open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
XIV курым

XIII курым \leftrightarrow XV курым


1300 ийла:
*[[1300]]*1301
13021303
13041305
13061307
13081309

1310 ийла:
13101311
13121313
13141315
13161317
13181319

1320 ийла:
13201321
13221323
13241325
13261327
13281329

1330 ийла:
13301331
13321333
13341335
13361337
13381339

1340 ийла:
13401341
13421343
13441345
13461347
13481349

1350 ийла:
13501351
13521353
13541355
13561357
13581359

1360 ийла: 
13601361
13621363
13641365
13661367
13681369

1370 ийла: 
13701371
13721373
13741375
13761377
13781379

1380 ийла: 
13801381
13821383
13841385
13861387
13881389

1390 ийла: 
13901391
13921393
13941395
13961397
13981399

1400 ийла:
1400

Категорий:Курымла
XIX курым

XVIII курым \leftrightarrow XX курым


1800 ийла:
*[[1800]]*1801180218031804
18051806180718081809

1810 ийла:
1810 1811181218131814
18151816181718181819

1820 ийла:
18201821182218231824
18251826182718281829

1830 ийла:
18301831183218331834
18351836183718381839

1840 ийла:
18401841184218431844
18451846184718481849

1850 ийла:
18501851185218531854
18551856185718581859

1860 ийла:
18601861186218631864
18651866186718681869

1870 ийла:
18701871187218731874
18751876187718781879

1880 ийла:
18801881188218831884
18851886188718881889

1890 ийла: 
18901891189218931894
18951896189718981899

1900 ийла:1900

Категорий:Курымла
XI курым

X курым \leftrightarrow XII курым


1000 ийла:
*[[1000]]*1001
10021003
10041005
10061007
10081009

1010 ийла:
10101011
10121013
10141015
10161017
10181019

1020 ийла:
10201021
10221023
10241025
10261027
10281029

1030 ийла:
10301031
10321033
10341035
10361037
10381039

1040 ийла:
10401041
10421043
10441045
10461047
10481049

1050 ийла:
10501051
10521053
10541055
10561057
10581059

1060 ийла: 
10601061
10621063
10641065
10661067
10681069

1070 ийла: 
10701071
10721073
10741075
10761077
10781079

1080 ийла: 
10801081
10821083
10841085
10861087
10881089

1090 ийла: 
10901091
10921093
10941095
10961097
10981099

1100 ийла:
1100

Категорий:Курымла
9 шорыкйол

**9 шорыкйол** (9 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 9-ше кечыже. Идалык пытыме марте 356 (кужемдыме ийлаште — 357) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

### Лӱмгече
* Лука
* Наум,
* Степан, 
* Тихон, 
* Федор,
* Яков
* Юлиана

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 9 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 9 кечынже шочшо-влак]]*
* 1952 — Богданов, Валерий Петрович, футболист, Марий Элын сулло тренерже. Самара олаште шочын. Но ынде ятыр ий Йошкар-Оласе спорт ушемлаште пашам ышта. 2005-ше ийыште йоча спорт школышто футбол дене тренерлан тыршаш тӱҥалын. 
* 1955 — Валерий Якимов, марий серызе, почеламутчо, журналист, драматург, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1999). 
* 1967 — Лисицына, Эльвира Семёновна, артистка. Куженер кундем Йорош ялыште шочын. Марий еҥлан тудо «Чоныштем илет» икымше марий сериалыште устан модшо семын палыме. Тыгак Эльвира Семёновна курчак театрыште устан модеш, Марий Элын калык артисткыже лӱмым нумалеш. 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 9 кечынже колышо-влак]]*
* 2005 — Фёдор Иванович Гордеев, марий йылмызе, филологий шанче кандидат (1961), профессор (1992), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1989).

## Калык пале

Категорий:9 шорыкйол
XVII курым

XVI курым \leftrightarrow XVIII курым


1600 ийла:
*[[1600]]*1601160216031604
16051606160716081609

1610 ийла:
1610 1611161216131614
16151616161716181619

1620 ийла:
16201621162216231624
16251626162716281629

1630 ийла:
16301631163216331634
16351636163716381639

1640 ийла:
16401641164216431644
16451646164716481649

1650 ийла:
16501651165216531654
16551656165716581659

1660 ийла: 
16601661166216631664
16651666166716681669

1670 ийла: 
16701671167216731674
16751676167716781679

1680 ийла: 
16801681168216831684
16851686168716881689

1690 ийла: 
16901691169216931694
16951696169716981699

1700 ийла:1700

----
## XVII курымышто мо лийын
* XVII курымысо йозакым тӱлышӧ марий илашлан кӱлеш арверым кресаньык еш шке кидше дене ыштен. Шке кид дене ыштыме озанлыкыштыже тӱрлӧ арвер ден паша ӱзгарым, илыме пӧртым, шогам, суртысо ӱзгарым, вургемым, йолчием гыч тӱҥалын кочкын-йӱмӧ сий марте, кресаньык озанлык шканже шке ямдылен. Южгунам гына нуно шинчалым, товарым, кӱртньӧ шогам, савам пазарыште налыныт.
* XVII курымышто мер кидыште шотлалтше мланде палынак шагалемын. Пеш шуко мланде руш монастырь, помещик, тӧра-влакын кидышкышт вончен. 20–80-шо ийлаште - Марий кундемыште шуко руш монастырь-влакым чоҥымо, тунам шуко мер мланде монастырь кидыш вончен.
* XVII курымын икымше пелыштыже марий мерлаште сотниклан ончычсо тархан-влак шогеныт, а кокымшо пелыштыже мер калык шке коклаж гычак ойыраш тӱҥалын.
* XVII курым тӱҥалтыште марий кресаньык мер илыш шотым вияҥдымаште тӱҥ верым налын шоген. Тӱшка вий дене нуно илыш тӧрсырым кораҥден шогеныт, ончыко ӱшанлын ончаш тыршеныт.

## Литератур
* Иванов, А. Г.–Сануков, К. Н. 1998: Марий калыкын историйже.

## Негыз

Категорий:Курымла
XVIII курым

XVII курым \leftrightarrow XIX курым


1700 ийла:
*[[1700]]*1701170217031704
17051706170717081709

1710 ийла:
1710 1711171217131714
17151716171717181719

1720 ийла:
17201721172217231724
17251726172717281729

1730 ийла:
17301731173217331734
17351736173717381739

1740 ийла:
17401741174217431744
17451746174717481749

1750 ийла:
17501751175217531754
17551756175717581759

1760 ийла: 
17601761176217631764
17651766176717681769

1770 ийла: 
17701771177217731774
17751776177717781779

1780 ийла: 
17801781178217831784
17851786178717881789

1790 ийла: 
17901791179217931794
17951796179717981799

1800 ийла:1800
----
## XVIII курымышто мо лийын
* пӱртӱс вий дене лийше кумдан шарлыше чер.
* кинде начар шочмо.
* шужен ий.
* петровский реформылан кӧра илыш лунчыргымаш.
* лӱмоксам тӱлымаш.
* марий-влакын тӱшкан вес верыш илаш куснымаш.
* эрвел марий-влакын ойырлымашышт.
* приходский школым почмаш.
* марий айдемым виеш христиан вераш пуртымаш.
* чий вера ден христианстве кокласе келшыдымаш.
* Уложенный комиссийыште марий депутат-влакын лиймышт.
* марий кресаньыкын Е. Пугачёв деке ушнымыжо.
* покшелне - Эрвел марий-влак посна тӱшка семын вияҥ шуыныт.
* мучаш-XIX курым тӱҥалтыш - Марий мландым посна ойырымо.

Категорий:Курымла
XVI курым

XV курым \leftrightarrow XVII курым


1500 ийла:
*[[1500]]*1501
15021503
15041505
15061507
15081509

1510 ийла:
15101511
15121513
15141515
15161517
15181519

1520 ийла:
15201521
15221523
15241525
15261527
15281529

1530 ийла:
15301531
15321533
15341535
15361537
15381539

1540 ийла:
15401541
15421543
15441545
15461547
15481549

1550 ийла:
15501551
15521553
15541555
15561557
15581559

1560 ийла: 
15601561
15621563
15641565
15661567
15681569

1570 ийла: 
15701571
15721573
15741575
15761577
15781579

1580 ийла: 
15801581
15821583
15841585
15861587
15881589

1590 ийла: 
15901591
15921593
15941595
15961597
15981599

1600 ийла:
1600

### XVI курымышто мо лийын
* 100 ий жапыште (XV–XVI курымлаште) Озаҥ 30 наре гана руш-влак ваштереш кынелын, тынар ганак руш-влакат сар дене ваш лектыныт.
* XVI курымын кокымшо пелыштыже марий-влак эрык верч кучедалаш тӱҥалыныт.

## Литератур
* Иванов, А. Г.–Сануков, К. Н. 1998: Марий калыкын историйже.

## Негыз

Категорий:Курымла
XX курым

XIX курым \leftrightarrow XXI курым

1900 ийла:
*[[1900]]*1901190219031904
19051906190719081909

1910 ийла:
1910 1911191219131914
19151916191719181919

1920 ийла:
19201921192219231924
19251926192719281929

1930 ийла:
19301931193219331934
19351936193719381939

1940 ийла:
19401941194219431944
19451946194719481949

1950 ийла:
19501951195219531954
19551956195719581959

1960 ийла:
19601961196219631964
19651966196719681969

1970 ийла:
19701971197219731974
19751976197719781979

1980 ийла:
19801981198219831984
19851986198719881989

1990 ийла:
19901991199219931994
19951996199719981999

2000 ийла:2000

Категорий:Курымла
XV курым

XIV курым \leftrightarrow XVI курым


1400 ийла:
*[[1400]]*1401
14021403
14041405
14061407
14081409

1410 ийла:
14101411
14121413
14141415
14161417
14181419

1420 ийла:
14201421
14221423
14241425
14261427
14281429

1430 ийла:
14301431
14321433
14341435
14361437
14381439

1440 ийла:
14401441
14421443
14441445
14461447
14481449

1450 ийла:
14501451
14521453
14541455
14561457
14581459

1460 ийла: 
14601461
14621463
14641465
14661467
14681469

1470 ийла: 
14701471
14721473
14741475
14761477
14781479

1480 ийла: 
14801481
14821483
14841485
14861487
14881489

1490 ийла: 
14901491
14921493
14941495
14961497
14981499

1500 ийла:
1500
----
### XV курымышто мо лийын
* Шӧртньӧ Орда шаланен пытен. Тыгодым тиде кугыжанышыш пурышо Марий мланде Озаҥ ханын кидышкыже верештын. Касвел могырым ханын мланде границыже Шур да Вӱтла эҥер дене шуйнен, а йӱдвел могырым раш лийын огыл. Эрвел Европысо мландым Руш кугыжаныш ден Озаҥ ханстве тавалаш тӱҥалыныт.

Категорий:Курымла
XXI курым

XX курым \leftrightarrow XXII курым

2000 ийла:
*[[2000]]*2001200220032004
20052006200720082009

2010 ийла:
2010 2011201220132014
20152016201720182019

2020 ийла:
20202021202220232024
20252026202720282029

2030 ийла:
20302031203220332034
20352036203720382039

2040 ийла:
20402041204220432044
20452046204720482049

2050 ийла:
20502051205220532054
20552056205720582059

2060 ийла: 20602061206220632064
20652066206720682069

2070 ийла: 20702071207220732074
20752076207720782079

2080 ийла: 20802081208220832084
20852086208720882089

2090 ийла: 20902091209220932094
20952096209720982099

2100 ийла:2100

Категорий:Курымла
X курым

IX курым \leftrightarrow XI курым


900 ийла:
*[[900]]*901
902903
904905
906907
908909

910 ийла:
910911
912913
914915
916917
918919

920 ийла:
920921
922923
924925
926927
928929

930 ийла:
930931
932933
934935
936937
938939

940 ийла:
940941
942943
944945
946947
948949

950 ийла:
950951
952953
954955
956957
958959

960 ийла: 
960961
962963
964965
966967
968969

970 ийла: 
970971
972973
974975
976977
978979

980 ийла: 
980981
982983
984985
986987
988989

990 ийла: 
990991
992993
994995
996997
998999

1000 ийла:
1000

Категорий:Курымла
Охотин, Вадим Иванович

**Вадим Охотин** (Вадим Иванович Охотин) (, СССР, Туркменистан, Теджек ола — , Юлсер-Ола ола) — руш серызе, туныктышо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1990). 

## Илыш корныжо
Вадим Охотин 1932 ийын сӱрем тылзын 6-шо кечынже Туркмен ССР, Теджек олаште сарзе ешеш шочын. Волжск олаште ила.

## Тӱҥ произведенийже-влак
* Совесть : повести и рассказы. Йошкар-Ола, 1983. 192 с. 
* Аттестация : роман. Йошкар-Ола, 1988. 320 с.
* Лиха беда — начало : повесть // Дружба. Йошкар-Ола, 1978. С. 102-162.
* Цветут липы : повесть//Дружба. Йошкар-Ола, 1981. С. 15—64. 
* Ночью, в Тихом океане : повесть // Дружба. Йошкар-Ола, 1985. С. 51-105.
* Огонь на ветру: повесть //Дружба. Йошкар-Ола, 1987. С. 87—147. 
* Заноза : рассказ // Русское слово Марий Эл. Йошкар-Ола, 1994. С 134-144.

## Марлаш кусарыме произведенийже-влак
* Увертарымаш почеш толшо пиал : повесть / Е.Садовин кусарен // Ончыко. 2001. № 12. С. 21-57.

## Илышыже да творчествыже нерген литератур
* Калинкин Г. К людям — с душевной откровенностью // Молодой коммунист. 1983. 29 окт.
* Ефимова Н. В лето 6988 // Мар. правда. 1992. 16 июня.
* Борисова М. Военный. Инженер. Писатель// Волжская правда. 2002.12 июля.
* Писатели Республики Марий Эл : автобиобиблиогр. сборник. Йошкар-Ола, 2004. С. 51.
* МБЭ. Йошкар-Ола, 2007. С. 268.

## Чап
*  «1941-1945 ийласе Кугу Ачамланде сарыште чапле пашалан» медаль.
* МССР Президиум Верховный Советын Чапкагазше (1992).
* Марий Эл Республикын Тӱвыра, савыктыш да калык паша шотышто министерствын Чапкагазше.
*  Россий Серызе-влак ушемын Чапкагазше (2007).

## Кылвер-влак
* Большая биографическая энциклопедия Охотин, Вадим Иванович это:.
* Николаев, Сергей Николаевич.

## Негыз
# Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 469-470.
# Ончыко, 2000, № 1.

## Важ-влак


Категорий:Руш серызе-влак
Ото (почеламут)

**Ото** — марий йылме дене возымо икымше почеламутлан шотлалтеш. Авторжо — Сергей Чавайн.

## Возымо вер
С. Чавайн тудым Озаҥ учитель семинарийыште тунеммыж годым 1905 ий теле тылзын 2-шо кечынже возен. 

## Текст
Ик тымык ото уло мемнан элыште, Шога тудо ото кугу ер серыште. Тушто ладыра деч ладыра пушеҥге кушкеш. Тушто мотор деч мотор саска шочеш. Тушто, ужар лышташ лоҥгаште, шӱшпык мура, Тудо ото гыч ерышке яндар памаш йога. Тушто шудыжат ужаргырак, Тушто пеледышыжат сылнырак. Тудо отым мый йӧратем, Тушто пушеҥге руышым мый вурсем.

Ото
Категорий:Чавайн
Категорий:Марий Эл
Оулу

**Оулу** (, ) — ола Финляндийыште.

Категорий:Финляндийысе олала
Пайде

**Пайде** (, **Вейссенштейн** ( — *Ош кӱ*)) —  ола Эстонийыште.


Paide raehoone.JPG
Paide ordulinnuse varemed 2013.JPG
Paide kaubahoovi ärihoone.JPG
Paide veetorn-elamu.JPG
Järvamaa Muuseum.JPG


Категорий:Эстонийысе олала
Пайрем

**Пайрем** — кече, кунам айдеме паша деч кана, веселан мурен-куштен эртара, пайрем сийым ямдыла, тӱрлӧ йӱлам шукта.

Чазам значенийже дене лишыл улыт да полекым полеклат. Но правил семын, пӧлек дене кылдалтше преподнесение ала-могай амал: пайрем-влакым палемдат, йӱлам але пайрем. Эн пӧлеклаш амалже тӱрлӧ лийын. Нунын кокла гыч эн шарлыме:

* пайрем да йӱла (шочмо кече, юбилей, у ий толеш, сӱан толеш, Шорыкйол, шнуй валентин кече);
* ойсавыртыш вӱчкалтымекышт, тауштен;
* ойсавыртыш келшымашым але йӧратымашым;
* калтак;
* савырыме ой.

Ойыртемалтше пӧлек шотышто ешартыш чӱчкыдын шылтыде, раш даритель кузе ыштеныт, тугакак ыштат пӧлеклен. Значений шот дене тидын шотыштат шкенан еҥ, а йӧн лийме годым преподнесение але пӧлекланат тыгак, тудо пӧлек семын кучыкташ лийже. Южгунам тудо пӧлек-влакым опта сӧрыкым палемдат, пӧлеклан коштын, куштышо-влаклан пӧлек лиеш, ваш-могай жапыште.

В данный момент умыло «пӧлек» чот коммерциализировать. Индустрийыште илаш да тӱрлӧ пӧлекым ыштышаш улыт годым ик ужалыме, шке цельыш ятыр компаний пайдаланен пӧлекым маркетинговый (сатузылан конкурсышто сеҥыше-влак коклаште пӧлек-влакым пуэдыме дене ыштыме, тӱрлӧ йӧн дене шке сатуштым шарен арверым але оксам тӱлымӧ компаний атрибутика образец).

Пайрем-влак кугыжаныш, калык да профессиональный улыт.

## Марий пайрем-влак
* Пеледыш пайрем
* Шорыкйол пайрем
* Ӱярня пайрем
* Сӱрем (пайрем)
* Кугече
* Агавайрем
* Семык
* Угинде
* У пучымыш
* Шыже кӱсӧ
* Марий Тиште кече
* Марий Талешке кече
* Марий Эл Республикын кечыже

## Важ-влак
Пекин

**Пекин** () — Китай элын рӱдолаже.

Категорий:Пекин
Категорий:Китайысе миллионер-олала
Пеледыш (кушкыл)

**Пеледыш** (, ) — шылтымнӧшман кушкыл-влакын нӧшмӧ тӱлымаш илтарманже.

Пеледыш тамлештарыме, кӱчыкемдыме да кугытшо дене кылдалтше ӱчашымашым, ӱчашымашым да гаметым, тыгак тичмаш образованийым эртараш келыштарыме пел процессым эртарышашлан эҥертышым пуа.

## Комментарий

Категорий:Кушкыл
Пакистан

**Пакистан** (, ) — эл Азийыште.

Рӱдолаже Исламабад.

Категорий:Пакистан
Панов, Владимир Михайлович

**Владимир Панов** (Владимир Михайлович Панов) (, РСФСР, Мордва АССР, Темников ола) — почеламутчо, кусарыше, Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1982).

## Илыш корныжо
Владимир Панов 1935 ийын пеледыш тылзын 12-шо кечынже РСФСР Мордва АССР Темников олаште шочын.

## Тӱҥ произведенийже-влак
* Небо в пригоршнях: стихи. Йошкар-Ола, 1969. 88 с.
* Высота : стихи, поэма. Йошкар-Ола, 1976. 96 с.
* Мальчишки нашего двора : стихи для детей мл. шк. возраста. Йошкар-Ола, 1978. 32 с.
* Радостный полдень : стихи, поэма. Йошкар-Ола, 1981, 96 с.
* Мы плывем в Ленинград : стихи для мл. шк. возраста. Йошкар- Ола, 1982. 32 с.
* Струны сердца : стихи, поэма. Йошкар-Ола, 1985. 96 с.
* Родники : стихи, поэмы, переводы. Йошкар-Ола, 1994. 160 с.
* Предосенье ; Все как есть... ; Пожелания ; Ожидание ; Ступени : стихи // Русское слово Марий Эл / сост. В. М.Панов. Йошкар-Ола, 2004. С. 179-183.

## Кусарыме произведенийже-влак
* Стихи // Голоса молодых / пер. с мар. Йошкар-Ола, 1973. С. 23—34. 
* Цыганка ; Старая церковь ; Пастух Петров ; Королева ; Зрелость : стихи // Середина земли родной. М., 1987. С. 303—312.
* Братство песенных сердец : стихи мар. поэтов и поэтов братских респ. Йошкар-Ола, 1990. 160 с.

## Илышыже да творчествыже нерген литератур
* Поэзийын таҥже // Ончыко. 1985. № 4. С. 101—103.
* Брагилевская Е. Струны сердца // Лауреаты премии марийского комсомола имени Олыка Ипая. Йошкар-Ола, 1990. С. 4—14.
* Панов В. Не жалея отзвеневших лет // Мар. правда. 1995. 10 июня. 
* Писатели Республики Марий Эл : автобиобиблиогр. сборник. Йошкар-Ола, 2004. С. 52.
* Поэт Владимир Пановлан — 70 ий // Ончыко. 2005. № 6. С. 96—99. МБЭ. Йошкар-Ола, 2007. С. 237.

## Чап
*  «Паша ветеран» медаль.
* СССР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже (1964).
* Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1982).
* СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1988).
* Марий Эл Республик Виктерын Чапкагазше (1995).
* Марий Эл Республик Кугыжаныш Погынын Чапкагазше (2005).

## Литератур
# Марийская биографическая энциклопедия : 3849 имен в истории Марийского края и марийского народа / авт. и рук. проекта В. Мочаев. - Йошкар-Ола, 2007. С. 273.
# Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 480-481.

## Важ-влак


Категорий:Марий серызе-влак
Категорий:Марий почеламутчо-влак
Категорий:Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Пеледыш (тылзе)

**Пеледыш тылзе** () — ийын кудымшо тылзыже. Тугак Изи кырлась тылзе, Кеҥеж тылзе, Терыс кышкыме тылзе, Шудо солымо тылзе, Кÿсӧ тылзе. 

Пеледыш тылзын Пеледыш пайрем эртаралтеш.

Кеҥеж пагытын  икымше тылзыже.

21-ше (22-шо) кечынже кеҥежымсе кечышогымаш

## Негыз
* Марла календарь. 
* А.Е. Китиков, Марийские народные приметы.
* В.Н. Васильев, Русско-марийский разговорник.
* Зорина, Крылова, Якимова, Марийский для всех.
* История и культура марийского края, 8-9 класс. 
* Паасонен, Восточно-марийский словарь.
* И. С. Галкин, Народные названия месяцев в марийском языке.

Категорий:Тылзе
Пирогов, Геннадий Михайлович

**Геннадий Пирогов (Макартук Геня)** (Геннадий Михайлович Пирогов) (, Марий автоном область, У Торъял кундем, Тошто Торъял ял — , Йошкар-Ола ола) — марий серызе, почеламутчо, журналист, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1998).

## Илыш корныжо
Геннадий Пирогов 1936 ийын сӱрем тылзын 4-ше кечынже У Торъял кундем Тошто Торъял ялеш кресаньык ешеш шочын.

## Тӱҥ произведенийже-влак
* Апшаткудышто: ойлымаш-вл. [В кузнице : рассказы]. Йошкар-Ола, 1964.32 с.
* Шонанпыл: ойлымаш-вл. [Радуга: рассказы]. Йошкар-Ола, 1973.56 с.
* Шошо пеледышын ямже : ойлымаш-вл. [Аромат весенних цветов : рассказы]. Йошкар-Ола, 1978. 112 с.
* Шокшо монча : мыскара ойлымаш-вл. [В парилке : сатир, рассказы] / В.Кугубаев, Г.Пирогов. Йошкар-Ола, 1989. С. 77—147.
* Корнымбал ломбо : повесть ден ойлымаш-вл. [Черемуха у дороги : повесть и рассказы]. Йошкар-Ола, 1994. 144 с.
* Сорла: шарнымаш роман. 1-ше кн. // Ончыко. 2005. № 3. С. 112—147; № 4. С. 96-133; № 6. С. 13-37; № 7. С. 91—118.
* Кочо мӱй : повесть ден койдарчык [Горький мед : повесть и сатир, рассказы. Йошкар-Ола, 2006. 148 с.

## Руш йылмыш кусарыме произведенийже-влак
* Серебряная ложка ; Сатана : рассказы / пер. Ю.Русова //Дружба. Йошкар-Ола, 1978. С. 202—204.
* Красивое имя : рассказ / пер. И.Законова // Юмор мари. Йошкар-Ола, 1979. С. 277-280.
* Встреча: стихи / пер. А. Мосунова //Дружба. Йошкар-Ола, 1986. С. 82.

## Илышыже да творчествыже нерген литератур
* Писатели Марийской АССР : биобиблиогр. справочник. Йошкар- Ола, 1976. С. 238.
* Иванов И. Самырыктукымын мурызыжо // Марий Эл. 1996.5 июль. 
* Васинкин АЛ. Прочитаешь — сердце радуется : очерк // Ончыко. 1998. №5. С. 181-186.
* Бояринова Г. Геннадий Пирогов — уста лирик-прозаик // Ончыко. 2001. №9. С. 188-191.
* Иванов С. Шочмо кундемын пӱртӱсшак возаш тарата // Кугарня. 2001.5 июль.
* Писатели Республики Марий Эл : автобиобиблиогр. сборник. Йошкар-Ола, 2004. С. 54—55.
* Осипов-Ярча В. «Тыршымемым аклен, мыланем «пырыс» пыр- дыжшагатым пӧлекленыт...» // Ончыко. 2004. № 6. С. 63—65.
* Абукаев-Эмгак В. Лывырге кумылан лирик // Марий Эл. 2006. 4 июль.
* Куклина Э. «Чоныштем май пеледеш : куку мура, шӱшпык шӱшка...» // Кугарня. 2006. 14 июль.
* Илышлан эреак куаныше // Ончыко. 2006. № 6. С. 117—122.
* МБЭ. Йошкар-Ола, 2007. С. 282.

## Кылвер-влак
* Юбилей писателя.
* В селе Старый Торъял состоялся вечер памяти Геннадия Пирогова — Вести Марий Эл.

## Литератур
# Марийская биографическая энциклопедия : 3849 имен в истории Марийского края и марийского народа / авт. и рук. проекта В. Мочаев. - Йошкар-Ола, 2007. С. 282.
# Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 500-502.

Категорий:Марий серызе-влак
Категорий:Марий почеламутчо-влак
Категорий:Марий журналист-влак
Подгорица

**Подгорица** () — Шемкурык Элын рӱдолаже.

Категорий:Шемкурык Элысе олала
Полтыш

**Полтыш** (Болтуш) — Малмыж кугыжаныш марий он, 1556 ий 26 вӱдшорышто шочмо мландыжым лӱддымын аралышыла колен. Тудын колмыжым шарнен марий-влак Марий талешке кечым палемдат.

## Илышйогын

## Шарнымаш

*2003 ийыште В. Колумб лӱмеш тоштер «Полтыш – князь черемисский. Малмыжский край» (Полтыш - марий он. Малмыж кундем)  кнагам савыктыме.
*2010 ийыште Полтыш онлан Полтыш курыкышто чапкӱм шогалташ сöрат

## Тыгак ончо
* Чумбылат
* Чоткар

## Важ-влак

Категорий:Марий талешке-влак
Категорий:Малмыж
Португал йылме

**Португал йылме** () — индоевропысо (роман) йылме.

Португал йылме
Роман йылме-влак
Порылык (айдеме койыш)

**Порылык** — айдеме койыш, порым ышташ тыршымаш.

## Тыгак ончо
* Порылык (ойпого)

Категорий:Айдеме койыш-влак
Поствайкин, Евграф Михайлович

**Евграф Поствайкин** (Евграф Михайлович Поствайкин) (, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Пынгель Парнингаш ял) — курыкмарий серызе, драматург, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1994).

## Илыш корныжо
Евграф Поствайкин 1944 ий вӱдшор тылзын 10-шо кечынже Марий АССР Курыкмарий кундем Пынгель Парнингаш ялыште шочын.

## Тӱҥ произведенийже-влак
* Тӹньӹм ӹдӹр выча : роман [Тебя ждет девушка]. Йошкар-Ола, 1989.312.
* Ала жерӓ : повестьвлӓ [Сполохи]. Йошкар-Ола, 1993. 320 с. 
* Сирень сир: роман // У сем. 1995. № 3. С. 25—52; № 4. С. 5—24; 1996. № 1.С. 34-55.
* Кашкы йогы: роман // У сем. 2003. № 3. С. 69—101; № 4. С. 26—49 ; 2004. № 1. С. 26-56; № 2. С. 3—41; № 3. С. 3-22; 2006. № 3. С. 32-52; № 4. С. 8-42; 2007. № 1 С. 3-30; № 2. С. 3-32; № 3. С. 3-34; № 4. С. 3-30.
* Хала ӹдӹр : шайыштмашвлӓ, мистич. драма [Девушка из города : рассказы, мистич. драма]. Йошкар-Ола, 2004. 80 с.

## Илышыже да творчествыже нерген литератур
* Алдушкина Р. Пингӹдӹ ашкыл доно // У сем. 1992. № 3. С. 73—75. 
* Поствайкин Евграф Михайлович //У сем. 1999. № Е С. 105—106. 
* Тарьянов И. Талантын кӹцкӹжӹ//У сем. 1999. № Е С. 130—135. 
* Писатели Республики Марий Эл : автобиобиблиогр. сборник. Йошкар-Ола, 2004. С. 56.
* Евграфу Поствайкину — 60 лет : буклет. Йошкар-Ола, 2004. 7 с. 
* Федосеева Н. Художественный мир прозы Е.Поствайкина // Игнатьевские чтения, V. Йошкар-Ола, 2005. С. 198—202.
* Илларионов А. Синонимы разговорного стиля в произведениях Е.Поствайкина // Там же. С. 51—59.
* Изи путешественник // У сем. 2004. № Е С. 11—25.
* МБЭ. Йошкар-Ола, 2007. С. 292.

## Литератур
# Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 511-512.

Категорий:Марий серызе-влак
Категорий:Марий драматург-влак
Пошкырт Эл

**Пошкырт Эл** (; ) — Россий Федерацийын ужашыже, Тудо Юлсер федерал йырвелыш пура.

## Тыгак ончо
* Пошкырт Элысе марий илымверла

## Кылвер-влак
* Пошкырт Эл Виктерын официал серверже

Категорий:Пошкырт Эл
Прага

**Прага** () — Чехийын рӱдолаже.


Prag-3830-Hradschin-vom Petřín-Aussichtsturm-2008-gje.jpg
Prag-3740-Karlsbruecke vom Laurenziberg-2008-gje.jpg
Prag-2840-Voršilská-Theater-2008-gje.jpg
Prag-4220-Kleinseite vom Hradschin-2008-gje.jpg
Prag-4280-Gaerten am Hradschin-2008-gje.jpg
Prag-4480-Altstaedter Ring-Teynkirche-2008-gje.jpg
Prag-4430-Altstaedter Ring-Rathaus-Uhr-2008-gje.jpg
Prag-2630-Putten mit Inschrift-2008-gje.jpg
Prag-5380-Repraesentationshaus-Aufzug-2008-gje.jpg
Prag-7330-Durchblick-2008-gje.jpg


## Тыгак ончо
* Прагысе карман

Категорий:Прага
Категорий:Миллионер-олала
Попов, Никандр Семёнович

**Никандр Семёнович Попов** (, Марий АССР, Поранча кундем, Памашъял ял) — марий историк, шанчызе, этнограф, мер пашаеҥ, историй шанче кандидат (1981), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (2000). 

## Илыш корныжо
Никандр Семёнович 1950 ий пургыж тылзын 12-шо кечынже Марий АССР Поранча кундем Памашъял ялеш шочын.  

Марий кугыжаныш университетыште тунемын. Университет деч вара Марий шанче-шымлыме институтыш пашаш пурен. Кызыт тушто этнографий пӧлкам вуйлата. 1981 ийыште диссертацийым арален, историй шанче кандидат лийын. Марий калык йӱла, Юмылан кумалмаш, кундемыштына Ортодокс тынын шарлыме, калык тӱвыран вияҥмашыже тудын шымлымаште тӱҥ верым налын шогат.

Н. С. Попов — "Марий ушем" мер-политик толкыным вуйлатен. Йошкар-Олаште ила.

## Тÿҥ пашаже-влак
* Марий веран йыжыҥже (О язычестве). Йошкар-Ола, 1985. 96 с. 
* Православие в Марийском крае. Йошкар-Ола, 1987. 112 с.
* Марий кумалтыш мут (Марийские молитвы-заклинания). Йошкар-Ола, 1991. 256 с.
* Сельские библиотеки Марийского края // Марийский археографический вестник. 1991. №1-2;
* На марийском языческом молении // ЭО. 1996. № 3. С. 130-145
* Юмын йӱла (Основы традиционной марийской религии) (совместно с А.И. Таныгиным). Йошкар-Ола, 2003. 273 с. 

## Кылвер-влак
* Попов Никандр Семёнович.
* Попов Никандр Семёнович.
* Попов Никандр Семёнович.
* Общие сведения об институте.

## Негыз
# Ончыко 2000 № 2.

Категорий:Марий шанчызе-влак
Категорий:Марий итсторик-влак
Провой

**Провой** (Звениге) (, ) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше ола. Провой кундемын рӱдерже. Калыкчот: 11946 еҥ (2010 ий).

1860 — негызленыт. 1927 ий гыч — ола сынан посёлко да 1974 ий гыч ола.

## Кылвер-влак
* Город Звенигово (затон Чекурский, Звениговский, Звенижский, Провой).
* Город Звенигово/Команда Кочующие.

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Звениговский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Звениговский район», 2004. — 304 с., ил. С. 50.

## Важ-влак


Категорий:Марий Элысе олала
Категорий:Марий Элысе кундем рӱдерла
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Категорий:Провой
Пургыж (тылзе)

**Пургыж тылзе** () — ийын кокымшо тылзыже.

Теле пагытын  кумшо тылзыже.

## Негыз
* Марла календарь. 
* А.Е. Китиков, Марийские народные приметы.
* В.Н. Васильев, Русско-марийский разговорник.
* Зорина, Крылова, Якимова, Марийский для всех.
* История и культура марийского края, 8-9 класс. 
* Паасонен, Восточно-марийский словарь.
* И. С. Галкин, Народные названия месяцев в марийском языке.

Пургыж
Пушеҥге

**Пушеҥге** — кушкыл, кудыжын вожге, пушеҥгын тӱҥжӧ да лышташан укшерже уло.

Марий кундемыште кушшо пушеҥге-влак:

* Ваштар
* Вӱдуа, Изиви
* Кож
* Куэ
* Ломбо
* Лӱмегож
* Лыстанпӱнчӧ
* Нолго
* Нӧлпӧ
* Нулго
* Олмапу
* Ошко
* Писте
* Пӱнчӧ, Якте
* Пызле
* Тумо
* Уа
* Ӱепу
* Чиепу
* Шемуа
* Шопке
* Шӧрва

Категорий:Пушеҥге-влак
Пушков, Борис Сергеевич

**Борис Сергеевич Пушков** () — , Удмурт Республикысе Можга олаште 1931 ий 3 Сӱрем тылзыште шочын. 1947—1949 ийлаште Озаҥ художественный училищыште уш-акылжым пойдарен. 1961 ий гыч — Россий сӱретче ушемын йыжъеҥже. 1969—1972 да 1974—1975 ийлаште Борис Сергеевич Марий республикысе сӱретче ушем правленийым вуйлатен. 1972 ий гыч 1977 ий марте Россий сӱретче ушем правлений  да Россий сӱретче ушемын сылнысӱрет комиссийжым йыжъеҥлан сайлалтын. Станковый  — сӱретчын тӱҥ паша шӱлышыжӧ. Пушковын картиныже-влакым Саранскыште, Озаҥыште, Ижевскыште, Венгрийысе Ваш олаште эртыше выставкылаште ончыктымо.

Тӱҥ произведенийже-влак тыгай улыт: "Приволжье" (1959), "Над Волгой" (1961), "Мамаев курган" (1965), "Песня" триптик (1970), "Марийский край" (1981), "Вечер на трассе. Волга", "Зимний лес" (1985).

Борис Сергеевич Пушков — Марий Эл сымыктышын сулло пашазе, республикысе Кугыжаныш премийын лауреатше. Тудо Йошкар-Олаште ила.

## Негыз
* Ончыко 2000 № 2.

Категорий:Марий сӱретче-влак
Сунгурова, Раисия Борисовна

**Раисия Сунгурова** (Раисия Борисовна Сунгурова) (, РСФСР, Марий АССР, Поранча кундем, Олор ял) — марий серызе, почеламутчо, мер пашаеҥ, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2019), Ханты-Манси автоном йырвел – Югра кундемысе «Марий Ушем» мер организацийын вуйлатышыже (2011 ий гыч), Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2016).

## Илыш корныжо
Раисия Сунгурова 1987 ийын кылме тылзын 20-шо кечынже Марий АССР Поранча кундем Олор ялеш шочын.

Кум книган авторжо, Россий Серызе-влакын ушем член, тыгак мэр пашаеҥ: ВийАр-ын йыжъеҥже (2007), Ханты-Манси автоном йырвел – Югра кундемысе «Марий Ушем» мер организацийын вуйлатышыже (2011 ий гыч). 

2010 ийыште Марий кугыжаныш университетым тунем лектын. Икымше лектышыже студент пагытыште, 2008 ийыште, тунам, университет пеленсе «Поэзий шепкаште» сылнымут кружокын кышкарыштыже презентоватлалтын. Тиде «Ош шовычан у эр» – поэме да почеламут-влак книга. 

2015 ийыште Р. Сунгурован рукописьше марий сылнымутчо Светлана Эсауловам шарныме лӱмеш «Светлана» конкурсышто сеҥышыш лектын. Тылеч вара, 2016 ийыште, «Светланан книгагудыжо» серийым почшо, «Чайгоркаште сандалык» почеламут сборник печатлалтеш. Кокымшо мутсаска Эстон Родо-тукым программын 2016 ийысе сылнымут премий дене палемдалтын. 

2017 ий мучашыште автор лудшыжо-влаклан кумышо лектытышым темла – «Кава вола копаш». Тыште самырык поэт марий поэзийыште кучылтдымо верлибер жанрымат устан кучылтеш. Ты книга Финн-угор литератур фондын стипендий полышыж дене савыктыме. 

2019 ийыште мер пашажлан  Марий Эллан шӱдӧ ий темме лӱмеш «Калык верч тыршымаш» шарнымаш медаль дене палемдалтын. 

Раисия Борисовна 2010 ий гыч Сургут  олаште ила (ХМАО-Югра), Сургутысо Марий Ушем организацийын да "ЮМарий" этнокультур коллективын вуйлатышыже. 

## Еш
* Пелашыже, Петухов Борис Юрьевич (1984 ийыште шочын).
* Икшывыже-влак: эргыже – Марис (2015); ӱдыржӧ – Илавий (2018).

## Чап
* Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премий (2016).
* Эстон Родо-тукым программе сылнымут премий (2017).
* Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2019).
* Петров Иван Петрович (1893–1938). Марий Эллан шӱдӧ ий темме лӱмеш «Калык верч тыршымаш» шарнымаш медаль (2019).

## Кылвер-влак
* Об авторе
* Сургутысо «Марий Ушемын» куатше –
* Раисия Сунгурован почеламут-влакше

## Важ-влак


Категорий:Марий серызе-влак
Категорий:Марий почеламутчо-влак
Категорий:Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Раквере

**Раквере** (, *Раковор* руш летопись-влакыште, немыч лӱм **Везенберг** () — ола Эстонийыште.


Rakvere linnuse varemed vallikraaviga1.jpg|
Rakvere linnuse varemed vallikraaviga2.jpg|
Rakvere kirik 05-06-2012.jpg|
Rakvere mõisa park.jpg|
Vallimäe tuuleveski.jpg|
Rakvere mõisa peahoone ja teatrihoone.jpg|


Категорий:Эстонийысе олала
Рапла

**Рапла** () — ола Эстонийыште.

Категорий:Эстонийысе олала
Рейкьявик

**Рейкьявик** () — Исландийын рӱдолаже. Калыкчот: 134 010 еҥ (2021 ий).

## Эртымгорно
874 ий — негызленыт. 1786 ий гыч ола.

## Верланыме вер

## Административ шеледымаш

10 кундем-влак:
# Вестюрбайр (*Vesturbær*)
# Мидборг (*Miðborg*)
# Хлидар (*Hlíðar*)
# Лёйгардалюр (*Laugardalur*)
# Хауалейти-ог-Бустадир (*Háaleiti og Bústaðir*)
# Брейдхольт (*Breiðholt*)
# Аурбайр (*Árbær*)
# Граварвогюр (*Grafarvogur*)
# Кьяларнес (*Kjalarnes*)
# Гравархольт-ог-Ульварсаурдалюр (*Grafarholt og Úlfarsárdalur*)

## Калыкчот

## Лӱмлӧ еҥ-влак

## Литератур
* Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.
* 

## Кылвер-влак
* Официальный сайт

## Важ-влак


Категорий:Исландийысе олала
Рига

**Рига** () — ола, Латвийын рӱдолаже.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Чеслав Врублевский (1900-1986, Харьков), КПСС Марий обкомын икымше секретарьже.

Категорий:Рига
Рим

**Рим** () — Италийын рӱдолаже.

Категорий:Рим
Категорий:Италийысе миллионер-олала
Россий

**Россий** (,  — Русь); официал лӱм — **Россий Федераций** (), кагазлаште **РФ** кӱчыкемдымаш кучылталтеш — Эрвел Европышто да Йӱдвел Азийыште верланыше кугыжаныш. Калыкчот — 146 804 372 еҥ. Конституцийыште пеҥгыдемдыме кумдык — 17 125 191 км². Тӱняште кумдык дене таҥастарымашыште эн кугу эл, ВВП кугыт да ППС дене кудымшо верым айла, калыкчот дене индешымше верыште.

Рӱдолаже Моско. Кугыжаныш йылме — руш йылме.

Россий Федерацийыш 85 субъект пура, нунын коклаште: 46 — область (Марий Википедийште *Вел* лӱмдалтыт, мутлан, *Киров Вел*)), 22 — республик (Марий Википедийыште *Эл*, але *Республик* маналтыт, мутлан *Одо Эл*), 9 — край (Марий Википедийыште *Мланде* лӱмдалтыт, мутлан *Пермь мланде*, 3 — Федерал кӱлешан ола (), 4 — автоном йырвел (), 1 — автономный область. Чылажге Российыште 157 тӱжем илымвер наре.

Российын латкандаш кугыжаныш дене чек уло, нунын коклаште кок непризнанный кугыжаныш, да кок частично признанный кугыжаныш:
* Мландыште Норвегий, Финляндий, Эстоний, Латвий, Литва, Польша, Белоруссий, Украина, Грузий, Азербайджан, Казахстан, Монголий, Китай, Йӱдвел Корей, Кечывалвел Осетий, Абхазий, Луганск Калык Республик да Донецк Калык Республик дене пошкудо улеш.
* Теҥыз гоч Японий да УАШ дене пошкудо улеш.

Российыште шуко тӱрлӧ калык ила, 75% танле тын (православий) почеш ила, сандене тӱнямбалне Россий наций эн кугу православный населенийлан шотлалтеш.

Россий Федераций — ядерный державе, космический проект-влак дене тӱнямбалне ончылверыште улеш, космический аппарат-влакым колтылмо да ракетный двигатель-влакым ыштыме дене икымше верыште, Мландыште эн кугу радиотелескопым да космический радиотелескопым чоҥен. Тӱняште чылжге кок глобальный спутниковый навигаций системе уло, иктыже — Российыште ышталтын. УАШ (США) дене пырля Россий квантовый компьютерым чоҥа, Моско — планетыште кум метеорологический рӱдер-влак кокла гыч иктыже. 

Категорий:Россий
Редуктор

**Редуктор** — механизм лекмашан валыште пӱтыралаш моментым кугемдашлан да лукын писылыкым шагалемашлан.

Категорий:Технике
Кугу Ростов

**Кугу Ростов** () — ола Ярославль велыште, Россий.

Категорий:Кугу Ростов
Категорий:Российысе Шӧртньӧ оҥго
Россий серызе ушем

**Россий серызе ушем** марий йыжъеҥ-влак (2000 ий):

* Абукаев-Эмгак, Вячеслав Александович
* Александров-Арсак, Алексей Александович
* Алексеев, Геннадий Валерьянович
* Анисимов, Эврик Васильевич
* Артамонов, Юрий Михайлович
* Байгуза (Байгузин), Юрий Владимирович 
* Васин, Ким Кириллович
* Васильев, Леонид Михайлович
* Галютин-Ялзак, Юрий Иванович
* Горный (Тарьянов), Иван Иванович
* Дудина (Глушкова) Зоя Михайловна
* Дмитриев-Ози, Виталий Сергеевич
* Ермакова Зинаида Васильевна
* Жибрик, Нина Йосифовна
* Иванова (Аптуллина), Альбертина Петровна
* Изилянова, Валентина Михайдаровна
* Иштрикова, Татьяна Вячеславовна
* Каткова, Зинаида Фёдоровна
* Коршунов, Константин Максимович
* Красноперов, Алексей Федорович
* Крылов, Василий Васильевич
* Лобанов, Ипполит Иванович
* Мокеев, Анатолий Иванович
* Мурзашев, Алексей (Ислибай) Мурзашевич
* Николаев, Семен Васильевич
* Осипов-Ярча, Валентин Иванович
* Охотин, Вадим Иванович
* Панов, Владимир Михайлович
* Петухов, Виталий Альбертович
* Пирогов, Геннадий Михайлович
* Поствайкин, Евграф Михайлович
* Регеж-Горохов, Василий Михайлович
* Рыбаков, Николай (Миклай) Фёдорович
* Сабанцев-Ояр, Геннадий Леонидович
* Сагирова, Алевтина Александровна
* Самойлов, Владислав Гурьевич
* Селин (Селедкин), Александр Васильевич
* Смирнов, Геннадий Николаевич
* Спиридонов, Анатолий Яковлевич
* Тимиркаев, Анатолий Тимиршинович
* Элаусова (Танерова), Светлана Николаевна
* Якимов, Валериан Александрович

## Негыз


*
*
Категорий:Сылнымут
Руанда

**Руанда** () — эл Африкыште.

Рӱдолаже Кигали.

Категорий:Руанда
Румын йылме

**Румын йылме** (румынла *română*) — индоевропысо (роман) йылме.

Роман йылме-влак
Румыний

**Румыний** () — Европысо эл. Кундем кумдык — 391 уш2 238, калыкын — 19 401 000 наре еҥ (2019 ийыште оценкым) (кугу регионлаштат тыгайже пале-влакын кок эл шотлалтеш); 62 налме вер-тӱняште эн кугу. Тӱрлылык эл этнокультурный кугун ойыртемалтыт; кугурак ужашыже ӱшанен (87 наре % калык) православий почын.

42 шелалтыт административно-территориальный единица, нунын кокла гыч 41 — жудец, да 1 — Бухарест муниципий, жудец кӱкшытыш нӧлталын. Рӱдола — Бухарест. Кугыжаныш йылме — eastern.

Румыний — президентын да кугыжаныш унитар-парламент республик. Клаус постым айлен йоханнис президентшат, премьер-министр — Николай Чукэ.

Экономика динамично вияҥ толшо эл гыч индустриальный. Окса иктык — eastern лейла (10 шорыкйол 2019 ийыште курсыш — 1 4,05 лея долларым шога, румын почеш у ийыште американ долларыш ак 1 лейла (365 кече) кугемын +0,19 lei, RON дене марте 3,88 4,05). 

Гражданствым - правовой негызым тиде кугыжаныш да айдемын кылышт, закон тӧрлымӧ № 21/1991.

Студент гражданствым налын кертдыме, ик тыгай йодмаш дене келшен толшаш.:

* 8 ийлан кугурак еҥ, тудо элыште илат да шочмо кундемыште
* Ушнен, вате-марий лийын (ӱдырым налат) 5 ий жапыште
* Граждан ончычсо Румыний, 22.12.1989 гражданствым по состоянию на йомдарет, тукым ден тукым нуно икымше ден кокымшо

## Географий
Элын йӱдвел ден эрвел чек дене украиныште, йӱдвел-эрвел — молдавийыште дене, кечывалвелне — болгарий гыч (дене дунай эҥер), касвелне — да венгрий сербийлан гыч. Вӱд мушмо дене шем теҥыз эрвелыште румыний.

## Историй
1877-ше ийыште эрыклыкшым сентябрь кычкыраш тӱҥалеш. Икымше тӱнямбал сар деч вара парламент демократий налаш лиеш. 1938 ий апрельыште лийын парламент шаркален, кугыжалан лийын диктатура палемдыме. Гитлеровский германийым кокымшо тӱнямбал сар жапыште румыний веле лиеш. Румыний да немыч войска-влакын сар совет ушем дене пырля келыштарыме оккупироватлаш ваштареш лий, вара нуным кузе ушаш Транснистрий Румыний (Днестр почеш). Кокымшо тӱнямбал сар деч вара совет ушемын Румыний контроль йымалне лияш. 1989 ийыште элыштына калык фронтын утарен сеҥа, жап парламент пашам ышташ тӱнал-ойла национального единства. Икымше президентшым сайленыт да 1990 ийыште эрыкан май парламентыштым эртеныт. 2007 ий 1 январь гыч европысо университетыш пураш.

## Важ-влак


Категорий:Румыний
Руш йылме

**Руш йылме** (рушла *русский язык*) — индоевропысо (славян) йылме. Тӱняште ик эн шарлыме йылме шотлалтеш — чыла кудымшо родо-тукым йылме-влак коклаште ойлем да кузе кучымо шотышто чумыр тӱням тудо кандашымше эн чот шотышто. Тыгак руш да славян йылме европышто эн шарлыме йылме эн шарлен толын — пытарыме шотышто да т ¢ выраже вес калыкышкат.

Руш йылме — Россий Федерацийын кугыжаныш йылме, кок кугыжаныш йылме кокла гыч иктыже Белоруссий, Казахстан гыч ик официал йылме, Литератур да южо моло эллаште ушнышо тӱнямбал Евразий тӱҥ йылмылан рӱдӧ, эрвел европышто, ондакысе совет ушемын, ик йылме гыч куд паша ООН, ЮНЕСКО да моло калык кокласе организаций.

Йылме код-влак:
* ISO 639-1 - ru;
* ISO 639-2 - rus; 
* ISO 639-3 - rus.

Руш йылмысе тиште-влак:

Кызытсе руш тиштер 1918 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо 33 буква гыч шога. Ужар тӱс дене ончыктымо тиште-влак тиштерыш огыт пуро, нуно мутерлаште, учебниклаште кучылталтыт да пералтыш дене гласныйым ончыктат.

Ешартыш тиште да тудын Юникодшо: 

## Тыгак ончо
* Руш

## Негыз
* ПараТайп: полшык

## Кылвер-влак
* ISO 639  йылме код

## Важ-влак


Категорий:Евразийысе йылме-влак
Категорий:Российысе йылме-влак
Категорий:Руш йылме
Категорий:Украинысе йылме-влак
Категорий:Белоруссийысе йылме-влак
Категорий:Казахстанысе йылме-влак
Сӱан лупш

**Сӱан лупш** — осал койыш-шоктышым, шонымашым почкалтарыше, ӱдыр ден качым, сӱан калыкым аралыше ӱзгар. 
Марий сӱан кышкарыште кугезына-влакын тÿня, сандалык нерген умылымашышт аралалтеш. Тыште кажне сӱанмарий, сӱанвате ты тӱняумылымашым шыҥдарымаште шке сомылжым шукта. Сӱанвуй  (онаеҥ) у ешлан пиалым, поро пӱрымашым, аралтышым йодеш. Савуш сӱан йӱла шот дене, радам дене шукталтмым эскера. Тыгодым сӱан калыкын койыш-шоктышыжланат вуйын шога. Арам огыл тудын кидыштыже – сӱан лупш. Сӱан лупш, кудо тӱмырым пералтыме, шӱвырым пуалме йӱк дене тӧр оҥгыр рӱзалт йоҥгалтеш, калык чӱчкен-мурен шогымо годым вуй ӱмбалне шонанпыл тӱс дене йолген волгалтеш. Тыге тудо йырым-ваш поро шӱлышым шара, осал юапым покта. Лупш сӱанмарийым уло кумыл дене кушташ, сӱанватым чӱчкаш таратен. Сӱан калыкын сурт гыч суртыш коштмо корныштымат, ӱдыр-качын пӱрымаш деке эртышаш ошкылыштымат сӱанвуй лупш ден почкалтарен аруэштарен. Нылле ик тушманым тошкалын, нылле ик порылыкым налын, сӱан лупш ончыкылык илышлан сото корным почын. 
 
## Тыгак ончо
* Эрвел марий сӱан

Категорий:Марий йӱла
ССРУ сылнымутчо ушем

**ССРУ сылнымутчо ушем** (руш. *Союз писателей СССР*) — ССРУ професионал сылнымутчо-влакын организацийышт.
1934 ийын ССРУ сылнымутчо-влакын Икымше погыныштышт ышталтын.

*
Сагирова, Алевтина Александровна

**Алевтина Сагирова** (Алевтина Александровна Сагирова) (, РСФСР, Киров вел, Шанчара кундем, Малое Притыкино ял) — руш серызе, почеламутчо, журналист, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1998), Марий Эл Республикын сулло журналистше (2005).

## Илыш корныжо
Алевтина Сагирова 1940 ийын сӱрем тылзын 29-ше кечынже Киров вел Шанчара кундем Малое Притыкино ялеш кресаньык ешеш шочын. 
У Роҥго кундемысе "Вестник района" газетын серыш пӧлкажым вуйлатыше. Советский поселкышто ила.

## Тӱҥ произведенийже-влак
* Стихи //Дружба. Йошкар-Ола, 1983. С. 153—156.
* Стихи //Дружба. Йошкар-Ола, 1985. С. 156—160.
* Дом на юру : стихи. Йошкар-Ола, 1989. 80 с.
* У зеркала : стихи. Йошкар-Ола, 1993. 96 с.
* Я придумала тебя : стихи. Йошкар-Ола, 1996. 32 с.
* Полынная горница : стихи. СПб, 1996. 28 с.
* Говоришь прописные истины...; Качнется веточка калины...: стихи //Дружба. Мир, в котором я живу. Йошкар-Ола, 1983. С. 164—165.
* Песенка про моль : стихи. СПб, 1999. 32 с.
* Я славянка...; Отключили в доме свет...: стихи //Дружба. На свет нетленный. Йошкар-Ола, 2000. С. 48—52.
* Веточка березы на снегу... // Сотовый мед. Йошкар-Ола, 2000. С. 125-130.
* Прозрение : стихи // Поэтический дуэт / А.Сагирова, А.Санина. Йошкар-Ола, 2004. С. 3—48.
* Козьмодемьянск. Смоленский собор ; Как трудно подниматься над собой... : стихи // Русское слово Марий Эл. Йошкар-Ола, 2004. С. 282-284.
* В золотой скорлупке дня : стихи. Йошкар-Ола, 2006. 288 с.

## Марий йылмыш кусарыме произведенийже-влак
* Стихи / пер. АИвановой // Ончыко. 1994. № 9. С. 116—120.
* Кунам тушманым чаманем мый : стихи / пер. А.Тимиркаева // Ончыко. 2004. №3. С. 180.

## Илышыже да творчествыже нерген литератур
* «В моем доме пахнет пирогами» // Мар. правда. 1995. 8 марта.
* Алевтина Сагировалан — 50 ий // Ончыко. 2004. № 6. С. 129.
* Писатели Республики Марий Эл : автобиобиблиогр. сборник. Йошкар-Ола, 2004. С.57.
* МБЭ. Йошкар-Ола, 2007. С. 314.

## Чап
* Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1998).
* Марий Эл Республик Виктерын Чапкагазше (2000).
* Марий Эл Республикын сулло журналистше (2005).

## Кылвер-влак
* Поэтесса Алевтина Сагирова.

## Литератур
# Марийская биографическая энциклопедия : 3849 имен в истории Марийского края и марийского народа / авт. и рук. проекта В. Мочаев. - Йошкар-Ола, 2007. С. 314.
# Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 550-551.

Категорий:Руш серызе-влак
Категорий:Руш почеламутчо-влак
Самойлов, Владислав Гурьевич

**Владислав Самойлов** (Владислав Гурьевич Самойлов) (, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Чермышъял ял — , Йошкар-Ола) — курыкмарий серызе, почеламутчо, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1998).

## Илыш корныжо
Виталий Петухов 1963 ийын шорыкйол тылзын 20-шо кечынже Курыкмарий кундем Чермышъял ялеш кресаньык ешеш шочын.

## Тӱҥ произведенийже-влак
* Проста эдемвлӓ : повесть [Простые люди : повесть]. Йошкар- Ола, 1983. 52 с.
* Мырызы шӱмӓн халык : повесть // Патыр ви. Йошкар-Ола, 1989. С. 3—89.
* Сӓмӹрӹк курымлан : лыдышвлӓ [Молодости : стихи]. Йошкар- Ола, 1990. 64 с.
* Вӹсӓ кӓнгӹж : лыдышвлӓ, поэма [Уходит лето : стихи, поэма]. Йошкар-Ола, 1993. 136 с.
* Висӓ : лыдышвлӓ [Весы : стихи]. Йошкар-Ола, 2000. 104 с.
* Муян: роман//У сем. 2001. № 2. С. 141—157 ; № 3. С. 128—151; 2002. № 1. С. 110—148; № 2. С. 94—129; № 3. С. 136-160; 2003. № 1. С. 115—138.
* Висӓ ; Шӓлӓ : лыдышвлӓ // Мурйогын : почеламут аршаш. Йошкар-Ола, 2003. С. 55—57.
* Йӹнгӹл юкан шӱмем : лыдышвлӓ [Колокольчики души : стихи]. Йошкар-Ола, 2007. 80 с.

## Илышыже да творчествыже нерген литератур
* Крылов В. Ӱшан вийым пурта // Ончыко. 1984. № 1. С. 112. 
* Федосеева Н. «Мӹньӹн цилӓ лыдыш — изи ӹлӹмӓшем» // У сем. 2001. № 2. С. 101—ПО.
* Федосеева Н. Лирико-философские мотивы в поэзии В. Самойлова // Актуальные проблемы финно-угорской филологии. Йошкар- Ола, 2003. С. 305-309.
* Галютин Ю. «Мыйынат тендан семынак вӱрем йошкарге...» // Ончыко. 2004. № 11. С. 133—136.
* МБЭ. Йошкар-Ола, 2007. С. 315.

## Чап
* Марий обком ВЛКСМ-ын Чапкагазше (1981, 1985).
* Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1998).
* Россий Серызе-влак ушемын стипендиатше (2000).
* Россий Серызе-влак ушемын Чапкагазше (2005).

## Кылвер-влак
* Самойлов Владислав Гурьевич.

## Литератур
# Марийская биографическая энциклопедия : 3849 имен в истории Марийского края и марийского народа / авт. и рук. проекта В. Мочаев. - Йошкар-Ола, 2007. С. 315.
# Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 552-553.

Категорий:Марий серызе-влак
Категорий:Марий почеламутчо-влак
Рязань

**Рязань** (; ) — ола Российыште, Рязань велын рӱдыжӧ. 
 
## Эртымгорно

Категорий:Рязань
Саратов

**Саратов** ( ( гыч) ) — ола Российыште, Саратов велын рӱдыжӧ. 
 
Саратов — калыкчот шотышто латкудымшо ола Российыште, кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.

## Эртымгорно

Категорий:Саратов
Эсватини

**Эсватини Королевстве** (, ) — эл Африкыште.

Рӱдолаже Мбабане.

## Палемдымаш

*
Свердловск вел

**Свердловск вел** () — Урал федерал йырвелыш пурышо Россий Федерацийысе субъект.
Мланде кумдык — 194,307 тӱж. км².
Калыкчот — 4 315,8 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдӧ — Екатеринбург ола.

Категорий:Свердловск вел
Сейшел-влак

**Сейшел-влак** (, , ) — эл Африкыште.

Рӱдола Викторий.

Сейшел-влак
Серб йылме

**Серб йылме** (сербла *српски језик*, *srpski jezik*) — индоевропысо (славян) йылме.

Категорий:Серб йылме
Сербий

**Сербий** () — Европысо эл.

Рӱдолаже Белград.

Категорий:Сербий
Сингапур

**Сингапур** (; ; ;  *Ciŋkappūr Kudiyarasu*) — ола-кугыжаныш Азийыште.

Категорий:Сингапур
Категорий:Миллионер-олала
Сирий

**Сирий** () — эл Азийыште.

Рӱдолаже Дамаск.

Категорий:Сирий
Славян йылме-влак

**Cлавян йылме-влак** — индоевропысо йылме-влак:

* белорус: ISO 639-1 код: **be**; ISO 639-3 код: **bel**;
* украин: ISO 639-1 код: **uk**; ISO 639-3 код: **ukr**
* руш: ISO 639-1 код: **ru**; ISO 639-3 код: **rus**
* русин: ISO 639-3 код: **rue**
* сорб: ISO 639-3 код: **wen**
** олык сорб: ISO 639-3 код: **dsb**; 
** курык сорб: ISO 639-3 код: **hsb**
* поляк: ISO 639-1 код: **pl**; ISO 639-3 код: **pol**
* кашуб: ISO 639-2 код: **csb**; 
* силез: ISO 639-3 код: **szl**
* полаб † : ISO 639-3 код: **pox**
* чех: ISO 639-1 code: **cs**; ISO 639-3 **ces**
* кнаан † : ISO 639-3 код: **czk**
* словак: ISO 639-1 код: **sk**; ISO 639-3 код: **slk**
* серб: ISO 639-1 код: **sr**; ISO 639-3 код: **srp**
* словен: ISO 639-1 код: **sl**; ISO 639-3 код: **slv**
* хорват: ISO 639-1 код: **hr**; ISO 639-3 код: **hrv**
* босний: ISO 639-1 код: **bs**; ISO 639-3 код: **bos**
* черногор
* македон: ISO 639-1 код: **mk**; ISO 639-3 код: **mkd**
* болгар: ISO 639-1 код: **bg**; ISO 639-3 код: **bul**
* тошто славян † : ISO 639-1 код: **cu**; ISO 639-3 код: **chu**

Категорий:Славян йылме-влак
Сембер

**Сембер** () — ола Российыште, Сембер велын рӱдыжӧ.

Категорий:Сембер
Словак йылме

**Словак йылме** (словакла *slovenčina*) — индоевропысо (славян) йылме.

Категорий:Словак йылме
Словакий

**Словакий** () — Европысо эл. Рӱдӧ Европышто верланен, теҥыз дек лектышыж уке. Рӱдӧ олаже — Братислава. Чехий, Польша, Украина, Венгрий, Австрий дене чекше уло. Элын лӱмӧ верысе калыкын лӱмжӧ - словак-влак гыч шочын.

Категорий:Словакий
Словений

**Словений** () — Европысо эл.

## Links
 
* Slovenia.si. Your gateway to information on Slovenia.
* Government of the Republic of Slovenia
* Горы в Словении

Категорий:Словений