open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кильдин йылме

Йылме код-влак:
* ISO 639-1 - уке;
* ISO 639-2 - уке; 
* ISO 639-3 - sjd.

Кильдин (саам-кильдин) йылмысе тиште-влак:

Кириллице негызеш кызытсе кильдин (саам-кильдин) тиштер 1982 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква да икмыняр сочетаний гыч шога (йошкар тӱс дене ончыктымо). Ужар тӱс дене кужу гласный-влакым ончыктымо. 

Ешартыш тиште да тудын Юникодше: 

## Негыз
* ПараТайп: полшык

## Кылвер-влак
* ISO 639 йылме код
* Антонова А. А., Э. Шеллер 2021: Саамско-русский и Русско-саамский словарь (около 16000 слов). Тромсё.

Категорий:Евразийысе йылме-влак
Категорий:Российысе йылме-влак
Карел йылме

**Карел йылме** () —  финн-угор тӱшкаш пурышо йылме.

## Тиште-влак

Латин тиштер негызеш кызытсе карел тиштер 2007 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо латин тиштер гыч 22 буква (C, Q, W, X деч посна) да икмыняр ешартыш тиште гыч (йошкарге дене ончыктымо) шога. Скобкышто - альтернатив тиште-влак, ужарге дене заимствованийлаште кучылталтше тиште-влак.

Ешартыш тиште да тудын Юникодше: 

## Тыгак ончо
* Ливвик йылме
* Людик йылме

## Литератур
* Анисимов Н. А. Букварь на карельском языке. — Петрозаводск, 1937. (первое издание)
* Анисимов Н. А. Программа по карельскому языку для начальных школ и методическая записка к ней. — Петрозаводск, Каргосиздат, 1938.
* Анисимов Н. А. Грамматика карельского языка. Часть 1. Фонетика и морфология. — Петрозаводск, Каргосиздат, 1939.
* Анисимов Н. А. Карельский орфографический словарь. — Петрозаводск, Каргосиздат, 1940.
* Анисимов Н. А. Основные правила правописания карельского языка. — Петрозаводск, Каргосиздат, 1940.
* Макаров Г. Н. Карельский язык // Языки народов СССР, т. III. Финно-угорские и самодийские языки. — М., 1966.
* Макаров Г. Н. Русско-карельский словарь. — Петрозаводск. 1975.
* Зайков П. М., Ругоева Л. И. Карельско-русский словарь (северно-карельские диалекты) Около 9000 слов / Петрозаводск: Периодика, 1999. — 224 с.
* Зайков П. М. Грамматика карельского языка (фонетика и морфология). — Петрозаводск, 1999.
* Карелы: модели языковой мобилизации. Сборник материалов и документов / Сост.: В. Н. Бирин, Е. И. Клементьев, А. А. Кожанов. — Петрозаводск: КарНЦ РАН, 2005. — 281 с.
* UNESCO Interactive Atlas of the World’s Languages in Danger. ЮНЕСКО.

## Кылвер-влак
* ISO 639 йылме код
* ПараТайп: полшык
* Грамматика карельского языка
* Карело-русско-финский словарь
* Закон Республики Карелия о государственной поддержке карельского, вепсского и финского языков в Республике Карелия  (также здесь)
* Постановление Конституционного Суда России о строении алфавита государственных языков республик на графической основе кириллицы
* Финно-угорская электронная библиотека
* Электронная коллекция изданий на карельском языке
* Карельский язык на ПараТайп.ру — знаки языка; шрифты, поддерживающие Карельский язык
* 2013 год — год карельского языка в Карелии
* 

Категорий:Евразийысе йылме-влак
Категорий:Российысе йылме-влак
Юкагир йылме

Йылме код-влак:
* ISO 639-1 - уке;
* ISO 639-2 - уке; 
* ISO 639-3 - ykg, yux.

Кириллице дене юкагир йылмысе тиште-влак:

Кириллице негызеш кызытсе юкагир тиштер руш тиштер гыч 33 буква (В, Е. Ё, Ф, Х, Ц, Щ, Ъ, Ы, Ь, Ю, Я буква-влак заимствованийлаште гына кучылталтыт) да икмыняр ешартыш тиште да сочетаний гыч (йошкар тӱс дене ончыктымо) шога. Скобкышто альтернатив (эквивалент) тиште-влак ончыкталтыныт.

Ешартыш тиште да тудын Юникодше: 

## Негыз
* ПараТайп: полшык

## Кылвер-влак
* ISO 639  йылме код (Northern Yukaghir)
* ISO 639  йылме код (Southern Yukaghir)

Категорий:Евразийысе йылме-влак
Категорий:Российысе йылме-влак
Калмык йылме

Йылме код-влак:
* ISO 639-1 - уке;
* ISO 639-2 - xal; 
* ISO 639-3 - xal.

Кириллице дене калмык йылмысе тиште-влак:

Кириллице негызеш кызытсе калмык тиштер 1938 ийыште пеҥгыдемдалтын да 1941 ийыште реформлалтын. Тудо руш тиштер гыч 32 буква (Ъ заимствованийлаште гына кучылталтеш) да 6 ешартыш тиште гыч (йошкар тӱс дене ончыктымо) шога. Ужар тӱс дене ондак кучылтмо тиште-влак ончыкталтыныт.

Ешартыш тиште да тудын Юникодше: 

## Негыз
* ПараТайп: полшык

## Кылвер-влак
* ISO 639 йылме код

Категорий:Евразийысе йылме-влак
Категорий:Российысе йылме-влак
Чуваш йылме

**Чуваш йылме** (шкелӱм , *Çovaş Çölhi, چأۋاش چۀلخې*) — тюрк ешыш пурышо чуваш калыкын йылмыже.

Кириллице дене чуваш йылмысе тиште-влак:

Кириллице негызеш кызытсе чуваш тиштер 1949 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква да 4 ешартыш тиште гыч (йошкар тӱс дене ончыктымо) шога. Скобкышто альтернатив тиште-влак ончыкталтыныт. Ужар тӱс дене диалект тиште-влак ончыкталтыныт.

Ешартыш тиште да тудын Юникодше: 

## Негыз
* ПараТайп: полшык

## Кылвер-влак
* ISO 639 йылме код
* 15 июня 2012 года в Чебоксарах состоялся пикет в защиту чувашского языка
* Эктор Алос-и-Фонт, «Преподавание чувашского языка и проблема языкового поведения родителей», Чувашский государственный институт гуманитарных наук, 2015, Шупашкар.
* Скоро чувашский язык останется «какой-то культурной традицией»
* Чăвашла-вырăсла тетел сăмахсарӗ, ку сайтра этимологи пайĕ те пур
* Чăваш Халăх Канашлавĕ, ыйту пулсан, кунта çӳтсе явма пултаратпăр
* М.В.Ломоносов ячĕллĕ МПУ,  Филологи факультечĕ
* Language Family Trees
* Clow.ru: Языки и страны мира
* Эктор Алос-и-Фонт. Оценка языковой политики в Чувашии
* Çĕртмен 15-мĕшĕнче Шупашкарта чăваш чĕлхин патшалăхри шайне хăпартас пикет иртнĕ
* Пĕтĕм Тĕнчери 17-мĕш Чĕлхе Фестивалĕ
* О ценности языка титульной нации
* Эктор Алос-и-Фонт, "Чебоксарские школьники лучше относятся к чувашскому языку, чем их родители"
* ЧНК ертӳçи чăваш чĕлхине пурне те вĕрентмесен те хирĕç мар
* Чăвашсем тăван чĕлхене упрасшăн ăнтăлнине Варнава ырланă
* Чăваш чĕлхи: «Эпир, чăвашсем, чăваш пуласшăн...»
* Чăваш чĕлхине нумай пурăнма хушса хăварнă саккун
* Конгресӑн Мӑн Канашӗ чӑваш чӗлхи пирки калаҫрӗ
* Скоро чувашский язык останется «какой-то культурной традицией»
* Патӑрьел: чӑвашлӑх тата чӑвашмарлӑх
* Чӑваш чӗлхи вӗрентекенӗ Раҫҫей шайӗнче ҫӗнтернӗ
* Аэропортра пассажирсем валли чăвашла та калаççĕ
* Чăвашсем хăйсен чӗлхине хирĕç пулма пултараççӗ-и?
* Пĕтĕм чăваш диктантне Геннадий Волков çинчен çыртарĕç
* Олимпиада ҫӗнтерӳҫисене чысланӑ
* В День республики чествовали победителей и призеров первой Международной олимпиады по чувашскому языку
* Заявление «Ирӗклӗх» в связи с высказыванием В.В. Путина о добровольности изучения национальных языков
* Элтепере чӑваш чӗлхин латинла саспаллийӗсене ҫирӗплетме ыйтнӑ
* Алексей Венедиктов наци чӗлхисене хӑйсен ирӗкӗпе ҫеҫ вӗрентессине комментариленӗ
* Прощай, исчезающий чувашский язык?
* Раҫҫей Федерацийӗн вӗренӳ министерстви чӑваш халӑхӗ хӑйӗн чӗлхишӗн пӑшӑрханнине пӗлмест
* Чăваш чĕлхине Страсбургра хӳтĕлĕç
* Тутарстанра чӗлхе пирки сӑмахларӗҫ
* Об угрозе развала страны в будущем, о съезде ЧНК, и об обращении к президенту

Категорий:Евразийысе йылме-влак
Категорий:Российысе йылме-влак
Ӛ

**Ӛ, ӛ** — кириллик тиште.

Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Ԝ (кириллик тиште)

**Ԝ, ԝ** — кириллик тиште.

## Кодировко

Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Ханты йылме

Йылме код-влак:
* ISO 639-1 - уке;
* ISO 639-2 - уке; 
* ISO 639-3 - kca.

Кириллице дене ханты йылмысе тиште-влак:

Кириллице негызеш кызытсе ханты тиштер 1937 ийыште пеҥгыдемдалтын да 1952, 2000 ийлаште реформлалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква да икмыняр ешартыш тиште гыч (йошкар тӱс дене ончыктымо) шога. Скобкышто Сургутысо ханты-влакын тиштышт ончыкталтыныт. Ужар тӱс дене ондак кучылталтше тиште-влак ончыкталтыныт.

Ешартыш тиште да тудын Юникодше: 

## Негыз
* ПараТайп: полшык

## Кылвер-влак
* ISO 639 йылме код

Категорий:Евразийысе йылме-влак
Категорий:Российысе йылме-влак
Ԁ

**Ԁ, ԁ** — кириллик тиште.

Коми-зырян да коми-пермяк йылмылаште кучылталтше Молодцов тиштер гыч ойыртемалтше тиште.

## Кодировко

## Тыгак ончо
*Ԃ
*Ԅ
*Ԇ
*Ԉ
*Ԋ
*Ԍ
*Ԏ

## Кылвер-влак
* Кузе Молодцов тиштер гыч буква-влакым Mac OS-ыште погаш

Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Ԕ

**Ԕ, ԕ** — кириллик тиште.

1927 ий марте мокша йылмыште кучылталтше тиште.

## Кодировко

## Тыгак ончо
*Ԗ
*Ԙ

Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Ұ

**Ұ, ұ** — кириллик тиште. Казах тиштерыште кучылталтеш (29-ше буква). [ʊ] йӱк дене ойлыман. Кириллицыште тӱҥалтышыште «Ӯ» буквам кучылтыныт, вара «Ұ» буквалан вашталтын.

Тыгак, китайысе юань оксан символжо семын кучылталтеш.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Ӏ (тоя)

**Ӏ, ӏ** — кириллик тиште. Абазин, авар, агул, адыгей, даргин, ингуш, кабарда-черкес, лак, лезгин, тат, табасаран, рутул, цахур, чечен йылмылаште кучылталтше тиште.

Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Осетин йылме

Йылме код-влак:
* ISO 639-1 - os;
* ISO 639-2 - oss; 
* ISO 639-3 - oss.

Осетин йылмысе тиште-влак:

Кириллице негызеш кызытсе осетин тиштер 1937 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква да 10 сочетаний да тиште (йошкарге дене ончыктымо) гыч шога.

Ешартыш тиште да тудын Юникодше: 

## Негыз
* ПараТайп: полшык

## Кылвер-влак
* ISO 639 йылме код

Категорий:Евразийысе йылме-влак
Категорий:Российысе йылме-влак
Ногай йылме

Йылме код-влак:
* ISO 639-1 - уке;
* ISO 639-2 - nog; 
* ISO 639-3 - nog.

Ногай йылмысе тиште-влак:

Кириллице негызеш кызытсе ногай тиштер 1938 ийыште пеҥгыдемдалтын. 1944 да 1950 ийлаште кок гана реформлалтын, тудо руш тиштер гыч 33 буква да 4 сочетаний гыч (йошкарге дене ончыктымо) шога.

## Негыз
* ПараТайп: полшык

## Кылвер-влак
* ISO 639 йылме код

Категорий:Евразийысе йылме-влак
Категорий:Российысе йылме-влак
Нанай йылме

Йылме код-влак:
* ISO 639-1 - уке;
* ISO 639-2 - уке; 
* ISO 639-3 - gld.

Нанай йылмысе тиште-влак:

Кириллице негызеш кызытсе нанай тиштер руш тиштер гыч 33 буква (Ж, З, Ф, Ц, Ш, Щ, Ь - заимствованийлаште гына кучылталтыт) да икмыняр ешартыш тиште гыч (йошкарге дене ончыктымо) шога. Ужар тӱс дене ончыктымо тиште-влак тиштерыш огыт пуро гынат, кнагалаште кужу гласныйым ончыкташлан кучылталтыт.

Ешартыш тиште да тудын Юникодше: 

## Негыз
* ПараТайп: полшык

## Кылвер-влак
* ISO 639 йылме код

Категорий:Евразийысе йылме-влак
Категорий:Российысе йылме-влак
Эрзян йылме

Йылме код-влак:
* ISO 639-1 - уке;
* ISO 639-2 - myv; 
* ISO 639-3 - myv.

Эрзянн йылмысе тиште-влак:

Кириллице негызеш кызытсе эрзян тиштер 1927 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер дене икгай да 33 буква гыч шога.

## Негыз
* ПараТайп: полшык

## Кылвер-влак
* ISO 639 йылме код

Категорий:Евразийысе йылме-влак
Категорий:Российысе йылме-влак
Людик йылме

Людик йылме — людик - карел субэтнос-влакысе наречий. Балтофинн йылме-влак тӱшкашке пура. Кутырышо-влакын чотышт 5 тӱжем еҥыш шуеш. Тӱҥ шотышто Карелийыште илат. 

Йылме код-влак:
* ISO 639-1 - уке;
* ISO 639-2 - уке; 
* ISO 639-3 - lud.

Людик йылмысе тиште-влак:

Латин тиштер негызеш кызытсе людик тиштер латин тиштер гыч 21 буква (C, Q, W, X, Y деч посна) да икмыняр ешартыш тиште гыч (йошкарге дене ончыктымо) шога. Скобкышто - альтернатив тиште-влак, ужарге дене заимствованийлаште кучылталтше тиште-влак.

Ешартыш тиште да тудын Юникодше: 

## Тыгак ончо
* Ливвик йылме
* Карел йылме

## Негыз
* ПараТайп: полшык

## Кылвер-влак
* ISO 639  йылме код

Категорий:Евразийысе йылме-влак
Категорий:Российысе йылме-влак
Лак йылме

Йылме код-влак:
* ISO 639-1 - уке;
* ISO 639-2 - уке; 
* ISO 639-3 - lbe.

Лак йылмысе тиште-влак:

Кириллице негызеш кызытсе лак тиштер 1938 ийыште пеҥгыдемдалтын. 1948 ийыште тушко ПI диграф пурталтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква, 21 сочетаний да "тоя" (йошкарге дене ончыктымо) тиште гыч шога.

Ешартыш тиште да тудын Юникодше: 

## Негыз
* ПараТайп: полшык

## Кылвер-влак
* ISO 639  йылме код

Категорий:Евразийысе йылме-влак
Категорий:Российысе йылме-влак
Кумык йылме

Йылме код-влак:
* ISO 639-1 - уке;
* ISO 639-2 - kum; 
* ISO 639-3 - kum.

Кириллице дене кумык йылмысе тиште-влак:

Кириллице негызеш кызытсе кумык тиштер 1938 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква да 6 сочетаний гыч (йошкар тӱс дене ончыктымо) шога. Ужар тӱс дене ондак кучылтмо тиште-влак ончыкталтыныт.

Ешартыш тиште да тудын Юникодше: 

## Негыз
* ПараТайп: полшык

## Кылвер-влак
* ISO 639 йылме код

Категорий:Евразийысе йылме-влак
Категорий:Российысе йылме-влак
Хафиз Ширази

**Хаджа Шамс ад-Дин Мухаммад Хафиз Ширази** — перс почеламутчо. Ираныште шочын.

Категорий:Почеламутчо
Гомер

**Гомер** () — акрет грек почеламутчо, Илиада да Одисей эпос-влакын авторжо. Геродот шонен Гомер 400 ий тудын ончыч илен, тугеже лектеш Гомер 850 ийлаште мемнан курым деч ончыч илен. Вес акрет источник-влак маныт, Гомер Троян сар годым илен, 12 курымышто мемнан курым деч ончыч.

## Илыш корныжо
Гомерын личность да илышыже нерген чын информаций уке. 
Кушто шочмыжо Гомерын пале огыл. Шым ола тудын шочмо вержылан шотлалташ кӱрашеныт: Смирна, Хиос, Колофон, Саламин, Родос, Аргос, Афины. Кузе Геродот дене Павансий ойлат, Гомер Иос остров архипелаг Кикладыште колен. Чын шоналташ гын «Иллиада» ден «Одиссей» Грецийыште, Малоазийский побережьыште или ик пошкудо островышто возалтыныт, кушто ионийский племена-влак илат. Икманаш, гомерын диалектше тудо племя гыч улшо манын, чын сведенийым огеш пу, молан манаш гын ончыкта ионийский ден эолийский варналтше Тошто Грек йылмын диалектым. Уло шонымаш гомеровский диалект поэтический койнен ик формыжым ончыкта. Кудо Гомерын шочмыж деч ончычак лектын. Традиционно Гомер эре сокыр ончыкталтеш. Келшаш лиеш, тиде шонымаш Гомерын чын илыш факт гыч толеш. Реконструкцийым ончыкта, кудо акрет годсо биографий жанрлан келшен толеш. Шуко палыме прорицатель да мурызо-влак сокыр лийыныт (мутлан, Тиресий), акрет годсо логике дене, пророческий и поэтический дар дене кылдалтше. Адакшым мурызо Демодок «Одиссейыште» шочмыж годымак сокыр лийын, тудым автобиографичный произведенийлан ончаш лиеш.
Гомерлан «Илиада», «Одиссей» деч моло эше икмыняр варарак лекше произведенийым возат: «Гомеровы гимны» (VII—V вв. до н. э., акрет годсо греческий поэзийын образецшылан шотлат), комический поэме «Маргит» да т. м.

Категорий:Почеламутчо-влак
Джойс, Джеймс

**Джеймс Августин Алоизиус Джойс** ( 1882 Пӱржыг 2 – 1941 Шорыкйол 13) — ирланд романым возышо да почеламутчо, Дублин олаште шочын.

Категорий:Возышо
Категорий:Почеламутчо
Калидаса

**Калидаса** — санскрит йылме дене возышо драмче да почеламутчо, 4 курымыште илен да пашам ыштен. Тудын сылнымутжелан индус Пуран дафилософийже негызыш пыштыме.

Категорий:Почеламутчо
Коми йылме

**Ко́ми йы́лме** () — чыла коми калыкын иктешле лӱмжӧ (макройылме).

Коми йылмыш коми-зырян, коми-пермяк, коми-язьвин йылме-влак пурат. Тыгак, коми-ижем-влак () шке йылмыштым посна йылмылан шотлат.

Чӱчкыдын коми-зырян-влак шке йылмыштым коми-зырян йылме олмеш **коми йылме** маныт.

Йылме код-влак:
* ISO 639-1 - kv;
* ISO 639-2 - kom; 
* ISO 639-3 - kom.

## Коми тиштер-влак

## Кылвер-влак
* ISO 639 йылме код

Категорий:Евразийысе йылме-влак
Категорий:Российысе йылме-влак
Коми-язьвин йылме

**Ко́ми-я́зьвин йы́лме** (*Ёдз Коми көл*) — коми-язьвин-влакын йылмышт.

Йылме код-влак:
* ISO 639-1 - уке;
* ISO 639-2 - уке; 
* ISO 639-3 - уке.

Кириллице дене коми-язьвин йылмысе тиште-влак:

Кириллице негызеш коми йылме дене икымше тиштер-влак XVIII да XIX курымлаште ышталтыныт. Кызытсе коми-язьвин тиштер руш тиштер гыч 33 буква да 7 сочетаний да тиште гыч (йошкар да ужар тӱс дене ончыктымо) шога. Ф, Х, Ц, Щ буква-влак руш йылме гыч пурышо мутлаште гына кучылталтыт. Ужар тӱс дене коми-язьвин йылмын моло коми йылме деч 2 ойыртемалтше ешартыш тиште-влакше ончыкталтыныт.

Ешартыш тиште да тудын Юникодше: 

## Негыз
* ПараТайп: полшык

Категорий:Евразийысе йылме-влак
Категорий:Российысе йылме-влак
Мокшан йылме

**Мокшан йылме** () — ик финн-угор йылме.

Йылме код-влак:
* ISO 639-1 - уке;
* ISO 639-2 - mdf; 
* ISO 639-3 - mdf.

Мокшан йылмысе тиште-влак:

Кириллице негызеш кызытсе мокшан тиштер 1927 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер дене икгай да 33 буква гыч шога.

## Негыз
* ПараТайп: полшык

## Кылвер-влак
* ISO 639 йылме код

Категорий:Финн-юлысо йылме-влак
Категорий:Российысе йылме-влак
Селькуп йылме

Йылме код-влак:
* ISO 639-1 - уке;
* ISO 639-2 - sel; 
* ISO 639-3 - sel.

Селькуп йылмысе тиште-влак:

Кириллик тиштер негызеш кызытсе селькуп тиштер 1937 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква да икмыняр ешартыш тиште гыч (йошкарге дене ончыктымо) шога. Скобкышто - альтернатив тиште-влак, ужарге дене кужу гласный-влак ончыкталтыныт (тиштерыш огыт пуро).

Ешартыш тиште да тудын Юникодше: 

## Негыз
* ПараТайп: полшык

## Кылвер-влак
* ISO 639 йылме код

Категорий:Евразийысе йылме-влак
Категорий:Российысе йылме-влак
Молодцов тиштер

**Молодцов тиштер** () — коми-зырян йылмыште 1918-1932 да 1936-1938 ийлаште, коми-пермяк йылмыште 1921-1932 ийлаште кучылталтше тиштер. 

## Кылвер-влак
* Кузе Молодцов тиштер гыч буква-влакым Mac OS-ыште погаш

Категорий:Кириллик тиштер
Марий Ушем

**Марий Ушем** (; ) — мер , 1917 ий Ӱярня тылзын 19 кечыныште шочын.

Марий Ушемын шке  уло, Марий чаҥ маналтеш.

## Вуйлатыше-влак
* Патрушев Анатолий Степанович
* Козлов Владимир Никифорович
* Чашкин Евгений Витальевич

Категорий:Мер ушнык-влак
Бурановысо кувамыт

**«Бурановысо кувамыт»** (, ) — лӱмлӧ одо ӱдырамаш семлык тӱшка, Одо Эл гыч, Россий.

## Состав
* Граня Ивановна Байсарова (62 ий)
* Алевтина Геннадьевна Бегишева (54 ий)
* Зоя Сергеевна Дородова (72 ий)
* Елизавета Филипповна Зарбатова (86 ий, самая пожилая участница ансамбля, в гастрольных выступлениях не участвовала, на «Евроужмаш-2012» не выступала)
* Галина Николаевна Конева (73 ий)
* Наталья Яковлевна Пугачёва (76 ий)
* Валентина Семёновна Пятченко (74 ий)
* Ольга Николаевна Туктарёва (43 ий) — художественный руководитель и самая молодая участница ансамбля.
* Екатерина Семёновна Шкляева (74 ий)

## Дискографий
* Party for Everybody («») — 2012

## Негыз
* Официал сайт

Категорий:Семлык тӱшка-влак
Категорий:Одо Эл
Ататюрк, Мустафа Кемаль

**Ататюрк, Мустафа Кемаль** (, * 1881 - 10. 11. 1938) - Турцийын президентше да премьер-министрже.
## Важ-влак

Категорий:Политик-влак
Категорий:Турций
Донгхой (аэропорт)

**Донгхой** (, ) — Донгхойн калык-влак кокласе аэропортше, толшо-кайышысе чот почеш ныл аэропорт Вьетнамыште.

## Палемдымаш

Категорий:Вьетнам
Аристэ, Пауль Александрович

**Пауль Александрович Аристэ** (, 1905–1990) – йылмызе-шанчызе, талантан туныктышо, Эстон Республикысе шанче академийын академикше, Тарту университетын профессоржо, Америкысе лингвист ассоциацийын еҥжылан шотлалтын, ятыр йот университетын почётан профессоржо. Этнографийым, археологийым, фольклорым келгын шымлен, пашаштыже кумдан кучылтын. Марий калыкын тӱвыражым вияҥдымаште келге кышам коден.

## Шанче паша
Пауль Аристэ лу йылме наре пален, кутырен моштен, шке шанче пашажым эстон йылме деч посна немыч, англичан, руш, финн, швед, латыш, лив йылмыла дене возен. Эрзя-мордва, венгр йылмыла денат начар огыл ойлен. Пауль Аристэ шымлыме пашаже-влак тӱҥ шотышто Балтик теҥыз воктенсе финн-угор-влаклан пӧлеклалтыныт, поснак эстон ден водь йылме-влак дене кугу специалист лийын. Тудын тӱҥ корныжо экспериментальный да сравнительно-исторический фонетика, но этимолог да грамматист семынат кугу чапым налын. Ученыйын возымыж гыч тыгай шымлымаш-влакым ончыкташ лиеш: “Водь йылме грамматика”, “Эстон йылмын фонетикыже”, “Некоторые заметки по фонетике коми языка”. Пытартыш жапыште водь йылме мутерым ыштымаште чот тыршен. “Советское финно-угроведение” журналын икымше номерже гычак Пауль Аристэ тӱҥ редактор лийын.

## Палыме тунемшыже-влак
Марий кундем гычын икымше аспирант-влак Лидия Петровна Васикова да Иван Степанович Галкин лийыныт. Тидын дечын вара Аристэн школжым Иван Иванов, Георгий Валитов, Валентин Васильев да шуко молат эртеныт.

Категорий:Эстон йылмызе-влак
Донгхой

**Донгхой** () — ола Вьетнамыште. Олан калыкчотшо 118.340 еҥ (2010).

Категорий:Вьетнамысе олала
Турко йылме

**Турко йылме** (туркыла: *Türkçe, Türk dili*) — тюрк йылме.
Категорий:Тюрк йылме-влак
Тошто Чечкаб

**Тошто Чечкаб** (,) — Суас Элын Кайбицы кундемыштыже верланыше суас ял.

## Калыкчот
Ялыште чылан суас улыт. 

## Игече

Климат континентальне улеш. Кӧппен-Гейгер климат классификаций почеш климатын кодшо: Dfb. Ий кокла температур: 3.9&nbsp;°C.

## Важ-влак


Категорий:Ялла Суас Элыште
Категорий:Кайбицы кундем
Ядыксола (Морко кундем)

**Ядыксола (Яксола)** () — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Семисола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 142 еҥ (1989 ий), 127 еҥ (2010 ий). 

## Верланыме вер
Семисола ял деч 2 километр касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Захаров Виктор Захарович — I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Иванов Иосиф Иванович — I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Ядыксола (Яксола). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Моркинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Моркинский район», 2004. — 320 с. ил.  С. 196.

## Важ-влак


Категорий:Морко кундемысе илымверла
Нурумбал (Морко кундем)

**Нурӱмбал** () — Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше марий ял, Нурумбал сельский поселенийыш пура. 
## Эртык
Яллан негызым XVII курымыште пыштыме. Негызым пыштыме нерген ик легенде уло.   Ойлат,пуйто тиде верышке эн ондак Матвуй лӱман пӧръен Маршан могыр гыч толын. Вер-шӧр тыште тудлан вигак келшен. А ондакшым тыште эшеат мотор лийын. Чодыра покшечын яндар вӱд йоген,тушто поян саскам кушкын,турло кайык ден янлык-влак лийыныт. Мландыжат поян лийын. Матвуйын тукымжо шарлен. Ял воктечын йоген кайыше эҥержат ала-куш йомын. Ял кугемын. Вот ондакше тудо пел уреман веле лийын. Кызыт гын тыште кок урем уло: "Келшыме" да "Школ". Тунамсе Нурумбалым кызытсе дене от танастаре.
1929 ийыште мемнан ялыште "Бригадир" лӱман колхозым ыштеныт. Икымше председательжылан Казаков Юрий петровичым шогалтеныт. 1930 ийыште имне вӱтам ыштеныт ( тудыжо 1931 ий марте лийын,вараже имне-влакым Шоръял фермыш нынгаеныт). Тунам колхозын 220 га мландыже лийын. Тыгак правлений пӧрт,подвал,склад,идым,кок агун шогеныт. 1937 ийыште тиде колхозыш тракторым конденыт. Икымше тракторст-влак: Васильев Алексей Васильевич, Данилов Петр Николаевич.
1937 ийыште мемнан ялыште шуко еҥым репрессироватленыт. Тиде спискыш колхозын председательже Афанасьев Иван Афанасьевич,фермын вуйлатыше Илларионов Николай, Нурумбал школын туныктышыжо Яковлев василий Яковлевич,Казаков Григорий логаланыт. 
1961 ийыште "Бригадир" колхоз Шоръял ялын "Большевик" колхозшо деке ушна. 
Нурумбал ял шке ӱмырыштыжӧ илышын улшо шокшо-йӱштыжым,тӧрсыржым шукак ужын. Туге гынат тудо садак тыгаяк мотор,сылне,йоратыме кодын. 
1994,2005,2010 ийлаште ялын пайремжым эртарыме. Пайремышке пеш шуко калык погынен,уна-влакат тиде пайремым сӧрастараш  полшеныт: Зоя Берникова,Светлана Дмитриева,Влад Николаев, "Морко кундем" ансамбль. Тышечын коеш,чыланат тиде ялым йоратат,пагалат,чылалан тыште келша,тораште илат гынат,толашак тыршат. 
## Инфраструктур
Ялыште  2 кок школ уло.Иктыже тошто пу школ. Весыже кӱ школ. Тыгак ялыште ик кевыт уло.
## Уремла
Ялыште кок урем уло. 
* Келшыме урем  (), да Школ урем (). 

:Почеламут
:Кокымшо корно

Мондаш лиеш мо шочмо-кушмо верым

Садер лонгаш верланыше ялем,

Кумда пасум,яндар вӱд серым?

Мондаш огеш лий-мый эре шарнем.

Адак мый толын лектым шочмо ялыш,

Ялт теныз серысе пуш гай суртем...

Тыге каласен марий калыкын лӱмлӧ поэтше Валентин Колумб. Чынак,айдемылан куан годымат,ойгыжым луштарашат эҥертыш кулеш. Тиде эҥертышыже-шке шочмо сурт,ешет,ялет огыл мо? Кугу теҥезыште,кунам тетла нигуш эҥерташ,изи пушыжат могай кӱлешан лийылда. Садлан,очыни,поэтын тыгай образ шочын. Мыйынат илыш теҥызыште уло эҥертышем-тиде Нурумбал ялем,тушто верланыше шочмо суртем,ача-авам,школем. Туныктышем да йолташем-влак.
Кугу Лаждӱр

**Кугу Лаждӱр** () — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Йӱледӱр ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 368 еҥ (2005 ий), 269 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Кужэҥер ола сынан посёлко деч 28 километр касвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ Лаж эҥер деч шочын, молан манаш гын, кок серже могырым урем-шамыч верланеныт.

## Эртымгорно
Ялын шочмыж деч ончыч олмыштыжо чодыра да куп веле лийын. Эн ончыч тышке Яндыган толын, а тудын деч вара Эшпай ден Очий. Садлнак кызытат тыгай лӱм-влак кодыныт: "Яндыган кӱвар", "Эшпай корем", "Очий аҥа". Икымше илаш толшо-шамыч Морко да Шой могырым толыныт. Нуно вольыкым онченыт, сонарыш коштыныт, колым кученыт, чодыра мӱйым погеныт. Жап эртымек мланде пашамат тӱҥалыныт. Тыгак смола шолтымо заводым почыныт.

## Географий да пӱртӱс
Ялын пӱртӱсшӧ моткоч сылне: йырымваш тӱрлӧ пушеҥге кушкеш, йӱдшӧ-кечыже кайык-влак мурат, Лаж эҥер ший]] гай яндар вӱдшӧ дене кажнын чонжым куандара.

## Инфраструктур
Ялыште тӱҥалтыш школ, эмлыме пункт, йоча сад да ялысе клуб уло. Вашке сауным чоҥымым пытарат. Мотор корным ыштыме, ныл кевыт пашам ышта.

## Уремла
Ялыште шым урем уло. Арам огыл мурымат мурат: "Шым уреман мотор ялем..."

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Богданов Н.А. — «Паша Йошкар Тисте» орденын кавалерже.
*  Васильева З.А. — III степенян Паша Чап орденын кавалерже.
*  Горинов А.А. — III степенян Паша Чап орденын кавалерже.
*  Михеева З.П. — «Чап Тамга» орденын кавалерже.
*  Репин М.Ф. — «Чап Тамга» орденын кавалерже.
*  Соколова А.М. — «Паша Йошкар Тисте» орденын кавалерже.
*  Чайкина Е.Г. — «Чап Тамга» орденын кавалерже.

## Кылвер-влак
* Деревня Большой Ляждур (Верхний Ляждур, Кугу Лаждур). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Куженерский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Куженерский район», 2006. — 320 с. ил. С. 16.

## Важ-влак


Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Тапшер (У Роҥго кундем)

**Тапшер** () — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Ӱшнӱр ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 192 еҥ (2002 ий), 153 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Ӱшнӱр сола деч 4 километр йӱдвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Яллан лӱмым Тапшер эҥер пуэн.

## Кылвер-влак
* Деревня Тапшер.

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Советский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Советский район», 2004. — 320 с. ил. С. 64.

## Важ-влак


Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Кузнеч

**Кузнеч** () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Чӱксола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 394 еҥ (2002 ий), 327 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
У Торъял ола сынан посёлко деч 15 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.

## Эртымгорно
Кузнеч ял гыч Марий Элыште кумдан палыме «Весела кова-влак» мурышо ансамбль да мурызо, семмастар Анатолий Куклин.

Ял воктен Лемде вӱд йоген эрта. Ондак Ленин лӱмеш колхоз пашам ыштен. Кызыт колхоз йӧршеш пытен. Ялыште шуко урем уло. Кажне уремын шкенжын лумжо уло. Мутлан: Якшов урем, Изи урем, Колхоз урем, Кугу урем да т.м.

## Тӱвыра паша да туныктыш
Ялыште тыгак клуб пашам ышта, школ уло. Тунемше-влак индешымше класс марте ушакылым пойдарат. Но кызыт, шагал тунемшылан кӧра, школым петыраш шонат. Клубышто кажне шуматкечын самырык-влаклан «Марий party» каныш кас эртаралтеш.

## Кылвер-влак
* Деревня Кузнецы (Бобыли, Кузнеч)

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Новоторъяльский район: Сборник документальных очерков.— Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Новоторъяльский район», 2005 г. — 304 с. ил. (ISBN 5-87898-297-8). С. 105.

## Важ-влак


Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Кугу Моламас

**Кугу Моламас** () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Чакмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 367 еҥ (2004 ий), 349 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Чакмарий сола деч 1 километр касвел могырно верланен.

## Эртымгорно
Ялыште 1 кугу пӱя уло. Ожно Кугу Моламас ялыште кугу Мичурин-Азмекей лӱмеш колхоз лийын, вара тиде колхоз пытен. Ялыште 200 шӱдӧ наре пӧрт уло. Ял шеҥгелне Юл эҥер йоген эрта. Кажне кеҥежым ялысе калык Юлышко йӱштылаш коштеш. Ялыште шуко мотор пушеҥге кушкеш.
Ялыште шуко калык ила. Йоча-влак Чакмарий школыш тунемаш коштыт, кугурак еҥ-влак Провойышто, Чакмарий солаште пашам ыштат. Паша вер чылалан сита. Ялыште газ, вӱд уло. Ялыште кугу кевыт уло, тушто мо айдемылан кӱлеш чыла уло.
Ожно ялыште  лийын, вара тудо пытен. Тиде имньыывечын председательже Иван Данилов лийын.  

## Кылвер-влак
* Большие Маламасы (Кугу Моламас).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Звениговский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Звениговский район», 2004. — 304 с., ил. С. 150.

## Важ-влак


Категорий:Провой кундемысе илымверла
Ключников-Палантай, Иван Степанович

**Иван Степанович Ключников-Палантай**, марла — **Палантай Сапан Йыван** (24 Вӱдшор 1886, Провой кундем Какшамарий ял — 11 Пеледыш 1926, Моско) — марий семлызе, профессионал марий музыклан негызым пыштыше еҥ.

### Илышкорно
Иван Палантай 1886 ий 24 Вӱдшорышто Провой кундемысе Какшамарий ялеш шочын. 
Озаҥ оласе сылнысем училище пеленсе регент-влакым ямдылыше курсым 1909 ийыште да Петербургысо Придворный капелла пеленсе дирижор-влак курсым 1915 ийыште тунем пытарен. Тыгак Моско консерваторийыште тунемын.

1909-1915 Палантай Пермь губернийысе Усолье да Лысва олалаште ила да пашам ышта. 

1918 ийыште Чарлаш (Краснококшайскыш) пӧртылеш, учитель семинарийыште мурымашым да музыкым туныкта.

Палантайын Краснококшайск педтехникум пелен чумырымо хоржо 1923 ийыште Совет Российысе хор Олимпиадыште лийын да кӱкшӧ мастарлыкым ончыктен: Пятницкийын хоржо деч вара кокымшо верым сеҥен налын.

1925 ийыште Марий автоном велын 5-ияш лӱмгечыжым пайремлаш чот ямдылалтыныт. Палантай 180 еҥан хорым пайремыште мураш ямдылен. 

Пытартыш концерт 1926 ийын 1 ӱярняште эртен, тушто Палантайын пайремлан лӱмын возымо "Йывырте" мурыжо йоҥген.

Палантай шуко оҥай хор произведенийым возен да ятыр марий калык мурым хорлан келыштарен: "Йывырте", "Мурызылан","Куаныме муро", "Кӱсле" да молат. 

Чот нелын черланымыжлан кӧра Палантай 11 Пеледыш 1926 ийыште Москошто колен. Иван Степановичым Ваганьковский шӱгарыште тоеныт. 1972 ийыште колоткажым Йошкар-Олаш конденыт да Туруновский шӱгарште угыч тоен пыштеныт.

## [[Алмашлӱм]] нерген
Шымлызе-влак кок умылтарымашым пуат. Иван Степановичын йӧратыме туныктышыжо Бобров лийын. А тудын кочаже Палантай лӱман лийын. Иван Степанович шке туныктышыжым пагален, шарнен. Сандене тудын тукымлӱмжым налын манын иктышт ойлат. А весышт — Палантай псевдонимым  кугезе тукымжо дене умылтарат.

## Негыз
* "Марий Эл" газет, 26.04.2004, 25.04.2006.
## Тыгак ончо
* И.С.Палантай лӱмеш тӱвыра да сымыктыш колледж

Категорий:Марий семлызе-влак
Куритиба

**Куритиба** () — Бразилий ола. Кечывалвел Бразилий эн кугу икымше ола. Олан калыкчотшо 1.828.092 еҥ (2008). 


File:Bus Stops 3 curitiba brasil.jpg|
File:Museu Oscar Niemeyer 2 Curitiba Brasil.jpg|
File:Rua xv curitiba.jpg|
File:Southern Brazil in the Winter.jpg|
File:Universidade Federal do Parana 3 Curitiba Parana.jpg|
File:Ópera de arame - Curitiba.jpg|
File:PacoDaLiberdadeCuritiba1.JPG|
File:ParkParqueTanguaCuritiba.jpg|
File:JardimBotanicoCuritibaBrasil.1.JPG|
File:Metropolitan Cathedral 2 Curitiba Brasil.jpg|


## Кылвер-влак

* https://web.archive.org/web/20140626034932/http://www.curitiba.pr.gov.br/ 
* http://www.curitiba-brazil.com

Категорий:Бразилийысе олала
Категорий:Бразилийысе миллионер-олала
Туркменбаши (аэропорт)

**Туркменбаши** () — Туркменбашин калык-влак кокласе аэропортше, эн кугу аэропорт Туркменистаныште.

## Палемдымаш

## Кылвер-влак
* Mеждународный аэропорт г. Туркменбаши
* Информация об аэропорте на www.vinavia.com
* Информация об аэропорте на dir.avia.ru
* Техническая характеристика

Категорий:Туркменбаши
Абрамов, Павел Егорович

**Павел Абрамов** (Павел Егорович Абрамов) ( Суас Эл, Камша кундем, Ямаслоҥго ял) — марий семлызе, мурызо.

Павел Егоровын аваж ден ачажат, Егор Егорович ден Фекла Николаевна, моткоч мураш йӧратеныт. Кажне кастене Абрамовмытын тӧрза гычынже ял мучко сылне марий сем йоҥген. Изи Павыл изи годсекак гармоньын куатшым шижын. Павел Егорович Абрамов Элнет школышто тунемын. Школышто тунеммыж годымак хорын ик эн чолга солистше лийын, тудын ойыртымалтше мотор йӱкшӧ кажным кумылаҥден, сымыстарен. 

Школым тунем пытарымеке Павел Егорович Пошкырт Элысе Краснокам педучилищыш тунемаш пура. Тушто тудо скрипке дене шоктышо ансамбльым чумыра. Вара тӱҥалтыш школышто пашам ышташ тӱҥалеш, тыштат ансамбль шочеш. Павел Егоровын шочмо Элнет школышко пӧртылеш. Тыште талантан айдеме драм кружокым почеш. Павел Егорович Палантай лӱмеш училищыш, дирижерско-хоровой пӧлкашкыже, тунемаш пура. 

Тудо пӱтынек сем аланышке кусна, марий композитор-влак дене пеҥгыде кылым кучаш тӱҥалеш да икымше марий "Акпатыр" оперым шындымаште шке мастарлыкшым терга. Тудын произведенийже коллективный сборникыште савыкталт лектеш. Вара тудын погымо мур сборникше лектеш, мурыжо республик кӱкшытан газетлаште савыкталтыт. Павел Егорович Абрамов шуко хор дене пашам ыштен, мутлан Озаҥ оласе Никольский кафедрал соборышто. 25 ий жапыште черке хорлан семым возен шоген да шке надыржым пыштен, да ола гыч олашке коштын. Могай гына олаште лийын огыл: Ялтыште, Керчьыште, Евпаторийыште, Саранскыште, Пензыште да тулеч моло.

Кажне олаште тудым поро кумыл дене вашлийыныт, тыгак Граховыште, кушко тудо Суас Эл Камша кундем Элнет ял гыч, А. И. Искаков ӱжмӧ дене, йолын толеш. Грак Христорождественский черке пелен духовный муро ансамбльым чумырен. Да тыгак марий калык "Пеледыш" ансамбльым чумыраш шке надыржым пыштен. 

Йошкар-Олалан 420 ий темме лӱмеш пӧлеклалтше книгаште Павел Егоровичлан Марий Эл республикын Кугыжаныш Собраний таумутым возен. Тиде книгаште "Поро эр, Йошкар-Ола" мурыжо савыкталтын. Павел Егорович талантан музыкант, тале хормейстр да тыгак сай да поро еҥ, кудо эртык марий йӱлаште шке кышажым коден.

### П. Е. Абрамовын кок мурыжо

**Марий калыкем йӧратем**

: Эртен коштым тӱрлӧ верым,
: Ужын коштымӧ кеч-куштат.
: Шочмо эл деч эн сай верым 
:Шым уж мые нигуштат.
:: Припев: Шерге марий калыкемжым
::: Шокшын-шокшын йӧратем.
::: Сай пашамым, шӱм-чонемым
::: Мый тудлан эре пуэм.
: Теҥыз гае пасунаже.
: Поян шурно сай шочеш.
: Кумда, ужар олыкнаже
: Посто гае пеледеш.
:: Припев: Шерге марий калыкемжым
::: Шокшын-шокшын йӧратем.
::: Сай пашамым, шӱм-чонемым
::: Мый тудлан эре пуэм.
: Уста рвезе калыкнаже
: Паша чон ден кушкалеш
: Иза-шольо ик еш гае
: Марий калык илалеш
:: Припев: Шерге марий калыкемжым
::: Шокшын-шокшын йӧратем.
::: Сай пашамым, шӱм-чонемым
::: Мый тудлан эре пуэм.

**Изи йоча улына**

: Изи йоча улына
: Садикыш ме коштына.
: Тря-ля-ля, тра-ля-ля,
: Садикыш ме коштына

: Муренат ме моштена,
: Куштенат ме моштена.
: Тря-ля-ля, тра-ля-ля,
: Куштенат ме моштена.

: Мурена да куштена,
: Весела ме улына.
: Тря-ля-ля, тра-ля-ля,
: Весела ме улына.

Категорий:Марий мурызо-влак
Категорий:Марий семлызе-влак
Мышкар

**Мышкар Курык** «Мӱкшпыжаш Курык» Шернур районышто верланен. (мышкар, таҥастаре удмуртла «муш» - мӱкш, «кар» - пыжаш, ола, карман. Родо-тукым йылмыла гыч кодшо апеллятив-влак. Удмурт (одо) апеллятив). [1, 46] Мышкар Курык дене (кызыт тушто Горняк посёлок верланен) шуко йомак, легенде  кылдалтын. Рушлаже тиде верым Марийско-Вятский увал але Нолькин камень маныт. Каласен кодыман, Мышкар Курык гыч Мушко вӱд йоген лектеш. Тиде эҥер мучко Изи Мушко, Кугу Мушко, Мушкыдӱҥ да моло марий ялла верланеныт. Мушко вӱд Лаж эҥерыш йоген мия.

## Литератур
1. Галкин И.С. Марий ономастика: Краеведлан полыш. Йошкар-Ола: Марий книга савыктыш. 1997. 104 с.

Категорий:Марий илымверла
Кугу Нурмо

**Кугу Нурмо** () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Тошто Торъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 121 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Тошто Торъял сола деч 6 километр кечывалвел могырно верланен. Ял воктене Нурмо эҥер йоген эрта.

## Ял лӱм
Яллан лӱмым Нурмо эҥер пуэн.

## Эртымгорно
«О,шочмо вер! Улат мылам тый шерге...» Чынак вет, кажне айдемылан шке шочмо кундемже эн шерге, эн кылешан. Мыят шке ялемым моткоч чот йӧратем.

Ялем Йошкар Ола деч 80 км. умбалне верештын. А Торъял деч 10км. деч ӧрдыжтӧ кия. Шочмо пыжашем пӱртӱс дене мыйым куандара: яндар вӱдан кужу памаш йога, кок ялым ушен эҥер кия, салма гай тӧр олык, ужар сывыным чийше чодыра-влак шогат...моткоч тиде сылне! Ялем изижак огыл, витле утла пӧрт уло, кевыт, тӱвыра пӧрт...урем икыт гынат, мый ом вожыл тидым ойлаш, молан манаш гын мыйын ялем эше воктекыже 6 ялым поген. Иктым чаманен каласаш логалеш, колхоз ден школ уке, чыла пытареныт.кызыт ял покшеке миен шогаламат, шинчавӱд толеш. Чыла пытен: паша уке, тидлан верчын ялым кудалтен вес эллашке пашам  кычалын каят...калык шагал кодеш.

Ойлыде ом керт, мыйын ялем моткоч легенде ден преданийлан поян. Мутлан, мылам моткоч ик легенде келша. Тыландат лудеш темлем: Шукерте ий ожно, мотор шошо кечын рвезе ден ӱдыр вашлийыныт. Нуно келшаш тӱҥалыныт, кажне кастене пырля лийыныт. Калык тидым ужын, куаненыт...А качын йӧратыме сем ӱзгарже лийын-шӱвыр. Эре тудын дене пырля коштын. А ик гана ӱдыр вашлиймашыш толын огыл, каче вучен. Икана толын огыл, вес гана, кумшо ганат толын огыл...кече почеш кече эртен, арня арням авалтен, а ӱдыр тыгакак толын огыл. Рвезе ойгыраш тӱҥалын, шуко шоныде, каче шке шӱвырым кидыш кучен да тыге ойлен: Мыйын шинчавӱдем гай яндар памаш лекше... Каче тидым гына ойлен шуктен, воктеныже памаш лектын. Кызытат тиде памаш уло «Шӱвырзӧ памаш». Тыгайрак преданий ял нерген.

Пелед, тӱзлане, шочмо ялем!

## Кылвер-влак
* Муниципальное образование «Новоторъяльский муниципальный район», д. Большая Нурма (Кугу Нурмо).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Новоторъяльский район: Сборник документальных очерков.— Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Новоторъяльский район», 2005 г. — 304 с. ил. (ISBN 5-87898-297-8). С. 198.

## Важ-влак


Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Ханде Енер

Ханде Енер (Чын лӱмжо: Макбуле Ханде Oзйенер, ) (12 Шорыкйол, 1973, Стамбул, Турций) — туреч мурызо.

## Альбом-влак
* *Senden İbaret* (2000)
* *Extra* (2001)
* *Sen Yoluna... Ben Yoluma...* (2002)
* *Aşk Kadın Ruhundan Anlamıyor* (2004)
* *Apayrı* (2006)
* *Hande Maxi* (2006)
* *Nasıl Delirdim?* (2007)
* *Hipnoz* (2008)
* *Hayrola?* (2009)
* *Hande'ye Neler Oluyor?* (2010)
* *Hande'yle Yaz Bitmez* (2010)
* *Teşekkürler* (2011)
* *Rüya* (2012)

## Важ-влак


Категорий:Мурызо-влак
Категорий:1973 ийыште шочшо-влак
Овдасола (Морко кундем)

**Овдасола** () — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Кокласола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 284 еҥ (2004 ий), 239 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Кокласола деч 5 километр йӱдвел могырно верланен.

## Эртык
Яллан негызым XVI курымыште пыштыме. 

## Географий да пӱртӱс
Ял пелен Карман курык верланен. Ял йыр икмыняр пӱя уло. Ял воктенсе олыкыште йоча-влак футболла модыт.Ял воктен кугу корем уло.*Пашкан корем* маналтеш. Тиде коремыште мӧрым погат. Кечывалвелне олык-влак верланеныт.

## Инфраструктур
Тошто клуб пу гычын ышталтын ыле, 2000 ийыште ялыште у кермыч клубым почмо. Тугат ялыште кок кевыт уло: ик кугыжаныш, весыже верысе .

## Уремла
Ялыште кум урем уло. Кажне уремын марий калык да официал руш лӱмжо уло:
* Кгуял да Пашкан (). Тиде кок уремым рушлаште ик уремыш ушнымо.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Сергей Николаев — марий серызе, драматург, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1939), Марий АССР-ысе сымыктышын сулло пашаеҥже (1946), Марий АССР-ын Калык серызыже (1958), Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1980).

## Кылвер-влак
* Деревня Абдаево (Овдасола). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Моркинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Моркинский район», 2004. — 320 с. ил.  С. 75.

## Важ-влак


Категорий:Морко кундемысе илымверла
2013

## Мо лийын
*

## Кӧ шочын
* 6 сӱрем — Александр Ефимович Китиков, марий йылмызе, шанчызе, профессор, фольклорист, филологий шанче доктор (1992), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (1989).
 
## Кӧ колен
* 16 идым — Евгений Романов, руш серызе, журналист, Россий Журналист-влак ушемын йыжъеҥже.
* 6 теле — Наталья Беляева, руш серызе, кусарыше, журналист, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1990), Марий Эл Республикын сулло журналистше (2000).
* 26 теле — Михаил Кудряшов, курыкмарий серызе, почеламутчо, драматург, кусарыше, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2000), Пайдул Искаев лӱмеш Чуваш Тӱнямбал литератур премийын лауреатше (2007).

Категорий:2013
1699

## Мо лийын
* Марий Тӱрек нерген икымше гана официалле кагазыште возымо.

## Кӧ шочын
*
## Кӧ колен
*

Категорий:1699
95 (ий)

''merge 95

→ I курым
## Мо лийын
*

## Кӧ шочын
*

## Кӧ колен
*

Категорий:95
1552

## Мо лийын
* 2 октябрь – Руш-влак Озаҥ олам сеҥен налыныт, пеш кугу кредалмаш деч вара.
* декабрь – Йозакым тӱлен илыше марий калык коклаште кугу тума ылыжын.

## Кӧ шочын

## Кӧ колен

## Литератур
* Иванов, А. Г.–Сануков, К. Н. 1998: Марий калыкын историйже.

## Негыз

Категорий:1552
1523

## Мо лийын
* Руш-влак Васиьсурск олам чоҥеныт, курык марий-влакын Цепель лӱман илыме верыште, Сура еҥер воктене.

## Кӧ шочын
*

## Кӧ колен
*

## Литератур
* Иванов, А. Г.–Сануков, К. Н. 1998: Марий калыкын историйже.

## Негыз

Категорий:1523
1610

## Мо лийын
* Руш мландыш пурышо поляк ден литовец-влак Москосо вуйлатыше-влакым сӱмырал шуэныт, элыште озаланеныт.
## Кӧ шочын
*
## Кӧ колен
*

Категорий:1610
1572

## Мо лийын
* Марий мландыште сар угыч ылыжын (→ Черемис-влакын сарышт).

## Кӧ шочын
*

## Кӧ колен
*

Категорий:1572
1640 ийла

→ XVII курым
## Мо лийын
* 1647–1654-ше ийлаште руш, чуваш, татар, мордва, удмурт кресаньык-влак дене пырля марий-влак Сембер олалан кочевник-влак деч аралалташ пырдыжым чоҥеныт. Кажне куд марий озанлык гыч ик патыр пӧръеҥ тиде пашашке колталтын.

## Негыз

## Литератур
* Иванов, А. Г.–Сануков, К. Н. 1998: Марий калыкын историйже.

Категорий:1640 ийла
1670

## Мо лийын
* С. Т. Разинын вуйлатыме кресаньык сар тӱҥалын.
## Кӧ шочын
*
## Кӧ колен
*

Категорий:1670
Иксанова, Лидия Геннадьевна

**Лидия Иксанова** (Лидия Геннадьевна Иксанова) (, РСФСР, Марий АССР, Морко кундем, Пектывайсола ял) — марий серызе, почеламутчо, туныктышо, мер пашаеҥ, Мер Каҥашын йыжъеҥже. 

## Илыш корныжо
Лидия Иксанова 1966 ийын теле тылзын 21-ше кечынже Марий АССР Морко кундем Пектывайсола ялеш шочын.
1973–1984 ий — Кумужъял кыдалаш школышто тунемеш.
1984–1989 ий — Марий кугыжаныш университетыште тунемеш.
1989–1990 ий — "Периодика" издательствыште пашам ышта.
1990–2000 ий — Шуарсола кыдалаш школышто туныктышылан, вара директорын алмаштышыжлан пашам ышта.
2001–2007 ий — Кельмаксола кыдалаш школышто туныктышылан да директорын алмаштышыжлан ышта.
2007 ий гыч Шуарсола школышто директорлан тырша.

Лидия Иксанова тыгак поэт семын палыме. 1978 ий гычак почеламутым воза. «Ямде лий!» газетын юнкоржо семын тӱҥалын, возымо пашаште шуаралтын, поэзий тӱняште шке вержым кычалеш. Тачысе кечылан шке лӱмжӧ уло. Возымо почеламутшылан шуко муро йоҥга.

Поэтессын кум почеламут сборникше лектын: "Чылажат- шочмо верын", "Йӧратымем, тылат…", "Шыже блюз". Таче автор кум книгам ямдыла: "Снеган вер-шӧр", "Шулдыран шӱм-чонем", "Российын ик моторжо — Марий Эл".

Лидия Иксанова Шуарсолаште ила.

## Тӱҥ произведенийже-влак
* Чылажат — шочмо верын : почеламут-вл. [Все — от родины : стихи]. Йошкар-Ола, 1995. 32 с.
* Йӧратымем, тылат... : почеламут-вл. [Тебе, любимый... : стихи]. Йошкар-Ола, 2002. 172 с.
* Чонем — Морко велне : почеламут-вл. // Эрвий. Кӱдыроҥгыр. Йошкар-Ола, 1993. С. 73—77.
* Моркем, моторем ; Мыйын муро — пӱртӱс йӱк ; Ӱшанем // Мур- йогын : почеламут аршаш. Йошкар-Ола, 2003. С. 23—25.

## Эстон йылмыш кусарыме произведенийже
* Ӱдырамаш — кеҥеж... : стихи / пер. А.Валтона // Кипт ӧӧ. Таллинн, 2006. С. 616—621.

## Илышыже да творчествыже нерген литератур
* Егоров В. Морко, мый тыйын ӱдырет улам // Кугарня. 1995. 11 авг.
* Абукаев-Эмгак В. Шӱм йӱк кӱрышталтын йоҥга // Иксанова Л. Йӧратымем, тылат. Йошкар-Ола, 2002. С. 3—6.
* Глушкова 3. Илыш деч вараш кодын илыме ок шу // Марий Эл. 2006. 24 янв.

## Литератур
# Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 276-277.

Категорий:Марий серызе-влак
Категорий:Марий почеламутчо-влак
Категорий:Марий туныктышо-влак
Марий калыкын илыме верже

## XVIII курымышто
Марий-влак, тӱҥ шотышто, Вӱтла ден Виче кундемыште, а Юлын пурла серыштыже Шур ден Кугу Шундыр кокласе верым айленыт. XVIII курымын икымше пелыштыже марий-влак Озаҥ губернийысе Чыкма, Чарла, Шынчара, Яраҥ, Озаҥ (Алат корно), Вӱрзым уездлаште иктеш чумырген иленыт. Виче воктенат, Озаҥ уездын Калса воктенысе Арск да Зюрейский корнылаштат марий-влак лийыныт. Шагал огыл еҥ Урал воктене верланен. Уралын кечывалвелныже, Орынбор губернийын Ӱпӧ уездыштыжат кугезына-влак иленыт. Озаҥ губернийысе Пермь провинцийын Кӧҥгыр уездыштыжат марий-влакын изирак тӱшкашт илен. Тобольск губернийын Верхотурье уездыштыжат икмыняр марий кресаньык озанлык верланен.

1775-ше ийыште губерний нерген реформо лийын. Тидын деч ончыч марий калык кум губернийын 10 уездыштыже илен. Эн кугу тӱшка Озаҥ уездеш верланен. Тунам кызытсе Марий мландын пеле наре кумдыкшо Озаҥ губернийыш пурен.

1779–1781-ше ийласе реформо деч вара марий калык Озаҥ губернийысе Чыкма уездыште да Угарман губернийысе Шурдӱҥ уездыште курык марий-влак иленыт. Олык марий-влак Озаҥ губернийын Чарла, Озаҥ, Шовакшэҥер уездлаште, Виче губернийын Вӱрзым, Яраҥ уездлаштыже мландым айленыт. Эрвел марий-влак Ӱпӧ, Орынбор, Пермь губернийлаште лийыныт. Губерний нерген у реформо марий калыклан тӱшкан чумырген илаш нигунарат йӧным ыштен огыл.

## Литератур
* Иванов, А. Г.–Сануков, К. Н. 1998: Марий калыкын историйже.

## Негыз

Категорий:Марий диаспоро
Марий калыкын чотшо

## XVIII курымышто

XVIII курымышто марий-влакын чотыштат вашталтын. Петр I-ын реформыж деч вара, кугу йозакым палемдымеке, неле илыш, кумдан шарлыме чер, шужен ий-влак шуко марий еҥын ӱмыржым лугыч ыштен. Палынак олык марий-влак шагалемыныт, курык марий-влак тӱшкан эрвеке кусненыт, башкир-влакын мландыштышт тыге эрвел марий-влак шукемыныт. Марий калыкын чотшо 1725-ше ий деч вара гына кугемаш тӱҥалын. Марий калыкын чотшо шочшо айдеме колышо деч шукырак лиймылан кӧра ешаралтын.

## Литератур
* Иванов, А. Г.–Сануков, К. Н. 1998: Марий калыкын историйже.

## Негыз

Категорий:Марий
Черке

**Черке** — Христиан тӱшка. 
* Армян апостол черке
* Руш танле черке
* Чын Исус Черке
Категорий:Христианлык
Портал:Эртык

'''Портал находится в разработке. Просьба не править его. Если желаете принять участие в его наполнении - пишите на страницу обсуждения портала или на мою страницу обсуждения. --Санюн Вадик (обсуждение) 02:05, 3 Идым 2013 (UTC)

## [[Марий калыкын эртымгорныжо]]
### [[Марий мланде кӱ курымышто]]
### [[Марий калыкын шочмыжо]]
### [[Марий-влак нерген икымше палемдымаш‎]]
Категорий:Портал-влак
Категорий:Эртымгорно
Портал:Ончымаш

* Портал:Географий
* Портал:Мер
* Портал:Палыме еҥ-влак
* Портал:Спорт
* Портал:Сымыктыш
* Портал:Технологий
* Портал:Шанче
* Портал:Эртыш
* Портал:Юмынйӱла

Категорий:Чыла
Япон теҥыз

**Япо́н теҥыз** ( *нихонкай*,  *тонхэ*, «эрвел теҥыз») — Тыныс тептеҥызыш пурышо теҥыз, тудын деч Япон отро-влак да Сахалин отро дене ойыралтеш. Вес теҥыз да Тыныс тептеҥыз дене ныл пролив дене ушалтеш. Россий, Японий, Корей республик да КНДР кундем-влакын сирыштым мушкеш.

Кумдык — 1062 тыс. км². Эн кугу келгыт — 3742 м (). Телым теҥызын йӱдвел ужашыже ияҥеш.
Таджик йылме

**Таджик йылме** --- (тадж. *забо́ни тоҷикӣ́* [za’bɔːni tɔːd͡ʒi’ki], тыгак *форси́и тоҷикӣ́* [fɔːr’siji tɔːd͡ʒi’ki] «таджик фарси») — покшел Азийысе республик-влакыште илыше таджик-шамычын йылмышт, Таджикистан республикын кугыжаныш йылмыже. Индоевропейысе йылме ешын иранысе укшышто верланен.

## Чот-мут
0 — Сифр;
1 — Як;
2 — Ду;
3 — Се;
4 — Чор;
5 — Панҷ;
6 — Шаш;
7 — Ҳафт;
8 — Ҳашт;
9 — Нӯҳ;
10 — Даҳ.

Категорий:Иран йылме-влак