporidae) йамагатын гыч изи мераҥ. Капше 45 см, нелытше 2 - 2,5 кг. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
* *Lepus granatensis granatensis*
* *Lepus granatensis gallaecius*
* *Lepus granatensis solisi*

Категорий:Мераҥ-влак
Манчжурий мераҥ

**Манчжурий мераҥ** () – Азийыште (Китай да Россий) мераҥ-влак (Leporidae) йамагатын гыч изи мераҥ. Капше 40 - 48 см, нелытше 2 кг.

Категорий:Мераҥ-влак
Ош почан мераҥ

**Ош почан мераҥ** ( ) – Йӱдвел Америкыште ( Канада да УАШ ) мераҥ-влак (Leporidae) йамагатын гыч кугу мераҥ. Нелытше 3 - 4 кг. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
* *Lepus townsendii townsendii*
* *Lepus townsendii campanius*

Категорий:Мераҥ-влак
Хайнань мераҥ

**Хайнань мераҥ** () – Китайыште (Хайнань) мераҥ-влак (Leporidae) йамагатын гыч изи янлык. Капше 40 см, нелытше 1,5 кг.

Категорий:Мераҥ-влак
Вӱдотызан йол-влак

**Вӱдотызан йол-влак** () – Азийыште, Африккыште да Кечывалвел Америкыште Artiodactyla тӱчан гыч кугу янлык ӱлылтӱча. 

## Йамагат-влак
*Camelidae (Тӱе-влак)
*Oromerycidae †
*Agriochoeridae †
*Merycoidodontidae †
*Xiphodontidae †
*Cainotheriidae †

Категорий:Шӧр пукшышо
Икпӱгыран тӱе

**Икпӱгыран тӱе** але **Дромедар** / **Дромадер** () – кечывалвел-касвел Азийыште да Йӱдвел Африккыште тӱе-влак (Camelidae) йамагат гыч ик пӱгыран изи тӱе.

Категорий:Тӱе-влак
Альпака

**Альпака** () – Кечывалвел Америкыште (кечывалвел Перу, йӱдвел Боливий, Эквадор да йӱдвел Чили) тӱе-влак (Camelidae) йамагат гыч кугу янлык.

Категорий:Тӱе-влак
Викунья

**Викунья** () – Кечывалвел Америкыште (Перу, йӱд-эрвел Аргентина, Боливий да йӱдвел Чили) тӱе-влак (Camelidae) йамагат гыч кугу янлык. Капше 1,45 - 1,60 м, нелытше 35–65 кг.

Категорий:Тӱе-влак
Викунья (урлык)

**Викунья** () – Кечывалвел Америкыште тӱе-влак (Camelidae) йамагат гыч кугу янлык урлык. Чылаже 2 еш куэ уло.

## Тӱрлык-влак
*Викунья  (*Vicugna vicugna*) : Перу, йӱд-эрвел Аргентина, Боливий да йӱдвел Чили
*Альпака  (*Vicugna pacos*) : кечывалвел Перу, йӱдвел Боливий, Эквадор да йӱдвел Чили

Категорий:Тӱе-влак
Кокмутан номенклатур

**Кокмутан номенклатур** але **Биномиал номенклатур** () — ботаникыште да зоологийыште кучылтмо илыше тӱрлык-влакым лӱмдашлан радамлык. Зоологийыште тиде номенклатурым 1953 ий гыч кучаш тӱҥалыныт. Тиде радамлыкым Линне Карыл шонен луктын. Янлыкым да пушенгым лӱмдымаш пытартыш версийым Зоологий номенклатурын калык кокласе код-влакыште да Ботаник номенклатурын калык кокласе код-влакыште муаш лиеш.

Кокмутан номенклатурын тӱҥ шотшо тыгай: кажне тӱрлыкын лӱмышто кок ужаш(мут) уло: урлык лӱм да тӱрлык лӱм (тӱрлык лӱмым эше *тӱрлык эпитет* маныт). Мутлан, Homo sapiens - тиде айдеме тӱрлыкын шанче лӱм. Шанче лӱмыштӧ кажне ужаш (тачысе шанче) латин йылме дене возалтеш але латинлыме мут сын дене.

Кокмутан лӱмым чӱчкыдын **латин лӱм** маныт. Туге гынат, биологий шанчызе-влак да филологий шанчызе-влак **шанче лӱм** маныт, "латин лӱм" огыл.

## Важ-влак


Кокмутан
Кокмутан
Кокмутан
Категорий:Номенклатур
Кокпӱгыран тӱе

**Кокпӱгыран тӱе** але **Бактриан** () – Азийыште тӱе-влак (Camelidae) йамагат гыч кок пӱгыран кугу тӱе.

Категорий:Тӱе-влак
Тӱе-влак

**Тӱе-влак** () – Азийыште, Африккыште да Кечывалвел Америкыште вӱдотызан йол-влак (Tylopoda) ӱлылтӱча гыч кугу янлык йамагат. 

## Систематика
* †Ӱлылйамагат : Poebrodontinae
* †Ӱлылйамагат : Poebrotheriinae
* †Ӱлылйамагат : Miolabinae
* †Ӱлылйамагат : Stenomylinae
* †Ӱлылйамагат : Floridatragulinae
* Ӱлылйамагат : Camelinae
** Йыжыҥ : Lamini
*** Урлык : *[[Lama]]*
**** Лама, *Lama glama*
**** Гуанако, *Lama guanicoe*
*** Урлык : *[[Vicugna]]* 
**** Викунья, *Vicugna vicugna*
**** Альпака, *Vicugna pacos* 
** Йыжыҥ : Camelini
*** Урлык : *[[Camelus]]*
**** Икпӱгыран тӱе, *Camelus dromedarius*
**** Кокпӱгыран тӱе, *Camelus bactrianus*
**** †Сирий тӱе
**** †*[[Camelus gigas]]*
**** †*[[Camelus hesternus]]*
**** †*[[Camelus sivalensis]]*
Лама (тӱрлык)

**Лама** () – Кечывалвел Америкыште тӱе-влак (Camelidae) йамагат гыч кугу янлык. Капше 1.8 м, нелытше 130 - 200 кг.

Категорий:Тӱе-влак
Индий панголин

**Индий панголин** ( ) – Кечывалвел Азийыште (Индий, Пакистан, Бангладеш да Шри-Ланка) панголин-влак (Manidae) йамагат гыч изи янлык. Капше 45—75 см, почше 33—45 см, нелытше 5—35 кг.

Категорий:Панголин-влак
Китай панголин

**Китай панголин** ( ) –  Эрвел Азийыште (Непал, Ассам, эрвел Гималай, Бирма да Китай) панголин-влак (Manidae) йамагат гыч изи янлык. Капше 50—60 см, почше 30—40 см.

Категорий:Панголин-влак
Ява панголин

**Ява панголин** ( ) –  Кечывал-эрвел  Азийыште (Таиланд, Индонезий, Филиппин, Вьетнам, Лаос, Камбоджа, Малайзий, Сингапур) панголин-влак (Manidae) йамагат гыч кугу янлык. Капше 50—60 см, почше 40—80 см.

Категорий:Панголин-влак
Гуанако

**Гуанако** () – Кечывалвел Америкыште (Перу, Боливий, Эквадор, Колумбий, Чили да Аргентина) тӱе-влак (Camelidae) йамагат гыч кугу янлык. Капше 120—175 см, почше 15—25 см, нелытше 115—140 кг.

Категорий:Тӱе-влак
Панголин

**Панголин** () – Азийыште да Африккыште панголин-влак (Manidae) йамагат гыч изи да кугу янлык. Капше 30—88 см, почше 28—88 см, нелытше 4,5—27 кг. Чылаже 8 еш куэ уло.

## Систематика
* Тӱча : **Pholidota**
** Йамагат : †Epoicotheriidae
** Йамагат : †Metacheiromyidae
** Йамагат : **Manidae**
*** Ӱлылйамагат : †Eurotamanduinae
**** Урлык : †*[[Eurotamandua]]*
*** Ӱлылйамагат : Maninae
**** Урлык : †*[[Cryptomanis]]*
**** Урлык : †*[[Eomanis]]*
**** Урлык : †*[[Necromanis]]*
**** Урлык : †*[[Patriomanis]]*
**** Урлык : *Manis*
***** Ӱлылурлык : *Manis*
****** Индий панголин (*Manis crassicaudata*)
****** Китай панголин (*Manis pentadactyla*)
****** (*Manis paleojavanica*) †
***** Ӱлылурлык : *Paramanis*
****** Ява панголин (*Manis javanica*)
****** Филиппин панголин (*Manis culionensis*)
***** Ӱлылурлык : *Smutsia*
****** Гигант панголин (*Manis gigantea*)
****** Степ панголин (*Manis temmincki*)
***** Ӱлылурлык : *Phataginus*
****** Пушеҥге панголин (*Manis tricuspis*)
***** Ӱлылурлык : *Uromanis*
****** Кужу почан панголин (*Manis tetradactyla*)
Шӧр пукшышо

**Шӧр пукшышо** () — юж-шӱлышӧ тупрӱдӧ янлык класс. Ӱп, кум покшел пылышыш лу да ӱжырамашын шӧр ту уло. Игым шӧр дене пукшат.
Филиппин панголин

**Филиппин панголин** ( ) –  Филиппиныште (Палаван) панголин-влак (Manidae) йамагат гыч изи янлык.

Категорий:Панголин-влак
Мангуст-влак

**Мангуст-влак** () – кечывалвел Евразийыште да Африккыште (Мадагаскарыште Galidiinae ӱлылйамагат) Feliformia ӱлылтӱча гыч изи шӧр пукшышо. Капше 18—71 см, почше 13—53 см, нелытше 0,2—5 кг. Чылаже 33 еш куэ уло.

## Тӱрлык-влак
* Урлык : *[[Atilax]]*
** вӱд мангуст, *Atilax paludinosus*
* Урлык : *[[Bdeogale]]*
** мамык почан мангуст, *Bdeogale crassicauda*
** Джексон мангуст, *Bdeogale jacksoni*
** шем йол мангуст, *Bdeogale nigripes*
** Сококе мамык почан мангуст, *Bdeogale omnivora*
* Урлык : *[[Crossarchus]]*
** Коҥго кузиманза, *Crossarchus alexandri*
** Ангола кузиманза, *Crossarchus ansorgei*
** *Crossarchus obscurus*
** *Crossarchus platycephalus*
* Урлык : *Cynictis*
** Yellow мангуст, *Cynictis penicillata*
* Урлык : *Dologale*
** *Dologale dybowskii*
* Урлык : *[[Galerella]]*
** *Galerella flavescens*
** *Galerella ochracea*
** *Galerella pulverulenta*
** *Galerella sanguinea*
* Урлык : *[[Helogale]]*
** *Helogale hirtula*
** *Helogale parvula*
* Урлык : мангуст, *[[Herpestes]]*
** *Herpestes auropunctatus*
** кӱчык почан мангуст, *Herpestes brachyurus*
** *Herpestes edwardsii*
** *Herpestes fuscus*
** Египет мангуст, *Herpestes ichneumon*
** Ява мангуст, *Herpestes javanicus*
** *Herpestes naso*
** *Herpestes semitorquatus*
** *Herpestes smithii*
** *Herpestes urva*
** *Herpestes vitticollis*
* Урлык : *[[Ichneumia]]*
** ош почан мангуст, *Ichneumia albicauda*
* Урлык : *[[Liberiictus]]*
** Либерий мангуст, *Liberiictis kuhni*
* Урлык : *[[Mungos]]*
** Гамбий мангуст, *Mungos gambianus*
** *Mungos mungo*
* Урлык : *Paracynictis*
** *Paracynictis selousi*
* Урлык : *[[Rhynchogale]]*
** *Rhynchogale melleri*
* Урлык : *[[Suricata]]*
** суриката, *Suricata suricatta*

Категорий:Мангуст-влак
Шылгочшо

**Шылгочшо** () – Шӧр пукшышо класс гыч изи да кугу янлык тӱча. Чылаже 287 еш куэ уло.

## Систематика
* Ӱлылтӱча : Feliformia 
** Йамагат : †Stenoplesictidae
** Йамагат : †Percrocutidae
** Йамагат : †Nimravidae
** Йамагат : Nandiniidae : 1 тӱрлык да 1 урлык
** Кӱшылйамагат : Feloidea
*** Йамагат : Prinonodontidae : 2 тӱрлык да 1 урлык
*** Йамагат : †Barbourofelidae 
*** Йамагат : Felidae (пырыс, шурмаҥше, арыслан ...) : 40 тӱрлык да 14 урлык
** Инпратӱча : Viverroidea
*** Йамагат : Viverridae : 35 тӱрлык да 15 урлык
*** Кӱшылйамагат : Herpestoidea
**** Йамагат : Hyaenidae : 4 тӱрлык да 4 урлык
**** Йамагат : Eupleridae : 8 тӱрлык да 7 урлык
**** Йамагат : Herpestidae (мангуст, суриката) : 33 тӱрлык да 14 урлык
* Ӱлылтӱча : Caniformia 
** Йамагат : †Amphicyonidae
** Йамагат : Canidae (пий, пире, рывыж) : 37 тӱрлык да 10 урлык
** Инпратӱча : Arctoidea
*** Кӱшылйамагат : Ursoidea
**** Йамагат : †Hemicyonidae
**** Йамагат : Ursidae (маска, кугу панда) : 8 тӱрлык да 5 урлык
*** Кӱшылйамагат : Musteloidea
**** Йамагат : Ailuridae (изи панда) : 1 тӱрлык да 1 урлык
**** Йамагат : Mephitidae : 10 тӱрлык да 4 урлык
**** Йамагат : Mustelidae (йос, шашке, кома, луй, лумшо, нерге ...) : 55 тӱрлык да 24 урлык
**** Йамагат : Procyonidae : 19 тӱрлык да 6 урлык
*** Кӱшылйамагат : Pinnipedia
**** Йамагат : †Enaliarctidae 
**** Йамагат : Odobenidae : 1 тӱрлык да 1 урлык
**** Йамагат : Otariidae : 14 тӱрлык да 7 урлык
**** Йамагат : Phocidae : 19 тӱрлык да 9 урлык
Американ арыслан

**Американ арыслан** () – Плейстоцен Америкыште пырыс-влак (Felidae) йамагат гыч кугу арыслан фоссил ӱлылтӱрлык. Капше 1.6—2.5 м, нелытше 235 (узо), 175 (ава) кг. 

Категорий:Пырыс-влак
Мамуткин, Анисим Петрович

**Мамуткин Анисим Петрович** ( — ) — марий артист да семлызе. Маскасола кундемыште Цивикнур ялыште. Марий кугыжаныш театрыште пашам ыштен. 1936 ийыште Москваш пӱтынь Совет Ушемын радиофестивальыш марий капелла дене каен. Тушто тудын шӱвыр да свирель дене шоктымашым граммпластинкыш возеныт. Павел Тойдемар да Никита Смирнов дене икымше марий семӱзгар ансамбльыште шоктен.

1938 ийын Шыжа тылзын 29 кечыныште, репрессий годым Мамуткин нерген  луктыныт, вара пуштеныт.

## Важ-влак


## Негыз
* 

Категорий:Марий семлызе-влак
Категорий:Марий артист-влак
Категорий:Репрессийыш логалше
Смирнов, Никита Алексеевич

**Смирнов Никита Вячеславович ** (1903-1962) — марий семлызе. Маскасола кундемын Шихмамат ялыш шочын. Йоча годсек музекан дене шокташ тӱҥалын. 1919 ийыште Марий театр пеленсе тунемаш пурен, вара ик-мыняр ий театрыште пашам ыштен. 1929 ийыште музык-театран училищиш тунемаш пура (вара тиде училище музык училищыш савырнен).

Марий спектакль-влаклан шуко тӱрлӧ семым возен. Икмыняр ий Марий радиокомитетыште  лийын. Павел Тойдемар да Анисим Мамуткин дене икымше марий семӱзгар ансамбльыште шоктен.

Категорий:Марий семлызе-влак
Кужу почан панголин

**Кужу почан панголин** ( ) –  Африккыште панголин-влак (Manidae) йамагат гыч изи янлык. Капше 30—35 см, почше 55—65 см, нелытше 2—3 кг.

Категорий:Панголин-влак
Ӱжӱвӱр

**Ӱжӱвӱр** ( ) –  Евразийыште ӱжӱвӱр-влак (Oriolidae) йамагат гыч изи кайык. Капше 24-25 см, шулдырше 45 см, нелытше 41 (узо) , 71,8 (ава) г.

Категорий:Кайык-влак
Вӱд мангуст

**Вӱд мангуст** () – Африккыште мангуст-влак (Herpestidae) йамагат гыч изи шӧр пукшышо. Капше 46–62 см, почше 32–53 см, нелытше 2.5–4.1 кг.

Категорий:Мангуст-влак
Джексон мангуст

**Джексон мангуст** () – Африккыште (Кений, Танзаний да Уганде) мангуст-влак (Herpestidae) йамагат гыч изи шӧр пукшышо. Капше 50 см, нелытше 2–3 кг.

Категорий:Мангуст-влак
Бдеогале

**Бдеогале** () – Африккыште мангуст-влак (Herpestidae) йамагат гыч изи шӧр пукшышо урлык. Чылаже 3 (але 4) еш куэ уло.

## Тӱрлык-влак
* *Bdeogale crassicauda* (мамык почан мангуст) : Кений да Танзаний 
* *Bdeogale jacksoni* (Джексон мангуст) : Кений, Танзаний да Уганде 
* *Bdeogale nigripes* (шем йол мангуст) : Ангола, Камерун, Коҥго, Экваторийысе Гвиней, Габон, Демократикле Коҥго Республик да Нигерий 
* *Bdeogale omnivora* (Сококе мамык почан мангуст) :

Категорий:Мангуст-влак
Мамык почан мангуст

**Мамык почан мангуст** () – Африккыште (Кений да Танзаний) мангуст-влак (Herpestidae) йамагат гыч изи шӧр пукшышо. Капше 40—50 см, нелытше 0.9–1.6 кг. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
* *Bdeogale crassicauda omnivora* : Кений да Танзаний
* *Bdeogale crassicauda tenuis* :  Занзибар

Категорий:Мангуст-влак
Коҥго кузиманза

**Коҥго кузиманза** () – Африккыште (Рӱдыафрика Республик, Уганде, Коҥго [Заир] да Демократикле Коҥго Республик) мангуст-влак (Herpestidae) йамагат гыч изи шӧр пукшышо. Капше 35-44 см, почше 23-32 см, нелытше 1-2 кг.

Категорий:Мангуст-влак
Ангола кузиманза

**Ангола кузиманза** () – Африккыште мангуст-влак (Herpestidae) йамагат гыч изи шӧр пукшышо. Капше 32-36 см, почше 21-22 см, нелытше 0,6-1,5 кг. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
**Crossarchus ansorgei ansorgei* : Ангола 
**Crossarchus ansorgei nigricolor* : Коҥго [Заир]

Категорий:Мангуст-влак
Кӱчык почан мангуст

**Кӱчык почан мангуст** () – Азийыште мангуст-влак (Herpestidae) йамагат гыч изи шӧр пукшышо. Капше (да  почше) 60-65 см, нелытше 1.4 кг.

Категорий:Мангуст-влак
Ош почан мангуст

**Ош почан мангуст** () – Африккыште мангуст-влак (Herpestidae) йамагат гыч изи шӧр пукшышо. Капше 53-71 см, почше 40-47 см, нелытше 2.9-4.2 кг. 

## Ӱлылтӱрлык-влак
**I. a. albicauda*
**I. a. dialeucos*
**I. a. grandis*
**I. a. haagneri*
**I. a. ibeanus*
**I. a. loandae*
**I. a. loempo*

Категорий:Мангуст-влак
Шем йол мангуст

**Шем йол мангуст** () – Африккыште (Ангола, Камерун, Коҥго, Экваторийысе Гвиней, Габон, Демократикле Коҥго Республик да Нигерий) мангуст-влак (Herpestidae) йамагат гыч изи шӧр пукшышо. Капше 55-65 см, почше 35-40 см, нелытше 2-3,5 кг.

Категорий:Мангуст-влак
Кузиманза

**Кузиманза** () – Африккыште (Гана, Кот-д’Ивуар, Либерий да Сьерра-Леоне) мангуст-влак (Herpestidae) йамагат гыч изи шӧр пукшышо. Капше 30-45 см, почше 15-32 см, нелытше 0,5-2 кг. Чылаже 4 еш куэ уло.

## Тӱрлык-влак
* *Crossarchus alexandri* (Коҥго кузиманза)
* *Crossarchus ansorgei* (Ангола кузиманза)
* *Crossarchus obscurus*
* *Crossarchus platycephalus*

Категорий:Мангуст-влак
Кол

**Кол** () – эҥер да теҥгызлаште илен кертеш изи да кугу тупрӱдан янлык. 

## Класс-влак
* Osteichthyes
* Chondrichthyes
* †Acanthodii
* †Placodermi
Тото

**Тото** () – Евразийыште Cyprinidae йамагат гыч кугу кол. Тото эҥерыште илен кертеш. Капше 20-40 см, нелытше 10 кг.

Категорий:Кол-влак
Акантефиппиум

**Акантефиппиум** () – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Азийын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 13 еш куэ уло.

## Тӱрлык-влак
# *[[Acanthephippium bicolor]]* 
# *[[Acanthephippium chrysoglossum]]* 
# *[[Acanthephippium curtisii]]* 
# *[[Acanthephippium eburneum]]* 
# *[[Acanthephippium gougahensis]]* 
# *[[Acanthephippium javanicum]]* 
# *[[Acanthephippium lilacinum]]* 
# *[[Acanthephippium mantinianum]]* 
# *[[Acanthephippium parviflorum]]* 
# *[[Acanthephippium sinense]]* 
# *[[Acanthephippium splendidum]]* 
# *[[Acanthephippium striatum]]* 
# *[[Acanthephippium sylhetense]]*

Категорий:Орхидей-влак
Ациантус

**Ациантус** () – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Австралийын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 9 еш куэ уло.

## Тӱрлык-влак
# *[[Acianthus apprimus]]*  
# *[[Acianthus borealis]]*   
# *[[Acianthus collinus]]*  
# *[[Acianthus exiguus]]*  
# *[[Acianthus exsertus]]*  
# *[[Acianthus fornicatus]]*   
# *[[Acianthus ledwardii]]*  
# *[[Acianthus pusillus]]*  
# *[[Acianthus reniformis]]* 
# *[[Acianthus sinclairii]]*

Категорий:Орхидей-влак
Ацинета

**Ацинета** () – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Америкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 18 еш куэ уло.

## Тӱрлык-влак
# *[[Acineta alticola]]* C.Schweinf. (1951) Венесуэла.
# *[[Acineta antioquiae]]* Schltr. (1917) Колумбий.
# *[[Acineta barkeri]]* (Bateman) Lindl. (1843) Мексика - Гватемала.
# *[[Acineta beyrodtiana]]* Schltr. (1917) Колумбий.
# *[[Acineta chrysantha]]* (C.Morren) Lindl. (1850) кечӹвӓл-ирвел Мексика - Панама.
# *[[Acineta confusa]]* Schltr. (1917) Покшал Америка.
# *[[Acineta cryptodonta]]* Rchb.f. (1854) Покшал Америка. 
# *[[Acineta dalessandroi]]* Dodson (1984) кечӹвӓл Эквадор.
# *[[Acineta densa]]* Lindl. (1851) Покшал Америка.
# *[[Acineta erythroxantha]]* Rchb.f. (1854) Колумбий - Йыдпел-вадывел Венесуэла.
# *[[Acineta hagsateri]]* Salazar & Soto Arenas (2003) Мексика.
# *[[Acineta hennisiana]]* Schltr. (1917) Колумбий.
# *[[Acineta hrubyana]]* Rchb.f. (1882) Колумбий.
# *[[Acineta mireyae]]* G.Gerlach & M.H.Weber (2003) Панама.
# *[[Acineta salazarii]]* Soto Arenas (2003) Мексика - Сальвадор.
# *[[Acineta sella-turcica]]* Rchb.f (1852) Покшал Америка.
# *[[Acineta sulcata]]* Rchb.f. (1879) Колумбий.
# *[[Acineta superba]]* (Kunth) Rchb.f. in W.G.Walpers (1863) Панама - Суринам да Эквадор.

## Гибрид-влак
* ***Aciopea*** (*Acienta* x *[[Stanhopea]]*)
* ***Acinbreea*** (*Acineta* x *[[Embreea]]*)

Категорий:Орхидей-влак
Акостэа

**Акостэа** () – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Америкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 5 еш куэ уло.

## Тӱрлык-влак
# *[[Acostaea bicornis]]* Luer (1983) Панама.
# *[[Acostaea campylotyle]]* P. Ortiz (1979) Колумбий да йӱдвел Эквадор.
# *[[Acostaea costaricensis]]* Schltr. (1923) Коста-Рика - Эквадор.
# *[[Acostaea tenax]]* Luer & R. Escobar (1982) Колумбий.
# *[[Acostaea trilobata]]* Luer (1975) Ekuador.
# *[[Acostaea unicornis]]* Luer (1983) Панама.

Категорий:Орхидей-влак
Акролофий

**Акролофий** () – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Кечывалвел Африкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 7 еш куэ уло.

## Тӱрлык-влак
# *[[Acrolophia bolusii]]*  Rolfe (1911)
# *[[Acrolophia capensis]]*  (P.J.Bergius) Fourc. (1932)
# *[[Acrolophia cochlearis]]*  (Lindl.) Schltr. & Bolus (1894)
# *[[Acrolophia lamellata]]*  (Lindl.) Pfitzer (1887)
# *[[Acrolophia lunata]]*  (Schltr.) Schltr. & Bolus (1894)
# *[[Acrolophia micrantha]]*  (Lindl.) Pfitzer (1887)
# *[[Acrolophia ustulata]]*  (Bolus) Schltr. & Bolus (1894)

Категорий:Орхидей-влак
Мӱктӧ

**Мӱктӧ** () –  Евразийыште Cyprinidae йамагат гыч изи кол. Чылаже 21 еш куэ уло.

## Тӱрлык-влак
* *[[Gobio acutipinnatus]]* Men'shikov, 1939
* *[[Gobio alverniae]]* Kottelat & Persat, 2005
* *[[Gobio banarescui]]* Dimovski & Grupche, 1974
* *[[Gobio battalgilae]]* Naseka, Erk'akan & Küçük, 2006
* *[[Gobio coriparoides]]* Nichols, 1925
* *[[Gobio cynocephalus]]* Dybowski, 1869
* *[[Gobio delyamurei]]* Freyhof & Naseka, 2005
* *[[Gobio gobio]]* (Linnaeus, 1758)
* *[[Gobio hettitorum]]* Ladiges, 1960
* *[[Gobio huanghensis]]* Luo, Le & Chen, 1977
* *[[Gobio kubanicus]]* Vasil'eva, 2004
* *[[Gobio lingyuanensis]]* Mori, 1934
* *[[Gobio lozanoi]]* Doadrio & Madeira, 2004
* *[[Gobio macrocephalus]]* Mori, 1930
* *[[Gobio maeandricus]]* Naseka, Erk'akan & Küçük, 2006
* *[[Gobio meridionalis]]* Xu, 1987
* *[[Gobio occitaniae]]* Kottelat & Persat, 2005
* *[[Gobio rivuloides]]* Nichols, 1925
* *[[Gobio sibiricus]]* Nikolskii, 1936
* *[[Gobio soldatovi]]* Berg, 1914

Категорий:Кол-влак
Ада (кушкыл)

**Ада** () – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Кечывалвел Америкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 16 еш куэ уло.

## Тӱрлык-влак
# *[[Ada allenii]]* (L.O.Williams ex C.Schweinf.) N.H.Williams (1972) Панама.
# *[[Ada andreettae]]* Dodson (1993) Эквадор.
# *[[Ada aurantiaca]]* Lindl. (1853) Венесуэла, Колумбий да Эквадор.
# *[[Ada bennettiorum]]* Dodson (1989) Перу.
# *[[Ada brachypus]]* (Rchb.f.) N.H.Williams (1972) Эквадор, Перу да Боливий.
# *[[Ada chlorops]]* (Endres & Rchb.f.) N.H.Williams (1972) Коста-Рика, Никарагуа, Панама.
# *[[Ada escobariana]]* (Garay) Dodson (1990) Колумбий.
# *[[Ada euodes]]* (Rchb.f.) D.E.Benn. & Christenson (1998) Колумбий, Эквадор да Перу.
# *[[Ada farinifera]]* (Linden & Rchb.f.) N.H.Williams (1972)  Эквадор , Колумбий.
# *[[Ada glumacea]]* (Lindl.) N.H.Williams (1972) Венесуэла, Колумбий, Эквадор да Перу.
# *[[Ada keiliana]]* (Rchb.f. ex Lindl.) N.H.Williams (1972) Колумбий ... Гайана.
# *[[Ada mendozae]]* Dodson (1993) Эквадор.
# *[[Ada ocanensis]]* (Lindl.) N.H.Williams (1972) Венесуэла, Колумбий, Эквадор, Перу да Боливий .
# *[[Ada peruviana]]* D.E.Benn. & Christenson (2001) Перу.
# *[[Ada pozoi]]* Dodson & N.H.Williams Эквадор но Перу.
# *[[Ada rolandoi]]* D.E.Benn. & Christenson (1994) Перу.

Категорий:Орхидей-влак
Эрангис

**Эрангис** () – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Африкын да Мадагаскарын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 50 еш куэ уло.

## Тӱрлык-влак
# *[[Aerangis alata]]*
# *[[Aerangis albidiflora]]*
# *[[Aerangis albido-rubra]]*
# *[[Aerangis antennophoro]]*
# *[[Aerangis aporoides]]*
# *[[Aerangis appendiculata]]*
# *[[Aerangis arachnites]]*
# *[[Aerangis arachnopus]]*
# *[[Aerangis articulata]]*
# *[[Aerangis biloba]]*
# *[[Aerangis brachycarpa]]*
# *[[Aerangis calligera]]*
# *[[Aerangis caudata]]*
# *[[Aerangis citrata]]*
# *[[Aerangis clavigera]]*
# *[[Aerangis collum-cygni]]*
# *[[Aerangis coriacea]]*
# *[[Aerangis cryptodon]]*
# *[[Aerangis curnowiana]]*
# *[[Aerangis decaryana]]*
# *[[Aerangis distincta]]*
# *[[Aerangis ellisii]]*
# *[[Aerangis fastuosa]]*
# *[[Aerangis flabellifolia]]*
# *[[Aerangis friesiorum]]*
# *[[Aerangis fuscata]]*
# *[[Aerangis grandiflora]]*
# *[[Aerangis hyaloides]]*
# *[[Aerangis jacksonii]]*
# *[[Aerangis kirkii]]*
# *[[Aerangis kotschyana]]*
# *[[Aerangis luteo-alba]]*
## *Aerangis luteo-alba* var. *rhodosticta*
# *[[Aerangis macrocentra]]*
# *[[Aerangis malmquistiana]]*
## *Aerangis malmquistiana* var. *venusta*
# *[[Aerangis mitrata]]*
# *[[Aerangis modesta]]*
# *[[Aerangis neoperrieri]]*
# *[[Aerangis ramosa]]*
# *[[Aerangis rhodosticta]]*
# *[[Aerangis roseocalcarata]]*
# *[[Aerangis sanderiana]]*
# *[[Aerangis scottii]]*
# *[[Aerangis somalensis]]*
# *[[Aerangis spiculata]]*
# *[[Aerangis stylosa]]*
# *[[Aerangis thomsonii]]*
# *[[Aerangis ugandensis]]*
# *[[Aerangis umbonata]]*
# *[[Aerangis venosa]]*
# *[[Aerangis verdickii]]*

## Гибрид-влак
* *[[×Aerangaeris]]* (*Aerangis* × *[[Rangaeris]]*)
* *[[×Amesangis]]* (*Aerangis* × *[[Amesiella]]*)
* *[[×Angrangis]]* (*Aerangis* × *[[Angraecum]]*)
* *[[×Diaphanangis]]* (*Aerangis* × *[[Diaphananthe]]*)
* *[[×Euryangis]]* (*Aerangis* × *[[Eurychone]]*)
* *[[×Summerangis]]* (*Aerangis* × *[[Summerhayesia]]*)
* *[[×Thesaera]]* (*Aerangis* × *[[Aeranthes]]*)

Категорий:Орхидей-влак
Эрантес

**Эрантес** () – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Африкын да Мадагаскарын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 50 еш куэ уло.

## Тӱрлык-влак
# *[[Aeranthes adenopoda]]*
# *[[Aeranthes aemula]]*
# *[[Aeranthes africana]]*
# *[[Aeranthes albidiflora]]*
# *[[Aeranthes ambrensis]]*
# *[[Aeranthes angustidens]]*
# *[[Aeranthes antennophora]]*
# *[[Aeranthes arachnitis]]*
## *Aeranthes arachnitis* var. *balfourii*
# *[[Aeranthes bathieana]]*
# *[[Aeranthes biauriculata]]*
# *[[Aeranthes brevivaginans]]*
# *[[Aeranthes campbelliae]]*
# *[[Aeranthes carnosa]]*
# *[[Aeranthes caudata]]*
# *[[Aeranthes crassifolia]]*
# *[[Aeranthes denticulata]]*
# *[[Aeranthes dentiens]]*
# *[[Aeranthes ecalcarata]]*
# *[[Aeranthes erectiflora]]*
# *[[Aeranthes filipes]]*
# *[[Aeranthes grandiflora]]*
# *[[Aeranthes henricii]]*
## *Aeranthes henricii* var. *isaloensis*
# *[[Aeranthes hermannii]]*
# *[[Aeranthes laxiflora]]*
# *[[Aeranthes leandriana]]*
# *[[Aeranthes longipes]]*
# *[[Aeranthes moratii]]*
# *[[Aeranthes multinodis]]*
# *[[Aeranthes neoperrieri]]*
# *[[Aeranthes nidus]]*
# *[[Aeranthes orophila]]*
# *[[Aeranthes orthopoda]]*
# *[[Aeranthes parkesii]]*
# *[[Aeranthes parvula]]*
# *[[Aeranthes peyrotii]]*
# *[[Aeranthes polyanthemus]]*
# *[[Aeranthes ramosa]]*
# *[[Aeranthes robusta]]*
# *[[Aeranthes sambiranoensis]]*
# *[[Aeranthes schlechteri]]*
# *[[Aeranthes setiformis]]*
# *[[Aeranthes setipes]]*
# *[[Aeranthes strangulata]]*
# *[[Aeranthes subramosa]]*
# *[[Aeranthes tenella]]*
## *Aeranthes tenella* var. *borbonica*
# *[[Aeranthes tricalcarata]]*
# *[[Aeranthes tropophila]]*
# *[[Aeranthes virginalis]]*

Категорий:Орхидей-влак
Эридес

**Эридес** () – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Азийын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 20-26 еш куэ уло.

## Тӱрлык-влак
# *[[Aerides augustianum]]*
# *[[Aerides crassifolium]]*
# *[[Aerides crispum]]*
# *[[Aerides emericii]]*
# *[[Aerides falcata]]*
# *[[Aerides flabellata]]*
# *[[Aerides houlletiana]]*
# *[[Aerides inflexa]]*
# *[[Aerides × jansonii]]*
# *[[Aerides krabiense]]*
# *[[Aerides lawrenciae]]*
# *[[Aerides leeana]]*
# *[[Aerides macmorlandii]]*
# *[[Aerides maculosa]]*
# *[[Aerides multiflorum]]*
# *[[Aerides odorata]]*
# *[[Aerides orthocentrum]]*
# *[[Aerides quinquevulnera]]*
# *[[Aerides ringens]]*
# *[[Aerides roebelenii]]*
# *[[Aerides rosea]]*
# *[[Aerides savageanum]]*
# *[[Aerides shibatianum]]*
# *[[Aerides sukauensis]]*
# *[[Aerides thibautianum]]*
# *[[Aerides timoranum]]*

## Гибрид-влак
* *[[Aerides × jansonii]]* (*[[Aerides falcata]]* x *[[Aerides odorata]]*)

Категорий:Орхидей-влак
Аганисий

**Аганисий** () – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Кечывалвел Америкын (Тринидад, Бразилий, Колумбий, Венесуэла, Гайана да Перу) шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 3 еш куэ уло.

## Синоним-влак
* Acacallis Lindl.
** *Acacallis cyanea* Lindl. (1853) (= *Aganisia cyanea* (Lindl.) Rchb.f)
** *Acacallis hoehnei* (Hoehne) Schltr. (1918) (= *Aganisia cyanea* (Lindl.) Rchb.f.)
** *Acacallis coerulea* (Rchb. f.) Schltr. (1918) (= *Aganisia fimbriata* Rchb.f.)
** *Acacallis fimbriata* (Rchb. f.) Schltr. (1918) (= *Aganisia fimbriata* Rchb.f)
** *Acacallis oliveriana* (Rchb. f.) Schltr. (1914) (= *Aganisia fimbriata* Rchb.f.)
** *Acacallis rosariana* V.P.Castro & da Silva (2001) (= ?)

## Тӱрлык-влак
# *[[Aganisia cyanea]]* 
# *[[Aganisia fimbriata]]*
# *[[Aganisia pulchella]]*

## Гибрид-влак
* x*Downsara*. = *Aganisia* x *[[Batemannia]]* x *[[Otostylis]]* x *[[Zygosepalum]]*
* x*Hamelwellsara* = *Aganisia* x *[[Batemanniana]]* x *[[Otostylis]]* x *[[Zygopetalum]]* x *[[Zygosepalum]]*
* x*Masonara* =  *[[Promenaea]]* x *Aganisia* x *[[Batemanniana]]* x *[[Colax]]* x *[[Otostylis]]* x *[[Zygopetalum]]* x *[[Zygosepalum]]*
* x*Otonisia* =  *Aganisia* x *[[Otostylis]]*
* x*Zygonisia * = *Aganisia* x *[[Zygopetalum]]*

Категорий:Орхидей-влак
Амитостигма

**Амитостигма** () – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Азийын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 27 еш куэ уло.

## Тӱрлык-влак
# *[[Amitostigma alpestre]]* Fukuy., Bot. Mag. (Tokyo) 49: 664 (1935). 
# *[[Amitostigma amplexifolium]]* Tang & F.T.Wang, Bull. Fan Mem. Inst. Biol. 7: 3 (1936). 
# *[[Amitostigma basifoliatum]]* (Finet) Schltr., Repert. Spec. Nov. Regni Veg. Beih. 4: 92 (1919). 
# *[[Amitostigma bifoliatum]]* Tang & F.T.Wang, Bull. Fan Mem. Inst. Biol. 7: 127 (1936). 
# *[[Amitostigma capitatum]]* Tang & F.T.Wang, Bull. Fan Mem. Inst. Biol. 7: 4 (1936). 
# *[[Amitostigma dolichocentrum]]* Tang, F.T.Wang & K.Y.Lang, Acta Phytotax. Sin. 20: 84 (1982). 
# *[[Amitostigma faberi]]* (Rolfe) Schltr., Repert. Spec. Nov. Regni Veg. Beih. 4: 93 (1919). 
# *[[Amitostigma farreri]]* Schltr., Repert. Spec. Nov. Regni Veg. 20: 378 (1924). 
# *[[Amitostigma gonggashanicum]]* K.Y.Lang, Acta Phytotax. Sin. 22: 312 (1984). 
# *[[Amitostigma gracile]]* (Blume) Schltr., Repert. Spec. Nov. Regni Veg. Beih. 4: 93 (1919). 
# *[[Amitostigma keiskei]]* (Finet) Schltr., Repert. Spec. Nov. Regni Veg. Beih. 4: 93 (1919). 
# *[[Amitostigma keiskeoides]]* (Gagnep.) Garay & Kittr., Bot. Mus. Leafl. 30: 181 (1985 publ. 1986). 
# *[[Amitostigma kinoshitae]]* (Makino) Schltr., Repert. Spec. Nov. Regni Veg. Beih. 4: 93 (1919). 
# *[[Amitostigma lepidum]]* (Rchb.f.) Schltr., Repert. Spec. Nov. Regni Veg. Beih. 4: 94 (1919). 
# *[[Amitostigma monanthum]]* (Finet) Schltr., Repert. Spec. Nov. Regni Veg. Beih. 4: 94 (1919). 
# *[[Amitostigma papilionaceum]]* Tang, F.T.Wang & K.Y.Lang, Acta Phytotax. Sin. 20: 83 (1982). 
# *[[Amitostigma parciflorum]]* (Finet) Schltr., Repert. Spec. Nov. Regni Veg. Beih. 4: 94 (1919). 
# *[[Amitostigma physoceras]]* Schltr., Acta Horti Gothob. 1: 133 (1924). 
# *[[Amitostigma pinguicula]]* (Rchb.f. & S.Moore) Schltr., Repert. Spec. Nov. Regni Veg. Beih. 4: 94 (1919). 
# *[[Amitostigma simplex]]* Tang & F.T.Wang, Bull. Fan Mem. Inst. Biol. 10: 25 (1940). 
# *[[Amitostigma tetralobum]]* (Finet) Schltr., Repert. Spec. Nov. Regni Veg. Beih. 4: 95 (1919). 
# *[[Amitostigma thailandicum]]* Seidenf. & Thaithong in G.Seidenfaden, Contr. Orchid Fl. Thailand 13: 8 (1997). 
# *[[Amitostigma tibeticum]]* Schltr., Repert. Spec. Nov. Regni Veg. 20: 379 (1924). 
# *[[Amitostigma tominagae]]* (Hayata) Schltr., Repert. Spec. Nov. Regni Veg. Beih. 4: 95 (1919). 
# *[[Amitostigma trifurcatum]]* Tang, F.T.Wang & K.Y.Lang, Acta Phytotax. Sin. 20: 80 (1982). 
# *[[Amitostigma wenshanense]]* W.H.Chen, Y.M.Shui & K.Y.Lang, Acta Bot. Yunnan. 25: 521 (2003). 
# *[[Amitostigma yueanum]]* Tang & F.T.Wang, Bull. Fan Mem. Inst. Biol. 10: 26 (1940).

Категорий:Орхидей-влак