open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
20 пеледыш

**20 пеледыш** (20 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 171-ше (кужемдыме ийлаште — 172-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 194 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* , Беженец-влакын кечышт
*  Зоопарклаште слон-влакым аралыме тӱнямбал кече
* , Газ озанлык пашаеҥ-влакын кечышт
* , Тисте кече
* , Эрык кече
* , Эрык кече

## Лӱмгече
Пеледыш тылзын колымшо кечынже Валерия, Мария, Анимаиса – влакын лӱм кечышт.  

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 20 кечысе событий-влак]]*
* 1933 — Марий радио икымше гана эфирыш лектын.
* 1837 — Британийын кугыжаже Королева Виктория лийын. 
* 1945 — Москва олаш Сеҥымаш Знамям конденыт. Тудо рейхстагыште кечен. 

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 20 кечынже шочшо-влак]]*
* 1896 — Илья Ломберский, марий серызе, туныктышо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1935), Удмурт АССР-ын сулло туныктышыжо (1955).
* 1909 — Пётр Григорьевич Першуткин (Пет Першут), курыкмарий серызе, почеламутчо, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.  
* 1950 — Силантий Сатеевич Сабитов, марий йылмызе, фольклорист, туныктышо, шанчызе, филологий шанче кандидат (1985), доцент (1995), Марий Эл Республикын сулло туныктыш пашаеҥже (2001).
* 1958 — Лариса Григорьевна Смирнова, йоча да самырык-влак ушем вуйлатыше. Ончыч пионер ушемым вуйлатен, а 1992 ий гыч «Эр вий» ушемын вуйлатышыжлан шогалын. Лариса Григорьевна 2 ий виктер вуйлатышын алмаштышыже лийын. 
* 1960 — Лариса Леонидовна Михайлова, куштылго атлетик дене Марий Эл Республикын чемпионкыжо, Европа кубкын сеҥышыже, тӱнямбалсе 10 эн сай куржталше радамыш логалын. Россий спорт мастер. Йошкар-Олаште шочын. 11 ияш годымжак куштылго атлетик дене кылым кучаш тӱҥалын. Ленинградыш илаш куснымеке, тусо сборныйышке логалын. 1999 ийыште Россий кӱкшытыштӧ эртаралтше чепионатлаште сеҥыше радамыш логалын. 
* 1963 — Юрий Николаевич Ямбатров, кугыжаныш пашаеҥ. Кужэҥер кундем Чодыраялыште шочын. 2000 ий гыч тудо Куженер кундемысе погынын депутатше лийын. 
* 1960 — Алевтина Александровна Крылова, марий мурызо. Шочын Морко кундем Никольский ялеш. 1980 ийыште Искандаров лӱмеш капеллын хор солисткыже лийын. 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 20 кечынже колышо-влак]]*
* 2009 — Алексей Александров-Арсак, марий серызе, мурызо, почеламутчо.
* 2012 — Николай Егоров, курыкмарий серызе, муро-почеламутчо, туныктышо, драматург, кусарыше, СССР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже, Россий Федерацийысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1994), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1983), М.А. Кастрен Обществын премийжын лауреатше.

## Калык пале
* **Федотын кечыже**. Ты кечын ерлаште да эҥерлаште йӱштылаш лӱдман огыл. Вӱдысӧ осал вий ты кечын кана, маныт. Марий калык гын вӱд осаллан Вӱд иям шотла. Тудо айдемылан ӱдырамаш семынат, пӧръеҥ семынат конча. Марий мифологий почеш тудо кӱдырчӧ деч чот лӱдеш. 
* Таче **Мланде шочмо кече**. Тиде кечын мланде пашам огыт ыште, эсогыл презым вураҥлаш меҥгымат тиде кечын мландышке огыт кыре. 

Категорий:20 пеледыш
20 пургыж

**20 пургыж** (20 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 51-ше кечыже. Идалык пытыме марте 314 (кужемдыме ийлаште — 315) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 20 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 20 кечынже шочшо-влак]]*
* 1860 — Василий Лукьянов, серызе, литератор, туныктышо, просветитель.
* 1932 — Дмитрий Егорович Казанцев, марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче доктор (1989), профессор (1992), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1991), Россий Федерацийын кӱшыл профессионал туныктышын почётан пашаеҥже (2001), Россий Федерацийысе кӱшыл туныктышын сулло пашаеҥже (2012).

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 20 кечынже колышо-влак]]*
* 1963 — Я. А. Эшпай, марий семлызе, фольклорист, хормейстер, туныктышо, искусствоведений кандидат (1946), СССР Семлызе-влак ушемын йыжъеҥже (1953), Марий АССР сымыктышын сулло пашаеҥже (1941). 

## Калык пале

Категорий:20 пургыж
20 ӱярня

**20 ӱярня** (20 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 79-ше (кужемдыме ийлаште — 80-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 286 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  Астрологийын тӱнямбал кечыже.
*  Француз йылме дене кутырышо-влакын кечышт.
* , Эрык кече.

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак: Вольфрам, Кутберт
* Танле: Агафодор, Анна, Антонина, Василий, Григорий, Евгений, Евдокия, Екатерина, Елпидий, Емилиан, Еферий, Ефрем, Капитон, Ксения, Лаврентий, Мария, Матрона, Надежда, Нестор, Николай, Нил, Павел

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 20 кечысе событий-влак]]*
* Шошымсо кечытӧр ты кечын эн чӱчкыдын лиеш.
* 44 год м.к. деч ончыч — Гай Юлий Цезарьым тойымо годым  рим консул Марк Антоний рим калыклан Цезарьын завещанийжым увертарен. Завещанийыште Гай Юлий Цезарь шке тукым шольыжым - Гай Октавийым шке эргыжлан пурта да тудлан чыла оксажым кода.
* 321 — Константин I рим император рушарням пайремлаш темла. 
* 1792 — Францийын калык погынжо казнитлыме годым гильотине дене пайдаланыме шотышто келшен.
* 1898 — Санкт-Петербург олаште бенди — «Руш хоккей» дене икымше матч эртен.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 20 кечынже шочшо-влак]]*
* 1930 — Борис Михайлович Буранаев, марий шанчызе, туныктышо, экономике шанче кандидат (1968), доцент.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 20 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:20 ӱярня
20 шорыкйол

**20 шорыкйол** (20 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 20-шо кечыже. Идалык пытыме марте 345 (кужемдыме ийлаште — 346) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 20 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 20 кечынже шочшо-влак]]*
* 1915 — Алексей Январёв (Чатлама Элексей), марий серызе, почеламутчо, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* 1920 — В. И. Юшков, профессор.
* 1936 — Лидия Андреевна Петухова, марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1981), доцент (1991), «РСФСР калык туныктымашын отличникше» (1991).
* 1958 — Тимофеев, Иван Иванович, Йошкар-Ола да Марий архиепископ Иоанн
* 1963 — Владислав Самойлов, курыкмарий серызе, почеламутчо, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1998).
* 1968 — Галина Леонидовна Соколова, марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2001), доцент (2002).
* 1981 — Марианна Владимировна Рябинина, марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2015).

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 20 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:20 шорыкйол
21 идым

**21 идым** (21 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 264-ше (кужемдыме ийлаште — 265-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 101 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  ООН — Калык-влак кокласе тыныслык кече.
*  — Эрык кече.
*  — **Российысе сарзе чап кече** палемдалтеш. Лач ты кечын Дмитрий Донской онын сарзыже-влак Куликов пасушто монгол-татар-влакым кырен шалатеныт. Историйыште Куликов кучедалмаш манын шыҥен кодын.

## Лӱмгече
Идым тылзын коло икымше кечынже Иван, Макар, Мария, Матвей луман – влакын лумгечышт.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 21 кечысе событий-влак]]*
* 1522 — типограф Мельхиор Лоттер «У завет» книгам савыктен луктын. 
* 1610 — «Семибоярщина» виктер йӱдым йыштак Москош польский войскам пуртен. Кызытсе йылме дене нуным «изменник-влак» манаш лиеш.
* 1799 — Александр Суворовын войскаже-влак Альп курык гоч вончаш тӱҥалын.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 21 кечынже шочшо-влак]]*
* 1904 — Мичурин-Ятман, марий серызе, почеламутчо, кусарыше, туныктышо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934). 
* 1951 — Валерьян Васильевич Кузнецов, марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1984).
* 1953 — Анна Евдокимовна Османова, мурызо, Марий Элын сулло тӱвыра пашаеҥже. Тӱвыра паша корныжо эн ончыч Немда тӱвыра пӧрт дене кылдалтын, тыште 3 ий вуйлатышылан тыршыме деч вара Анна Евдокимовна У Торъял посёлкышко пашам ышташ куснен. 1998-ше ийыште паша корныжо Йошкар-Олашке конден, М. Шкетан лӱмеш Марий калыкле драме театрыште администратор сомылым шуктен шоген. Калык усталык фестивальын лауреатше. 
* 1959 — Маргарита Аркадьевна Соловьёва, журналист да радио пашаеҥ, Марий Элын сулло журналистше. Киров велыште шочын. Одо Элыште икмыняр ий пашам ыштыме деч вара Марий Элышке толын. 2002-шо ийыште Марий Эл президентын палемдыме «Шӧртньӧ перо» премийын лауреатше лийын. 2003 ий гыч Маргарита Аркадьевна Марий радио вуйлатышын алмаштышыжлан тырша. 
* 1962 — Маргарита Михайловна Маланова, туныктыш да мер пашаеҥ. Медведево кундемын чолга ӱдыржӧ 1995-ше ий гыч «Эр вий» ушемыште пашам ышта, а 1997-ше ий гыч вуйлатышыжлан шогалын. Йоча-влаклан ятыр программын да мероприятий-влакын авторжо. Суапле пашажлан Маргарита Михайловна ятыр чап танык дене палемдалтын.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 21 кечынже колышо-влак]]*
* 1994 — Александр Зайникаев, марий серызе, почеламутчо, журналист, СССР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже.

## Калык пале
**Шнуй Юмынаван шочмо кечыже**. Ӱдырамаш-влак кинде дене эҥер серыш лектыныт, самырык ӱдыр-влак Шнуй Юмынава нерген мурым муреныт. Тыгак самырык еш дек унала коштыныт. 

Категорий:21 идым
21 кылме

**21 кылме** (21 ноябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 325-ше (кужемдыме ийлаште — 326-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 40 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 21 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 21 кечынже шочшо-влак]]*
* 1949 — Маргарита Ушакова, марий серызе, журналист, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2001).

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 21 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:21 кылме
21 пеледыш

**21 пеледыш** (1 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 172-шо (кужемдыме ийлаште — 173-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 193 кече кодеш.
Кеҥежымсе кечешогымаш (йӱдвел полушарийыште), телымсе кечешогымаш (кечывалвел полушарийыште).

## Пайрем да памятный дате-влак
*  Скейтбордист-влакын тӱнямбалсе кечышт. 
* , Российысе элкӧргӧ министерствын кинологический пӧлкан пайремже
* , Ысыах — Кеҥежым вашлиймаш (Якут У ий).
* , Гренландий, Кугыжаныш кече
* , Верысе калыкын кечыже
* , Сабантуй.
* , Сем кече
* , Иван Купала

## Лӱмгече
* Танле (православный) лӱм-влак: Василий, Ефрем, Константин, Павел, Феодор (Фёдор).
* Католик лӱм-влак: Алиция, Марта, Алоиза.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 1 кечысе событий-влак]]*
* 1893 ий — Чикаго оласе калык икымше гана «колесо обозрения» атракционышто пӧрдын.
* 1925 ий — Москва ола уремлашке икымше такси-влак лектыныт. 

### Марий тӱняште
* 1937 ий — **Марий АССР-ын икымше Конституцийжым пеҥгыдемдыме**

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 1 кечынже шочшо-влак]]*
* 1950 ий — Анна Васильевна Якушева, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже. Морко кундемыште шочын. 1975 ий гычак тудо Морко калык театрын режиссёржылан пашам ышташ тӱҥалын. Суапле пашажлан ятыр чап танык дене палемдалтын.
* 1953 ий — Сергей Коробейников, руш серызе, педагогике шанче кандидат (2004), Россий Cерызе-влак ушемын йыжъеҥже (2002). 
* 1968 ий — Ирина Петровна Ефремова, руш эстраде мурызо, Марий Эл Республикын сулло артисткыже. Йошкар-Олаште шочын. 1998 ийыште марий кугыжаныш филармонийын солисткыже лийын. Калык муро-влакым сылнын йоҥгалтарымыж дене чапланен. 
 
## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 1 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
Феодорын кечыже. Тиде кечын тавым кӱнчаш верым кычалыныт. Йӱдлан салмам пыштен коденыт. Эрвелеш салма вӱдыжга гын, тудо верыште тавым кӱнчыман.

Категорий:21 пеледыш
21 пургыж

**21 пургыж** (21 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 52-шо кечыже. Идалык пытыме марте 313 (кужемдыме ийлаште — 314) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 21 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 21 кечынже шочшо-влак]]*
* 1937 — Григорий Иванов (Григорий Васильевич Иванов), марий серызе, почеламутчо, журналист, кусарыше, Россий Журналист-влак ушемын йыжъеҥже.
* 1982 — Татьяна Соловьёва, марий серызе, почеламутчо, мурызо.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 21 кечынже колышо-влак]]*
* 1998 — Леонид Калинов, курыкмарий серызе, почеламутчо, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Калык пале

Категорий:21 Пургыж
21 сӱрем

**21 сӱрем** (21 июль) — григориан кечышот почеш идалыкын 202-шо (кужемдыме ийлаште — 203-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 163 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — Металлургын кечыже.
*  — Калыкле кече (Наций кече).
*  — Эрык кече.

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак: Андрей, Виктор, Даниил.
* Танле (православный) лӱм-влак: Дмитрий, Прокопий (Прокофий).

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 21 кечысе событий-влак]]*

### Марий тӱняште
* 1978 ий — Йошкар-Олаште марий сылнымутын классикше Сергей Григорьевич Чавайнлан чапкӱм шогалтеныт. 
### Тӱня мучко
* 1613 ий — Успений черкыште Михаил Фёдорович Романов кугыжам тронлан венчаеныт. Тыге Романовмыт кугыжа династий тукым тӱҥалын.
* 1917 ий — Российысе виктерын вуйлатышыжлан Александр Керенскийым шогалтыме. 

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 21 кечынже шочшо-влак]]*
* 1938 ий  — Эврик Анисимов (Эврик Васильевич Анисимов), марий серызе, почеламутчо, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1992), Марий Эл Журналист-влак ушемын йыжъеҥже (1998). 
* 1941 ий — Леонид Михайлович Кудряшов, журналист. Ятыр жап «Марий Эл» газет редакторын алмаштышыжлан пашам ыштен. Марий республикын сулло журналистше чап лӱм дене палемдалтын. 
* 1949 ий — Владимир Николаевич Александров, театр пашаеҥ, Марий Эл Республикын Калык артистше. Горький олаште шочын. Паша корныжо марий кундемысе опер да балет театр дене кылдалтын. 1975-ше ий годсек тудо солистлан тыршаш тӱҥалын. 
* 1965 ий — Галина Яковлевна Орлова, туныктыш пашаеҥ. Поранча кундем Олор ялыште шочын. 1990 ий гыч Марий Тӱрек кундемысе Мари-Купто кыдалаш школышто историй предметым туныктышылан тыршаш тӱҥалын. Ятыр организатор сомылымат шуктен шоген да кыртмен тыршымыж дене кугу пагалымашым сулен. Галина Яковлевна туныктымо пашаж дене Россий Федерацийысе президентын грантшым сулен. 
* 1966 ий — Вероника Корчемкина, мурызо, почеламутчо. Шочынжо Вероника Николаевна Морко кундем Ӱшуттӱр ялыште. Но илыш пӱрымашыже У Торъял кундемыш конден.
* 1988 ий — Марина Валерьевна Соколова, марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2015).

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 21 кечынже колышо-влак]]*
* 1964 ий — Константин Беляев, курыкмарий серызе, почеламутчо, семлызе, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1960), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Калык пале
* Руш православий йӱлам кучышо-влак **Прокопийын кечыжым** палемдат. Калык ты кечын пӱртӱсын йӱкшым колыштын. Тыгак модо саскам поген. 
* Кугезына-влакын шонымашышт почеш, тиде кечын пачемыш да мӱкш-влак дене мутланет гын, нуно тыйым огыт пӱшкыл.

Категорий:21 сӱрем
21 вӱдшор

**21 вӱдшор** (21 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 111-ше (кужемдыме ийлаште — 112-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 254 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* , Тирадентесын кечыже. 1792 ийыште Рио-де-Жанейро олаште португалец-влак Бразийлийын эрыкше верч кучедалше де Тирадентесым моктеныт.
* , — Рим олалан негызым пыштеныт.
* , — Пушеҥгым шындыме кече.
* , Икбалын кечыже. 1938 ийыште тиде кечын Мусульман лигын президентше, поэт Мухаммед Икбал шочын, тудо Пакистаныште духовный ачалан шотлалтеш.
* , Техас, Сан-Хасинтон кечыже.
* , Верысе кучем-влакын пайремышт (день местного самоуправления).

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак: Ансельм, Конрад, Феликс.
* Танле (православный) лӱм-влак: Марфа, Нифонт, Родион, Сусанна, Флегонт.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 21 кечысе событий-влак]]*
* 1932 ий — Мÿндыр Эрвелысе теҥыз флотын шочмо кечыже. 
* 1954 ий — Совет Ушем ЮНЕСКО радамыш пурен.
* 1972 ий — «Апполон-16» американ корабль Тылзыш шинчын.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 21 кечынже шочшо-влак]]*
* 1867 ий — Павел Петрович Глезденёв, сотемдарче (просветитель), журналист, икымше марий газет-влакын редакторжо, йылмызе, туныктышо.
* 1929 ий — Игнатий Романович Ямулов, уста пашазе, Социалистик паша герой. Провой кундем Мари-Отар ялыште шочын. Юлсер оласе Марбумкомбинатыште 26 ий сварщиклан пашам ыштен. Тудын вуйлатыме бригадыже Совет Ушем мучко кугу лектышым ончыктымыж дене ойыртемалтын. Тиде пашажым аклен, Игнатий Романовичым ятыр чап танык да «Знак Почёта» орден дене палемденыт. 
* 1947 ий — Сергей Васильевич Царегородцев, хор да ансамбль-влакын вуйлатышыже, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже. Ончыч «Заря» фабрикыште ӱдырамаш-влак хорым чумырен, 14 ий Азановысо калык хорым вуйлатен, а 1982-ше ий гыч Йошкар-Оласе витамин заводын художественный вуйлатышыжлан шогалын. Тыште Сергей Васильевич «Гармонь» калык ансамбльлан тӱҥалтышым пыштен. А тиде ансамбльым Марий Элыште гына огыл, моло кундемлаштат сайын палат. Тыште уста вуйлатышын надырже эн кугу. Сергей Васильевич шкежат «Играй, гармонь!» российысе конкурсын лауреатше лӱмым кум гана сулен. 
* 1940 ий — Игорь Аркадьевич Пахмутов, шанче-ветеринар. Козьмодемьянск олаште шочын. Ончыч ял озанлык министерствыште тыршен, а вара туныктымо пашашке куснен. Марий кугыжаныш университетысе ял озанлык факультетын деканже лийын. 1980-шо ийыште Угарманысе кугыжаныш университетыш куснен. 120 наре шанче пашан авторжо. Ветеринарий наука доктор, профессор. 
* 1973 ий — Сергей Константинович Свечников, шанчыеҥ, историй шанче кандидат. Курыкмарий кундемыште шочын. Паша корныжо Марий шанче да шымлыше институт дене кылдалтын. 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 21 кечынже колышо-влак]]*
* 2016 ий — Владимир Смирнов-Сэмэҥер, марий серызе, туныктышо, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже.

## Калык пале
**Родионын кечыже**. Калык ой почеш тиде кечын тылзе ден кече вашлийыт: игече тÿрлö лийын кертеш. Тиде кечын ужава лектеш гын, эркын-эркын мланде пашалан ямдылалтман.
 

Категорий:21 вӱдшор
21 ага

**21 ага** (21 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 141-ше (кужемдыме ийлаште — 142-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 224 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — Таче паша укелык ваштареш кучедалме кечым палемдат. 
*  — Сарзе переводчик-влакын пайремышт.
*  — Тыныс тептеҥзысе флотын шочмо кечыже.

## Лӱмгече
* Арсений, Иван, Никифор, Пимен

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 21 кечысе событий-влак]]*
* 1502 ий — Шнуй Елена лӱмеш отром муыныт.
* 1725 ий — Александр Невский лӱмеш орденым пеҥгыдемдыме.
* 1904 ий — Парижыште футбол ассоциаций-влакын ушемыштым почмо. Тудо кызытат ФИФА лӱмым нумалеш.
* 1937 ий — ий ӱмбалне верланыше икымше научный станций пашам ышташ тӱҥалын.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 21 кечынже шочшо-влак]]*
* 1914 ий — Константин Исаков (Константин Афанасьевич Исаков), марий серызе, почеламутчо, журналист, драматург, артист, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
* 1947 ий — Владимир Иванович Оленёв, журналист, Марий Элын сулло журналистше. Ончыч тӱрлӧ газет редакцийыште литсотрудниклан пашам ыштен, а 1971-ше ий гыч комсомол пашаш куснен. 25 ий ончыч телевидений да радиовещаний комитетын вуйлатышыжлан шогалын, кызытат тудым «Марий Эл» телерадиокомпанийын вуйлатышыже семын палат. Философий шанче кандидат.
* 1959 ий — Дина Рычкова, марий серызе, почеламутчо, туныктышо, Россий Федераций общий образованийын Почётан пашаеҥже (2006).
* 1976 ий — Светлана Васильевна Строганова, марий артистка, мурызо, радиовӱдышӧ, Йыван Кырля лӱмеш театр премийын лауреатше (2005, 2007), Марий Эл Республикын сулло артистше (2006), Марий Эл Республикысе М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2007), Марий Эл Республикын Калык артистше (2014). 
* 1959 ий — Дина Михайловна Рычкова, туныктыш пашаеҥ да почеламутчо. Шернур кундем Йошкар-Памаш ялыште шочын. 1981-ше ийыште Марисоласе кыдалаш школышто туныктышылан тыршаш тӱҥалын. Тидын годымак сылнымут дене кугу кылым кучен. Уста поэтесса литератур премий дене ик гана веле огыл палемдалтын.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 21 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* Православный йӱлам кучышо-влак **Иоанн Богословым шарналтат**. Тиде кечын ожно шыдаҥым ӱдаш лектыныт. Но ончыч эскереныт: ломбо пеледаш тӱҥалын але уке. Тиде кечын киндым кӱэштыныт да нужна-влаклан пуэденыт, шкан кочка шок лий улмаш.
* Марий калыкат «кинде – чылалан вуй» манын. Сандене киндым кеч-могай йӱлам шуктымо годым пеленак кучен. Эсогыл кугорныш тарванымекат кӱсенышке кинде курикам пыштыман. Юмылан кумалаш лӱмын Кумалтыш киндым ямдыленыт. Тудым эше ӱян-шӧран кинде маныт. 

Категорий:21 ага
21 теле

**21 теле** (21 декабрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 355-ше (кужемдыме ийлаште — 356-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 10 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 21 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 21 кечынже шочшо-влак]]*
* 1910 — Константин Беляев, курыкмарий серызе, почеламутчо, семлызе, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1960), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* 1920 — Мария Евсеева (Мария Тимофеевна Евсеева), марий серызе, туныктышо.
* 1947 — Валентин Осипов-Ярча, марий серызе, почеламутчо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1987), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2000).
* 1966 — Лидия Иксанова, марий серызе, почеламутчо, туныктышо, мер пашаеҥ, Мер Каҥашын йыжъеҥже. 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 21 кечынже колышо-влак]]*
* 1982 — Пётр Корнилов, марий серызе, журналист, СССР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже, РСФСР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1968).
* 1987 — Надежда Ялкайн, марий серызе, кусарыше, туныктышо.
* 2010 — Михаил Павлов, марий серызе.

## Калык пале

Категорий:21 теле
21 шорыкйол

**21 шорыкйол** (21 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 21-ше кечыже. Идалык пытыме марте 344 (кужемдыме ийлаште — 345) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* Россий Федераций Инженер войскан кечыже (шарнымаш кече).
* Ӧндалалтмаш кече
* Аспирант кече

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак: Агнесса, Мейнард, Фруктуоз
* Танле лӱм-влак: Або, Анастасий, Антоний/Антон, Аттик, Василиса, Виктор, Владимир, Георгий, Григорий, Дмитрий, Домна, Евгений, Емельян/Эмиль, Зотик, Илья, Исидор, Картерий, Келсий/Кельсий, Кир, Марионилла, Михаил, Паисий, Феоктист, Феофил, Элладий/Елладий, Юлиан

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 21 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 21 кечынже шочшо-влак]]*

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 21 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
Емельянын кечыже
* Тиде кечын кум ден кумам пукшаш, йӱкташ кӱлеш - йоча-влаклан тиде тазалыкым конда.
* Кресава ден кресача вашмут семын шовын ден солыкым йочалан конденыт.
* Емельянлан мардеж кечывалвелым гын кеҥеж кӱдырчан лийшаш.

Категорий:21 шорыкйол
21 шыжа

**21 шыжа** (21 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 294-ше (кужемдыме ийлаште — 295-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 71 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* Кочкыш йӧндартыш пашаеҥ-влакын кечышт.
* Корно ыштыше пашазе-влакын профессионал пайремышт.
*  — Олма кече

## Лӱмгече
Шыжа тылзын коло икымше кечынже Пелагея, Таисия да Трифон–влакын лӱм кечышт. 

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 21 кечысе событий-влак]]*
* 1520 — Фернан Магеллан у проливым почын, тудым вара Магеллан вӱдушык манынак лӱмденыт. 
* 1994 — Россий телевидений академий «ТЭФИ» премийым пеҥдемден.
* 1997 — Александр Солженицын лӱмеш премийым кучыкташ кӱштыкым лукмо.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 21 кечынже шочшо-влак]]*
* 1927 — Виталий Прокопьевич Ворончихин, Марий Эл республикын сулло туныктышыжо. Марий Тӱрек кундем Изи Пиштанка ялеш шочын. 7 классым тунем пытарымеке, колкозышко пашашке пурен. Шинчымашым Йошкар-Оласе музык училищыште, Свердловск велысе консерваторийыште келгемден. 1960 ий гыч Йошкар-Оласе музык училищыште туныктышылан пашам ышташ тӱҥалын: вуйлатыше марте шуын. Сымыктыш тӱняште Виталий Прокопьевич контрабас дене шоктен, семӱзгарым шокташ йоча-влакымат кумылаҥден. 
* 1935 — Анатолий Филиппов, Чончурий (Анатолий Филиппович Филиппов), марий серызе, почеламутчо, журналист, Марий Эл Республикын сулло журналистше (1995), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1995).
* 1943 — Зиновий Краснов (Зиновий Андреевич Краснов), марий серызе, почеламутчо, журналист. 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 21 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
**Трифон да Пелагеян кечыже**. Ты кечын ожно кресаньык-влак телылан шокшо вургемым ямдыленыт: ужгам ургеныт, тоштым уэмденыт. Тиде кечын эше ик оҥай йӱлам шуктеныт: шинчалтыме ковышта але кияр дене печкем эҥер вӱд йымак чыкеныт. Вет телым ий йымалне вӱдын температурыжо 0 градус деч йӱштӧ ок лий: тидын дене кияр ден ковыштат огыт кылме, да тыгодымак огыт локтылалт улмаш. 

Категорий:21 шыжа
21 ӱярня

**21 ӱярня** (21 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 80-ше (кужемдыме ийлаште — 81-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 285 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* Тиде кечын тунямбалне поэзий кече палемдалтеш.
* Торгайымаш, асулымо сферын да коммунал озанлыкын пашаенышт-влак пайремыштым палемдат.
* Планетарий-влак кече
* Кукольник-влакын кечышт (курчак дене пашам ыштыше-влак)

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 21 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 21 кечынже шочшо-влак]]*
* 1933 — Нина Жибрик, руш серызе, почеламутчо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1983).
* Раисия Анатольевна Кулалаева, кугыжаныш пашаеҥ, Марий Эл тӱвыран сулло пашаеҥже. Юрино да Килемар районлаште тӱрлӧ партий пашам шуктен шоген. 1992-шо ий гыч  Архив паша шотышто кугыжаныш комитетын вуйлатышыжлан тыршаш тӱҥалын. Республикысе ӱдырамаш-влак ушемым 8 ий вуйлатен шоген.
* 1940 — Владимир Ильич Шарпатов, лётчик, Россий Федерацийын Геройжо. Провой кундем Красногорский посёлкышто шочын. Ончыч Тюменьыште, вара Озаҥ оласе авиаций ушемлаште пашам ыштен. Афганистанысе кампанийыште талиб-влак дек пленыш логалын, но идалык гыч шке самолётышкыжак шинчын чоҥештен утлен кертын. 
* 1954 —  Алексей Иванович Танеров, юрист. У Торъял кундем Шуйбеляк ялыште шочын. Марий республикысе кӱшыл погынын депутатше сомылым шуктымо деч вара конституций комиссийыште секретарьлан тыршен. Умбакыже кугыжаныш налог инспекцийыштат юрист сомылым шуктен.
* 1959 — Вадим Петрович Ананьевлан, мурызо, Россий Федерацийын Калык артистше. Ончыч республикынан тӱрлӧ районлаштыже школ туныктышылан пашам ыштен, а вара Александров лӱмеш ансамбльын солистше лийын. Гастроль дене тӱня мучко коштын савырнен. Пхеньянысе калык-влак кокласе фестивальын икымше премийжымат сеҥен налын.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 21 кечынже колышо-влак]]*
* 1996 — Вера Бояринова (Вера Ильинична Бояринова), марий серызе, почеламутчо, драматург, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1957), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1984).

## Калык пале

Категорий:21 ӱярня
22 вӱдшор

**22 вӱдшор** (22 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 112-шо (кужемдыме ийлаште — 113) кечыже. Идалык пытыме марте 253 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

*  Мландын кечыже. Тыгай акцийым икымше гана 1970-ше ийыште Америкыште эртареныт. Йӱла почеш, таче калык шке пӧрт воктенысе кумдыкым эрыкта, уремыште пушеҥгым шында да шӱкым пога.  
*  — Бразилийым почмо кече
*  — Изабелла королеван кечыже
*  — Экологий лӱдыкшыдымылык кече, Программист кече.
* , (Оклахома) — Оклахоман кечыже.
* Преподобномученик архимандрит Вадимым шарныме кече.

## Лӱмгече
* Танле (православный) лӱм-влак: Вадим.
* Католик лӱм-влак: Леон, Лука.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 22 кечысе событий-влак]]*
* 1370 ий — Бастилий крепостьым чоҥаш тÿҥалыныт.
* 1838 ий — Атлантик теҥыз гоч икымше пароход вончен.
* 1864 ий — УАШыште той оксам ышташ тÿҥалыныт.

### Марий-влак коклаште
* 1926 ий — Марий серызе-влакын автоном организацийыштым почмо.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 22 кечынже шочшо-влак]]*
* 1941 ий — Нина Григорьевна Глушкова, туныктыш пашаеҥ, Россий Федерацийысе школын сулло пашаеҥже. Свердловск вел гыч Юлсер оласе 1 №-ан школышко пашам ышташ толын. Умбакыже 4-ше да 7-ше №-ан школлаштат тыршен. 9 ий вуйлатышын алмаштышыжлан пашам ыштен. Тудын суапле пашажым аклыде кодымо огыл: ятыр чап танык  дене палемдыме.  
* 1961 ий — Валерий  Степанович Паймеров, тазалык аралтыш пашаеҥ. Шкеже Шернур кундем Кукнур Ямкай ял гыч. Ончыч Шернурысо пӱ эмлыме верыште тыршен. 2004-ше ийыште тудо кундемысе погынын депутатше лийын.
* 1980 ий — Наталья Александровна Зыкова, журналист. Юлсер оласе телевиденийыште паша корныжым тӱҥалын. "Марий Эл Республикысе прессын Миссше" лӱмым сеҥен налын. 
 
## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 22 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
**Шнуй Вадимын кечыже**. Тиде кечын кресаньык-влак памаш дек миеныт: памаш шинчам эрыктеныт. Южо кундемлаште вольыкым олыкыш луктыныт. 

Категорий:22 вӱдшор
22 идым

**22 идым** (22 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 265-ше (кужемдыме ийлаште — 266-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 100 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  **Автомобиль деч посна эртарыме кече** палемдалтеш. Кече еда олан корнылаштыже машина-влак шукем толыт. Тиде кечым корнышто ласкалык озаланыже манын шонен луктыныт.

## Лӱмгече
* Идым тылзын коло кокымшо кечынже шке лӱмгечыштым Анна ден Иосиф-влак палемдат.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 22 кечысе событий-влак]]*
* 1789 — Суворовын да Кобургскийын армийже Рымник воктене турок-влакым кырен шалатеныт.
* 1962 — США-н президентше Авраам Линкольн у ий икымше январь гыч чыла кул-влакым эрыкыш колтымо нерген увертарен.
* 1935 — Совет Ушем Маршал званийым пеҥгыдемдыме.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 22 кечынже шочшо-влак]]*'
* 1927 — Виктор Дмитриевич Бурлаков, марий калыкын моткочак пагалыме да аклыме актёр, Россий Федерацийын Калык артистше. Советский кундем Лайсолан эргыже ойырен налме профессийже дене шинчымашым М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театр пеленсе студийыште налын да пел курым тыштак пашам ыштен. Чолга койышан, сылне йӱкан, весела гармонь кумылан артист калыкын чонжым рольым устан чоҥымыж дене савырен. Арбанын «Кеҥеж йӱдысӧ» Марка кумым, Николаевын «Саликасе» Ози Кузим модын. Тӱрлӧ койыш-шоктышан герой-влакым модаш, чынжымак, кугу мастарлык да талант кӱлын.
* 1940 — Иван Михайлович Соловьёв, туныктыш да шанче пашаеҥ, Марий Элын сулло туныктыш пашаеҥже. Шочынжо тудо Звенигово кундем Исменца селаште. Кӱшыл шинчымашым Марий кугыжаныш педагогик институтышто налын да тыштак шке паша вержым муын. 15 ий историй да филологий факультетын деканже лийын. Тӱҥ шотышто Иван Михайлович кундемнан историйжым шымлен – ятыр шанче пашам савыктен. Историй шанче кандидат. 
* 1960 — Валерий Абукаев, марий серызе, журналист, драматург. Вес кумдан палыме серызе Вячеслав Абукаев-Эмгакын шольыжо.
* 1964 — Виктор Иванович Комаров, гармоньчо, муро-влакым возышо, мурызо, мыскараче. «Ау», «Ну мо вара», «Колхоз» муро-влакын авторжо. Шочынжо мурызо У Роҥго кундем Кельмаксолаште.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 22 кечынже колышо-влак]]*
* 1943 — Василий Элмар, серызе, почеламутчо, кусарыше, туныктышо, СССР Серызе-влак ушемын йыжеҥже (1941), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Калык пале
**Аким ден Аннан кечыже**. Нуно Шнуй Шочынаван ача-аваже лийыныт. Йочам ышташ шонышо-влак Аким ден Анна деч икшывым йодын кумалыныт. А кöн икшывывже уло – тудлан тазалыкым йодыныт. 

Категорий:22 идым
22 кылме

**22 кылме** (22 ноябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 326-шо (кужемдыме ийлаште — 327-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 39 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 22 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 22 кечынже шочшо-влак]]*

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 22 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:22 кылме
22 пеледыш

**22 пеледыш** (22 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 173-шо (кужемдыме ийлаште — 174-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 192 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* , ,  — Шарнымаш да ойганымаш кече. 
*  — Президент кече.
*  — Армий кече.
*  — Туныктышын кечыже.

## Лӱмгече
* Танле (православный) лӱм-влак: Александр, Алексей, Иван, Кирилл, Мария, Марфа, Фёкла.
* Католик лӱм-влак: Павлина.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 22 кечысе событий-влак]]*
* 1940 ий — фашист Германий ден Петенын француз виктерже коклаште вашкелшыкым пеҥгыдемдыме.
* 1941 ий — фашист-влак Совет Ушемыш керылтын пуреныт. Тиде кечын Брест крепость-орым геройлын аралымаш тӱҥалын. Кугу Авамланде Сар тӱҥалын.

### Марий тӱняште
** 1941 ий — Килемар кундем «Восход» газетын икымше номерже лектын. 
 
## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 22 кечынже шочшо-влак]]*
* 1934 ий — Анатолий Михайлович Орехов, семлызе, туныктыш пашаеҥ, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже. Уло ӱмыржым уста специалист туныктымо пашалан пӧлеклен: Йошкар-Оласе сем училищыште тыршен. Тудын тунемшыже-влак кокла гыч ятырын Россий да тӱнямбал кӱкшытыштє марий мландын чапшым араленыт. Анатолий Михайлович шкеже валторн, трубалан пьесе-влакым возен. 
* 1967 ий — Иван Сергеевич Земцов, кугыжаныш пашаеҥ да кумдан палыме сӱретче. Тӱрлӧ ушемлаште тыршыме деч вара, паша верым кугыжаныш комитетыште муын. 1985 ий гычак график дене кылым кучаш тӱҥалын. Ятыр книган оформительже. Сӱретсымыктыш тоштерыште тудын посна ончерже эртен. Кызытат министерствыште пашам ышта.  
* 1971 ий — Игорь Сайпанович Гареев, марий историк, шанчызе, туныктышо, историй шанче кандидат (1999), доцент.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 22 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
**Кириллын кечыже**. Тиде кечым кеҥежын рӱдыжлан шотленыт, вет 22 июньышто кече эн кужун шуйна. Калык ой почеш, тиде кечын изимӧрым-снегым кочман.

Категорий:22 пеледыш
23 ага

**23 ага** (23 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 143-шо (кужемдыме ийлаште — 144-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 222 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* Тӱнямбалне **черепахын кечыжым** палемдат.

## Лӱмгече
Ага тылзын коло кумшо кечынже Василий, Семен, Сидор, Таисия–влакын лӱм кечышт.  

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 23 кечысе событий-влак]]*
* 1909 ийыште Санкт-Петербург олаште Александр Третий кугыжалан чапкӱм почыныт.
* 1930 ийыште Ленин лӱмеш икымше орденым «Комсомольская правда» газетлан кучыктымо.
* 1949 ийыште ФРГ кугыжаныш ышталтын.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 1 кечынже шочшо-влак]]*
* 1911 — Эсай Чапай, марий серызе, журналист, кусарыше.
* 1920 — Семён Вишневский, марий серызе, почеламутчо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1951), Марий АССР-ын Калык почеламутчыжо (1969), Марий АССР-ысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1983), I степенян Ачамланде сар, Калык-влакын Келшымашышт да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
* 1941 — Валентина Васильевна Смирнова, икымше марий профессионал киноактриса. Юлсер кундем Сотнур селаште шочын. ГИТИС-ым тунем лекмек, Йошкар-Оласе, Тобольскысо, Сыктывкарысе театрлаште шуаралтын. 1979-ше ий гыч Ленинградысе киностудийыште  таршыш тӱҥалын. Талантан актрисым «Соло», «Сквозь огонь», «Свидетель» да моло киноштат ужаш лиеш. А 2004-ше ийыште Валентина Васильевна шымше марий погынын Санкт-Петербург гыч делегатше лийын.
* 1964 — Ольга Петровна Воронцова, марий шанчызе, йылмызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1994), Финн-угор ушемын йотэлысе йыжъеҥже (2004, Хельсинки).
* 1961 — Валерий Васильевич Чиванов, артист, «Каче-влак» группын кугурак солистше, МВД пашаеҥ. У Торъял кундемыште шочын. 1985-ше ий годсек «Марий памаш» ансамбльыште шуаралтеш.
* 1990 — Людмила Лебедева, спортсменка. Шернур кундемыште шочын. Людмила Олимпий резерв школышто шинчымашыжым шуарен. 2010 ийыште ӱдыр-влак кокласе тӱнямбалсе чемпионатыште шке вийжым терген.  

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 23 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* **Шнуй Симеонын кечыже**. Ожно тиде кечын кладым кычалаш кӱлеш маныныт. Тыгак Симеон кечын тӱрлӧ пайдале кушкыл-влакым погеныт. 
* Марий калык гын, чодыраш, олыкыш саскам але кушкылым погаш кайыме годым Чодыра Юмо, Саска Юмылан пелештен: кушкылым да саскам ару кид дене погыман улмаш, Мланде Авалан таушташ мондыман огыл. 

Категорий:23 ага
23 идым

**23 идым** (23 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 266-шо (кужемдыме ийлаште — 267-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 99 кече кодеш. Идым тылзын 23-шо кечыже 22 Идым дене шыжымсе кечытӧр (осеннее равноденствие) кечын ваш-ваш алмаштат. 

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече
* Идым тылзын коло кумшо кечынже Андрей, Павел да Петр-влак палемдат. 

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 23 кечысе событий-влак]]*
* 1848 — икымше «жвачкым» ыштен лукмо. 
* 1943 — Литваште кугу геноцид лийын: Совет Ушемын сеҥаш тӱҥалме дене  фашист-влак еврей-влакын конлагерьыштым Вильнюс ола гыч кусараш шонен пыштеныт, но кусарыме олмеш шукыштым туштак лӱен пуштыныт.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 23 кечынже шочшо-влак]]*
* 1951 — Иван Аркадьевич Андреев, печать пашаеҥ. Юлсер кундемысе Пезмучаш ялыште шочын-кушкын. Паша корныжо Марий шанче да шымлыше институтышто тӱҥалын, умбакыже «Марий Эл» да «Кугарня» газет редакцийлаште шуйнен. 1993-1995-ше ийлаште Марий Эл президентын пресс-секретарьже лийын. Тыгак 2 ий Иван Аркадьевич кугыжаныш печать комитетын вуйлатышыже улмаш, кызыт печать да массовый коммуникаций кучем вуйлатышын алмаштышыже.
* 1953 — Рита Каникеевна Ялаева, тӱвыра пашаеҥ. Пошкырт Эл Мишкан кундемыште шочын. 2006-шо ий гыч тудо шочмо кундемысе тӱвыра пӧлкан вуйлатышыжлан тырша. Кугу чапым марий калыкын ойöрö-влак нерген возымо книгаж дене сулен. 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 23 кечынже колышо-влак]]*
* 1970 — Мария Евсеева (Мария Тимофеевна Евсеева), марий серызе, туныктышо.

## Калык пале
**Пётр да Павылын кечыже**. Кугу тӱткышым пызлылан ойыреныт: пылзыгичке дене вартышым ямдыленыт. Кö удан мала гын, тиде кечын кӱрын налме пызле укшым малыме пöлемыштыже кучышаш улмаш, тунам тудо ласкан малаш тӱҥалеш. Пызлыгичке шуко гын, шыже ночко, ателе йӱштö лиеш – маныныт.

Категорий:23 идым
23 пеледыш

**23 пеледыш** (23 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 174-ше (кужемдыме ийлаште — 175-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 191 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* ,  ООН кугыжаныш службын кечыже
*  Калык-влак кокласе Олимпий кече.
* , Лиго кече (Līgo).
* , Шнуй Хуанын кечыже
* , Полиций кече
* , Эрык кече
* , Кугыжаныш службын кечыже
* , Сеҥымаш кече

## Лӱмгече
* Танле (православный) лӱм-влак: Александр, Антонина, Василий, Иван, Тимофей, Феофан.
* Католик лӱм-влак: Ванда, Зенон, Иосиф.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 23 кечысе событий-влак]]*
* 1860 ий — УАШыште секретный службым почыныт.
* 1868 ий — изобретатель Кристофер Шоулз печатлыме машиналан патентым налын. 

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 23 кечынже шочшо-влак]]*
* 1965 ий — Валерий Меладзе, мурызо, Россий Федерацийын сулло артистше.
### Марий тӱняште
* 1920 ий — Иван Александрович Виногоров, Кужэҥер кундем Эҥерӱмбал ялыште кумдан палыме айдеме, Россий Федераций тӱвыран сулло пашаеҥже. Кугу ачамланде сар корным эртымек, книга савыктымаште тыршен. Уста вуйлатыше 17 ий кугыжаныш филармонийыште пашам ыштен. Ятыр шарнымаш книган, пьесын авторжо, кудышт коклаште «Кугу сарын тулжо вошт» книгажым поснак палемдаш лиеш. 
* 1935 ий — Станислав Фёдорович Киркин, шанче машина чоҥышо, Россий Федерацийысе кӱшыл школын сулло пашаеҥже. Чуваший кундемын эргыже шке пашаж дене чапым марий кундемыштына сулен. Уло ӱмыржӧ Марий кугыжаныш технологий университет дене кылдалтын: тыште тудо профессор марте шуын. Экологий могырым ончен, транспорт машин-влакым ыштымаште да кучылтмаште кугу специалистлан шотлалтеш. 70 утла шанче пашан авторжо. Техник шанче доктор. 
* 1952 ий — Николай Павлович Мантусов, семлызе, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже. Ульяновск вел гыч. Марий кундемыш 1979 ийыште толын: Йошкар-Оласе культпросветучилищыште туныктышылан пашам ыштен, тыштак калык инструмент оркестрым чумырен. Ятыр концерт программым эртарен, студент-влакым тӱвыра илышлан кумылаҥден, тидлан Олык Ипай лӱмеш премий дене палемдалтын. 
* 1953 ий — Пётр Николаевич Иливанов, Марий Эл Республикын сулло чоҥышыжо. Республикысе тӱрлӧ чоҥышо ушемлаште тыршыме деч вара министерствыште да виктерыште пашам ыштен. 1996-2004 ийлаште кугыжаныш погынын депутатше лийын. 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 23 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* **Тимофейын кечыже**. Ты кечын уда лийшашым мужедыныт: идымыште коля пошен гын – шужен ийлан, чодыра гыч корак-влак тӱшкан чоҥештен толыт гын – шуко еҥ кола, пире-влак урмыжыт гын – вольык пыта.

Категорий:23 пеледыш
23 пургыж

**23 пургыж** (23 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 54-ше кечыже. Идалык пытыме марте 311 (кужемдыме ийлаште — 312) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 23 кечысе событий-влак]]*
* 1919 – Вятка кундемысе Яраҥ олаште Йошкар Армийын пайремжым эртареныт (Ефремов, Тихон Ефремович#И.С.Палантайын сомылжо).
* 1960 – РСФСР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Кӱштыкшӧ почеш Ронгинский район Советский район лӱмым налын.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 23 кечынже шочшо-влак]]*
* 1933 — Иван Иванович Горный (Тарьянов), марий поэт, кусарыше.
* 1945 — Людмила Анатольевна Кувшинская, марий искусствовед.
* 1948 — Анатолий Николаевич Куклин, марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1983), филологий шанче доктор (1998), профессор (1999), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (1998), Россий Федерацийын кӱшыл профессионал туныктышын почётан пашаеҥже (2006), РАЕ шанчын да туныктышын сулло пашаеҥже.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 23 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:23 пургыж
22 шыжа

**22 шыжа** (22 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 295-ше (кужемдыме ийлаште — 296-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 70 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* Школысо книгагудо-влакын кечышт.

## Лӱмгече
* Шыжа тылзан коло кокымшо кечынже Абрам, Афанасия, Максим, Петр да Яков–влакын лӱм кечышт.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 22 кечысе событий-влак]]*
* 1938 — изобретатель Честер Карлсон историйыште икымше гана ксерокопийым ыштен.
* 1962 — Карибский кризис тӱҥалын. США-н президентше Джон Кеннеди Куба дене экономический кылым кӱрлын.
* 1990 — Горький олалан тудын ончычсо лӱмжымак пӧртылтымӧ 

### Марий тӱняште
* 1990 — Марий Эл Республикын суверенный улмыжым увертарыме.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 22 кечынже шочшо-влак]]*
* 1896 — Яков Николаевич Тюлькин, Совет Ушем Герой. Тудо Марий Тӱрек кундем Руш Купта ялыште шочын-кушкын.
* 1915 — Александр Ягельдин, марий серызе, туныктышо, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
* 1953 — Евгений Юрьевич Марков, Марий Элын сулло туныктыш пашаеҥже. У Роҥго кундем Шудасола ялыште шочын-кушкын. Илыш корныжым тудо спорт да капкылкультур дене кылден. 1988-ше ий гыч Кельмаксола кыдалаш школышто туныктышылан тыршаш тӱҥалын. Ялысе школышто таза кап-кылым шуарыме методик книган авторжо. Евгений Юрьевич кажне ийын тазалык да спорт фестивальым эртара – тидын денат кугу пагалымашым сулен.
* 1954 — Александр Львович Маклыгин, семлызе, Россий Федераций сымыктышын сулло пашаеҥже Киров вел Куммер ял гыч. Шинчымашым Йошкар-Оласе музык училищыште, Озаҥ, Моско оласе консерваторийлаште поген. Ынде 30 ий наре Озаҥ оласе консеваторийыште туныктышылан пашам ышта. Профессор, композиций кафедрым вуйлатен. Александр Львович марий сем сымыктышым шымлымыж дене чапланен. 
* 1966 — Татьяна Викторовна Батракова, сӱретче Марий Эл кугыжаныш премийын лауреатше. Киров вел Ӱлыл Пузинер ялеш шочын. Паша корныжо 1988-ше ийыште тӱҥалын: курчак театрыште бутафор, оформитель лийын. 11 ий ончыч художник-постановщиклан тыршаш тӱҥалын. «После дождичка» спектакльлан кугыжаныш премийымат налын.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 22 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
**Яковын кечыже.** Тиде кечын ожно телылан пуым ямдыленыт: пӱчкыныт, нӱжыныт руэныт, шелыштыныт… 

Категорий:22 шыжа
23 шорыкйол

**23 шорыкйол** (23 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 23-шо кечыже. Идалык пытыме марте 342 (кужемдыме ийлаште — 343) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* Святитель Григорийын кечыже

## Лӱмгече
Григорий, Макар, Павел, Феофан, Мария

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 23 кечысе событий-влак]]*
* 1755 — Елизавета Петровна императрице Москошто икымше университетым почмо нерген кӱштыкыш кидпалым пыштен. Тиде Михаил Ломоносов ден граф Иван Иванович Шуваловын проектышт ыле.
* 1928 — Марий автоном областьын рӱдыжӧ Краснококшайск (Чарла) олалан Йошкар-Ола лӱмым пуымо.
* 1950 — Иерусалим ола Израильын рӱдолаже лийын.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 23 кечынже шочшо-влак]]*

### Тӱняште

### Марий-влак коклаште
* 1935 — Емельянов, Пётр Емельянович, туныктыш пашаеҥ, Россий Федерацийын сулло да Совет Ушемын калык туныктышыжо, Совет Ушем Кӱшыл погынын депутатше. Пошкырт вел Калтаса кундемыште шочын. шочын. Ончыч шочмо Башкирийыште, вара Мари-Турек районысо школлаште туныктышылан тыршен. А 1963-шо ий гыч Оршанка педучилищыште марий йылме да литературым туныктышылан пашам ышташ тӱҥалын. Кугу специалистлан шотлалтеш. Вет Пётр Емельянович ятыр учебникын, туныктымаш программын авторжо.
* 1953 — Маклашин, Борис Владимирович, Марий Элын сулло сӱретчыже, туныктышо, Россий Федераций культурын заслуженный пашаеҥже, Марий Эл Республикын заслуженный художникше. Самара олаште шочын-кушкын, но суапле пашаж дене Марий кундемыште пашам ыштымыж годым кугу чапым сулен. 10 ий ончыч Йошкар-Оласе тӱссымыктыш училищын вуйлатышыже лийын. Тудын ончерже-влак Российысе чыла олалаште да йот эллаштат эртеныт.
* 1954 — Василий Александрович Пектеев (Санян Вачи), марий серызе, почеламутчо, артист, режиссёр, мурызо, мер пашаеҥ, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1995), Марий Эл Республикысе И.С. Палантай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1997), Йыван Кырла лÿмеш театр премийын лауреатше (1997),  Мер Каҥашын икымше Оньыжаже (1992-2000). 
* 1961 — Морохин, Николай Владимирович, шанче-этнограф. Угарман кундемыште илыше мари-влакын йӱлаштым, историйжым шымлен. Угарман кугыжаныш университетын профессоржо, историй шанче доктор.
* 1949 — Калабашкин, Вячеслав Михайлович, кугыжаныш пашаеҥ, Марий Элын сулло калык илышкыл аралтыш пашаеҥже. Шкеже Провой кундем гыч. Ятыр ий Волжск оласе комитетыште да райисполкомышто пашам ыштен. 15 ий республикынан КПСС обкомышто тыршен, министрын алмаштышыже, а 2001-ше ий гыч Марий Эл республикын калык илышкыл аралыме да пашалык шотышто министрын икымше алмаштышыже лийын.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 23 кечынже колышо-влак]]*
* 1973 — Константин Исаков (Константин Афанасьевич Исаков), марий серызе, почеламутчо, журналист, драматург, артист, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Калык пале
* Ожно палемденыт: тиде кечын могай игече шога - кеҥеж тыгаяк лиеш.
* Мардеж кечывалвелым гын кроза кеҥеж лийшаш.

Категорий:23 шорыкйол