open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
23 шыжа

**23 шыжа** (23 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 296-шо (кужемдыме ийлаште — 297-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 69 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* Реклама пашаеҥ-влакын пайремышт.

## Лӱмгече

Шыжа тылзын коло кумшо кечынже Андрей, Василий, Иннокентий-влакын лӱм кечышт.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 23 кечысе событий-влак]]*
* 1814 — хирург Джозеф Карпю тӱняште икымше пластический операцийым ыштен.
* 1953 — шымлызе Андрей Сахаровын Совет Ушемын шанче академийышкыже налыныт. 
* 2000 —  Китайыште тошто семӱзгар тоштерым муыныт. 

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 23 кечынже шочшо-влак]]*
* 1938 — Тамара Александровна Базуева, Россий Федерацийын да Марий Эл Республикын сулло эмлызыже. Одо Элыште шочын. Озаҥ оласе медицин университетым йошкар диплом дене тунем пытарымек, Йошкар-Оласе пӱй эмлыме поликлиникыште тыршаш тӱҥалын. Кок ий гыч тӱҥ эмлызын алмаштышыже лийын. А  1983-шо ий гыч шкежак поликлиникын тӱҥ врачше сомылым шукта.
* 1954 — Александр Иванович Обухов, семмастар да туныктышо, Марий Элын сулло сымыктыш пашаеҥже. Советский посёлкышто шочын. Кӱшыл шинчымашым Озаҥ оласе тӱвыра институтышто налын. 1976-шо ий гыч Марий тӱвыра да сымыкытыш училищыште  туныктышылан пашам ышташ тӱҥалын. 15 ий  «Марий Эл» кугыжаныш ансамбльын вуйлатышыжлан пашам шуктен шоген. Кызыт паша корныжо Москосо тӱвыра да сымыктыш институт дене кылдалтын: хореографий кафедрын доцентше. 
* 1976 — Роман Юрьевич Алексеев, марий актер, режиссёр, мурызо, киноактер, Марий Эл Республикын сулло артистше (2006), Марий Эл Республикын Калык артистше (2018), М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрын тӱҥ режиссержо, Марий Эл Радион йӱкшӧ.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 23 кечынже колышо-влак]]*
* 1973 — Максим Емельянов, марий серызе, почеламутчо, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1975).

## Калык пале
* Евлампиян да Евлампийын кечыже. Нуно ака ден шольо лийыныт. Ожно калык тиде кечын чырам ямдылен. Кастене тӱрлӧ сомыл-влакым ыштыме годым волгыдо лийже манын шуко-шуко чырам шелыштын.

Категорий:23 шыжа
23 теле

**23 теле** (23 декабрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 357-ше (кужемдыме ийлаште — 358-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 8 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 23 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 23 кечынже шочшо-влак]]*
* 1920 — Павел Никифоров, курыкмарий серызе, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
* 1933 — Иван Горный, курыкмарий серызе, почеламутчо, журналист, кусарыше, Совет Ушем Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1984), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1976), РСФСР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1980), Марий Эл Республикын Калык почеламутчыжо (2003). 
* 1933 — Алексей Тимофеев (Алексей Васильевич Тимофеев), марий серызе, журналист Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1979), РСФСР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1983).

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 23 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:23 теле
24 ага

**24 ага** (24 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 144-ше (кужемдыме ийлаште — 145-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 221 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* 1923 ийыште Краснококшайск олаште икымше гана «Йошкар пеледыш пайремым» эртареныт. 
* **Кадровик  кечыже** палемдалтеш.
* **Славян тиште да тӱвыра кече**.
* Европа кӱкшытыштӧ **парк-влак кече** палемдалтеш.
 
## Лӱмгече
Ага тылзын коло нылымше кечынже Александр, Кирилл, Никодим, Ростислав–влакын лӱм кечышт.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 24 кечысе событий-влак]]*
* 1844 ийыште Морзен телеграфше дене Вашингтон гыч Балтиморыш икымше телеграммым колтымо.
* 1900 ий 22 Агаште Санкт-Петербург олаште «Аврора» крейсерым икымше рейсыш лектын.
* 1956 ийыште «Евровидение» муро конкурс икымше гана эртен. 
* 2003 ийыште Йошкар Площадьыште Пол Маккартнин кугу концертше эртен.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 24 кечынже шочшо-влак]]*
* 1941 — Петухов, Валентин Иванович, кумдан палыме артист. Куженер кундем Кугу Ляждӱр ял гыч. Талантан актёрын паша корныжо тӱҥ шотышто Шкетан лӱмеш кугыжаныш драмтеатр дене кылдалтын.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 24 кечынже колышо-влак]]*
* 1942 — Савинов Эчан, марий серызе, почеламутчо, журналист, артист, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
* 1979 — Михаил Калашников (Кожер Микал), марий серызе, почеламутчо, журналист, кусарыше, МарНИИ-н директоржо (1946 — 1951), СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1953), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Калык пале
* **Мокейын кечыже**. Тиде кечын ожно пашам ышташ ок лий улмаш: пакчаште да пасушто шындыме кушкыл ден саскам шолем пытара – маныныт. Тиде кечын йӱр йӱреш гын – шушаш кеҥеж ночко лиеш.
Марий кугезына-влак гын, игече вашталтме нерген тыге ойленыт: ночко кеҥежлан куэ вӱд чот йога але сур вараш пыжашым пасу покшелан опта – йӱран кеҥежлан. 

Категорий:24 ага
24 идым

**24 идым** (24 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 267-ше (кужемдыме ийлаште — 268-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 98 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече
Идым тылзын коло нылымше кечынже шке лӱмгечыштым Герман, Дмитрий, Сергей-влак палемдат.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 24 кечысе событий-влак]]*
* 1724 — Парижыште икымше бирже фондым почыныт.
* 1960 — США-ште икымше атомный авианосецым вӱдыш колтымо.
* 1999 — Лондонышто Шерлок Холмслан чапкӱм почыныт.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 24 кечынже шочшо-влак]]*
* 1958 — Тоймурзин, Владислав Викторович, туныктыш пашаеҥ. Пошкырт Эл Мишкан селаште шочын-кушкын. Кӱшыл шинчымашым Марий кугыжаныш университетыште налын. 1992-шо ий марте комсомол пашаште шуаралтын, вара тӱвыра аланыштат, озанлык сомылым шуктымаштат тыршен. 1994-ше ий гыч Марий кугыжаныш университетышке ректорын полышкалышыжлан пашам ышташ ӱжыныт.
* 1959 — Якушева, Галина Фёдоровна, мурызо, ялозанлык пашаеҥ. Шочынжо тудо Провой кундем Кишнур ялыште. Паша ӱмыржӧ «Звениговский» озанлык ушем дене кылдалтын. Но изиж годсек муро дек кумылаҥмыже тиде ийготыштат тудым савырен кертын. Радиошто гын Галина Якушеван йоҥгалтарыме «Ой, каласе мылам», «Ӧрмалгыше тылзе», «Шӱм йолташ» мурыжо-влак йоҥгат. 
* 1962 — Элина Николаевна Лебедева, марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1995).
* 1972 — Марианна Юрьевна Андуганова, марий шанчызе, йылмызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2002), доцент (2010).

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 24 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
**Феодоран кечыже.** Кресаньык-влак йыраҥыште кодшо пытартыш шоганым поген пуртеныт, мӱкшомарта-влакым омшаньыкыш вераҥденыт. Тиде кече деч вара ӱдырамаш-влак ковыштам телылан ямдыленыт.  

Категорий:24 идым
24 кылме

**24 кылме** (24 ноябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 328-ше (кужемдыме ийлаште — 329-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 37 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 24 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 24 кечынже шочшо-влак]]*
* 1929 — Александр Сапин, марий серызе, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1993).
* 1931 — Феликс Майоров, марий серызе.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 24 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:24 кылме
24 пургыж

**24 пургыж** (24 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 55-ше кечыже. Идалык пытыме марте 310 (кужемдыме ийлаште — 311) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече
* Влас, Всеволод, Гавриил, Дмитрий, Матвей-влакын лӱм кечышт. 

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 24 кечысе событий-влак]]*
* 1466 ий — Бельгийыште историйыште икымше гана лотерей модмашым эртарыме. 
* 1852 ий — Николай Васильевич Гоголь «Мёртвые души» поэмын кокышо томжым йÿлалтен.
* 1918 ий — Эстоний эрыкан лийын.
* 1938 ий — Пÿй эрыктыме щёткым лукташ тÿҥалыныт.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 24 кечынже шочшо-влак]]*
* 1845 ий — Па́вел Ко́стычев.
* 1939 ий — Добрышев, Николай Васильевич, йöнозанлык вуйлатыше. Ончыч Козьмодемьянскысе «Потенциал» заводышто, вара Йошкар-Оласе «Копир» заводышто тыршен: 18 ий вуйлатыше лийын. Суапле пашажлан «Знак Почёта» орден да кугыжаныш чаптанык дене палемдалтын. Россий Федерацийын сулло машина чоҥышыжо.
* 1954 ий — Татьяна Ивановна Ушакова, спортменка. Йошкар-Олаште шочын, республикын чемпионкыжо лӱмым ик гана веле огыл налын. Совет Ушем  чемпионатыштат сеҥыше-влак радамыш лектын. Спорт мастер.
* 1962 ий — Владимир Павлович Шалаев, шанче да туныктыш пашаеҥ.1992-шо ий гыч - Марий Кугыжаныш техник университетын пашаеҥже. Социал философий да социосинергетик сферыште кугу специалистлан шотлалтеш. 200 наре шанче пашан, 3 монографийын авторжо. Профессор, Марий Элын сулло шанче пашаеҥже.  
* 1959 ий — Людмила Ильинична Виноградова, юрист. Йошкароласе икымше номеран кугыжаныш нотариальный конторышто пашам ыштен. 1993-шо ий гыч шке семын пашам ыштыше нотариус семын палыме.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 24 кечынже колышо-влак]]*
* 1957 ий — Алексей Эрыкан, марий серызе, почеламутчо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1937).

## Калык пале
Шнуй Власын кечыже. Тиде кечын вольыкым теммешке пукшеныт, посна тÿткышым ушкаллан ойыреныт. Тиде кече деч вара вольык пазар тÿҥалын.
 

Категорий:24 пургыж
24 Шорыкйол

**24 шорыкйол** (24 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 24-ше кечыже. Идалык пытыме марте 341 (кужемдыме ийлаште — 342) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 24 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 24 кечынже шочшо-влак]]*
* 1936 — Александр Сергеевич Бакулевский, марий график.
* 1980 — Людмила Анатольевна Андреева, марий шанчызе, йылмызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2008). 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 24 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:24 шорыкйол
24 шыжа

**24 шыжа** (24 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 297-ше (кужемдыме ийлаште — 298-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 68 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  кече.
*  — Спецназ подразделений-влак кече.

## Лӱмгече
* Шыжа тылзын коло нылымше кечынже Зинаида, Феофан, Филипп – влакыкн лӱм кечышт.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 24 кечысе событий-влак]]*
* 1897 — Российыште икымше футбол матч эртен.
* 1935 — Кремль башньын вуйыштыжо Йошкар шӱдырым вераҥдыме. 
* 1939 — нейлон чулка-влакым ужалымашке луктыныт.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 24 кечынже шочшо-влак]]*
* 1955 — Василий Алексеевич Янцев, Марий Элысе ял озанлыкын сулло пашаеҥже. Ойырен налме профессийже дене шинчымашым Марий кугыжаныш университетын ял озанлык факультетыштыже поген. Паша корныжо Мичурин лӱмеш колхозышто тӱҥалын. 1980-ше ий гыч «Великополье» ял озанлык ушемын вуйлатышыже лийын. Кундемысе погынын депутатше сомылымат шуктен.
* 1945 — Татьяна Владимировна Попова, Марий Элын сулло шанче пашаеҥже. Шочмо верже – Морко. Паша корныжо Марий кугыжаныш университет дене кылдалтын. Тӱҥ шотышто тудо химийым келгынрак шымлен: химий кафедра вуйлатышат лийын. Химий шанче кандидат. 
* 1954 — Аркадий Витальевич Яндулов, администраций да мер пашаеҥ. Тудо Мари-Турек кундемысе Мари-Возармаш ялыште шочын-кушкын. Паша корныжо кундемысе администраций дене кылдалтын. Ынде ятыр ий Аркадий Витальевич вуйлатыше сомылым шукта. Мер пашаштат моткоч кугу пагалымашым сулен: 8-ше марий погынын делегатше лийын.
 
## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 24 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
**Филиппын кечыже.** Тиде кечын корно чот лаввыран лиеш, маныныт. Но туге гынат, вакшыш пырчым йоҥышташ наҥгаеныт. Ты кечын вочшо лум йӱштö теле толмо нерген шижтара. 

Категорий:24 шыжа
24 ӱярня

**24 ӱярня** (24 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 83-шо (кужемдыме ийлаште — 84-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 282 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — Туберкулёз чер ваштареш кучедалме тӱнямбалсе кече
*  — Пакистан кече
*  — Пушеҥге-влакым шындыме кече

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак: Екатерина, Макартан, Симон.
* Танле (православный) лӱм-влак: Василий, Евфимий, Епимах, Патрикий, Пионий, Софроний.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 24 кечысе событий-влак]]*
* 1801 ий — Павел Первый кугыжам пуштыныт.
* 1802 ий — Англий гыч изобретатель Ричард Тревитик паровозым ыштымылан патентым налын.
* 1882 ий — Роберт Кох туберкулёз бактерийым муымыж нерген увертарен.
* 1898 ий — Америкыште икымше автомобильым ужаленыт.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 24 кечынже шочшо-влак]]*
* 1912 ий — Олык Ипай, марий поэт. Чын лӱмжӧ — Ипатий Степанович Степанов. Марий сылнымутлан у шӱлышым, у сыным пуртымыжлан тудым Сергей Чавайн дене тӧр шындат. Олык Ипай лӱмеш марий комсомол шке жапыштыже премийым пеҥгыдемден. Кызыт гын тудо Олык Ипай лӱмеш самырык-влаклан кугыжаныш премий маналтеш. 
* 1942 ий — Иванова, Зоя Константиновна, тӱвыра да туныктыш пашаеҥ, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже. Поранча кундем Олор ялыште шочын. 1979-ше ий гыч тудо Марий кугыжаныш педагогик институтышто тыршаш тӱҥалын. 40 наре шанче пашан авторжо. 1982-шо ийыште институтышто тунемше студент-влакын «Марий сем» ансамбльым чумырен. 
* 1943 ий — Наталья Беляева, руш серызе, кусарыше, журналист, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1990), Марий Эл Республикын сулло журналистше (2000).
* 1951 ий — Патрушева, Галина Александровна, кугыжаныш пашаеҥ. Шернур кундем Казанское селаште шочын. 1999-ше ий гыч тудо Марий Эл Республикын рӱдö сайлыме комиссий вуйлатышын алмаштышыжлан шогалын.
* 1952 ий — Петров, Валериан Васильевич, журналист. Шкеже тудо Морко кундем Семисола ял гыч. 1971-ше ий гыч «Морко мланде» газет редакцийын фотокорреспондентшылан тыршаш тӱҥалын. Кызыт ты редакцийым вуйлатен шога. 
* 1954 ий — Демкович, Станислав Васильевич, спорт пашаеҥ, Марий Эл Республикын сулло тренерже. Красноярск олаште шочын-кушкын, но Марий Элыште чапым налын. Йошкар-Олашке 1987-ше ийыште толын: «Дружба» спорт ушемын тренержылан тыршаш тӱҥалын.  Лач тудын мутшо почеш Йошкар-Олаште дзюдо дене икымше спорт ушемым почмо. Тиде спортсменын тунемшыже-влак кокла гыч 60 утлаже спорт мастер лӱмым налын. Шкежат Совет Ушем спорт мастер лӱмым нумалеш.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 24 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* **Шнуй Ефимийын кечыже**. Лач тиде кечын куэвÿд лекташ тÿналеш маныныт. Йÿдым покшым возеш гын, тетла лумым вучыман огыл.

Категорий:24 ӱярня
25 ага

**25 ага** (25 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 145-ше (кужемдыме ийлаште — 146-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 220 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* Ага тылзын коло визымше кечынже школ йӱла почеш «Пытартыш йыҥгыр» пайрем эртаралтеш. 
* Филолог-влакын кечыже
* 1993 ийыште тиде кечынак Финляндийыште марий тӱвыра пайрем эртаралтын. 
 
## Лӱмгече
Ага тылзын  коло визымше кечынже **Герман**, **Денис**–влакын лӱм кечышт.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 25 кечысе событий-влак]]*
* 1869 ийыште Венский оперын пӧртшым почыныт.
* 1957 ийыште Москваште Совет Ушемын ик эн кугу унагудыжым почыныт. Тудын лӱмжӧ - «Украина».
* 1963 ийыште Африкысе 30 утла эл кугу конференцийыш чумырген да икоян, келшен илаш, ваш-ваш полшаш манын ятыр документым пеҥдемденыт. Моло вашкелшык коклаште посна верым суверенитетым аралымаш налын шоген.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 25 кечынже шочшо-влак]]*
* 1949 — Владимир Смирнов-Сэмэҥер, марий серызе, туныктышо, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже.
* 1959 — Алексей Бахтин, руш серызе, почеламутчо, журналист.
* 1959 — Валерий Николаевич Волков, туныктыш пашаеҥ да спортсмен. 1991-ше ий гыч тудо Верх-Ушнур кыдалаш школышто капкультур предметым вӱдаш тӱҥалын. Тӱрлӧ марафонлаште да спорт таҥасымаште Валерий Николаевич сай лектышым ончыктен шога. Ятыр чап танык дене палемдалтын. 
* Геннадий Владимирович Григорьев, бард мурызо, семлызе. Параньга район Усола ялыште шочын. Тудын йоҥгалтарыме «Ош куэ», «Усола», «Пустаҥше пӧрт» да моло мурыжо-влакым калыкыште сайын палат. Кок гана самодеятельный автор-влак кокласе фестивальын лауреатше лӱмым налын.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 25 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* **Шнуй Епифанын кечыже**. Тудын деч калык пожар деч аралаш йодын кумалын. Кугу тул деч пызле укшат арала – манын ӱшаненыт. Сандене пызле укшым капкаш, омсаш, окнаш кереденыт.

* Марий калыкын йӱлаштыжат пызле аралтыш семын кучылталтеш. У пӧртым чоҥымо годым илыме кумдыкышто пызлым шындыман улмаш да тудым нигунамат руаш ок лий. Кугезына-влак тыгай калык палыланат ӱшаненыт: пызле чот шочеш гын – калыкын тазалыкше начарештеш, могай гынат кугу чер толын кертеш. 

Категорий:25 ага
25 вӱдшор

**25 вӱдшор** (25 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 115-ше (кужемдыме ийлаште — 116-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 250 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* : малярий чер ваштареш кучедалме кече. 
* ДНК кече.
* , , , , , : АНЗАК кече.
*  — Пушеҥгым шындыме кече.
*  — Синай пелотром утарыме кече.
*  — Фашизм деч утаралтме кече.
*  — Казахстанысе футболын кечыже.
*  — Корейысе Калык Армийын кечыже. 
*  — Революций кече. Эрык кече. 
*  — Кугыжаныш тистын кечыже.

## Лӱмгече
* Танле (православный) лӱм-влак: Василий, Давид, Иван, Исаак.
* Католик лӱм-влак: Марк, Ярослав.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 25 кечысе событий-влак]]*
* 1792 ий — Францийыште гильотина дене казнитлымаш тӱҥалын.
* 1901 ий — Нью-Йоркышто историйыште икымше гана машинаш номерым пижыктеныт.
* 1942 ий — Моско олаште у Монетный дворым почмо: окса деч посна тудо тӱрлӧ медаль ден орден-влакым луктын.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 25 кечынже шочшо-влак]]*
* 1942 ий — Лидия Сергеевна Егошина, юрист. Марий Тӱрек кундемыште шочын, ойырымо профессийже дене ятыр вере пашам ыштен. 1998-ше ийыште Марий Эл Республикысе конституций судын судьяже лийын. Марий Эл Республикын сулло юристше семын палыме. 
* 1947 ий — Фёдор Сергеевич Сидоркин, ансамбль вуйлатыше, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже. У Торъял кундем Лумарийыште шочын-кушкын. 1973-шо ийыште Танаксола тӱвыра пӧртын вуйлатышыжлан шогалын. «Шӱшпык» лӱман  йоча-влак ансамбльым чумырен. Ятыр чап танык дене палемдалтын. 
* 1950 ий — Геннадий Васильевич Арганяков, уста туныктышо. Курыкмарий кундем гыч. Паша корныжо Морко кундемысе Коркатово кыдалаш школ дене кылдалтын: тыште тудо 1973-шо ий гыч тыршаш тӱҥалын. Марий Эл Республикын калык туныктышыжо.
* 1957 ий — Альберт Васильев, марий серызе, почеламутчо, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2003). 
* 1961 ий — Виталий Витальевич Николаев, журналист. Юлсер кундемыште пашаж дене чапланен. Шкеже Провой кундем гыч. 1990-ше ий гыч «Марий Эл» телерадиокомпанийын Юлсер оласе радиостанцийыште пашам ышташ тӱҥалын. Шке суапле пашаж дене кугу чапым сулен: Марий Эл Республикын почётан гражданинже. 
* 1980 ий — Алиса Вячеславовна Степанова, журналист. Морко кундем Изи Кугунур ялыште шочын. Школышто тунемме жапыштак телевиденийыште йоча передаче-влакым вӱдаш тӱҥалын. Школ деч вара, профессийым налмек, телевиденийыште «Тулвий» да моло палыме программе-влакым вӱден.  

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 25 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
**Шнуй Василий Парийскийын кечыже**. Кече мландым чот ырыкта гын, тений саска лектыш сай лиеш – маныныт. Сонарзе-влак ты кечын мераҥым лÿяш каеныт: поснак нуным вондер коклаште ужаш лиеш, манын ӱшаненыт.

А марий калык тиде жапыште мланде пашалан ямдылалтын. Но «шояк аҥа» деч шекланаш кӱлеш маныныт. Мо тыгай «шояк аҥа»? Тыге марий калык вÿдшор тылзын тыгай пагытшым  лÿмден: лум кая, пасу кошкымо гай чучеш, ӱдашат лекман – но шекланыман, трукышто покшым возын кертеш. Сандене «шояк аҥа» маныныт.

## Палемдымаш-влак

Категорий:25 вӱдшор
25 идым

**25 идым** (25 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 268-ше (кужемдыме ийлаште — 269-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 97 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече
* Идым тылзын коло визымше кечынже шке лӱмгечыштым Семён да Юлиан-влак палемдат.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 25 кечысе событий-влак]]*
* 1763 — Екатерина Кокымшо кугыжан кӱштыкшö почеш Павловский госпитальым почмо: тиде Российыштына икымше кугу эмлымвер лийын.
* 1818 — шымлызе Джеймс Бланделл ик айдеме деч весылан вӱрым кусарен. Тиде икымше тыгай эксперимент лийын.
* 1945 — Василий Романюк парашют дене эн кӱшыч тöрштен: 12 километр наре тудо парашют деч посна чоҥештен, мланде марте ик километр кодмек гына парашютшым шупшылын.
* 2002 — Иркутск велыште мландӱмбак мокточ кугу метеорит камвозын, но тудо южыштак йӱлен пытен. 

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 25 кечынже шочшо-влак]]*
* 1920 — Ялмарий Йыван, марий серызе, журналист, драматург, туныктышо, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* 1939 — Анатолий Александрович Ширнин, скульптор, Россий Федерацийын сулло сӱретчыже. Ончыч Анатолий Александрович Россий Федерацийысе сӱретсымыктыш фондын Марий пӧлкаштыже шуаралтын. Йошкар-Олаште да ятыр моло олалаште чапкӱ, монумент-влак лач тудын проектше почеш чоҥалтыныт. Мутлан, рӱдӧ олаштына тудо «В космос» фонтаным чоҥен. Тыгак тудо шуко сӱретын, портретын да медальын авторжо. Олык Ипай лӱмеш кугыжаныш премийын лауреатше.
* 1947 — Шапкин, Виталий Владимирович, кумдан палыме артист-музыкант, Россий Федерацийын сулло артистше. Шернур кундем Тумерсолаште шочын-кушкын. Паша корныжо Йошкар-Оласе театрын оркестрже, сем училищ да 1-ше №-ан школ-интернат дене кылдалтын. Кугу чапым уста музыкант шиялтыш дене тӱнямбалсе, руш да марий классик произведений-влакым шоктымыж дене сулен. Марий семмастар-влак тудлан 60 утла произведенийым возеныт. Олык Ипай лӱмеш марий комсомол, республикысе кугыжаныш премий-влакын лауреатше. 
* 1957 — Иван Дмитриевич Беляев муниципал да мер пашаеҥ. У Роҥго кундем Кадам ялыште шочын. Ончычсо паша корныжо Йошкар-Оласе механик завод дене кылдалтын. 1984-ше ий гыч Семёновскысо ял ушем исполкомын вуйлатышыжлан тыршаш тӱҥалын, 5 ий администрацийымат вуйлатен. 9 ий ончыч Йошкар-Оласе погынын депутатше лийын. Суапле пашажлан чап танык дене палемдалтын.
* 1959 — Михаил Кудряшов, курыкмарий серызе, почеламутчо, драматург, кусарыше, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2000), Пайдул Искаев лӱмеш Чуваш Тӱнямбал литератур премийын лауреатше (2007).
* 1979 — Мария Викентьевна Пенькова, марий йылмызе, шанчызе, филологий шанче кандидат (2007).

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 25 кечынже колышо-влак]]*
* 1938 — Эсай Чапай, марий серызе, журналист, кусарыше.

## Калык пале
**Артамонын кечыже.** Тиде кече деч вара кишке-влак телылан ямдылалтыт. Сонарзе-влакат Артамонын кечыжым чон вургыж вученыт: вет тиде кечын кеч ик мераҥым лӱет гын, идалык мучко сонарлаш куштылго лиеш. 

Категорий:25 идым
25 кылме

**25 кылме** (25 ноябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 329-ше кечыже (високос ийын - 330-шо). У ий марте 36 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 25 кечысе событий-влак]]*
«Марий памаш» фольклор ансамбльлан 36 ий темеш. 

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 25 кечынже шочшо-влак]]*
* 1810 — Пирогов, Николай Иванович, руш хирург да анатом, туныктышо. Сарысе хирургийлан негызым пыштыше.
* 1820 — Михаил Михайлович Достоевский (1864 ийыште колен), серызе, «Время» и «Эпоха» журнал-влакым савыктен, Ф. М. Достоевский писательын изаже.
* 1844 — Карл Бенц, немыч инженер, изобретатель, автомашина чоҥымашлан негызым пыштыше.
* 1887 — Николай Иванович Вавилов, шанче генетик, селекционер.
* 1890 — Николай Мухин, марий серызе, почеламутчо, кусарыше, журналист, туныктышо, мер пашаеҥ, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934).
* 1915 — Аугусто Пиночет, Чили кугыжанышын диктаторжо.
* 1924 — Такааки Ёсимото, япон критик, почеламутчо, философ.
* 1925 — Мордюкова, Нонна Викторовна, актриса, Совет Ушемын Калык артистше.
* 1936 — Николай Егоров, курыкмарий серызе, муро-почеламутчо, туныктышо, драматург, кусарыше, СССР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже, Россий Федерацийысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1994), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1983), М.А. Кастрен Обществын премийжын лауреатше.
* 1936 — Иван Сергеевич Кудрявцев, генерал-майор. Маскасола кундем Цибикнурышто шочын. 19 ияшак тудо фронтыш каен. Сар жапыште лӱддымылыкым ончыктымыжлан «За отвагу» медаль дене, Йошкар Шӱдыр кок орден дене палемдалтын. Сар деч вара ятыр ий химвойскам вуйлатен.  
* 1941 — Климентий Степанович Степанов, семлызе да туныктышо. Паша корныжо Эрик Сапаев лўмеш опер да балет театр да Палантай лӱмеш сылнысем училище дене кылдалтын. Гобой дене шоктымаште ик эн кугу мастарлан шотлалтеш. Олык Ипай лӱмеш премийын лауреатше, Марий Эл Республикын Калык артистше.
* 1981 — Хаби Алонсо, испанийысе футболист, полузащитник, 2010 ийыште тӱнямбал чемпион, 2008 ийыште Европо кӱкшытысӧ чемпион лӱмым сулен.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 25 кечынже колышо-влак]]*

## Лӱмгече
Ахия, Иван, Нил.

## Калык пале

Категорий:25 кылме
25 пеледыш

**25 пеледыш** (1 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 176-шо (кужемдыме ийлаште — 177-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 189 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* , , Дракон фестиваль
* , Эрык кече
* , Кугыжаныш кече
* , Таможня службын кечыже
* , — Пушеҥгым шындыме кече
* , Эрык кече
* , Моряк кече

## Лӱмгече
* Танле лӱм-влак: Авксентий (Аксен), Андрей, Анна, Арсений, Вассиан, Ефросинья, Иван, Иона, Ираклемон, Онуфрий, Пётр, Степан (Стефан), Феофил.
* Католик лӱм-влак: Доротея, Люция, Вильгельм.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 1 кечысе событий-влак]]*
* 1876 ийыште Америк гыч Альфред Енсен шке пушыж дене историйыште икымше гана  Атлантик океаным шкетын ийын вончен.
* 1950 ий – Корейыште сар тӱҥалын.
* 1969 ийыште кумдан чапланыше «Машина времени» рок-группа чумырген.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 1 кечынже шочшо-влак]]*
* 1963 ий — Леонид Игоревич Маркелов, Марий Эл Республикын Вуйлатыше (2017 ий марте).1995-1999 ийлаште тудо Россий Кугыжаныш Думын депутатше лийын. А 2001 ийыште тудо Марий Эл Республик Президентлан сайлалтын. Суапле пашажлан Келшымаш орден дене палемдалтын. Философий шанче кандидат. Маркеловын лӱмжым Марий Кугыжаныш технологий университетысе ик аудиторийже нумалеш. 
* 1955 ий — Ермаков, Леонид Серафимович гармоньчо, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже. Советский район Кельмаксола ялеш шочын. 1975 ийыште Кельмаксола тӱвыра пӧртын вуйлатышыжлан шогалын. Суапле пашажлан ятыр чап танык дене палемдалтын.  
* 1950 ий — Елизавета Васильевна Фёдорова, Марий Эл Республикысе туныктышын сулло пашаеҥже. Шочынжо Юлсер кундем Кӱшыл Азъялеш, паша корныжо Приволжский кыдалаш школ дене кылдалтын: тышке тудо 1983 ийыште пашам ышташ толын. Мер илышыштат, кугыжаныш пашаштат Елизавета Васильевна кугу кӱкшытыш шуын.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 1 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* **Пӧтрын кечыже**. Ты кечын пытартыш саскам-рассадым шынденыт. Тыгак ты кечын кол сайын чӱҥга манын ойленыт, кол шӱрым шолтеныт. 

Категорий:25 пеледыш
25 пургыж

**25 пургыж** (25 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 56-шо кечыже. Идалык пытыме марте 309 (кужемдыме ийлаште — 310) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* 1918 ий — Озаҥ олаште марий калыкын погынжо эртен.

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак: Адеодата, Вальпурга, Мария, Тарасий
* Православный лӱм-влак: Алексей, Антоний, Вассиан, Евгений, Мария, Мелетий, Плутин, Саторнил, Урван, Христ

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 25 кечысе событий-влак]]*
* 1721 ий — Пётр Первый кугыжа Синодым пеҥгыдемден: тиде черке пашам эскерыше ушем.
* 1836 ий — Сэмюэль Кольт икымше револьверлан патентым налын.
* 1956 ий — КПСС-ын ХХ-шо погыныштыжо Никита Хрущёв Сталиным титаклен ойлен.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 25 кечынже шочшо-влак]]*
* 1920 ий —  Иван Семёнович Иванов, шанче пашаеҥ да лингвист, Марий Эл Республикын сулло шанче пашаеҥже. Шкеже У Роҥго кундем Куберсола гыч. Марий кугыжаныш университетын шанчыеҥже. 120 наре шанче пашан, 10 тунемме пособийын, «Марий калык лирика» книган авторжо. Суапле пашажлан кугыжаныш чап танык денат палемдалтын. Филологий шанче кандидат.
* 1934 ий — Иван Семёнович Иванов, марий йылмызе, шанчызе, филологий шанче кандидат, Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1981), Россий Федерацийын кӱшыл профессионал туныктышын почётан пашаеҥже (2003), Н.К. Кркупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институтын почётан профессоржо (2004), Российысе кӱшыл школын сулло пашаеҥже (2015).
* 1941 ий — Сергей Георгиевич Макаров, почеламутчо да кусарыше. Тудо гын Санкт-Петербургышто шочын-кушкын. Кумдан палыме марий классик-влакын: Миклай Казаковын, Геннадий Матюковскийын, Анатолий Бикын, Анатолий Тимиркаевын, Валентин Осиповын почеламутшо-влакым руш йылмыш кусарымыж дене чапланен.
* 1960 ий — Анатолий Михайлович Муравьёв, муниципал вуйлатыше. Шкеже Киров вел гыч. 1990-ше ий гыч Морко кундемысе корным ачалыме да чоҥышо ушемым вуйлатыш тӱҥалын, 4 ий администраций вуйлатышат лийын. Тыгодымак Марий Эл Республик Кугыжаныш Погынын депутатше сомылым шуктен.
* 1937 ий — Вячеслав Миайлович Сиваев, туныктыш пашаеҥ, Россий Федерацийын сулло туныктышыжо  шочын. Шочмо Курыкмарий кундем Пертнур школышто туныктышылан, Пайгусово кыдалаш школын вуйлатышыжлан ятыр ий тыршен.
* 1980 ий — Николай Вениаминович Ямолкин, спортсмен. Тудо гын Саратов кундемысе Балаково олаште шочын-кушкын. 14 ияш годымжак кикбоксинг дене кылым кучаш тӱҥалын. Российын, Европын да Тӱнямбал чемпион улеш. Тидын деч посна спорт мастер лӱм дене кумдан палыме. 
* 1946 ий — Зоя Кузьминична Соколова, Марий Элы Республикыcе тÿвыран сулло пашаеҥже. Шернур кундем Кукнур селаште  шочын. Паша корныжо Марий самырык театр дене кылдалтын: ятыр ий администраторлан тырша. 
 
## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 25 кечынже колышо-влак]]*
* 1963 — Эрик Сапаев, марий семлызе, Совет Ушем семлызе-влак ушемын еҥже (1959 ий гыч), Марий комсомолын Олык Ипай лӱмеш премийын лауреатше (1968). "Акпатыр" лӱман икымше марий оперым возен.
## Калык пале
Шнуй Алексейын кечыже. Тиде кечын кол кочкышым ямдыленыт. Шошым ÿдышаш нöшмым икмыняр жаплан кудывечыш луктыныт: тыге тудо вийым пога, манын ÿшаненыт.  

Категорий:25 пургыж
25 сорла

**25 cорла** (25 август) — григориан кечышот почеш идалыкын 237-ше (кужемдыме ийлаште — 238-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 128 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — Салтак кече.
*  — Эрыкан лийме кече.

## Лӱмгече
Сорла тылзын коло визымше кечынже Александр, Капитон, Фотий – влакын лӱм кечышт.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сорла тылзын 25 кечысе событий-влак]]*
* 1917 ий — «Ӱжара» газет лекташ тӱҥалын.
* 1479 ий — Москосо Кремльын Успений черкыжлан шнуй шӱлышым пуртеныт.
* 1930 ий — «Георгий Седов» лӱман ледокол Йӱдвел мландын касвел серышкыже миен шуын. 
* 1997 ий — «Культура» кугыжаныш телеканалым почыныт.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сорла тылзын 25 кечынже шочшо-влак]]*
* 1888 ий — Василий Петрович Мосолов, марий шанчызе, агроном, растениовод, ялозанлык шанче доктор (1935), профессор (1925), академик ВАСХНИЛ (1935), ВАСХНИЛ-ын вице-президентше (1939 — 1951), марий-влак кокла гыч икымше академик, мер пашаеҥ. 
* 1914 ий — Анатолий Березин, марий серызе, туныктышо, I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* 1936 ий — Валентин Иванович Анцыгин, йӧнозанлык вуйлатыше. Шкеже Угарман вел гыч, но паша вержым марий кундемыште муын: ятыр ий Йошкар-Оласе полурпроводник прибор заводышто контролёрлан тыршен. 1981-2000-шӧ ийлаште «Фарбиомаш» ушемын вуйлатышыже лийын. Тудын пашажым кӱкшын акленыт: «Знак Почёта» орден да кугыжаныш чап танык дене палемденыт.
* 1938 ий — Борис Алексеевич Александров, режиссёр, онаеҥ да спорт пашаеҥ. Тудын шочмо верже – Свердловск вел Красноуфим кундемысе Тавра ял. Тӱвыра пашаштат кугу пагалымашым сулен: тудым талантан режиссёр семын палат.  
* 1946 ий — Екатерина Ивановна Ярденко, режиссёр. 20 ий утла тиде талантан режиссёр Республикысе курчак театрыште пашам ыштен. Суапле пашажлан Марий республикысе сымыктышын сулло пашаеҥже лӱм дене палемдалтын.
* 1939 ий — Валентина Николаевна Добрынина, тӱвыра да мер пашаеҥ, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже. Шочынжо тудо пошкудо Татарстан Республик Элнет ялыште. Валентина Николаевна кумдан чапланыше «Вис-вис» вокал ансамбльым чумырен. Оршанка кундем кӧргысӧ мер пашаштат тиде чолга ӱдырамашын надырже моткоч кугу: кундемысо «Мари ушемын» вуйлатышыжланат шогалын. 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сорла тылзын 25 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
**Фотян кечыже.** Ожнысек ты кечын имне кичкыме ӱзгарым тергеныт да ачаленыт. Игече ояр шога гын, чодыраште ош поҥго сайын кушкеш.

Категорий:25 сорла
25 сӱрем

**25 сӱрем** (25 июль) — григориан кечышот почеш идалыкын 206-шо (кужемдыме ийлаште — 207-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 159 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — Истедский кучедалмаш.
*  — Галисия кече.
*  — Гуанакасте кече.
*  — Республик кече.
*  — Конституций кече.
*  — Тул ваштареш кучедалше службын кечыже.
*  — Следственный органыште тыршыше-влакын кечышт.

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак: Христофор, Яков.
* Танле (православный) лӱм-влак: Антон, Арсений, Вероника, Гавриил, Иван, Мария, Михаил, Фёдор.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 25 кечысе событий-влак]]*

### Марий тӱняште
* 1954 ий — Марий Тӱрек кундем Косолоп селаште писатель Димитрий Орайлан чапкӱым почыныт.

### Тӱня мучко
* 1947 ий — Прага олаште самырык-влакын да студент-влакын икымше тӱнямбал фестивальышт эртен.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 25 кечынже шочшо-влак]]*
* 1926 ий — Илья Яковлевич Яковлев, Морко кундем Курыкйымал ялыште озанлык вуйлатыше, Марий Эл Республикысе ял озанлыкын сулло пашаеҥже. 13 ияш годымжак «Йошкар Патыр» колхозышто счетоводлан пашам ышташ тӱҥалын. 18 ийым темымеке Кугу Ачамланде Сарышке каен. 1956-1987-ше ийлаште «Сталинград»/»Рассвет» колхозын вуйлатышыже лийын. «Знак Почёта» да Йошкар Знамя Паша орден дене палемдалтын.
* 1928 ий — Геннадий Степанович Патрушев, марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1955), доцент (1965).
* 1955 ий — Раиса Лукияновна Яшметова, тӱвыра пашаеҥ, Марий Эл Республикысе сымыктышын сулло пашаеҥже. Морко кундемысе Кожлаер ялыште шочын. Шинчымашым Йошкар-Оласе сем училищыште да Озаҥысе консерваторийыште поген. Марий кугыжаныш филармонийын художественный вуйлатышыже лийын, тыгак тӱҥ вуйлатыше сомылымат шуктен, музык училищыштат вуйлатыме пашам вӱден. Лач тудын вуйлатымыж почеш «Чолга шӱдыр», «Новое поколение выбирает», «Звёзды над Кокшагой» лӱман фестиваль-влак эртеныт. 
* 1961 ий — Владимир Викторович Ермаков, ял озанлык пашаеҥ. Шкеже тудо У Торъял кундем гыч. Паша корныжо шочмо районысо «1 май» колхоз дене кылдалтын: тыште тудо экономистлан шога. Мер пашаштат Владимир Викторович кугу пагалымашым сулен: 8-ше Марий погынын делегатше лийын.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 25 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* **Проклын кечыже**. Калык ой почеш, тиде кече деч вара эрдене шолдыра лупс возаш тӱҥалеш. А Прокл кечын вочшо лупс пайдалылан шотлалтын, тудо чыла чер дечат эмла – маныныт.
* Марий-влакат лупсым онченыт. Эрдене лупс вичкыж, йӱр толшашлан.  Эрдене лупс шолдыра шырчан гын – оярлан. Йӱдым лупс возеш гын, йӱр вашке ок лий. 

Категорий:25 сӱрем
25 ӱярня

**25 ӱярня** (25 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 84-ше (кужемдыме ийлаште — 85-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 281 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  Почто открытке кече.
* , тӱвыра пашаеҥ кече.
* , эрык кече.
* , эрык кече.
* , Украинысе лӱдыкшыдымылык службын кечыже.

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак: Баронтий, Дезидерий, Дисмас, Эльфволд
* Танле (православный) лӱм-влак: Александр, Владимир, Григорий, Дмитрий, Иван, Константин, Симеон, Сергей, Феофан, Финеес

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 25 кечысе событий-влак]]*
* 421 ий — Венеций олалан негызым пыштыме.
* 1997 ий — Эквадор воктенысе теҥыз пундашыште кугу кладым муыныт. 1654-ше ийыште шöртньö да шийым наҥгайыше «Ла капитана» галеон вÿдйымак каен улмаш.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 25 кечынже шочшо-влак]]*
* 1952 ий — Оборин, Анатолий Васильевич, юрист. Килемар кундем Юксар селаште шочын. Ончыч Курыкмарий кундемысе прокуратурышто следовательлан тыршен, а 1985-ше ий гыч Козьмодемьянск оласе судын вуйлатышыжлан шогалын. 3 ий Совет Ушем  кӱшыл погынын депутатше лийын. 
* 1942 ий — Казанков, Иван Иванович, ял озанлык да кугыжаныш пашаеҥ, Марий Эл Республикын сулло зоотехникше. Суас Элыште шочын-кушкын, паша корныжо Марий Эл дене кылдалтын: ончыч республикын кундемлаштыже тӱрлö ял озанлыклаште тыршен. 1979-ше ийыште «Звениговский» совхозым вуйлаташ тӱҥалын. Марий Эл кугыжаныш погынын да Российысе Кугыжаныш Думын депутатше лийын. Суапле пашажлан «Знак Почёта» да Йошкар Знамя Паша орден дене палемдалтын.   
* 1953 ий — Иванов, Владимир Ильич, ял озанлык пашаеҥ, Россий Федерацийысе ял озанлыкын сулло пашаеҥже. Шкеже тудо Юлсер кундем Памашэҥер ял гыч. 1982-шо ий гыч ты кундемысак «Дружба» совхозым вуйлаташ шогалын.
* 1986 ий — Надежда Эмыкан, марий серызе, почеламутчо. 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 25 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* **Феофанын кечыже**. Тиде кечын имньым эскереныт: тудо черлана гын, идалык мучко тазалыкше начар лиеш. Тудым шийым пыштыман ате гыч йÿктеныт. Имне вуйжым рÿза гын, уда лийшашлан. 
Лум тургым пыта. Издер дене кошташ чарненыт. Мланде шулаш тӱҥалеш. Куткошуэ ӱмбалне лум кечывалвел гыч шулаш тӱҥалеш гын кеҥеж кӱчык да йӱштӧ лиеш.

Категорий:25 ӱярня
26 ага

**26 ага** (26 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 146-шо (кужемдыме ийлаште — 147-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 219 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* Российысе амалкалымаш (предпринимательство) кече палемдалтеш.

## Лӱмгече
Ага тылзын коло кудымшо кечынже Александр, Василий, Георгий, Егор, Юрий, Ефим, Ирина, Макар, Сергей, Эдуард–влакын лӱм кечышт.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 26 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 26 кечынже шочшо-влак]]*
* 1943 — Александр Иванович Таныгин, Марий Эл Республикын Тӱҥ Онаеҥже, Мер Каҥашын йыжъеҥже (2000), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2018).
* 1967 — Александр Алексеевич Петров, марий серызе, почеламутчо, журналист, драматург.
* **Павел Максимович Верхунов** — Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже, Россий Федерацийын сулло чодыразыже. 1975-ше ий гыч тудоМарий кугыжаныш техник университетысе чодыра таксаций да чодыра паша кафедрын пашаеҥже лийын: профессор марте кушкын. 400 наре шанче пашан, 40 моногорафийын авторжо. 
* **Юрий Александрович Минаков** — кугыжаныш пашаеҥ да чоҥышо. Йошкар-Олашке 1968-ше ийыште толын да тӱрлӧ чоҥышо ушемлаште пашам ышташ тӱҥалын. 9 ий ончыч тудо Марий Эл кугыжаныш погынын вуйлатышыжлан шогалын. Тыгодымак шанче пашаштат шуаралтын: ятыр книган авторжо, Инвестиций да экономик чоҥымаш академийын академикше. Россий Федерацийын сулло чоҥышыжо. 
* **Анатолий Анатольевич Смирнов** — кугыжаныш пашаеҥ да шанче-экономист. Ончыч комсомол, вара партий пашаште шуаралтын. 1994-1996-шо ийлаште кугыжаныш погынын вуйлатышыже лийын. Шанче корныжо Марий кугыжаныш университетыште шуйнен, тыште уста экономист профессор марте кушкын. Тӱҥ шотышто тудын пашаже-влак ял озанлык экономик йодышым рашемдаш полшат: тиде йодыш дене 100 наре шанче пашам, 5 монографийым возен. 
* **Петров, Александр Алексеевич** — журналист, драматург да поэт. Шкеже Кужэҥер кундем Мари-Олма ял гыч. «Кугарня» газетын тӱҥ редакторжылан ыштен. Тидын деч посна Александр Алексеевич поэт да драматург семын чапланен: «Кронуш», «Пупкин ӱдырым налеш» да моло пьесынат авторжо. 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 26 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:26 ага
26 вӱдшор

**26 вӱдшор** (26 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 116-шо (кужемдыме ийлаште — 117-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 249 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* : Пограничник кече.
* : Сарызе-влакым шарнымаш кече.
* : Марий талешке кече, тиде кечын 1556-шо ийыште Полтыш Он шке вуйжым пыштен
* : Радиаций туткарыште да эҥгекыште колышо-влакым шарныме кече
## Лӱмгече
* Танле (православный) лӱм-влак: Артемон (Артем), Фомаида, Марфа.
* Католик лӱм-влак: Мажена, Мария, Марцеллина, Клета.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 26 кечысе событий-влак]]*
* 1986 ий — Чернобыльысе АЭС-ыште туткар.
* 1658 ий — Алексей Михайлович кугыжан кÿшткышö почеш Кремльын тÿҥ башньыжлан Спасский башне лÿмым пуымо.
* 1792 ий — «Марсельеза» революций чапмуро шочын.
* 1991 ий — репрессироватлыме калыкын реабилитацийже шотышто тöртыкым пеҥгыдемдыме.
* 1997 ий — «Поро кумылым ончыктымо да айдемым эмлыме» лӱмеш орденым пеҥгыдемдыме.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 26 кечынже шочшо-влак]]*
* 1886 ий — Габдулла Тукай, суас калык почеламутчо. Йоча жапше тӱҥ шотышто Кырлай ялыште эртен. Тиде ял нергенак, порын шарнен, «Шурале» («Таргылтыш») лӱман йомакым возен. Умбакыже илаш Уральск олашке куснен да туштак шинчымашым налын. 1905-ше ийыште Тукай тусо  типографийыште тыршаш тӱҥалын. Корректор гыч редактор марте кушкын. Вара Озаҥыш пӧртылын да тудо жап гыч Тукайын  творчествыже шулдырым налын. «Йолташ-влаклан ой», «Ушнымаште вий», «Шинчымаш садыште», «Калыклан», «Озан» да моло шуко почеламутыштыжо татар калыкын неле илышыже, ончыкылыкшо нерген возен. Йоча-влакланат чӱчкыдын серен: «Доска воктене», «Йоча, пашам ыште»», «Йочалан», «Пиалан йоча»  да тулеч моло. Тудын возымо пашаже-влакым марий йылмышкат кусареныт, школ программыштат Габдулла Тукайын почеламутшо-влакым куанен лудыт. Уста поэт шочмо йылмыжым, шочмо вержым йӧратен. «Шочмо йылме, муро гай улат, ача-ава йылме» манын тудо. 
* 1931 ий — Алексей Павлович Стрельников, шанче-ветеринар. Шкеже Марий Тӱрек кундем Стрельники ял гыч. 1960-шо ий гыч Москосо ветеринар академийыште шанче пашам шукташ тӱналын. Кайык-влак черын диагностик да патогенез сферыште специалистлан шотлалтеш. 100 утла шанче пашан авторжо. Ветеринарий шанче доктор. Профессор.   
* 1967 ий — Евгений Павлович Ибраев, марий актер. Шернур кундем Лапка-Памаш ялыште шочын. Марий самырык театрын артистше. Шуко рольым устан чоҥен, нунын коклаште Сергей Григорьевич Чавайнын рольжым.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 26 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
**Фомаидан кечыже**. Тиде кечын кресаньык-влак кечыйолшудым погеныт. Рушлаже тудым медуница маныт. Ты шудо дене чайым шолтеныт, салатым ыштыме годымат кучылтыныт. 
   А марий калык гын тиде кечын шинчаланшудым поген да шӱрым шолтен. Кугезына-влак ойöрöм эскереныт: шудым, саскам мландылан тауштыде налаш ок йӧрӧ - шудо-саска деч посна кодат. 

Категорий:26 вӱдшор
26 идым

**26 идым** (26 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 269-ше (кужемдыме ийлаште — 270-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 96 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — Йылме-влак кече. 
*  Контрацепцийын кечыже палемдалтеш.

## Лӱмгече
* Идым тылзын коло кудымшо кечынже Валерьян да Пётр-влакын лӱмгечышт палемдалтеш.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 26 кечысе событий-влак]]*
* 1815 — Россий, Пруссий да Австрий эл-влак коклаште у вашкелшыкым пеҥгыдемдыме. Тудын почеш икте-весылан полшен шогышаш, революций движений ваштареш пырля кучедалшаш улыт улмаш. 
* 1995 — Пилдикси оласе сарзе тунемме рӱдер Россий деч Эстонийлан куснен. 

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 26 кечынже шочшо-влак]]*
* 1947 — Анатолий Васильевич Куклин, инженер, Марий Элын сулло чоҥышыжо. Марий Тӱрек кундем Ошлан ялыште шочын. 1971-ше ий гыч тудо «Марийскгражданпроект» институтын пӧлка вуйлатышыжлан тыршаш тӱналын. «Ялысе школ» проектшылан кугыжаныш премий денат палемдалтын.
* 1964 — Майя Викторовна Шабдарова-Смедман, марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1997), доцент.
* 1967 — Валерий Яковлевич Очеев, журналист, книга савыктыше, Марий Эл Радиошто увер пӧлкам вуйлатыше. Поранча кундем Олор ялыште шочын-кушкын. Журналистик корныш тудо 1990-ше ийыште шогалын: Марий Тӱрек кундемысе «Знамя» редакцийын пашаеҥже лийын. Вара «Кугарня», «Марий эрвел» да «Марий Эл» газет редакцийлаштат шуаралтын. «Пульс-радиоштат», телевиденийыштат марий йылме дене передаче-влакым вӱден. Кызыт гын Валерий «Марий Эл Радиошто» увер пöлкам вуйлата, тыгодымак книга савыктыме пашам вораҥдара.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 26 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
**Корнилийын кечыже.** Тиде кечын ожно кресаньык-влак пакча гыч кешырым, ревым, ушменым поген пуртеныт. Уке гын, эр кылме чыла саскат нулал кертеш.
 

Категорий:26 идым
26 кылме

**26 кылме** (26 ноябрь) — григориан кечышот почеш ийын 330-шо кече (кужемдыме ийлаште — 331-ше). Идалык мучаш марте 35 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* Аван кечыже.

## Тӱнямбалсе кече
* Калык-влак кокласе информаций кече палемдалтеш.

## Лӱмгече
* Герман, Иван, Эдуард

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 26 кечысе событий-влак]]*
* 1394 — Сеул Кечывалвел Корейын рӱдӧ олаш савырна.
* 1917 — Националле Хокей Лигым (НХЛ-ым) чоҥымо кече, тушко "Монреаль Канадиенс", "Монреаль Уондерерс", "Оттава Сенаторс", "Квебек Бульдогс" ден "Торонто Аренас" клуб-влак ушненыт.
* 1934 — Новосибирск олаште трамай кошташ тӱҥалын.
* 2009 — «Страна» телеканал шке пашажым тӱҥалын.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 26 кечынже шочшо-влак]]*
* 1607 — Джон Гарвард (англ. John Harvard (1607 - 14.9.1638), Гарвард университетлан негызым пыштыше американ колонист. 
* 1883 — Михай Бабич, венгр поэт.
* 1939 — Тина Тёрнер, американ мурызо да актриса.
* 1952 — Анатолий Иванович Шабыков, шанчызе, учёный-агроном, экономике шанче кандидат (1994).

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 26 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:26 кылме
25 шорыкйол

**25 шорыкйол** (25 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 25-ше кечыже. Идалык пытыме марте 340 (кужемдыме ийлаште — 341) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* Тачанан кечыже. Студент-влакын пайремышт.

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 25 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 25 кечынже шочшо-влак]]*
* 1978 — Владимир Зеленский, Украинын президентше.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 25 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:25 шорыкйол
25 теле

**25 теле** (25 декабрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 359-ше (кужемдыме ийлаште — 360-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 6 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 25 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 25 кечынже шочшо-влак]]*
* 1905 — Страусова, Анастасия Гавриловна, кумдан чапланыше артистка, Марий Эл Республикын калык да Россий Федерацийын сулло артисткыже. Шкеже Медведево вел Кресола гыч. Театрыште 1924-ше ийыштак модаш тӱҥалын. 40 ий наре модын: тӱрлӧ спектакльлаште модын – чылажге 500 утла рольым чоҥен. 4 ий Марий республик кӱшыл погынын депутатше лийын. 
* 1909 — Шадт Булат, марий серызе, почеламутчо, журналист, туныктышо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1937), Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* 1954 — Яйцов, Арсений Арсентьевич, семлызе гармоньчо, Россий Федераций тӱвыран сулло пашаеҥже. Тудо ятыр ий Курыкмарий районысо Пертнур школышто йоча–влакым мураш туныктен. А 1982-шо ий гыч «Шанавыл» фольклор ансамбльын аккомпониаторжо лийын. Кызыт уста гармоньчо шкет концертла дене тӱрлӧ олалаште калык ончыко лектеш.
* 1931 — Данилов, Виктор Петрович, семлызе, хормейстер, Олык Ипай лӱмеш премийын да республикысе кугыжаныш премийын лауреатше, тыгак Марий республик сымыктышын сулло пашаеҥже шочын. «Марий памаш» фольклор ансамбльлан негызым пыштышылан шотлалтеш. Тудын концертше-влак Венгрий, Испаний, Финляндий, Голландий эллаште эртеныт. 
* 1969 — Любовь Алексеевна Абукаева, марий йылмызе, фольклорист, профессор, филологий шанче доктор (2005). 
* 1957 — Александр Михайлович Сташкевич, йӧнозанлык пашаеҥ. Свердловск областьыште шочын-кушшо, но Марий Элыште шке пашажлан чапым налше. 1983-шо ийыште тудо Волжск оласе МарБумКомбинатыште тыглай мастерлан тыршаш тӱҥалын, а 2001-ше ий гыч тиде ушемынак вуйлатышыже лийын. Александр Михайлович Марий Эл республикын чап таныкше дене палемдалтын. 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 25 кечынже колышо-влак]]*
* 1942 — Анатолий Айзенворт, марий серызе, журналист, туныктышо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1939), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Калык пале

Категорий:25 теле