open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
5 вӱдшор

**5 вӱдшор** (5 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 95-ше (кужемдыме ийлаште — 96-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 270 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — Товло кече
* Калык-влак кокласе шӱр кече

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак: Альберт, Винсент, Дерфель, Екатерина, (Д)Жеральд, Мария, Руадан, Этельбурга, Юлиана.
* Танле (православный) лӱм-влак: Алексей, Амфилохий, Анастасия, Боголеп, Варвара, Василий, Илья, Кронид, Лидия, Макарий, Македон, Никон, Пелагея, Сергей, Стефан, Феопрепий, Филит.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 5 кечысе событий-влак]]*
* 1722 — адмирал Якоб Роггевенын экспедицийже Пасха отром муын. Тушто абориген-влак иленыт, но эн чот öрыктарышыже орто мучко шогышо чапкÿ-истукан-влак. Нуным «моаи» маныт.
* 1938 — Марий Кугыжаныш драме театрын сценыштыже Сергей Николаевын «Салика» пьесыж почеш шындыме спектакльым икымше гана модын ончыктеныт.
* 1963 — Эрик Сапаевын «Акпатыр» оперын премьерыже эртен.
* 1955 — Уинстон Черчилль Английын премьер-министрже пост гыч каен.
* 1989 — историйыште икымше гана ÿдырамаш-влакын вивальди-оркестрже концертым пуэн.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 5 кечынже шочшо-влак]]*
* 1928 — Михаил Данилович Самусев, йӧнозанлык пашаеҥ, Марий Эл Республикын сулло шанчыенже да техникын пашаеҥже. Йошкар-Олашке 1947-ше ийыште толын. Машина чоҥымо да «Контакт»  заводлаште, «Биомашприбор» ушемыште тыршен. Пашажым аклен, тудым Октябрь Революций, Ленинын да Йошкар Знамя Паша орден-влак дене палемденыт. 
* 1950 — Валерий Иванович Михеев, профсоюз пашаеҥ. Паша корныжо Поранча кундемысе тӱвыра пӧртыштӧ тӱҥалын, вара «Контакт» заводыштат ятыр ий тыршен. 1985-ше ий гыч профсоюз пашаште: Марий областной профсоюз–влакын ушем пӧлкан вуйлатышыже лийын. 1994-ше ийыште Кугыжаныш тӧнежыште тыршыше-влакын профсоюз комитетым вуйлаташ шогалын.  
* 1945 — Виктор Петрович Антихович, спортсмен да тренер, Россий Федерацийын сулло тренерже. Ончыч Йошкар-Оласе «Спартак» командыште модын, вара Куйбышев, Озаҥ, Ростов-на-Дону, Самара, Тольятти, Сочи, Владивосток олалаште футбол команды-влакым вуйлатен.  
* 1958 — Раисия Алексеевна Кудрявцева, марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1987), доцент (2002), филологий шанче доктор (2009), профессор (2012), Россий Федерацийын кӱшыл профессионал туныктышын почётан пашаеҥже (2012), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (2020).
* 1950 — Василий Илларионович Эманов, Мари-Турек кундемыште шочын-кушшо тале спортсмен. Европысо да тӱнямбалсе чемпионатлаштат тудо шке вийжым терген.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 5 кечынже колышо-влак]]*
* 1997 — Осмин Йыван, серызе, почеламутчо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1940), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1993), Марий Эл Республикын Калык почеламутчыжо (1997). 

## Калык пале
**Никонын кечыже**. Тиде кечын ожно пöртым эрыктеныт: кÿварым, тувырашым мушкыныт. Тидлан пÿртньк гыч лÿмын ямдылыме вартышым кучылтыныт. Пÿртьыкан выньык дене мончаш пуреныт да пÿртньыкан чайым йÿыныт. Эсогыл, мÿгиндымат кÿэштме годым пÿртьыкым ешареныт.  

Категорий:5 вӱдшор
4 пеледыш

**4 пеледыш** (4 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 155-ше (кужемдыме ийлаште — 156-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 210 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — Титакдыме йоча-влакым торжалык деч аралыме кече (Международный день невинных детей — жертв агрессии.). Тиде кече 1982-шо ийыште Бейрут олам бомбардироватлыме туткарым шарныме лӱмеш палемдалтеш.
*  — Кугыжаныш тистын кечыже.
*  — Содружествын кечыже.
*  — Республикым чоҥымо кече.
*  — Кугыжаныш символ-влакын кече.
*  — Тошто еҥ-влакым сийлыме кече.
*  — Банк пашаеҥ-влакын кечышт.
*  — Еш кече.
*  — Эрык кече.
*  Аралтыш вийын кечыже.
*  — Тисте кече.

## Лӱмгече
* Танле лӱм-влак: Василиск, Владимир, Данила, Иван, Макар, Михаил, Павел, София.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 4 кечысе событий-влак]]*
* 1897 ий — «Аврора» крейсерым чоҥаш тӱҥалыныт.
* 1922 ий — «Крокодил» журналын икымше номерже лектын.
* 1962 ий — «Фитиль» лӱман сатирик киножурналын икымше выпускшо лектын.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 4 кечынже шочшо-влак]]*
* 1924 ий — Геннадий Тимофеевич Калинин, чодыра озанлык специалист, Россий Федерацийын сулло чодыразыже. Киров велысе Яраҥ кундем Бакуничи ялыште шочын. Кугу Ачаэл Сар корным эртен, чодыра озанлык техникумшто шинчымашым поген. 1961-ше ий гыч Медведево кундемысе ушемыште чодыразылан пашам ышташ тӱналын, а 1966-1970-ше ийлаште Килемар чодыра озанлыкын вуйлатышыжлан тыршен. 
* 1946 ий — Геннадий Михайлович Шитухин, кумдан палыме спортсмен да тренер, Марий Эл Республикысе капкультурын сулло пашаеҥже да сулло тренерже. Уло тӱнялан чапланыше Шитухинмыт спорт династий гыч. Тале спортсмен ик гана веле огыл Марий Эл Республикын чемпионжо лӱмым налын. 1976-шо ий гыч Марий кугыжаныш университетыште пашам ышта. 12 спорт мастерым ямдылен. 
* 1962 ий — Юрий Соловьёв (Юрий Косатан), марий серызе, журналист, кусарыше, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2006), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2009), Шабдар Осып лӱмеш премийын лауреатше (1998), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2009).
* 1973 ий — Галина Анатольевна Яковлева, марий йылмызе, шанчызе, туныктышо.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 4 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:4 пеледыш
5 идым

**5 идым** (5 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 248-ше (кужемдыме ийлаште — 249-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 117 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече
Идым тылзын визымше кечынже **Елизавета**-влакын лӱм кечышт.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 5 кечысе событий-влак]]*
* 1698-ше ийыште I Пӧтыр кугыжа у кӱштыкым луктын: пондашым нумалмылан ешартыш налогым тӱлымаш улмаш.
* 1982-шо ийыште Москва-Лос-Анджелес телемостым ыштыме. Тиде телевиденийын историйыштыже икымше тыгай эфир.
* 1997-ше ийыште Моско олаште Пӧтыр Кугыжалан чапкӱм почмо.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 5 кечынже шочшо-влак]]*
* 1901 - Богословский, Дмитрий Фёдорович, марий серызе, прозаик, журналист.
* 1949 — Василий Сергеевич Чернов, туныктыш пашаеҥ. Юлсер кундем Черкысола ялыште шочын-кушкын. Марий кугыжаныш педагогик институтым тунем лекмек, Волжск оласе 4 №-ан школышто пашам ышташ тӱҥалын – вуйлатыше мартеат шуын. Умбакыже оласе комитетыште, а вара уэш туныктымо пашаште шуаралтын. 1991-ше ий гыч 1 №-ан школын вуйлатышыже лийын.
* ???? — **Елизавета Александровна Иванова**, марий артистка. Тудын паша корныжо Шкетан лӱмеш кугыжаныш драме театр дене кылдалтын. У Роҥго кундемын талантан шочшыжо ойырен налме специальность дене шинчымашым Ленинградысе Крупская лӱмеш тӱвыра институтышто поген. Тунем пытарымек, театрыш толын. Шуко тӱрлӧ оҥай рольым чоҥен. Но пытартыш жапыште Елизавета Александровна режиссёрын полышкалышыже семынат тырша. Тудын пашажым аклен, Марий Эл республикын чап таныкше дене палемденыт. 
* 1952 — **Татьяна Ивановна Егошина**, мурызо, Марий Эл Республикын сулло артисткыже. У Торъял посёлкышто шочын. Йошкар-Оласе сем училищым тунем пытарымек, «Мари» вокал да семӱзгар ансамбльыште шуаралташ тӱҥалын. 70-ше ийлаште тудо эстрадын ик эн чолга шӱдыржӧ лийын: Сочисе совет муро фестивальын лауреатше. 
* 1951 — **Вячеслав Семёнович Азаев**, Россий Федерацийын сулло эмлызыже палемда. Шкеже Дагестан республик Дербент ола гыч. Саратов оласе мединститутым тунем пытарыме деч вара Йошкар-Олашке толын да оласе эмлыме верыште тыршаш тӱҥалын. 1992-шо ий гыч травматологий диспансерыште тӱҥ эмлызе семын пашам ышта.
* 1960 — **Геннадий Кузьмич Волков**,  спорт да туныктыш пашаеҥ. Тудо Марий Тӱрек посёлкышто шочын-кушкын. Паша корныжо Йошкар-Оласе ял озанлык техникум дене кылдалтын: тыште тудо туныктышылан пашам ышта. Спорт аланыштат кугу кӱкшытыш шуын: ече дене коштмаш да пауэрлифтинг дене спорт мастер лӱмым нумалеш.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 5 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* **Луппан кечыже**. Тиде кечын еҥ-влак шере пӧчыжым погеныт. Каваште турня-шамычымат эскереныт: кайык-влак писын да йӱкым лукде чоҥештат гын, вашке йӱштӧ толеш. Турня кашта ӱлнӧ кая гын, эше леве лиеш. 

Категорий:5 идым
5 пеледыш

**5 пеледыш** (5 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 156-шо (кужемдыме ийлаште — 157-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 209 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  Йыр улшо  пӱртӱсым аралыме кече палемдалтеш (**эколог-влакын кечышт**) палемдат. 
*  — Конституцийын кечыже.

## Лӱмгече
Пеледыш тылзын визымше кечынже Адриан, Александр, Андрей, Василий, Геннадий, Даниил, Дмитрий, Иван, Игнат, Касьян, Константин, Михаил, Никита, Петр, Роман, Федор, Яков, Валерия – влакын лӱм кечыт.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 5 кечысе событий-влак]]*
* 1783 — Монгольфье изк-шоляк-влак икымше аэростатым южыш нöлталыныт.
* 1981 — У черым почыныт – СПИДым.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 5 кечынже шочшо-влак]]*
* 1907 — Пӧтыр Пайдуш, марий серызе, почеламутчо, кусарыше, артист. 
* 1936 — **Михаил Игнатьевич Васильев**, тазалык аралтыш пашаеҥ, Россий Федерацийын сулло эмлызыже. Провой кундем Янашбеляк ялыште шочын. 1973-шо ийыште тудо республикысе туберкулёз диспансерыште тыршаш тӱҥалын, а 1982-шо ий гыч тӱҥ эмлызыже лийын. СНГ-се фтизиатор-влак ассоциацийын президентше. 50 утла шанче пашан авторжо. Медицин шанче кандидат. 
* 1937 — Илья Першин, марий серызе, почеламутчо.
* 1957 — **Сергей Васильевич Яндубаев**, скульптор, Олык Ипай лӱмеш премийын лауреатше, тыгак Марий Элысе кугыжаныш премийын лауреатше. Паша корныжо Йошкар-Оласе художественный школ дене кылдалтын. Кундемысе шуко чапкӱм лач тудын проектше почеш шогалтеныт. Тудынак «Мария Павловнан портретшым» Третьяков галерей шке фондышкыжо налын. Сергей Васильевичын пашаже-влакым Йошкар-Оласе, Козьмодемьянскысе тоштерлаште ужаш лиеш.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 5 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:5 пеледыш
5 пургыж

**5 пургыж** (5 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 36-шо кечыже. Идалык пытыме марте 329 (кужемдыме ийлаште — 330) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 5 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 5 кечынже шочшо-влак]]*
* 1935 — Ксенофонт Никанорович Сануков, марий историк, шымлызе, туныктышо, мер пашаеҥ, историй шанче доктор, профессор, Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже, «Марий Эл – Венгрий» ушемын председательже, Россий Гуманитар шанче Академийын академикше, Россий Федерацийысе кӱшыл школын сулло пашаеҥже, Йошкар-Олан почётан гражданинже, МарКУ-н почётан профессоржо, Курыкмарий кундемын почётан гражданинже, Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше.
* 1937 — Мстислав Сиватеев, курыкмарий серызе, почеламутчо.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 5 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:5 пургыж
5 сӱрем

**5 сӱрем** (5 июль) — григориан кечышот почеш идалыкын 186-шо (кужемдыме ийлаште — 187-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 179 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — Эрыкан лийме кече.
*  — Конституций кече.
*  — Йоча кече.
*  — Эрыкан лийме кече.
*  — Эрыкан лийме кече.
*  — Сар теҥыз флотын кечыже
* ,  — Кирилл ден Мефодийын кечыже. Славян тиште кече.
*  — Сарзе чап кече. Лач ты кечын 1943-шо ийыште кумдан палыме Курск ола воктене кредалмаш тӱҥалын.

## Лӱмгече
* Танле (православный) лӱм-влак: Василий, Геннадий, Зина, Галактион.
* Католик лӱм-влак: Каролина, Филомена, Антон.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 5 кечысе событий-влак]]*
* 1841 ий — Томас Кук тӱнямбалне икымше туристический агентствым почын. 
* 1881 ий — Египетысе Луксор ола воктене лӱмлӧ фараон-влакын гробницыштым муымо.
* 1943 ий — Курский кучедалмаш тӱҥалын. Кугу Отечественный Сарыште тиде ик эн кугу операцийлан шотлалтеш.

### Марий тӱняште
* Тиде кечын Йошкар-Олаште Александр Пушкинлан чапкӱм почмо. 
* 1978 ий — У Роҥго кундемысе Солнечный посёлкышто амбулаторийым почыныт.
* 1983 ий — Марий шанче да шымлыше институтлан Валериан Михайлович Васильевын лӱмжым пуымо.
* 1991 ий — «Кугарня» газет лекташ тӱҥалын.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 5 кечынже шочшо-влак]]*
* 1947 ий — Августа Николаевна Айдимирова, медицин пашаеҥ. Моркышто шочын. Паша корныжо пӱй эмлымаш сомыл дене кылдалтын. Йошкар-Оласе 4-ше №-ан поликлиникыште тырша. 2007-ше ийыште «Профессия — жизнь» манме ик эн кугу премий дене палемдалтын.
* 1960 ий — Геннадий Гордеев, марий серызе, драматург, мер пашаеҥ, Марий Эл Республикысе В. Колумб лӱмеш литератур премийын лауреатше (1995), Марий Эл Республикысе М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1999), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2005). 
* 1946 ий — Владимир Иванович Рыбалка, шанче да туныктыш пашаеҥ, историй шанче кандидат, доцент, Марий Эл Республикысе шынчын сулло пашаеҥже. 
* 1949 ий — Валентин Андреевич Кудрявцев, режиссёр. 1965-ше ий гыч Марий телевиденийыште пашам ышта: оператор гыч тӱҥалын тӱҥ режиссёр марте кушкын. «Марий памаш», «Арва шеҥгек йога», «Марий вате», «Кӱсле» да моло видеофильм-влакым ыштен. Валентин Андреевичын чумырымо «Ӱдырамаш корно» да «Кӱсле» видеофильмже-влак финн–угор телефестивальыште сеҥыше радамыш лектыныт. 
* 1975 ий — Светлана Викторовна Сандакова-Ягулбаева, артистка, Марий Эл Республикын сулло артисткыже. Морко кундем Шеҥше селан талантан ӱдыржӧ ынде ятыр ий Шкетан лӱмеш драмтеатрыште пашам ышта. Шке мастарлыкше да рольым устан чоҥымыж дене калыкым куандарен шога. Суапле пашажлан кугыжаныш премий денат палемдалтын.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 5 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* Православий календарь почеш таче Евсейын кечыже. Калык палым эскереныт. Йӱр йӱреш гын — сай кинде лектышлан. Тыгак ты кечын мўндыр родо-тукым дек унала миен коштман улмаш.
* Марий калык тыгай калыкпалым эскерен: пыл шымаланыме годым мӱкш омарташке ок шыл гын, йӱр ок лий. Кайык-влак огыт муро, а чот кычкыркалат гын — игече пужла. 

Категорий:5 сӱрем
5 шорыкйол

**5 шорыкйол** (5 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 5-ше кечыже. Идалык пытыме марте 360 (кужемдыме ийлаште — 361) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 5 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 5 кечынже шочшо-влак]]*
* 1959 — Вячеслав Абукаев-Эмгак, марий серызе, почеламутчо, прозаик, драматург, кусарыше, журналист, театр пашаеҥ.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 5 кечынже колышо-влак]]*
* 1965 — Яков Элексейн, марий серызе, кусарыше, туныктышо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1957). 

## Калык пале

Категорий:5 шорыкйол
5 шыжа

**5 шыжа** (5 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 278-ше (кужемдыме ийлаште — 279-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 87 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — Туныктышо-влакын тӱнямбал кечышт.
* :
** Туныктышын кечыже
** Силовой спортышто шуаралтше-влакын кечышт.
** Российысе уголовный розыск пашаеҥ-влакын кечышт.

## Лӱмгече
Шыжа тылзын визымше кечынже шке лӱмгечыштым  Пётр, Макар, Николай, Мартин, Кузьма, Александр да Фёдор-влак палемдат.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 5 кечысе событий-влак]]*
* 1782 — Денис Фонвизинын «Недоросль» комедийжым икымше гана ончыктеныт. 
* 1930 — «Московские новости» луман газетын икымше номерже ош туням ужын. Тудо англичан йылме дене лектын да Российыште илыше иностранец-влаклан савыкталтын.
### Марий тӱняште
* 1935 — «Марийскгражданпроект» институт почылтын.
* 1995 — Марий нефтеперегонный завод почылтын.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 5 кечынже шочшо-влак]]*
* 1907 — Александр Ток, марий серызе, почеламутчо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1950), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
* 1955 — Рафик Назипович Валеев, чодыра озанлык пашаеҥ, Россий Федерацийын сулло чодыразыже. Шкеже тужо Марий Тӱрек кундем гыч. Марий политехник институтым тунем лекмек шке шочмо кундемысе чодыра озанлыкыште пашам ышташ тӱналын: тыглай инженер гыч вуйлатыше марте шуын.
* 1955 — Наталия Дмитриевна Чичирова, шанче-энергетик, профессор. Сурок посёлкышто шочын. Кӱшыл шинчымашым Озаҥысе кугыжаныш университетыште налын да тыштак шке паша вержым муын. Ынде ятыр ий Наталия Дмитриевна ты тунемме тӧнежыште тырша. 200 наре шанче пашан авторжо. Химий шанче доктор. Российысе шанче академийын чолга корреспондентше.  
* 1971 — Лариса Борисовна Ибраева, тӱвыра пашаеҥ. Шкеже тудо Килемар кундем Арды ял гыч. 1997-ше ий гычак уста балетмейстер ты кундемысе кумдан чапланыше «Россияночка» калык ансамбльым вуйлата. Суапле пашажлан ятыр чап танык дене палемдатын.
* 1965 — Любовь Фёдоровна Кириллова, тӱвыра пашаеҥ, Марий Эл тӱвыран сулло пашаеҥже. Тудо гын Поранча кундем Оби-Памаш ялыште шочын-кушкын. 1992-шо ийыште тудо Морко кундемысе методик пӧлкан вуйлатышыже лийын. Ты кундемысе тӱвыра пашаштат Любовь Фёдоровнан надырже изи огыл.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 5 кечынже колышо-влак]]*
* 1993 — Сергей Николаев, марий серызе, драматург, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1939), Марий АССР-ысе сымыктышын сулло пашаеҥже (1946), Марий АССР-ын Калык серызыже (1958), Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1980).
* 2011 — Стив Джобс (шоч. 1955), «Apple» корпорацийлан негызым пыштыше да тудын ондаксе тӱҥ директоржо.

## Калык пале
**Ион да Фокан кечыже.** Тиде кечын ожно колым кочкаш ок лий улмаш. Фока деч калык суртым тул деч да вудйымак кайыме деч аралаш йодын кумалын. Ты кечын лышташ чот велеш, но куэште лышташ эше лын кодын гын, теле вара толеш, манын шоненыт. 

Категорий:5 шыжа
4 кылме

**4 кылме** (4 ноябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 308-ше (кужемдыме ийлаште — 309-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 57 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — Калыкын икоян улмо кечыже палемдалтеш. 
*  — Марий автономий кече.

## Лӱмгече
* Кылме тылзын нылымше кечынже шке лӱмгечыштым Александр, Герман, Максим. Емельян, Григорий, Василий, Анна да Елизавета-влак палемдат.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 4 кечысе событий-влак]]*
* 1879 — Икымше кассовый аппаратым ыштен лукмо.
* 1922 — Египетыште Тутанхамон фараонын гробницыжым муымо.
* 2004 — Иркутскышто адмирал Александр Колчаклан чапкӱм шогалтыме. 

### Марий тӱняште
* 1920 — Марий автоном областьым (МАО) ыштыме нерген увертарыме.
* 1941 — Йошкар-Олаште полупроводник заводым почмо.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 4 кечынже шочшо-влак]]*
* 1905 — Михаил Иванов-Батрак, марий серызе, почеламутчо, туныктышо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934). 
* 1932 — Миклай Рыбаков, марий серызе, журналист, драматург, артист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже, Марий Эл Республикын Калык серызыже (1996), Марий АССР-ысе сымыктышын сулло пашаеҥже (1970), Марий АССР-ысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1978), Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1974).
* 1938 — Владимир Павлович Васильев, шанче-экономист, Марий Элын сулло шанчыеҥже. Морко кундем Нуръял Корамасыште шочын-кушкын. Паша корныжо Марий кугыжаныш университет дене кылдалтын: 1974-ше ий гыч экономик факультетын доцентше, 6 ий деканже лийын. А 2002-шо ий гыч экономик теорий кафедрым вуйлата. Экономик шанче кандидат, профессор.
* 1939 — Тамара Семёновна Григорьева, спортсменка, ечызе. Юлсер кундем Отымбал ялыште шочын. 5 ияш годымжак ече ӱмбак шогалын. Озаҥысе пединститутышто тунеммыж годымак Совет Ушем спорт мастер лӱмым сулен. Нелын эмганыме деч вара икмыняр ийлан спорт пашам ӧрдыжеш коден, но 80-ше ийлаште уэш ече ӱмбак шогалын. 2001-ше ийыште ветеран-влак кокласе тӱнямбалсе таҥасымаште «шӧртньымат» сеҥен налын. Ятыр таҥасымашын сеҥышыже. Россий спорт мастер.
* 1952 — Вениамин Микишкин, марий серызе, кусарыше, журналист, драматург.سامانه پیامک آموت

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 4 кечынже колышо-влак]]*
* 2005 — Олег Владимирович Чубарев, руш серызе, лесовод, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* 2014 — Геннадий Пирогов (Макартук Геня), марий серызе, почеламутчо, журналист, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1998). 

## Калык пале
Казанский юмонан кечыже. Ожно ты кечын сӱаным ышташ тыршеныт, вет юмын пайрем кечын ушнышо мужыр пеҥгыде лиеш, манын ӱшаненыт. Кастене пайрем ӱстелым погеныт: ушмен да кешыр дене пурам шолтеныт. 

Категорий:4 кылме
5 кылме

**5 кылме** (5 ноябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 309-ше (кужемдыме ийлаште — 310-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 56 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — Сарзе разведчикын кечыже.

## Лӱмгече
Кылме тылзын визымше кечынже шке лӱмгечыштым Игнатий, Пётр, Николай, Афанасий, Владимир да Яков-влак палемдат.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 5 кечысе событий-влак]]*
* 1929 — Совет Ушемыште икымше планетарийым почыныт.
* 1957 — Болгарийысе Пловдив олаште «воин-утарышылан» чапкум шогалтыме.
* 1967 — Останкин телебашньым почыныт.

### Марий тӱняште
* 1973 — Йошкар-Олаште Воин чап мемориал комплексым почмо.
* 1999 — Йошкар-Олаште калык сымыктыш тоштерым почмо. 
* 1845 — Марий Тӱрек кундемысе Косолоп школым почмо.
* 1995 — У Роҥго кундемысе Иванов лӱмеш краевед тоштерым почмо. 

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 5 кечынже шочшо-влак]]*
* 1927 — Надежда Алексеевна Пасякина, тазалык аралтыш пашаеҥ, Марий республикын сулло эмлызыже. Юрино кундемыште шочын. Ончычсо паша корныжо Юринысе, Кужэҥерысе, Моркысо эмлыме верла дене кылдалтын. 1960-шо ий гыч Йошкар-Оласе эмлыме верыште пашам ышташ тӱҥалын. 16 ий сар ветеран-влакын эмлыме верыште тӱҥ эмлызын алмаштышыже лийын. Суапле пашажлан Йошкар Знамя Паша орден дене палемдалтын.
* 1936 — Леонид Логинович Яндаков (Леонид Яндак), серызе, журналист, кусарыше, туныктышо, комсомол пашаеҥ, радиожурналист, газет редакций пашаеҥ Марий Элын сулло журналистше палемда. Леонид Логиновичын перожо йымач ятыр пьесе шочын: «Пеледыш пайрем», «Тулык ава», «Пусаксолаште томаша», «Пелчан кугыжа», «Йӧратымаш? Йӧратымаш! Йӧратымаш…». Тыгак тудо мыланна «Чоткар», «Мамич Бердей», «Онар» роман-влакын авторжо семын палыме. Кусарыме пашажым ончалаш гын, ик эн тӱҥ пашажлан «У сугыньым» шотлаш лиеш. 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 5 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
Яковын кечыже. Тиде кечын ожно муйым кочкыныт. Тыгак оҥай модышым эртареныт: пырля погынымо годым мукш семын ызгеныт. Тидын дене вес ий муй лектыш сай лиеш, манын ушаненыт.  

Категорий:5 кылме
5 ӱярня

**5 ӱярня** (5 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 64-ше (кужемдыме ийлаште — 65-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 301 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
    
## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 5 кечысе событий-влак]]*
* 1711 ий — Пётр Первый кугыжан кÿштыкшö почеш Сенатым ыштыме.
* 1946 ий — Уинстон Черчилль социалистик да капитал эл-влак кокласе чеклан «железный занавес» лÿмым пуэн.
* 1970 ий — ООН комитетын ямдылыме акт почеш ядерный оружийым кучылтмо шотышто икмыняр кÿштыкым пеҥгыдемдыме.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 5 кечынже шочшо-влак]]*
* 1960 ий — Элина Анатольевна Архипова, уста семмастар. 1987-ше ий гыч Йошкар-Оласе икымше номеран президент интернат-школышто туныктышылан тыршаш тӱҥалын. А кок ий гыч тудо Россий композитор-влак ушемын чолга еҥже лийын. Моткоч шуко романс да муро-влакын авторжо. Поснак кугу чапым тудлан «Алдиар» оперыже конден: марий сымыктыш историйыште – кумшо. Кундемнан икымше профессионал ӱдырамаш-композитор.
* 1933 ий — Иннокентий Александрович Рыжков, ял озанлык пашаеҥ, Россий Федерацийысе ял озанлыкын сулло пашаеҥже. Курыкмарий кундем Куликал ялыште шочын. Ончыч «Сила» совхоз вуйлатышылан тыршен. Вара 10 ий Курыкмарий кундемысе ял озанлык кучемым вуйлатен. 
* 1947 ий — Аркадий Кузьмич Анисимов, туныктыш да тӱвыра пашаеҥ. Шочынжо тудо Шернур кундем Койсолаште. Тӱҥ шотышто Киров велысе Пыжанъю кундем Вӱлеҥер (Мари-Ошаево) школышто туныктышылан пашам ыштен: марий тӱвырам вияҥдымашке, шочмо йылмым арален кодымашке да таза илыш-йӱлам кучымашке кугу надырым пыштен. 
* 1949 ий — Альбина Григорьевна Веселова, тӱвыра пашаеҥ. У Торъял кундем Токтарсолаште шочын. «Ал Ӱжара» ансамбльым 16 ий вуйлатен шоген.  Суапле пашажлан Марий Эл тӰвыран сулло пашаеҥже лӱм дене палемдалтын. 
* 1986 ий — Алёна Иванова, мер пашаеҥ да журналист. Юлсер кундем Памашэҥер ялеш шочын. Сотнур кыдалаш школым тунем пытарен. Марий кугыжаныш университетым тунем лекмек, телевиденийыште пашам ышташ тÿҥалын да тачысе кече марте туштак тырша. Мер илышыштат тудын лÿмжö палыдыме огыл: 2008-ше ийыште тудо "Вийар" ушемын вуйлатышыжлан шогалын, а 2 ий ончыч МАФУН-ын Марий Элысе координаторжо лийын.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 5 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* Лев Катанскийым шарныме кече. Тиде кечын пытартыш гана курык гыч мунчалтеныт: кö эн тораш мунчалта – тудын идалык мучко чыла сай лиеш. Тиде кечын иктаж кö черланен гын, йÿдым тудын коҥлайымакше кинде шултышым пыштеныт. Эрдене тергеныт: кинде шултыш кукшо гын, айдеме вашке ок парем.   

Категорий:5 ӱярня
6 ага

**6 ага** (6 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 126-шо (кужемдыме ийлаште — 127-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 239 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 6 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 6 кечынже шочшо-влак]]*

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 6 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:6 ага
6 вӱдшор

**6 вӱдшор** (6 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 96-шо (кужемдыме ийлаште — 97-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 269 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
 — следствий органыште тыршыше-влакын пайремышт палемдалтеш.

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак: Брихан, Евтихий, Екатерина, Марцеллин, Пётр, Пол, Пруденций, Пьерина, Уильям, Целестин, Этельвольд.
* Православный лӱм-влак: Артемий, Владимир, Захария, Мартин, Парфений, Пётр, Север/Севир, Сеннуфий, Степан, Яков.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 6 кечысе событий-влак]]*
* 1907 ий — «Марла календарь» икымше марий периодик изданийын икымше номерже лектын.
* 1580 ий — историйыште ик эн кугу мланде чытырналтмаш лийын. Англий воктенысе Па-де-Кале проливыште лийше землетрясений моткоч кугу эҥгекым конден.
* 1814 ий — Наполеон Бонапарт престол деч кораҥын.
* 1896 ий — Грецийын кугыжаже У жаплан келшыше олимпиадым почмо нерген увертарен.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 6 кечынже шочшо-влак]]*
* 1933 — Зосим Федорович Лаврентьев, марий живописец да график.
* 1938 — Юрий Артамонов, марий серызе, журналист, туныктышо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1980), Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1978).
* 1946 — Игорь Натанович Поляков, энергетик пашаеҥ, Россий Федерацийын сулло энергетикше. 1987-ше ий гыч тудо «Мариэнерго» ушымын пашаеҥже. Инженерын алмаштышыжлан тӱҥалын, вуйлатыше марте шуын. 
* 1962 — Сергей Владимирович Житинкин, мер пашаеҥ. Мер пашашке тудо 1996-шо ийыште ушнен: Афганистанысе сар инвалид да ветеран-влак ушемын вуйлатышыже лийын. 5 ий «Единство» мер толкын деч Россий кугыжаныш думын депутатше, а 2004-ше ий гыч «Единая Россия» партий деч депутат улеш. 
 
## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 6 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
**Артемонын кечыже**. Тиде кечын ожно сурт-оралте гыч чыла осал вийым поктеныт. Кудывече покшелне тулым олтеныт, йÿлышö пу комыля дене сурт-оралте йыр савырненыт.

Категорий:6 вӱдшор
6 идым

**6 идым** (6 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 249-ше (кужемдыме ийлаште — 250-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 116 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
  
## Лӱмгече
Идым тылзын кудымшо кечынже шке лӱмгечыштым **Арсений, Георгий, Евтихий, Пётр**-влак палемдат.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 6 кечысе событий-влак]]*
* 1872-шо ийыште Берлиныште кум императорын вашлиймашыже эртен: Александр Кокымшо, Вильгельм Икымше да Франц Иосиф Икымше кугыжа-влак Германий, Австро-Венгрий да Россий эл-влак кокласе кылым пеҥгыдемдыме шотышто ятыр йодышым каҥашеныт.  
* 1936-шо ийыште «Совет Ушемын Калык артистше» званийым илышыш пуртымо.
* Ленинград олан лӱмжым уэш Санкт-Петербургыш вашталтыме.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 6 кечынже шочшо-влак]]*
* 1918 — Антонов Ивук (Иван Андреевич Антонов), марий серызе, почеламутчо, кусарыше.
* 1931 — **Зоя Александровна Фёдорова**, Марий республикын сулло туныктышыжо. Шернур кундем Мушкыдӱҥ ялыште шочын. Тудо Мустай, Шернур, Лажъял кыдалаш школлаште руш йылмым туныктышылан тыршен. 1966-1970-ше ийлаште Совет Ушем кӱшыл погынын депутатше лийын. Суапле пашажлан орден денат палемдалтын. 
* 1945 — **Наталья Леонидовна Дементьева**, администраций вуйлатыше, Россий Федерацийысе тӱвыран сулло пашаеҥже. Самара олаште, шочын. 10 ий Санкт-Петербургысо кугыжаныш историй тоштерын вуйлатышыжлан тыршыме деч вара Россий Федерацийын тӱвыра министрже лийын, а ик ий гыч алмаштыше сомылым шукташ тӱҥалын. 2004-ше ий гыч Наталья Леонидовна Россий Федераций федерал погынышто Марий Эл кугыжаныш погын деч ӱшанъеҥ улеш.
* 1948 — **Анатолий Сергеевич Лоскутов**, туныктыш да шанче пашаеҥ, техник шанче кандидат. Паша корныжо Марий кугыжаныш техник университет дене кылдалтын: ончыч ассистент, а вара кафедра вуйлатыше лийын. 1991-ше ий гыч машина чоҥышо-механик факультетын деканжылан тыршаш тӱҥалын. 100 утла шанче пашан авторжо.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 6 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* **Евтихийын кечыже**. Тиде кече кугу мардеж да йӱр деч посна эртышаш. Пӱртӱсат тиде кечын каналта – маныныт ожно. Но йӱр лиеш гын, шушаш шыже кукшо лиеш, - манын шоненыт. 

Категорий:6 идым
6 пеледыш

**6 пеледыш** (6 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 157-ше (кужемдыме ийлаште — 158-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 208 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — Пушкинын кечыже палемдалтеш.  
*  — Кугыжаныш тистын кечыжым пайремлат.
*  — Журналистын пайремже.

## Лӱмгече
Пеледыш тылзын кудымшо кечынже Иван, Никита, Семен, Степан, Фавст, Федор, Павлина – влакын лӱм кечышт.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 6 кечысе событий-влак]]*
* 1882 — Америка гыч Генри Сили шке ыштыме электроутюглан патентым налын.
* 1957 — Москваште мемнан эллан икымше «Детский мир» ужалыше рӱдерым почыныт.
* 1880 — А. С. Пушкинлан чапкӱм шогалтеныт!

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 6 кечынже шочшо-влак]]*
* 1958 —  Александр Витальевич Маслихин, шанче да туныктыш пашаеҥ, философ, профессор. Марий кугыжаныш университетыште пашам ышта.  Утларак Марий Эл калыкын шуаралтмыже да мер толкын нерген пашаже-влак дене чапланен. 100 наре шанче пашан авторжо.
* 1930 — Семён Дмитриевич Дмитриев, туныктыш пашаеҥ, Марий Элын калык туныктышыжо шочын. Шкеже Морко кундем Алсола гыч. Кӱшыл шинчымашым Марий кугыжаныш педагогик институтышто налын да умбакыже тыштак пашам ыштен. Тӱҥалтыш шинчымаш методик да педагогик кафедрын профессоржо лийын. Тӱҥалтыш класслаште марий йылмым туныктымо вечыште кугу специалистлан шотлалтеш. 50 наре шанче пашан авторжо.
* 1963 — Василий Валерианович Домрачев, кумдан палыме артист да режиссёр, Марий Эл Республикын Калык артистше.  ГИТИС-ым тунем лекмек, Шкетан лӱмеш кугыжаныш драм театрыште модаш тӱҥалын. Киноактёр семын «Иди и смотри», «Чекист» да «Особенности национальной рыбалки» кинолаште модмыж дене чапланен.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 6 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:6 пеледыш
6 ӱярня

**6 ӱярня** (6 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 65-ше (кужемдыме ийлаште — 66-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 300 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — Паша кече.
*  — Эрыкан лийсе кече (1975 ий гыч).
*  — Магелланын кечыже.
*  — Аламо кече.
*  — Монгол печать кече.

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак: Кинебурга, Кинесвида, Колетт, Маркиан, Тибба, Фридолин, Хродеганг.
* Православный лӱм-влак: Александр, Георгий, Григорий, Даниил, Евстафий, Захария, Иван, Константин, Ольга, Павел, Тимофей

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 6 кечысе событий-влак]]*
* 1899 ий — немыч химик Феликс Хоффман аспиринлан патентым налын. 
* 1918 ий — Бермуд треугольник кумдыкышто «Циклоп» пуш йомын. 
* 1925 ий — «Пионерская правда» газетын икымше номерже лектын.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 6 кечынже шочшо-влак]]*
* 1910 ий — А. Айзенворт (А. К. Деревяшкин), серызе.
* 1915 ий — Б. А. Серебренников, академик.
* 1948 ий — Финн шанче-этнограф Илдико Лехтиненлан – 65 ий. Кастрен ушем вуйлатыше семын финн-угор калык-влакын сылнымутыштым, тӰвыраштым вияҥдымаште кугу полышым пуэн шога. Ятыр гана Марий Элыш толын коштын. 
* 1949 ий — Георгий Николаевич Валитов, марий шанчызе, йылмызе, туныктышо, доцент (1984), филологий шанче кандидат (1978), Марий Эл Республикын сулло туныктыш пашаеҥже (2004), «Россий Федерацийын кӱшыл профессионал туныктышын почётан пашаеҥже» (2009).
* 1953 ий — Олег Генрихович Левенштейн, шанче пашаеҥ, Марий Эл Республик туныктышын сулло пашаеҥже. Шкеже Юрино вел гыч. Ынде ятыр ий Марий кугыжаныш университетыште пашам ышта: отечественный историй кафедрын доцентше. Историй шанче кандидат.  
* 1957 ий — Вячеслав Александрович Смоленцев, журналист. Шкеже Кужэҥер кундем Кораксола гыч. Тунем лекмыж деч вара «Марий Эл» газет редакцийышке пашам ышташ толын. 1992-шо ийыште аграрный йодыш шотышто редакторлан шогалын да тачысе кече мартеат тыште тырша. 
* 1977 ий — Анастасия Николаевна Токтаулова, спортсменка. Йошкар-Олаште шочын. Кёкусинкай каратэ дене Россий Кубкын той призёржо улеш. Москош илаш куснымыж деч вара, бокс дене кылым кучаш тӱҥалын. Мемнан марий ӱдырна кикбоксинг дене тӱнямбал чемпионка лӱмым нумалеш.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 6 кечынже колышо-влак]]*
* 2004 ий — Зиновий Васильевич Учаев, марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат, профессор,  Марий Эл Республикын сулло туныктыш пашаеҥже, Россий Федерацийын кӱшыл профессионал туныктышын почётан пашаеҥже.

## Калык пале
* **Тимофейын кечыже**. Тиде кечын мардеж кудо могыр пуалеш – эскереныт. Кечывалвел гыч — леве шошылан, эрвел гыч — эр шошылан, касвел гыч — шошо варарак толеш, йÿдвел гыч — шошо йÿштö лиеш.
## Палемдымаш-влак

Категорий:6 ӱярня
7 ага

**7 ага** (7 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 127-ше (кужемдыме ийлаште — 128-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 238 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
Радио кече

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 7 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 7 кечынже шочшо-влак]]*
* 1937 — Михаил Павлов, марий серызе.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 7 кечынже колышо-влак]]*
* 2012 — Анатолий Фёдоров, марий серызе, почеламутчо, туныктышо, журналист, Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (1982), Советско-японский сарын участникше.

## Калык пале

Категорий:7 ага
7 вӱдшор

**7 вӱдшор** (7 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 97-ше (кужемдыме ийлаште — 98-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 268 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  Тӱнямбалне тазалык кечым палемдат. Лач ты кечын 1948-ше ийыште тӱнямбалсе тазалык аралтыш ушемым почыныт. 
*  Подводник-влакым шарныме кече. 1989 ийыште вӱд йымак кайыше «Комсомолец» пушын экипажшым шарныме лӱмеш эртаралтеш.
*  РУНЕТын шочмо кечыже. РУНЕТ – тиде Интернетын руш ужашыже.

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак: Александр, Брынах, Генрих, Герман, Келлах, Ноткер, Ральф, Целестин, Цельс, Эдвард, Эйберт.
* Танле (православный) лӱм-влак: Савва, Тихон

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 7 кечысе событий-влак]]*
* 1805 ий — Людвиг ван Бетховенын кумшо симфонийжын премьерыже лийын.
* 1827 ий — англичан фармацевт Джон Уокер икымше спичке шырпым ужален.
* 1899 ий — Моско олаште икымше электрический трамвайым линийыш колтымо.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 7 кечынже шочшо-влак]]*
* 1947 — Александр Леонидович Азин, шанче да тазалык аралтыш пашаеҥ. Марий Элышке 1997-ше ийыште толын: сар ветеран-влакым эмлымверыште тӱҥ эмлызын  алмаштышыжлан тыршаш тӱҥалын, тыгодымак Марий кугыжаныш университетысе айдемын физиологий да анатомий кафедрын профессоржо лийын. 130 наре шанче пашан авторжо. Тудын ыштыме «Симпатокор» приборжо Брюссельысе ончерыште Шӧртньӧ медальым сеҥен налын.
* 1954 — Михаил Аркадьевич Зайцев, пашазе. Морко посёлкышто шочын. 35 ий тудо МарБумКомбинатыште тыршен. Совет Ушем  кӱшыл погынын депутатшат лийын. Пашажым аклен, тудым 3-шо степенян Паша Чап орден дене палемденыт.
* 1956 — Вениамин Витальевич Кельдыбай, инженер-технолог. Шкеже тудо У Роҥго кундем гыч. 1978-ше ийыште  «Кристалл» ушемыште пашам ышташ тӱҥалын, а 1993-шо ий гыч ты ушемынак пӧлка вуйлатышыже. Электронасос агрегат-влакым ыштымаште тудынат кугу надырже уло. Марий Эл кугыжаныш премийын лауреатше.
* 1974 — Андриянова, Лариса Михайловна, артистка, Марий самырык театрын актрисыже. Свердлов вел Куркеде лӱман марий ял гыч.
* 1979 — Евгения Юрьевна Бадамшина (Питаева), марий шанчызе, туныктышо, ялозанлык шанче кандидат, доцент.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 7 кечынже колышо-влак]]*
* 1944 — Герасим Микай, марий серызе, почеламутчо, басньывозызо, туныктышо, сотемдарче, РСФСР Паша Талешке (1924).

## Калык пале
**Благовещений кече**. Тиде кечын колан але ковыштан когыльым кÿэштыныт. Тыгак тиде кечын тöшакысе олымым улан вашталтеныт, а тоштыжым йÿлалтеныт. 

Категорий:7 вӱдшор
7 идым

**7 идым** (7 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 250-ше (кужемдыме ийлаште — 251-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 115 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече
Идым тылзын шымше кечынже Владимир да Иван-влакын лӱмкечышт.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 1 кечысе событий-влак]]*
* 1812 ий — Бородино кредалмаш лийын. Руш войска-влак Наполеонын армийжылан кугу эҥгекым конденыт. 
* 1923 ий — калык-влак кокласе ушемын уголовный полицийжым почмо. Шукынжо тиде организацийым ИНТЕРПОЛ лӱм дене палат.
* 1928 ий — Совет Ушемын Йошкар Знамя Паша орденым кучыкташ тӱҥалме нерген кӱштыкым лукмо.
* 1945 ий — сеҥалтше Берлиныште Совет Ушемын, США-н, Францийын да Великобританийын парадышт эртен. 
* 1922 ий — Марий Эл Республикын плановый органжым почыныт.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 1 кечынже шочшо-влак]]*
* 1936 — Семён Николаев, марий серызе, почеламутчо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1967), Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1970), МССР-ысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1991), Марий Эл Республикын Калык почеламутчыжо (1996).
* 1942 — Николай Васильевич Абрамов, шанче-биолог, Марий Элын сулло шанче пашаеҥже. Волжск кундем Кӱшыл Азъялыште шочын. Тудат Марий кугыжаныш университетым тунем лектын да тыштак пашам ышташ тӱҥалын, но 1972-шо ийыште, университетым почмек, тушко куснен. 9 ий шанче паша шотышто проректорланат тыршен. Марий кундемысе кушкыл-влакым шымлымаште кугу специлаистлан шотлалтеш. 100 наре шанче пашан авторжо, кудо кокла гыч «Марий Эл Республикын Йошкар Книгажым» палемдаш лиеш. Биологий шанче доктор лийын. 
* 1950 — Виталий Николаевич Иванов, кугыжаныш пашаеҥ. Волжск кундемыште шочын. 1992-шо ий гыч тудо кугыжаныш комитетыште вуйлатышылан тыршен, пытартыш жапыште республикысе тариф службын вуйлатышыжлан пашам ышта.
* 1959 — Юрий Байгуза, марий серызе, почеламутчо, кусарыше, драматург, Россий Серызе-влак ушемын йыжъенже (1998).
* 1991 — Алёна Пронина, спортсменка. Йошкар-Олаште шочын. Шукыштлан тиде самырык спортсменкын лӱмжӧ палыме лийын шуктен. Молан манаш гын, 17 ияш годымжо  гимнастика дене спорт мастер лӱмым  сулен.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 1 кечынже колышо-влак]]*
* 1991 — Давлет Исламов, марий серызе, почеламутчо, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1977).

## Калык пале
**Титын кечыже.** Тит - апостол лийын. Тошто калык тудым чот пагален. Тиде кечын лышташ чот велеш, а чодыраште поҥго ешаралтеш - маныныт. Сандене кажне ешын ӱстелыштыже поҥго кочкыш лийын: шӱр, когыль…

Категорий:7 идым
7 кылме

**7 кылме** (7 ноябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 311-ше (кужемдыме ийлаште — 312-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 54 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — Сарзе чап кече. Ты кечын 1941-ше ийыште Москосо Йошкар площадьыште Октябрь революцийлан 24 ий темме лӱмеш парад эртен.  
*  (1918 гыч 1991 ийлаште) — Кугу Октябрь революций кече палемдалтын. 

## Лӱмгече
Шке лӱмгечыштым Афанасий, Валерий да Анастасия-влак палемдат.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 7 кечысе событий-влак]]*
* 1902 — Тула олаште икымше вытрезвительым почыныт.
* 1917 — Октябрь Революций лийын!
* 1918 — Совет Российын икымше почто маркыже-влакым лукмо.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 7 кечынже шочшо-влак]]*
* 1930 — Аркадий Исакович Искаков, ялысе туныктышо, мер пашаеҥ, Одо Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже, Виче да Чолман кундемысе «Марий ушем»-ын икымше вуйлатышыже (1990), Одо Марий Ушемын сопредседательже (1996).
* 1931 — Людмила Григорьевна Шестопёрова, туныктыш пашаеҥ, Россий Федерацийын сулло туныктышыжо. Шкеже тудо У Роҥго кундем Верх-Ушнур села гыч. Марий кугыжаныш педагогик институтым тунем лекмек, Мари-Турек кундемысе Косолапово кыдалаш школышто тыршаш тӱҥалын да 32 ий тыштак пашам ыштен. Суапле пашажлан ятыр чап танык дене палемдалтын. 
* 1932 — Назарий Александров, марий серызе, шанчызе, медицине шанче кандидат (1972), профессор (1997), Марий Эл Республикысе калык озанлыкын сулло пашаеҥже (1987), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (1998). 
* 1949 — Анатолий Иванович Самсонов, сарзе вуйлатыше, генерал-майор. Тудо ятыр элыште службым эртен: Афганистанысе туткарыштат лийын. 1994-2005-ше ийлаште Марий Элын сарзе комиссар сомылым шуктен шоген.
* 1946 — Валерий Павлович Лазарев, тӱвыра пашаеҥ, Марий Эл сымыктышын сулло пашаеҥже. Морко кундем Курыкӱмбал ялыште шочын. 1976-шо ий гыч тудо Моркысо кыдалаш школышто музык предметым вӱдаш тӱҥалын, профучилищыштат хорым вуйлатен. Тиде пашажым аклыде кодымо огыл: ятыр чап танык дене палемдалтын.
* 1982 — Александр Леонидович Пустяков, марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, философий доктор (2011).
* 1986 — Елена Григорьевна Ласточкина, марий йылмызе, фольклорист, философий шанче доктор (урал йылме-влак дене).

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 7 кечынже колышо-влак]]*
* 1971 — Анатолий Смирнов, руш серызе, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже.

## Калык пале
Тиде кечын пÿртÿс шортеш – маныныт. Тошто еҥым уштеныт, шÿгарлавак миен толыныт. Тиде кечын тулык еҥ-влаклан полшет гын, Юмо тый декет мелын савырна.

Категорий:7 кылме
7 пеледыш

**7 пеледыш** (7 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 158-ше (кужемдыме ийлаште — 159-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 207 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* 1957 — Марий АССР-ын кӱшыл погынжо **«Калык писатель»** да **«Калык поэт»** чап лӱм-влакым пеҥгыдемден.
*  финансист ден экономист-влакын пайремышт палемдалтеш
*  Хорватийыште дипломатын кечыжым пайремлат!
 
## Лӱмгече
Пеледыш тылзын шымше кечынже  Иван,  Вячеслав, Роберт–влакын лӱм кечышт.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 7 кечысе событий-влак]]*
* 1631 — Индийыште Тадж-Махал мавзолейым чоҥаш тӱҥалыныт. 
* 1990 — Чыла Русьын да Москван патриархшылан Алексий Кокымшо шогалын.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 7 кечынже шочшо-влак]]*
* ???? —Валерий Геннадьевич Юдин, шанче да туктыш пашаеҥ, Россий Федерацийын сулло конструкторжо. Йошкар-Олашке 1969-ше ийыште толын да Марий кугыжаныш техник университетыште пашам ышташ тӱҥалын. Мланде пургедме машина-влакым кучылмаште кугу специалистлан шотлалтеш. 80 наре шанче пашан авторжо. Тудын пашажым аклен, Марий Эл кугыжаныш премий дене палемденыт. 
* 1922 — Николай Фёдорович Фоминых, мланде озанлык пашаеҥ, Россий Федерацийын сулло мландым тӧрлатыже. Оршанка район Овечкино ялыште шочын. Кугу Ачамланде сар корным эртымек, Маскасола кундемысо ял озанлык кучемыште тыршен, вара тӱҥ инженер лийын: 12 ий ты сомылым шуктен шоген.
* 1970 — Серафима Ивановна Апсатарова, марий йылмызе, филологий шанче кандидат (1999), доцент (2008). 
* 1977 — Артём Михайлович Асмаев, актёр, Марий Элын сулло артистше. Пошкырт Элыште шочын. Лу ий утла тудо Шкетан лӱмеш кугыжаныш драмтеатрыште модын, шке мастарлыкше дене ончаш толшо калыкым куандарен. В. А. Абукаев-Эмгакын да Н. Островскийын пьесышт почеш шындыме спектакльлаште рольым устан чоҥымыжлан Марий Эл кугажаныш премий дене палемдалтын.  Кызыт Артём шочмо Пошкырт Эл кундемысе ик театрыште пашам ышта.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 7 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:7 пеледыш
7 пургыж

**7 пургыж** (7 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 38-ше кечыже. Идалык пытыме марте 327 (кужемдыме ийлаште — 328) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 7 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 7 кечынже шочшо-влак]]*
* 1971 — Константин Ситников, руш серызе, почеламутчо, кусарыше.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 7 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:7 пургыж
7 сӱрем

**7 сӱрем** (7 июль) — григориан кечышот почеш идалыкын 188-ше (кужемдыме ийлаште — 189-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 177 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* , , , Иван Купала. 
* , Республик кече.
* , Эрыкан лийме кече.
* , Ял озанлык кече.
* , Танабата или Шӱдыр-влак фестиваль — Йӧратымаш парем.
* , Сарзе чап кече —  1770-ше ийыште Чесмен кучедалмашыште руш флот турок-влакым секен кертын.

## Лӱмгече
* Танле (православный) лӱм-влак: Антон (Антоний), Иван, Яков (Иаков).
* Католик лӱм-влак: Венедикт, Кирилл, Мефодий.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 7 кечысе событий-влак]]*
* 1807 ий — Россий ден Франций коклаште Тильзит вашкелшыкым пеҥгыдемдыме. 
* 1881 ий — Римысе йоча-влаклан газетыште Пиноккио нерген йомакым икымше гана савыктеныт.
* 1957 ий — Пагуош олаште ядер оружийым кучылтмо шотышто икымше шанче конференций эртен.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 7 кечынже шочшо-влак]]*
* 1950 ий — Александр Иванович Шуралёв, тӱвыра пашаеҥ. Шкеже тудо Морко кундем гыч. Ленинградысе тӱвыра институтым тунем лекмеке, икмыняр ий М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрыште актёрлан тыршен. Но ӱмыраш  паша вержым телевиденийыште муын: ончыч режиссёрлан, вара художественный вуйлатышын алмашышыжлан тыршен. 
* 1954 ий — Александр Анатольевич Карташов, чоҥымаш специалист. 1981-ше ийыштак уста пашазе «Марийскавтодор» ушемыште пашам ышташ тӱҥалын. Вара Медведево кундемысе корным чоҥышо ушемын вуйлатышыже лийын. 2000-шӧ ий гыч Александр Анатольевич Марий Эл кугыжаныш Погынын депутатше. 
* 1959 ий — Светлана Никодимовна Веткина, ужалме пашаште тыршыше пашазе, Россий Федерацийын сатулымо сферын сулло пашаеҥже. Морко кундемыште шочын. 1981-ше ийыште Нуж-Ключ ялыште кевыт вуйлатышылан тыршаш тӱҥалын. Торгайымаш пашаште моткоч кугу пагалымашым сулен.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 7 кечынже колышо-влак]]*
* 1941 — Георгий Ефруш, марий серызе, почеламутчо, кусарыше, литературовед, драматург, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1939), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 

## Калык пале
* **Йыван Купала кече**. Ты кече дене шуко оҥай йӱла кылдалтын. Ожно Иван Купала кечын тул гоч тӧрштылыныт, эрдене эҥерыште йӱштылыныт, а кӧ ок йӱштыл гын — осал еҥлан шотленыт.
* Марий калык гын тиде кечын эр лупс дене мушкылтын. Мончашкат олтеныт да Йыван Купача кечылан лӱмын ямдылыме выньык дене пуреныт. Ӱдыр-влак гын ончыкылык пӱрымашышт нерген мужедыныт. Марий-влак коклаштат «пелйӱдым кӱртньышудын пеледышыжым муат гын — эн пиалан лият» манме ӱшан шукерте шыҥдаралтын.

Категорий:7 сӱрем
6 пургыж

**6 пургыж** (6 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 37-ше кечыже. Идалык пытыме марте 328 (кужемдыме ийлаште — 329) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 6 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 6 кечынже шочшо-влак]]*

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 6 кечынже колышо-влак]]*
* 1970 — Александр Ток, марий серызе, почеламутчо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1950), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 

## Калык пале

Категорий:6 пургыж