Шӱдыр юмо

Шӱдыр юмо — марий калыкын мифологийыштыже да марий юмынйӱлаштыже Ош Поро Кугу Юмын полышкалышыже, ик эн шотлымо, мӱндыр ӱнаран юмыжо. Тудо ава семынак унарым пога, шочашлан вийым пуа. Кугу чер, азап, сӧй але мланде чытырналтме годым, тыгак у кугыжанышым чоҥымо пагытыште, элын рудо олажым ышташ тӱҥалме деч ончыч Шӱдыр юмылан да тудын Аважлан сӧрен кумалыныт. Сӧй годым кумалше-влак Шӱдыр Ава лумеш, тушманлан шижтарыде, кычкыдыме ялт ош тусан талгыде-влакым чара пасушко луктын колтат улмаш. Олам чоҥаш тӱҥалме годымат тудын лӱмеш йышт кумалыныт. 
## Шӱдыр-влак
* Пагалыме шӱдырлан **Кугу Корка шӱдырым** (южо вере тудым хант, селькуп, кет калык-влак семынак Шордо Шӱдыр маныт, рушлаже Большая Медведица) шотлат. Корка шӱдыр деке мыняр тура илет, тунар пентыде койыш-шоктышан лият. Тиде шӱдырлан кӧра йӱдвелне илыше чыла калыкын койышыжо тыматле, тыште икте-весе дене туманлен, кредал огыт иле. Марий калыкат Корка шӱдырлан тура ила. Сандене койышна кечывалвел калык деч чотак ойыртемалтеш. Корка шӱдыр калык койыш пужлымо деч аралаш полша, мемнам поро куатан вий дене пойдара.
* Марий калык тыгак **Шокте** — **Лудо Пыжаш шӱдырым** (созвездие Плеяда), **Вӱдвара шӱдырым** (созвездие Орион), **Кайыккомбо корным** — **Шочын Аван солыкшым** (Млечный путь) пален. Марий калыкын ойлымыжо почеш, тӱня, чыла илыш сур лудын Шокте шӱдыр гычын кондымо индеш муныжо гыч ылыжын да шарлен. Кайыккомбо корным — Шочын Аван солыкшым — Кугезына-влак илышаш чоным пӧлеклыше вийлан шотленыт. Вӱдвара шӱдырын кок атыже пиал дене темыме манын ӱшаненыт.

* Шӱдыр-влакым ончен, калыкна йӱдым кудо велыш кайышашым, кушто верланымым да шагат жапым пален моштен. Пагытым ушештарыше шӱдырлан **Тулвуй шӱдыр** (Козерог) шотлалтын. Ожно шӱдырым марий калык тиште але ойыртемыш пале манын ойлен.
* **Шордо шӱдырын** кава тӱрыштӧ верланыме пагытыште кече кӱчыкемеш да йӱкшемда, ойла калык. Йӱдвел кундемыште илыше коми, эвенк да Сибирьысе моло калык-влак каваште илыше Шордо (Шордо шӱдыр), кажне шыже еда Ош Кечым йышт руалтен, шолышт кудалеш манын ӱшаненыт. Кече петырныме пагытыште полярный йӱд тӱҥалеш, йӱдшӧ-кечыже пычкемыш шога. Ожнысо миф почеш, шолышт кудалше шордым тале сонарзе але маска поктен. Нуно Ош Кечым лач шошым толшо равноденствий жапыште (Кугече пайрем гутлаште) гына утарен сеҥат манын, Сибирьыште илыше калык-влак ойлат.
## Шӱдыр-влакым эскерымаш
Акрет годсек аралалтше тоштыеҥ ойышто кавасе шӱдыр-влак Юмын шотлен пытарыдыме вольык кӱтӱжӧ семын палемдалтыт. Арам огыл марий калык шӱдыр-влакым «шотлыдымо шорык» але «вольык» манын туштен ойла.

Шӱдыр-влак мландӱмбалне илыше янлык ден вольык-лан, айдемылан илаш йӧным ыштат. Тунамак нуно пагытын вашталтмыжым эскерат, жапын уэммыжым ушештарат. Шӱдыр пӧрдмӧ семынак, шошым кеҥеж, кеҥежым шьгже, шыжым теле алмашта. Тыгеже, шӱдыр-влак жапын уэмын вашталтышыжым ончыктат. Тыгай акрет годсо шинчымаш негызеш пеш шукерте ожно календарь-влак шочыныт.

Кокымшо шӱдыр кашак-почан шӱдыр-влак. Кугезына-влак почан шӱдыр чоҥештен толмо жапым, пӱрымашым рашем-дыше пеш кугу пале улеш манын шоненыт. Почан шӱдыр мландӱмбаке шке жапыштыже да Юмын кумылжо дене гына толеш. Тудо сай але осал лийшашым шижтара, тӱрлӧ вольы-кым, саскам але палыдыме черым конда, чер деч кузе эм-лалташ лийме нерген уверым шара. Преданий почеш, почан шӱдыр дене пырля мӱкш, пеледыш дене сӧралгыше куш-кыл-влак мландӱмбаке логалыныт. Ондак кундемыштына кӱртньышудо гай лышташан пеш кугу пушеҥге, динозавр-влак веле озаланеныт улмаш. Мер юмын кумылжо почеш по-чан шӱдыр-влак нине янлыкым шке почешышт нантаеныт. Ӱштервоштыр дене ӱштын шуымо семынак, мландӱмбачын кораҥденыт. Нунын нерген шарнымаш лач калык преданий-ыште да мифыште веле кодын. Южгунам ӱштылалтше ян-лык-влакын лулегыштым кӱэмалтше мландышӱйыштӧ ве-рештыт.

Почан шӱдыр толмо дене Юмылан кумалме вера-шамы-чат ӱштылалт кертыныт. Но мемнан акрет годсо йӱлана гына огеш йом. Тӱня юмо мемнам ончычак шижтарен шога. Тудын увертарыме почеш, илен-толын, Илян юмо да тудын ӱшан-ле ешыже: Илыш Илян, Айдеме, Свет, Мӱкш, Вольык, Сас-ка, Мланде Илян-влак, мланде да кава кашта гыч лекгын, кокымшо кашташте — тылзе ӱмбалне — шогаш тӱҥалыт. Пе-ленышт мемнан ковчегнамат (акырсаман жапыште тӱня по-мышеш утарен кертше айдемын да юмын вийышт дене пуш семын ыштыме сурт) кӱзыктат. Нелылык да лӱдыкшылык эртымеке, мемнам утарыше ковчегна ӱлыкӧ вола. Уэш илыш вораҥаш тӱҥалеш. Чыла тидын нерген «Ветхий завет» (Куге-зе сугынь) манме книгаште лудаш лиеш.

Пӱрымашым пеш чот вашталтен кертше почан шӱдыр 2500 ийлан ик гана толеш. Тудын нерген “Авеста” книгаштат возымо. Тыгай кугу почан шӱдыр толмо почеш южо вера але посна калык чот вияҥаш тӱҥалеш, а южо веран вийже шага-лемеш да тудо эркын мондалтеш. Историйыште тыгай при-мерым ятыр вашлияш лиеш. Шке жапыштыже, вич тӱжем ий ожно, пеш кугу чапым налын улмаш кугезе финн-угор ка-лык дене кылым кучышо Урал воктене илыше да Персий, Индий кундемлашке куснен кайыше арий калык. Кугу кӱкшы-тыш шуыныт улмаш Египетысе кугу пирамида-шамычым
Кокымшо шӱдыр кашак-почан шӱдыр-алак. К.угезына-алак почан шӱдыр чоҥештен толмо жапым, пӱрымашым рашем- дыше пеш кугу пале улеш манын шоненыт. Почан шӱдыр мландӱмбаке шке жапыштыже да Юмын кумылжо дене гына толеш. Тудо сай але осал лийшашым шижтара, тӱрлӧ вольы- кым, саскам але палыдыме черым конда, чер деч кузе эм- лалташ лийме нерген уверым шара. Преданий почеш, почан шӱдыр дене пырля мӱкш, пеледыш дене сӧралгыше куш- кыл-влак мландӱмбаке логалыныт. Ондак кундемыштына кӱртньышудо гай лышташан пеш кугу пушеҥге, динозавр- влак веле озаланеныт улмаш. Мер юмын кумылжо почеш по- чан шӱдыр-влак нине янлыкым шке почешышт нантаеныт. Ӱштервоштыр дене ӱштын шуымо семынак, мландӱмбачын кораҥденыт. Нунын нерген шарнымаш лач калык преданий- ыште да мифыште веле кодын. Южгунам ӱштылалтше ян- лык-влакын лулегыштым кӱэмалтше мландышӱйыштӧ ве- рештыт.
Почан шӱдыр толмо дене Юмылан кумалме вера-шамы- чат ӱштылалт кертыныт. Но мемнан акрет годсо йӱлана гына огеш йом. Тӱня юмо мемнам ончычак шижтарен шога. Тудын увертарыме почеш, илен-толын, Илян юмо да тудын ӱшан- ле ешыже: Илыш Илян, Айдеме, Свет, Мӱкш, Вольык, Сас- ка, Мланде Илян-влак, мланде да кава кашта гыч лекгын, кокымшо кашташте — тылзе ӱмбалне — шогаш тӱҥалыт. Пе- ленышт мемнан ковчегнамат (акырсаман жапыште тӱня по- мышеш утарен кертше айдемын да юмын вийышт дене пуш семын ыштыме сурт) кӱзыктат. Нелылык да лӱдыкшылык эртымеке, мемнам утарыше ковчегна ӱлыкӧ вола. Уэш илыш вораҥаш тӱҥалеш. Чыла тидын нерген «Ветхий завет» (Куге- зе сугынь) манме книгаште лудаш лиеш.
Пӱрымашым пеш чот вашталтен кертше почан шӱдыр 2500 ийлан ик гана толеш. Тудын нерген “Авеста” книгаштат возымо. Тыгай кугу почан шӱдыр толмо почеш южо вера але посна калык чот вияҥаш тӱҥалеш, а южо веран вийже шага- лемеш да тудо эркын мондалтеш. Историйыште тыгай при- мерым ятыр вашлияш лиеш. Шке жапыштыже, вич тӱжем ий ожно, пеш кугу чапым налын улмаш кугезе финн-угор ка- лык дене кылым кучышо Урал воктене илыше да Персий, Индий кундемлашке куснен кайыше арий калык. Кугу кӱкшы- тыш шуыныт улмаш Египетысе кугу пирамида-шамычым
влак куштылго шӱдыр-влакын илыш корнышт дене келыш- таралтыныт. Кажне шӱдырын шке койышыжо уло. Тыгаяк кой- ышан лиеш айдемат. Кӧ Меркурий але Эр ӱжара шӱдырын вийже дене пойдаралтын, тудо сату ужалымаште, вашкы- лым пеҥгыдемдымаште чулым лиеш. Эр Чолпан шӱдыр (Ве- нера) йымалне вияҥше еҥ чатка, ару, поро лиеш. Тиде шӱдыр юмылан кумалмыже тудлан кугу полышым пуа. Кас ӱжара шӱдыр (Юпитер) дене ик корно почеш вияҥше еҥ чоткы- дылык, сӧй годым сеҥышыш лекме койыш дене ойыртемал- теш. Тудын оралтыжат кугу лиеш, кужу корныш коштмыжат лектышым пуа, казна пашаштат чулымлыкым ончыкта.
Иза-шольо мордва калыкат ожно индеш куштылго шӱды- рым пагален илен. Нунын полшымышт дене мордва калык Тюштя лӱман еҥым кугыжалан ойырен да тыге кугу чапыш- ке шуын. Тыгай ӱшанымаш марий калыкынат лийын кертын. Ала-молан ме шӱдыр-влакын кумылыштым гына умылен огына мошто.
Шӱдыр-шамыч кажне еҥын пӱрымашыжым эскерат. Азан шочмо деч ончычак пӱрымашыже шӱдыр шинчашан возал- теш. Тидын почеш Кугу Пӱрышӧ шочшо азалан пӱрымашы- жым гтуа. Варажым йочан илыш йыжыҥжым шотлен, илыш корныжым лончылен, Кӱрлӧ Пӱрышӧ тудлан сайжым, осал- жым рашемда, илышыжым эскера. Тудын йочалан пуымо пӧлекше илыш пиал лиеш.
Кӱшыл каштасе шӱдыр кокла гыч шукынжо мыланна па- лыдыме улыт. Ожнысо астролог, эрвел кундемыште илыше калык-влакын эскерымышт почеш пале: кажне шӱдыр шке верланыме шотшо дене мландӱмбалсе кальпслан, янлык, кай- ык да кушкыл-влаклан порым але удам, сай але осал пӱры- машым конда. Арам огыл шӱдыр верланыме шотым ожнысек эскереныт, тудын ик вер гыч весышке куснымыжым, моло шӱдыр-влак деке лишеммыжым але торлымыжым, тыгак тыл- зын, мландын пӧрдмӧ радамже дене вашталтмыжым эске- рен, таҥастараш тыршеныт. Мутлан, Тулвуй шӱдырын (Ко- зерог) шочмо да тудын шӧрын кайыме пагьҥшым марий- влак сайын паленыт. Кавапомышым эрвел калык 12 ужаш- лан шелын. Средиземноморье кундемыште илыше астролог- влак каваште 16 ужашым палемденыт, а Урал кундемеш шочшо, “Авеста” книгам возаш тӱҥалше калык да тудын шнуй еҥже-влак эше кум-ныл тӱжем ий ожнак кавапомыш- то 32 ужашым ойырен моштеныт.

Кавасе шӱдыр-влакын верланымым эскерен, ожнысо ка- лык тӱрлӧ пагытын айдемын тазалыкшым вияҥден але, мӧҥгешла, лунчыртен кертмыжым пален шоген. Шӱдыр-вла- кым ончен, турло черым эмлаш тыршеныт. Чолпан шӱдыр вошт тылзе эртен кайыме жапыште, мутлан, шӱм черым эм- леныт. Кас шӱдыр (Марс) вошт тылзе эртен кайыме пагы- тыште шӱмым, мокшым тӧрлаташ куштылгырак, манын шо- неныт. Шӱдыр-влакын верланымыштым палыше еҥ, шочшо азан ончыклык пӱрымашыжымат пален кертеш.
Ожнысо марий калык удан ужшо сокыр еҥлан, шинча- жым пӱсемдаш манын, йӱдым шӱдыр-шамычым тӱткын он- чаш темлен. Шӱдырым шекланыше еҥын шинчаже пеш то- рашке ужын кертын. Кас шӱдырым онченат, шинча пӱсе- меш.
Шӱдыр юмылан ожнысек калыкна кумалын шога. Ош тӱсан оргамакым эрвел шӱдыр-шамычлан пуэныт. Тыгай пӧлек иктаж-мом ешарен шочыкташ, тӱлымашым шукем- даш, сату ужалыме пашам вораҥден колташ Шӱдыр юмым кумылаҥда.

Категорий:Марий мифологий
Категорий:Марий юмынйӱла