open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
29 вӱдшор

**29 вӱдшор** (29 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 119-ше (кужемдыме ийлаште — 120-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 246 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  Калык-влак кокласе танец кече. Тиде кечын француз балетмейстер, хореографий сымыктышын теоретикше Жан Жорж Новер шочын. Тиде пайрем 1982-шо ий гыч палемдалтеш. 
* : Бенедикта принцессан шочмо кечыже.
* : Сёва кече
* : Бишкек олан кечыже

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак: Екатерина, Энделиента, Роберт, Тропезий, Хью, Раймонд
* Танле (православный) лӱм-влак: Агапия, Василиса, Галина, Ирина, Калиса, Леонид, Михаил, Ника, Нунехия, Павел, Тавифа, Тимофей, Феодора, Хариесса, Хиония.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 29 кечысе событий-влак]]*
* 1897 ий — Джозеф Томсон электроным муымыж нерген увертарен.
* 1913 ий — Гидеон Сундбек «молния» манме застёжкылан патентым налын.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 29 кечынже шочшо-влак]]*
* 1959 ий — Ильдар Муназатович Ахметзянов, шанче-медик. Поранча посёлкышто шочын-кушкын. Кӱшыл шинчымашым Горький оласе мединститутышто налын. Паша корныжо Санкт-Петербургысо шанче да шымлымаш институтышто тӱҥалын. 280 наре шанче пашан авторжо. Медицина шанче доктор, профессор. Кызыт Россий Федераций кугыжаныш службын советникше сомылым шуктен шога. 
* 1945 ий — Анатолий Васильевич Медведев, сӱретче да скульптор, Марий Эл Республикын сулло сӱретчыже. Шочынжо тудо Саратов велысе Петровск олаште. Шукертак Йошкар-Олаш илаш куснен. Ятыр бюст да чапкӱн авторжо: Йошкар-Олаште марий классик С.Г.Чавайнлан чапкӱм лач тудын проектше почеш шындыме. Ончерже Россий элнан тӱрлö олалаштыже эртеныт. Олык Ипай лӱмеш премийын лауреатше.   
* 1949 ий — Василий Кузьмич Бочкарёв, кугыжаныш пашаеҥ. Студент пагытше Марий педагогик институтышто эртен: чодыра озанлык пашаеҥ специальностьым налмек, Пенза оласе ял озанлык кучемыш пашам ышташ каен. 1998-ше ийыште Василий Кузьмич Пенза областьын губернаторжо лийын. Но Марий Кугыжаныш техник университетыште тудым кызытат шарнат, а ик аудиторий тудын лӱмжым нумалеш. 
* 1963 ий — Александр Феофанович Семёнов, спортсмен. Шкеже тудо Курыкмарий кундем Чекеево ял гыч. Ече дене коштмаште тиде спортсмен кугу кӱкшытыш шуын. Шукерте огыл курыкышто куржталмаш дене Спорт мастер лӱмым налын.
 
## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 29 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
***Иринан кечыже**. Ты кечын эҥер-влак шке йогынышкышт пöртылыт маныныт, но шкет деч вара кугу туткарымат коден кертыт. Южо кундемлаште ты кечын ковыштам шындаш тÿҥалыныт.
**А марий калык вÿд ташлымаш деч утлаш манын Вӱд озам сöрвален. Вӱд оза айдемылан шоҥго пӧръеҥ але кол семын кончен кертеш маныныт.  

Категорий:29 вӱдшор
29 идым

**29 идым** (29 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 272-шо (кужемдыме ийлаште — 273-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 93 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече
* Идым тылзын коло индешымше кечынже Виктор, Куприян да Людмила-влакын лӱмгечышт палемдалтеш.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 29 кечысе событий-влак]]*
* 1806 — Надежда Дурова пöръеҥ вургем да пöръеҥ лӱм дене казак-влакын полкыш ушнен. Тудо икымше ӱдырамаш-офицер лийын. ӱдырамаш улмыжым пален налмек, чот öрыныт, но службо гыч поктен колтен огытыл. 
* 1907 — Петербург олаште икымше трамвай линийым почмо. 
* 1922 — Петроград гыч «Философ пароход» лектын: тыге кугу шымлызе, тӱвыра да сымыктыш пашаеҥ-влакым Россий гыч поктен колтеныт. 

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 29 кечынже шочшо-влак]]*
* 1938 — Владимир Михайлович Карпеев, скульптор, Марий Элын сулло сӱретчыже. Ончычсо паша корныжо Россий Федераций фонд марий мастерской дене кылдалтын. Ятыр монумент скульптурын да портрет-влакын авторжо. У Торъял кундемысе Какшанмучаш селасе «Шочмо элым аралыше-влаклан» чапкӱм лач тудын проектше почеш шогалтыме. Тудын пашаже-влак Москосо, Варшавысе, Будапештысе, Берлинысе да моло оласе ончерлаште лийыныт. 
* 1946 — Зинаида Васильевна Ермакова, туныктыш пашаеҥ да почеламутчо, Марий республикысе школын сулло пашаеҥже. Шернур кундем Кожласолаште  шочын. Тиде уста айдемын паша корныжо Марисоласе  кыдалаш школ дене кылдалтын: 20 ий утла Зинаида Васильевна йоча-влакым туныктымаште тыршен. «Садеран рвезылык», «Телын саламже», «Садеран корнывожышто» книга-влакын авторжо.
* 1947 — Леонид Ананьевич Гаранин, партий да кугыжаныш вуйлатыше палемда. 1974-ше ий гыч комсомол пашаште шуаралташ тӱҥалын, областьысе комитетын икымше секретарьже марте кушкын. 1988-ше ийыште профессионал туныктыш комитетын вуйлатышыжлан шогалын, а 2001-ше ий гыч виктер вуйлатышын алмаштышыже лийын. Педагогик шанче кандидат. 
* 1988 — Сергей Германович Романов, мурызо, «Каче-влак» группын ондаксе солистше. Шкеже тудо Юлсер кундем Карай ял гыч. Сергей изиж годсек мураш-кушташ йӧратен кушкын. Марий кугыжаныш университетыш тунемаш толмыж деч вара «Марий памаш» ансамбльыште шуаралташ тӱҥалын, «Каче-влак» группыштат ик жап мурен. А кызыт сольно мурымаш дене чапланен: Марий Эл Радиошто тудын йонгалтарыме «Салтак» мурыжо калык пагалымашым сулен шуктен.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 29 кечынже колышо-влак]]*
* 1941 — Антонов Ивук (Иван Андреевич Антонов), марий серызе, почеламутчо, кусарыше.
* 1985 — А. Мичурин-Азмекей, марий серызе, прозаик, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1957), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1982), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 

## Калык пале
**Ефимиян кечыже.** Ты кечын кайык шылым кочкаш тыршеныт. Тыгай калык палым эскереныт: кайыкын кояже шуко гын, шушаш теле йӱштö лиеш. 

Категорий:29 идым
29 кылме

**29 кылме** (29 ноябрь) — григориан кечышот почеш, ийын 333-шо кече (кужемдыме ийлаште — 334-ше). Идалык пытыме марте 32 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 29 кечысе событий-влак]]*
* 1919 ий Кылме тылзын 29-ше кечынже Майоров-Шкетан лӱмеш кугыжаныш драмтеатрлан негызым пыштыме.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 29 кечынже шочшо-влак]]*
* 1920 — Зарецких, Михаил Александрович, лётчик, Совет Ушем Герой, Кугу Ачамланде сарын Геройжо. Сарыште тудо разведчик-штурмовик сомылым шуктен: шуко разведанныйым конден. Шкежат 600 наре тушман салтакым, 50 автомашинам, 5 танкым, 92 вагоным пытарен. Тудлан 1945-ше ийыште Совет Ушем Герой чап лӱмым пуымо. 1957-ше ий гыч Йошкар-Олаште илен. Хасанов урем, 9-ше номеран пӧртын пырдыжыштыже тудлан мемориал онам сакыме. Виче кундем Кильмез районысо Таутпочинга ял гыч. 
* 1951 — Кубеков, Валериан Зиновьевич, ялозанык пашаеҥ. Курыкмарий район Ӱл Солаволкӹ ялыште шочын. 1999-ше ий гыч тудо шочмо кундемыштыже Мосолов лӱмеш ял озанлык ушем вуйлатышылан тыршаш тӱҥалын.
* 1967 — Ирина Шамаевна Александрова, марий шанчызе, туныктышо, педагогике шанче кандидат (2003), доцент.
* 1973 — Мухаметов, Вадим Андреевич, Россий герой Пошкырт кундем Пӱрӧ олаште шочын. 1991-1993-шо ийлаште Таджикистанысе Коклаазий погранокругысо заставыште службым эртен. Лӱддымылыкым, патырлыкым ончыктымыжлан Герой чаплӱмым сулен налын.
* 1975 — Иванов, Валерий Вячеславович, Российын Геройжо. Волжск кундемын патыр эргыже 1994-ше ийыште Чечняште колен: йӱлышӧ машинашке шинчын, тудым йолташыже-влак деч торашкырак нангайынеже улмаш, но машина пудештын. Тыге Валерий шке йолташыже-влакым арален коден. Тудын лӱмжым Волжск оласе 2-шо №-ан школ нумалеш, а капше Олыкъялысе шӱгарлаште кия. 

## Лӱмгече
Васли, Виктор, Метри, Матвей, Вӧдыр, Сергей, Йыван, Макар, Мичу

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 29 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:29 кылме
28 шорыкйол

**28 шорыкйол** (28 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 28-ше кечыже. Идалык пытыме марте 337 (кужемдыме ийлаште — 338) кече кодеш.

## Пайрем-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 28 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 28 кечынже шочшо-влак]]*
* 1843 — Веске, Михкель, Эстон йылмызе, финн-угровед, поэт, этнограф, филологий доктор (1890 колен)
* 1916 — Василий Орлов, марий йоча серызе, тӱвыра пашаеҥ, журналист, краевед, библиотекарь, Марий радион икымше дикторжо, РСФСР- ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1965).
* 1919 — Афанасий Докукин, руш серызе, кусарыше, СССР Серызе-влак ушем йыжъеҥже (1957), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
* 1933 — Фомичева, Галина Алексеевна, йылмызе, педагогика наука доктор, профессор (2005 колен)

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 28 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:28 шорыкйол
29 ага

**29 ага** (29 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 149-ше (кужемдыме ийлаште — 150-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 216 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* **Таможня служба ветеран-влакын пайремышт** палемдалтеш. 
* **ООН миротворец-влакын кечышт** палемдалтеш.

## Лӱмгече
Ага тылзын коло индешымше кечынже Александр, Георгий, Егор, Юрий, Ефрем, Касьян, Лаврентий, Савва, Федор–влакын лӱм кечышт

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 29 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 29 кечынже шочшо-влак]]*
* 1948 — Владимир Степанович Кузьминых, балет артист, Марий Эл Республикын Калык артистше. Йошкар-Олаште шочын. 1975-1988-ше ийлаште Марий кугыжаныш опер да балет театрын вӱдышӧ артистше лийын: Чайковскийын «Лебединое озеро» балетыште Принцын, Лупповын «Лесная легенда» балетыште Кереметын партий-влакым устан чоҥен. Тиде пашажлан тудо кугыжаныш премий дене палемдалтын. 
* 1956 — Фаина Викторовна Эшмякова, Марий Элын сулло тӱвыра пашаеҥже шочын. Тиде талантан ӱдырамашын лӱмжӧ чылалан палыме: лач тудын вуйлатымыж почеш кӱслезе-влак ансамбль Россий кӱкшытыштӧ кугу чапым сулен. Тиде ансамбль Олык Ипай лӱмеш премийын лауреатше лӱмым нумалеш. 1990-ше ийыште Смоленск олаште эртаралтше «Голоса России» телерадиоконкурсышто Фаина Викторовна «Соловей» трио дене дипломант лӱмым сулен. «Марий кӱсле» книган авторжо.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 29 кечынже колышо-влак]]*
* 1990 — Семён Вишневский, марий серызе, почеламутчо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1951), Марий АССР-ын Калык почеламутчыжо (1969), Марий АССР-ысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1983), I степенян Ачамланде сар, Калык-влакын Келшымашышт да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
* 2008 — Вячеслав Абукаев-Эмгак, марий серызе, почеламутчо, прозаик, драматург, кусарыше, журналист, театр пашаеҥ, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1991), Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1990), Пошкырт Элысе Яныш Ялкайн лӱмеш премийын лауреатше (1998), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1999), Марий Эл Республикысе М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2007), Марий Эл Республикын Калык серызыже (2006).
* 2014 — Семён Николаев, марий серызе, почеламутчо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1967), Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1970), МССР-ысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1991), Марий Эл Республикын Калык почеламутчыжо (1996).

## Калык пале

Категорий:29 ага
29 пеледыш

**29 пеледыш** (29 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 180-ше (кужемдыме ийлаште — 181-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 185 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* , , , , , Рим, Сан-Паулу, Чили.* Испаний, Винный кредалмаш.
* , партизан да подпольщик-влакын кечышт.
* , Эрык кече.

## Лӱмгече
* Танле лӱм-влак: Евтропий, Тигрий, Тихон, Михаил
* Католик лӱм-влак: Павел, Пётр.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 29 кечысе событий-влак]]*
* 1561 ий — Москваште Василий Блаженный лӱмеш черкым чоҥен пытареныт.
* 1916 ий — историйыште икымше гана «Боинг» самолёт южыш нӧлталтын.
* 1957 ий — ЦК КПСС-ын пленумыштыжо «Маленковын, Молотовын, Кагановичын да Шепиловын партий ваштареш шогымышт» нерген постановленийым пеҥгыдемдыме. Нуным партий гыч лукташ кутырен келшыме.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 29 кечынже шочшо-влак]]*
* 1929 ий — Виктор Ильич Пчелин, шанче-чодыразе, профессор, Марий Эл Республикын сулло шанчыеҥже. Марий кугыжаныш университетыште чодыра техник факультетын деканжылан, вара проректорлан тыршен. Тӱҥ шотышто Виктор Ильич Юл кундемысе чодыра экосистемым келгын шымлен: 100 наре шанче пашам возен.
* 1931 ий — Аркадий Евдокимович Иванов, марий йылмызе, сылнымут критик, филологий шанче кандидат (2012), доцент.
* 1939 ий — Рюрик Елизарович Янгильдин, сӱретче-график. Шкеже Йошкар-Ола гыч. Паша корныжо Марий книга савыктыш дене кылдалтын: тыште тудо ятыр ий графиклан, иллюстраторлан пашам ыштен. Ятыр книгаште тудын сÿретше-влакым ужаш лиеш. 
* 1947 ий — Владимир Иванович Олейник, йӧнозанлык вуйлатыше. Украиныште шочын-кушкын, но Марий кундемыште шке пашаже дене чапланен. «Марийхолодмаш» ушемым 14 ий вуйлатен. Тидын годымак республикысе кӱшыл погынын депутатше лийын. Тиде пашалан тудым чап танык дене палемденыт. 
* 1954 ий — Славик Михайлович Асмаев, артист да тӱвыра пашаеҥ, Россий Федерацийын сулло артистше. 1975-ше ий гыч тудо «Марий Эл» куштышо кугыжаныш ансамбльыште пашам ышташ тӱҥалын. А 1993-шо ийыште республикысе тӱвыра да сымыктыш колледж пелен «Рвезылык» калык ансамбльым чумырен, кудыжо Махмуд Эсамбаев лӱмеш конкурсын  лауреатше лӱмым сулен. Кызытат тиде ансамбль калыкым шке мастарлыкше дене куандарен шога. А вуйлатышыже ятыр кугыжаныш чап танык дене палемдалтын. 
* 1986 ий — Наталья Васильевна Курочкина, журналист палемда. Марий Тӱрек кундем Аимково ялын ӱдыржӧ Марий кугыжаныш университетыште тунеммыж годымак ойырен налме профессийже дене телевиденийыште шуаралташ тӱҥалын. «12 регион – Марий Эл ТВ» телеканалым почмек, тыште шке паша вержым муын.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 29 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* **Тихонын кечыже**. Калык ой почеш ты кече деч вара кайык-влакын йӱкышт шыплана, шӱшпык гына Петро кече марте шӱшка. Шнуй Тихон деч пӱй корштымым эмлаш йодын юмылтеныт. 

Категорий:29 пеледыш
29 пургыж

**29 пургыж** (29 февраль) — григориан кечышот почеш кужемдыме ийын 60-шо кечыже. Идалык пытыме марте 306 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 29 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 29 кечынже шочшо-влак]]*

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 29 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:29 пургыж
29 сӱрем

**29 сӱрем** (29 июль) — григориан кечышот почеш идалыкын 210-шо (кужемдыме ийлаште — 211) кечыже. Идалык пытыме марте 155 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  Тигрын калык-влак кокласе кечыже.
*  — Конституций кече
*  — Кугыжаныш чапмурын кечыже
*  — Спецназ кече.

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак: Марта, Олаф.
* Танле (православный) лӱм-влак: Антиох, Афиноген (Анфиноген), Виатор, Иаков, Иоанн, Кассиодор, Кириак, Павел, Пётр, Сенатор,Фавст (Фауст), Алевтина (Алефтина), Валентина, Домината, Иулия (Юлия), Матрона, Хиония (Хиония, Хиона, Хина).

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 29 кечысе событий-влак]]*
* 1836 ий — Парижыште Шарль де Голль лӱмеш площадьыште Триумфальный аркым почыныт.
* 1963 ий — Ту-134 самолёт икымше гана южыш нöлталтын.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 29 кечынже шочшо-влак]]*
* 1924 ий — Вера Бояринова (Вера Ильинична Бояринова), марий серызе, почеламутчо, драматург, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1957), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1984).
* 1924 ий — Борис Иванович Тресцов, чодыра озанлык пашаеҥ. Кугу Отечественный Сар корным эртымек Юрино посёлкысо чодыра озанлыкын вуйлатышыжлан пашам ышташ тӱҥалын. 15 ий Борис Иванович чодыра озанлык министр лийын. «Марийский лес» да «Труженики леса в Великой Отечественной войне» книга-влакын авторжо. Суапле пашажлан Йошкар Знамя Паша орден да ятыр чап танык дене палемдалтын.
* 1937 ий — Анатолий Александрович Пушкарёв, Марий Эл Республикысе ял озанлыкын сулло пашаеҥже. Паша корныжо школышто тӱҥалын, вара совхоз пашашке куснен. 1985-ше ий гыч Анатолий Александрович «Марийская» чыве фабрикын вуйлатышыже лийын. Тудын тыршыме жапыште тиде ушем марий кундемыштына ик эн виян радамыш логалын.
* 1954 ий — Алевтина Сагирова, руш серызе, почеламутчо, журналист, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1998), Марий Эл Республикын сулло журналистше (2005).

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 29 кечынже колышо-влак]]*
* 1995 ий — Гани Гадиатов, марий серызе, почеламутчо, кусарыше, журналист.

## Калык пале
* **Афиногенын кечыже**. Тиде кечын пасушто тўред налме олым кылтам идымыш наҥгаеныт. ТУдым идалык мучко моло тўрлö йўлам шуктымо годым кучылтыныт. КАлыкын ойжо почеш: тиде кечын тўред налме олымым черле вольыклан пукшаш гын, тудо вашке тöрлана.

Категорий:29 сӱрем
29 шыжа

**29 шыжа** (29 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 302-шо (кужемдыме ийлаште 303) кечыже. Идалык пытыме марте 63 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — Элкӧргӧ паша министерствын вневедомственный аралтыш службышто тыршыше-влакын профессионал пайрем кечышт палемдалтеш.
*  — Косомолын шочмо кечыже.

## Лӱмгече
Шыжа тылзын коло индешымше кечынже Михаил, Кузьма, Леонтий, Терентий да Федор – влакын лӱм кечышт.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 29 кечысе событий-влак]]*
* 1922 — Моско олаште революций театрым почмо. Кызыт тудо Владимир Маяковский лӱмеш театр лӱмым нумалеш.
* 1929 — Кугу экономик кризис (Кугу Депрессий) тӱҥалын.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 29 кечынже шочшо-влак]]*
* 1898 — Майоров-Шкетан (Шкетан, М. Шкетан), марий серызе, журналист, драматург, литератор, мер пашаеҥ, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже.
* 1912 — А. Мичурин-Азмекей, марий серызе, прозаик, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1957), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1982), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
* 1941 — Виктор Павлович Ившин, шанче пашаеҥ, биологий шанче доктор, Марий кугыжаныш университетын профессоржо, Марий республикын сулло шанче пашаеҥже. Тудлан – 71 ий. Йоча пагытше Киров вел Ившино ялыште эртен. Шинчымашым Озаҥ оласе институтышто налын, вара  тудым аспирантурышто келгемден. 1975-ше ий гыч Марий кугыжаныш университетыште туныктышылан пашам ышташ тӱҥалын. 13 ий университетын ректоржо сомылым шуктен. Виктор Павлович 140 наре шанче пашан да 30 изобретенийын авторжо. Химий наукышто ик эн кӱлешан ужашым – нитроушалтмашым шымлен. Нью-Йорк оласе шанче академийын еҥже. 
* 1950 — Иван Федорович Яперов, инженер-механик. Медведево кундем Ятман ялыште шочын-кушкын. Профессийжылан келшыше шинчымашым Марий политехник институтышто налын. 1977-ше ий гыч «Кристалл» ушемыште  инженерлан, вара пӧлка вуйлатышыланат тыршен. Электронасос агрегат-влакым ямдылымаште у технологийым кучылтмыжлан кугыжаныш премий дене палемдалтын.
* 1965 — Татьяна Валентиновна Лядова, тӱвыра пашаеҥ. Шкеже Козьмодемьянск ола гыч. Ойырен налме профессийлан уш–акылжым Озаҥ оласе кугыжаныш тӱвыра институтышто пойдарен. 1996-шо ий гыч Марий Эл республикысе тӱвыра да сымыктыш колледжыште «театр усталык» пӧлкан туныктышыжо сомылым шуктен. Вараже вуйлатышыже лийын. Кок ий  «Воштончыш» йоча да самырык усталык мер ушемым вуйлатен. Но икмыняр жап гыч паша корныжо Озаҥ оласе театр училищишыке куснен: тыштат тудо туныктышылан тыршаш тӱҥалын.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 17 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* **Лонгинын кечыже.** Шнуй Лонгин деч калык шинча черым эмлаш йодын кумалын. Пыл лоҥга гыч кече ончалеш гын, тудын волгыдыжо юзо виянлан шотлалтеш – чыла чер дечат эмла.

Категорий:29 шыжа
2 ага

*'2 (2 май) — [[григориан кечышот]] почеш идалыкын 122-шо (кужемдыме ийлаште — 123-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 243 кече кодеш.

== Пайрем да памятный дате-влак ==

== Лӱмгече ==

== Событий-влак ==
*Тугак ончо: :Категорий:Ага тылзын 2 кечысе событий-влак*

== Шочыныт ==
*Тугак ончо: :Категорий:Ага тылзын 2 кечынже шочшо-влак*

== Коленыт ==
*Тугак ончо: :Категорий:Ага тылзын 2 кечынже колышо-влак''
* 1961 — Валериан Михайлович Васильев (Ӱпымарий), , шанчызе-энциклопедист,  литератор, филологий шанче доктор (1957), этнограф, фольклорист, почеламутчо, туныктышо, музыковед, кусарыше.

## Калык пале

Категорий:2 ага
2 вӱдшор

**2 вӱдшор** (2 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 92-шо (кужемдыме ийлаште — 93-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 273 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — Аутизм чер нерген шижтарыме тӱнямбалсе кече.
*  Тӱнямбалсе йоча книга кече.
* ,  — Белоруссий да Россий эл калык-влакын икоян улмо кечышт.  

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак: Абундий, Амфиан, Ап(п)иан, Бронаха, Джон, Иван, Никеций, Педро/Пётр, Урбан, Франциск, Эббе.
* Танле (православный) лӱм-влак: Александра, Анатолия, Василий, Виктор, Домнина, Евфимия, Евфрасия, Евфросин, Иван, Иосия, Кириакия, Клавдия, Матрона, Никита, Параскева, Патрикий, Светлана, Севастьян, Сергей, Феодора, Феодосия, Фотида, Фотин, Фотина, Фото, Юлиания.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 2 кечысе событий-влак]]*
* 1833 ий — Александр Сергеевич Пушкинын «Евгений Онегин» романже посна книга дене савыкталтын.
* 1912 ий — газетыште икымше гана «джаз» шомакым кучылтмо.
* 1958 ий — Америкын президентше Эйзенхауэрын темлымашыже почеш НАСА тӧнежым почмо. Тудо космонавтикым вияҥдаш полшышо эн кугу организацилан шотлалтеш. 

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 2 кечынже шочшо-влак]]*
* 1910 ий — Серегей Эман, марий серызе, фольклорист, литературовед, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1959).
* 1936 ий — Евдокия Васильевна Товашова, шанчыеҥ, Марий Элысе ял озанлыкын сулло пашаеҥже. Морко кундем Нуръял Корамас ялыште шочын. Паша корныжо тӱҥ шотышто Марий кугыжаныш университетыште эртен. Ял озанлык шанче кандидат марте шуын. 
* 1975 ий — Иванов, Александр Леонидович (Саша Иванов), марий гармоньчо да мурызо. Шернур кундемыште шочын. 2004-ше ийыште тудо «Такмак он» республикысе конкурсышто призёр-влак радамыш лектын. Поснак гармонь дене калык муро-влакым шоктен мурымыж дене кумдан чапланен.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 2 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
**Фотиньян кечыже**. Тиде кечын тавысе вÿд юзо виян лиеш, маныныт. Сандене тавысе вÿд дене кидым, шÿргым шÿялтеныт. Тыгак кечывал кечын вынер тувырым, солыкым але ургаш ямдылен пыштыме куэмым тÿжваке луктыныт. 

Категорий:2 вӱдшор
2 пеледыш

**2 пеледыш** (2 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 153-шо (кужемдыме ийлаште — 154-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 212 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  **Тазалыклан пайдам гына кондышо кочкышын кечыже** палемдалтеш.
*  Таиландыште ананас саскан пайремжым эртарат
*  Нидерландыште колын пайремже.

## Лӱмгече
Пеледыш тылзын кокымшо кечынже Александр, Алексей, Иван, Никита, Тимофей, Эмма – влакын лӱм кечышт.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 2 кечысе событий-влак]]*
* 1897 ийыште Россий элыште рушарнян пашам ышташ чарыше тӧртык лектын.
* 1946 ийыште Италий монархий гыч  республик системыш куснен.
* 1953 ийыште гын Елизавета Кокымшо Британий кугыжан коронацийже эртен.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 2 кечынже шочшо-влак]]*
* 1929 ий — Анатолий Борисович Луппов, семлызе да тӱвыра пашаеҥ, Марий да Татарстан республиклан, тыгак Россий Федерацийын сулло / сымыктыш пашаеҥже  шочын. Тудо мыланна икымше марий балетын авторжо семын палыме. 4 ий Йошкар-Оласе сем училищыште композиций классым туныктен: тунемшыже-влак коклаште кундемнан лӱмлӧ семмастарже-влак Иван Молотов, Сергей Маков, Юрий Евдокимов, Вениамин Захаров да молат лийыныт. 12 ий Анатолий Борисович Марий республикысе композитор-влак ушемым вуйлатен шоген. 6 балетын (кудышт коклаште икымше «Лесная легенда» марий балет), 10 симфонийын, 11 тӱрлӧ концертын авторжо.
* 1938 — **Геннадий Иванович Волков**, Россий Федерацийын сулло мелиораторжо. Паша корныжо Оршанкысе «Мелиоводстрой» трест дене кылдалтын, тыште тудо 30 ий пашам ыштен. Ятыр чап танык, Йошкар Знамя паша орден дене палемдалтын. 
* 1965 —  **Григорий Викторович Майков**, артист. У Торъял кундемыште шочын. 1991-2007 ийлаште  тудо Марий самырык театрыште модын, тӱрлӧ рольым устан чоҥен.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 2 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:2 пеледыш
2 пургыж

**2 пургыж** (2 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 33-шо кечыже. Идалык пытыме марте 332 (кужемдыме ийлаште — 333) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* Российысе сарзе чап кече палемдалтеш. Лач ты кечын 1943-шо ийыште Сталинград кучедалмаш лийын. Тиде ола воктене совет салтак-влак фашист-влакым кырен шалатеныт. 
* Вÿд да куп-влакым аралыме кече палемдалтеш.

## Лӱмгече
Пургыж тылзын кокымшо кечынже Ефим, Инна, Лаврентий, Римма-влакын лӱм кечышт. 

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 2 кечысе событий-влак]]*
* 1701 ий — Пётр Первый кугыжа Балтий теҥыз флотым ыштыме нерген кÿштыкым луктын.
* 1892 ий — УАШ гыч Уильям Пейнтер кÿртньö пробкым ыштымылан патентым налын.
* 1922 ий — Джеймс Джойсын «Улисс» романже ош тÿням ужын. Тудо кызытат модернизм шÿлышан эн сай произведенийлан шотлалтеш.
* Лач тиде кечын марий пашазе-влак Горький олашке колхозник-ударник-влакын погынымашышкышт каеныт. 500 еҥ ече ӱмбак шогалын, мӱндыр корныш тарванен да 12 февральыште мöҥгö пöртылын. 

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 2 кечынже шочшо-влак]]*
* 1933 ий — Михаил Андреевич Шалагин, спорт пашаеҥ, Марий республикысе капкультурын сулло пашаеҥже. Шкеже У Торъял кундем гыч. 21 ий тудо «Урожай» спорт ушемын вуйлатышыже лийын. А 1997-ше ийыште Спорт чап тоштерым почын да вуйлаташ тӱҥалын. 
* 1945 ий — Роза Ивановна Яковлева, Марий республикын сулло туныктыш пашаеҥже, Россий Федерацийын сулло туныктышыжо. Шернур кундемыште шочын. Паша корныжо Шернур кыдалаш школышто пашам ышташ тӱҥалын. Умбакыже Роза Ивановна районысо да посёлкысо погын-влакын депутатше лийын. Кугу мер пашажлан 1981-ше ийыште «Знак Почёта» орден дене палемдалтын. 
* 1947 ий — Валерий Васильевич Марьин, Россий Федерацийын почётан чоҥышыжо шочын. Шернур кундем гыч. 23 ий «Маригражданстрой» ушемыште тыршен, а 1997-ше ийыште Марий Эл республикысе чоҥымо да архитектур министерствыште пашам ышташ тӱҥалын, вара уэш «Маригражданстрой» ушемыш пöртылын. 
* ???? ий — Вера Николаева, «Вената» дуэтын солисткыже. Поранча кундемын талантан шочшыжо. Тыгак «Марий памаш» калык ансамбльыш коштеш.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 2 кечынже колышо-влак]]*
* 1991 — Пауль Аристэ, эстон йылмызе-шанчызе.
* 2005 — Григорий Иванов (Григорий Васильевич Иванов), марий серызе, почеламутчо, журналист, кусарыше, Россий Журналист-влак ушемын йыжъеҥже.

## Калык пале
* Епимын кечыже. Тиде кечын тыгай калык палым эскереныт: пырыс кÿварым удыра гын, поран лиеш. Кечывал кечын кече шыратен онча – шушаш кеҥеж йÿран лийшаш, кугу мардеж пуа гын – идалык мучко ночко игече шога. 

Категорий:2 пургыж
2 сӱрем

**2 сӱрем** (2 июль) — григориан кечышот почеш идалыкын 183-шо (кужемдыме ийлаште — 184-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 182 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* Спорт журналист-влакын калык-влак кокласе пайремышт палемдалтеш. 
* Владивосток олан кечыже.
* , Полиций пашаеҥ-влакын кечышт.
* , Баия штат — Штатын кечыже.
* , Сиенысе Палио.
* , Дипломатий службын кечыже.
* , Тистын кечыже.
* , Корольын кечыже.
* , Налоговый службо пашаеҥын кечыже.
* , Узбекистан Республикын кугыжаныш ойыпшым ойырымо кече.

## Лӱмгече
* Танле (православный) лӱм-влак: Иван.
* Католик лӱм-влак: Мария, Урбан.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 2 кечысе событий-влак]]*
* 1556 ий — Шучко Йыван кугыжа Астрахань ханствым руалтен.
* 1698 ий — икымше паровой машиналан патентым налме.
* 1900 ий — Цепеллин граф историйыште икымше гана дирижабль дене чоҥештен. 

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 2 кечынже шочшо-влак]]*
* 1927 ий — Павел Александрович Солодков, шанче-ветеринар. Оршанке кундем Упша селаште шочын. 16 ий У Роҥго кундемын тӱҥ ветврачлан тыршыме деч вара, Озаҥ олаш илаш куснен, шанче пашаште шуаралташ тӱҥалын. 110 наре шанче пашан авторжо. Ветеринарий шанче кандидат.
* 1946 ий — Яков Егоров-Энсул, марий серызе, почеламутчо. 
* 1951 ий — Владимир Тарасович Кожанов, кугыжаныш пашаеҥ. Йошкар-Олаште шочын. «ВТК-Холдинг» ужалыше-йöнозанлык группын тӱҥлӧ директоржо, Кугыжаныш погынын депутатше. Суапле сомылжылан кугыжаныш премий денат палемдалтын. 
* 1960 ий — АльбертАркадьевич Курочкин, сӱретче. Кужэҥер кундем Агытансола ялыште шочын. Ятыр сӱретын да пейзажын авторжо. «Марий кундем» сӱретше-влак поснак кугу чапым конденыт. Альберт Аркадьевич шке ончержымат эртарен. 
* ???? ий — Валерий Константинович Трунин, Россий Федерацийын сулло туныктышыжо. Волгоград вел Фролово олан эргыже. 1989-ше ийыште 29-ше №-ан школын вуйлатышыжлан шогалын. Кыртмен тыршымыжлан Марий Элын сулло туныктыш пашаеҥже лӱмым сулен. 
* 1961 ий — Иван Викентьевич Смирнов, марий актёр, мурызо, Марий Эл Республикын сулло артистше (1995), Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (1996), Йыван Кырла лÿмеш театр премийын лауреатше (1997, 2001, 2004, 2006, 2012), Марий Эл Республикын Калык артистше (1999), Россий Федерацийын сулло артистше (2007), Марий Эл Республикысе М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2011).

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 2 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* Таче **Зосимын кечыже** палемдалтеш. Ты кечын кугу тӱткылыкым мӱкш-влаклан ойыреныт, но нуным арам азапландараш ок лий улмаш. Омарта воктеч эртен кайыме годымат «Мӱкш-влак, олыкышко кайыза. Мӱйым кондыза.» манын ойленыт.

Категорий:2 сӱрем
2 теле

**2 теле** (2 декабрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 336-шо (кужемдыме ийлаште — 337-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 29 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 2 кечысе событий-влак]]*
* 1905 — С. Чавайн Озаҥ учитель семинарийыште «Ото»-почеламутым возен.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 2 кечынже шочшо-влак]]*
* 1932 — Николай Володькин, курыкмарий серызе, почеламутчо, туныктышо.
* 1937 — Александр Смоликов, руш серызе, почеламутчо, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1982).
* 1938 — Алексей Васинов, руш серызе, почеламутчо, журналист, СССР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже (1971).

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 2 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:2 теле
2 шорыкйол

**2 шорыкйол** (2 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 2-шо кечыже. Идалык пытыме марте 363 (кужемдыме ийлаште — 364) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* У ий пайрем.

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 2 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 2 кечынже шочшо-влак]]*
* 1935 — А. А. Венедиктов, Марий Эл Республикын Калык артистше.
* 1951 — Ипполит Лобанов, курыкмарий серызе, почеламутчо, журналист, кусарыше, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1998), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1999). 
* 1952 — Анатолий Тимиркаев, марий серызе, почеламутчо, кусарыше, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1985), Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1984), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1997), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1999), Марий Эл Республикын Калык почеламутчыжо (2012).

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 2 кечынже колышо-влак]]*
* 1995 — Николай Арбан, марий серызе, драматург, семлызе, сӱретче, балейтместер, Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1944), СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1958), Марий Эл Республикын Калык серызыже (1994).

## Калык пале

Категорий:2 шорыкйол
2 шыжа

**2 шыжа** (2 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 275-ше (кужемдыме ийлаште — 276-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 90 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
 — Профтехобразований кече.
 
## Лӱмгече
Шыжа тылзын кокымшо кечынже Игорь, Константин, Алекей, Гавриил, Георгий, Давид,  Макар, Трофим да Фёдор-влакын лӱмгечышт палемдалтеш. 

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 2 кечысе событий-влак]]*
* 1552 — Шучко Йыван кугыжан войскаже-влак Озаҥ олам руалтен налыныт, Озан ханстве Россий дек куснен.
* 1803 — Москваште икымше гана воздушный шарым южыш колтеныт.
* 1987 — «Взгляд» телепрограммын премьерыже лийын.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 2 кечынже шочшо-влак]]*
* 1936 — Арнольд Валентинович Муравьёв, шанче да туныктыш пашаеҥ. Провой кундем Кожласолаште шочын. Паша корныжо Марий политехник институт дене кылдалтын: кафедре вуйлатышыланат, деканланат ятыр тыршен. 1995-2001-ше ийлаште Козьмодемьянск тоштер-заповедникын вуйлатышыжлан тыршен. Историйым шымлымаштат Арнольд Валентиновичын надырже кугу. Тиде суапле пашажлан тудым чап танык дене палемденыт.
* 1938 — Тихон Ефремов (Тихон Ефремович Ефремов), марий серызе, почеламутчо, этнограф, фольклорист, журналист, туныктышо, мер пашаеҥ.
* 1937 — Аксай Савельев, марий серызе, журналист.
* 1961 — Геннадий Феликсович Попов, туныктыш пашаеҥ. Поранча кундем Кугу пумарий ялыште шочын-кушкын. 1987-ше ий гыч тудо Арбор кыдалаш школ вуйлатышылан пашам ышташ тӱҥалын. Тӱвыра пашаштат уста вуйлатыше пагалымашым сулен шуктен: тудын чумырымо «Марий кумыл» ансамбльже эсогыл кундемна мучко чапланен.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 2 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
**Трофим да Зосимын кечыже.** Ожнысо йула почеш тиде кечын эрден-эрак муйым кочман улмаш да левырак вуд дене подыл колтыман. Калык палымат эскернеыт: мардеж кечвалвелым пуалеш гын, вес ий кокияш шурно лектыш сай лиеш.

Категорий:2 шыжа
2 ӱярня

**2 ӱярня** (2 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 61-ше (кужемдыме ийлаште — 62-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 304 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 2 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 2 кечынже шочшо-влак]]*
* 1925 — Аркадий Канюшков, курыкмарий серызе, почеламутчо, журналист, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1957), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1990), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* 1927 — Маргарита  Фадеева, руш серызе, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1980).
* 1959 — Вадим Илларионов (Вадим Васильевич Илларионов), марий серызе, почеламутчо, журналист. 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 2 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:2 ӱярня
30 ага

**30 ага** (30 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 150-ше (кужемдыме ийлаште — 151-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 215 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече
Ага тылзын кумлымшо кечынже Андрон, Давид, Евдокия, Ефросиния, Степан, Юния, Лолита–влакын лӱм кечышт.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 30 кечысе событий-влак]]*
* 1997 ий — Марий Элыште **кугыжаныш счётный палатым почмо**

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 30 кечынже шочшо-влак]]*
* 1919 ий — Мария Иосифовна Соколова, туныктыш пашаеҥ, Россий Федерацийысе школын сулло пашаеҥже. Тошто Торъял солаште шочын. Ончыч У Торъялысе школышто тӱҥалтыш класслам туныктен, вара 30 ий утла Тошто Торъялысе школышто пашам ыштен. 11 йочам ончен-куштен – «Мать-Героиня» орден дене палемдалтын. 
* 1939 ий — Валерий Алексеевич Морозов,  шанче да туныктыш пашаеҥ, Марий республикысе шанчын, Россий Федерацийысе кӱшыл школын сулло пашаеҥже. Кужэҥер посёлкышто шочын. Паша корныжо тӱҥ шотышто Марий кугыжаныш педагогике институт дене кылдалтын: тыште тудо 1963-шо ий гычак туныктышылан пашам ышташ тӱҥалын. Но 9 ий Марий кугыжаныш университетын шанче паша шотышто проректор лийын да уэш институтышко куснен. Историй шанче доктор, профессор.
* 1963 ий — Людмила Викторовна Иванова, марий мурызо. Маскасола кундем Яныкайсола ялеш шочын. Паша вержым Марий кугыжаныш филармонийыште муын: хор капеллыште мура. «Марий Эл Радион» эфирыштыжат уста мурызын мурыжо-влак чӱчкыдын йоҥгат. 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 30 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:30 ага
29 теле

**29 теле** (29 декабрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 363-шо (кужемдыме ийлаште — 364-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 2 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 29 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 29 кечынже шочшо-влак]]*
* 1964 — Татьяна Александровна Волкова, шанчызе, туныктышо, доцент (1998), педагогике шанче кандидат (1994).

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 29 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:29 теле
30 идым

**30 идым** (30 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 273-шо (кужемдыме ийлаште — 274-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 92 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  **Кусарыше-влакын калык-влак кокласе кечышт**.

### Черке пайрем
* Шнуй Вера, Надежда, Любовь да Софьян кечышт.

## Лӱмгече
Идым тылзын кумлымшо кечынже Софья, Вера, Любовь да Надежда-влакын лӱмгечышт палемдалтеш.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 30 кечысе событий-влак]]*
* 1996 — Йошкар-Олаште ола историй тоштерым почылтын.
* 1791 — Вена олаште Моцартын возымо пытартыш симфонийже йоҥгалтын.
* 1941 — Москвам арален кодымо верч тале кредалмаш тӱҥалын.
* 1967 —  космосышто историйыште икымше гана кок корабльын стыковкышт лийын.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 30 кечынже шочшо-влак]]*
* 1930 — Борис Степанович Чубынин, спортсмен, Марий Элын сулло тренерже. Татарстан Республикыште шочын. Марий республикысе спорт да капкультур комитетын инструкторжылан тыршыме жапыште ятыр спорт ушемлаште классик кучедалмаш да бокс дене туныктен. А вара Юлсер оласе «Спартак» спорт школышко куснен, 20 ий вуйлатышыжат лийын.
* 1939 — Павел Яковлевич Полушин, пашазе, Россий Федераций транспортын сулло пашаеҥже. У Торъял кундем Кремлёнки ялыште шочын-кушкын. Тудын паша корныжо Йошкар-Оласе автотранспорт ушем дене кылдалтын: 28 ий тудо тыште машина вӱдышылан тыршен. Суапле пашажлан ик гана веле огыл кугыжаныш чап танык дене палемдалтын. 
* 1940 —пошкудо Чуваший кундемысе Отар ялыште Марий Элын сулло сӱретчыже Валерий Филиппович Кузнецов шочын. Ончыч Россий Федерацийысе тӱссымыктыш фондын марий пӧлкаштыже шуаралтын. «С победой, сынки!» сӱретше тудлан Совет Ушем кумдыкысо чапым конден. Ятыр портретын, пейзажын авторжо. Тудын сӱретше-влак Российсе да йот элласе ятыр олалаште лийыныт. Йошкар-Олан тоштерыштыжат Валерий Кузнецовын пашаже-влакым кызытат ужаш лиеш. 
* 1955 — Сергей Васильевич Бочкарёв, медицин пашаеҥ. Марий Тӱрекыште шочын-кушкын. 7 ий шочмо посёлкысо тӱҥ эмлыме верыште пашам ыштыме деч вара Йошкар-Оласе заводыш толын да медсанчасть поликлиникын вуйлатышыже лийын. 1998-ше ийыште Сар ветеран-влакым эмлыме верыште психиатр сомылым шукташ тӱҥалын, а 1 ий гыч наркологий диспансерын тӱҥ эмлызыже лийын. Тыгак Сергей Васильевич кундемнан сулло эмлызыже семын палыме. 
* 1956 — Людмила Евгеньевна Степанова, кугыжаныш пашаеҥ. Провой кундем Чакмарий кундемыште шочын. Уста пашазе 2001-ше ий гыч кинде инспекций кучемын вуйлатышыжлан шогалын. 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 30 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
**Вера, Надежда, Любовь да Софиям шарныме кече.** Ожно тиде кечын чыла ӱдырамаш-влакым саламленыт, поснак ешан да шочшан-влакым. Ӱдырамаш-влаклан ты кечын шорташат лиеш улмаш, тыге нуно чоныштым лыпландареныт. 

Категорий:30 идым
30 кылме

**30 кылме** (30 ноябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 334-ше (кужемдыме ийлаште 335) кечыже. Идалык пытыме марте 31 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 30 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 30 кечынже шочшо-влак]]*
* 1912 — Николай Арбан, марий серызе, драматург, семлызе, сӱретче, балейтместер, Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1944), СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1958), Марий Эл Республикын Калык серызыже (1994).

## Кӧ колен
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 30 кечынже колышо-влак]]*
* 1993 — Василий Орлов, марий йоча серызе, тӱвыра пашаеҥ, журналист, краевед, библиотекарь, Марий радион икымше дикторжо, РСФСР- ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1965). 
* 2014 — Иван Горный, курыкмарий серызе, почеламутчо, журналист, кусарыше, Совет Ушем Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1984), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1976), РСФСР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1980), Марий Эл Республикын Калык почеламутчыжо (2003). 

## Калык пале

Категорий:30 кылме
30 сорла

**30 cорла** (30 август) — григориан кечышот почеш идалыкын 242-шо (кужемдыме ийлаште — 243-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 123 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — Конституций кече.
*  — Сеҥымаш кече.
*  — Республик кече.
*  — Архивист кече.
*  — Суд пристав кече.

## Лӱмгече
* Танле (православный) лӱм-влак: Алексий, Алипий, Димитрий, Евтихиан, Илья, Иулиания, Киприан, Корнут, Коронат, Левкий, Мирон, Павел, Патрокл, Пимен, Стратон, Филипп, Фирс, Юлиана.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сорла тылзын 30 кечысе событий-влак]]*
* 1700 ий — Россий ден Швеций коклаште Йӱдвел сар тӱҥалын, а 21 ий эртымек тиде кечынак ты сар пытыме нерген вашкелшыкыш кидым пыштыме. 
* 1703 ий — Петербург олан историйыштыже икымше гана вӱд ташлымаш – наводнений – лийын.
* 1918 ий — Фанни Каплан Владимир Ильич Ленин ӱмбак лӱен да нелын сусыртен. 

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сорла тылзын 30 кечынже шочшо-влак]]*
* 1948 ий — Галина Николаевна Швецова, туныктыш, администраций да кугыжаныш пашаеҥ, Марий Эл Республикысе туныктышын сулло пашаеҥже. Шочынжо тудо Волжск олаште. Марий кугыжаныш педагогик институтым тунем лекмек, министр-влак погынысо архив пӧлкан изирак пашаеҥже лийын. Но паша корныжо икмыняр жап гыч педагогик интситутышко куснен, вара туныктыш институтыштат шуйнен. 2001-ше ий гыч Галина Николаевна Марий Эл туныктыш министр сомылым шуктен шога. Профессор. Педагогик туныктыш шанче академийын академикше.
* 1960 ий — Вениамин Викентьевич Мамуткин, архитектор. Паша корныжо «Марийскгражданпроект» ушемыште тӱҥалын, умбакыже уста архитектор «Артель» ушемым почын да шкеак вуйлаташ шогалын. 4 ий Йошкар-Олан тӱҥ архитекторжо сомылым шуктен шоген. Йошкар-Оласе эмлыме верын хирургий корпус, Яков Эшпай лӱмеш тоштер проект-влакын авторжо. А Венгрийысе Залаэгерсег оласе этнографий тоштерыште «Марий илем» комплексым шыҥдарымылан кугыжаныш премий денат палемдалтын. Россий Федерацийысе архитектор-влак ушемын марий пӧлкажын вуйлатышыже. 
* 1961 ий — Северьян Александрович ден Юрий Александрович Морозовмыт, туныктыш пашаеҥ-влак.  Куженер кундем Нурсолаште шочыныт. Северьян Александрович 1989-ше ий гычак Конганур кыдалаш школышто туныктышылан тыршаш тӱҥалын: 6 ий вуйлатышыжат лийын. Тыгак тудо кугыжаныш пашаштат шуаралтеш: кундемысо погынын депутатше улеш. Юрий Александровичат сай туныктышо семын кугу пагалымашым сулен: Куженер кыдалаш школ вуйлатышын алмаштышыжланат шогалын. Коктынат мыланна тале спорт организатор семын палыме улыт. 
* 1975 ий — Эльвира Аркадьевна Ендылетова, журналист да почеламутчо. Марий Тӱрек кундем Мари-Купто ялыште шочын. 1997-ше ий годсек тудо «Кугарня» газет редакцийыште пашам ышта. Газетым лудшо-влаклан Эльвира Терентьева лӱм дене палыме. Эльвира Аркадьевна поэзийым йӧратыше йолташыже-влакым почеламут сборник дене куандарен. 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сорла тылзын 30 кечынже колышо-влак]]*
* 1935 ий — Пӧтыр Пайдуш, марий серызе, почеламутчо, кусарыше, артист. 

## Калык пале
* **Миронын кечыже**. Тыгай калыкпалым эскереныт: эрдене тӱтыра чот шарлен гын, игече ояр лиеш. Тыгак тиде кечын тулык вате-влаклан полшаш тыршеныт. 

Категорий:30 сорла
30 вӱдшор

**30 вӱдшор** (30 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 120-шо (кужемдыме ийлаште — 121-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 245 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* : Пожар ваштареш кучедалше службын кечыже палемдалтеш. Тиде кечын 1649-ше ийыште руш кугыжа Алексей Михайлович калыкын лӱдыкшыдымылык шотышто кӱштыкым пеҥгыдемден. 
*  Джазын калык-влак кокласе кечыже. 
* , Сеҥымаш кече
* , Йоча кече
* , Кугыжан кечыже

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак: Адъютора (Аютор), Аматор, Афродисий, Вольфард, Евтропий, Квиринус, Луис (Людовик), Майлс, Максим, Мария, Пий, Питер (Пётр), Помпоний, Свитберт, Хильдегарда, Эмо.
* Танле (православный) лӱм-влак: Авделай, Агапит, Адриан, Азат, Акакий, Александр, Анания, Аскитрея, Симеон, Усфазан, Фусик, Хусдазад.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 30 кечысе событий-влак]]*
* 1789 ий — Америкын икымше президентшын инаугурацийже эртен. Тунам президент сомылым Джордж Вашингтон  шукташ тӱҥалын.
* 1918 ий — «Ленфильм» киностудийым почмо.
* 1945 ий — Берлинысе Рейхстаг ӱмбалне Сеҥымаш знамя лойгалтын.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 30 кечынже шочшо-влак]]*
* 1934 ий — Зоя Васильевна Младшова, агроном. Курыкмарий кундем Кукшылиды ялыште шочын. Шочмо кундемысе «Дружба» колхозышто 27 ий агрономлан да 12 ий профком вуйлатышылан ыштен. 1970-1974-ше ийлаште Совет Ушем кӱшыл погынын депутатше лийын. Ял озанлык верч тыршымыжым, суапле пашажым моткоч кӱкшын акленыт: «Знак Почёта» орден дене палемденыт. 
* 1955 ий — Елизавета Марченкова (Елизавета Владимировна Марченкова), марий серызе, почеламутчо, туныктышо, Россий Федерацийын сулло туныктыш пашаеҥже (1999).
* 1958 ий — Александр Яковлевич Гайсин, бизнесъеҥ. Пошкырт Эл Калтаса кундемыште шочын. Шке шочмо велыштыже тудо «Гайана» ял озанлык ушемым вуйлата. Мер пашаштат кугу пагалымашым сулен: марий погын-влакын делегатше лийын. 
* 1975 ий — Елена Петровна Афанасьева, тӱвыра пашаеҥ. Киров вел Пыжанью кундем гыч. Шке велыштыже тӱвыра пашам шукертсек нӧлтен шога: тӱвыра ушемымат вуйлата. 
* 1980 ий — Валентина Анатольевна Тойшева, журналист. Шернур кундемын ӱдыржӧ «Марий Эл» газет редакцийыште туныктымаш йодыш дене кылдалтше лаштыкын редакторжылан ыштен. Кызыт Валентина торгово-промышленный палатыште тырша.  
*  ий — Аксар Эльтемеров, марий мурызо, ди-джей. «Йӧратем», «Ӱдыр чон», «Молан» муро-влакым йоҥгалтара. Советский кундемын эргыже.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 30 кечынже колышо-влак]]*
* Гитлер, Адольф
## Калык пале
* Православий йӱлам кучышо-влак **Шнуй Зосима Соловецкийым** шарналтат. Тиде кечын мӱкшызӧ-влак шке отарышкышт шнуй шӱлышым пуртеныт: омарта-влак ӱмбак шнуй вӱдым шыжыктеныт да мӱкш-влакым эскереныт, мӱкш могай кушкылын саскашкыже эн ончыч шинчеш – тудо кушкыл тений сайын шочеш.
**А марий калык гын мÿкшым «Юмын икшыве» манын, сандене мӱкш пуштмашым кугу сулыклан шотлен. Эсогыл мӱкшым лукмо да ончымо годымат ару ош вургемым чийыман улмаш. Мӱкшым лукмо годым тыгай йӱлам шуктеныт: омартам шикш дене эрыктеныт – тыге чыла осал вийым поктеныт, Мӱкш Юмылан пелештеныт. 

Категорий:30 вӱдшор