open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тӱҥ

**Тӱҥ** — кушкылын пушеҥге вондо. Пушеҥгын ик кугу тӱҥже, а тыгыдерын шуко да изи тӱҥ-влак.

Кунам пушеҥге руалын, пундыш кодеш гына.

Категорий:Кушкыл морфологий
Уганда

**Уганда** () — Эрвел Африкысе эл. Пошкудо-влак:
* Йӱдвелне - Судан.
* Касвелне - Конго Демократий Республик.
* Кечывалвелне - Руанда ден Танзаний.
* Эрвелне - Кений.
Кечывалвел-эрвелне — Викторий верланен.

Рӱдолаже Кампала.

## Калыкчот

Калыкчот — 33,4 млн. (2010 Сӱрем тылзылан).

Кугеммаш идалыклан — 3,6 % (тӱнямбалне 2-шо вер);

Шочмаш — 48 еҥ 1000-лан;

Колымаш — 12 еҥ 1000-лан;

Кокласе илыме жап — пӧръеҥ-влакын 52 ий, ӱдырамаш-влакын 54 ий (2010);

Кокласе ийгот — 14,8 ий (Гиннес рекорд книгашке эн самырык эл семын пурен)

Иммунодефицит вирус (ВИЧ) дене эмганымаш — 6,4 % (2010 ий);

Олаште илыше-влакын чотышт — 13 % (2008).

Калык-влак:
* Банту калык-влак — **чылажге 70 %**:
** ганда — 4 126 093 еҥ — 16,9 %,
** нколе — 2 329 972 еҥ — 9,5 %,
** сога — 2 062 761 еҥ — 8,4 %,
** кига — 1 679 451 еҥ — 6,9 %,
** гису — 1 117 243 еҥ — 4,5 %.
** ньоро — 667 012 еҥ — 2,7 %
** конджо — 608 690 еҥ — 2,4 %,
** торо — 606 897 еҥ — 2,4 %,
** бафумбира — 488 890 еҥ — 1,9 %,
** гвере — 408 738 еҥ — 1,7 %,
** ньули — 340 469 еҥ — 1,7 %,
** ньяруанда — 314 598 еҥ — 1,3 %

* Нилот: (йӱдвелне илат) — чылажге 30 %'''
** тесо — 1 566 921 еҥ — 6,3 %,
** ланги — 1 483 817 еҥ — 6,0 %,
** ачоли — 1 141 097 еҥ — 4,7 %,
** лугбара — 1 022 059 еҥ — 4,1 %,
** алур — 530 110 еҥ — 2,1 %,
** адола — 359 659 еҥ — 1,4 %,
** нанди — 332 000 еҥ — 1,3 %,
** мадии— 296 230 еҥ — 1,1 %,
** карамоджонг — 258 307 еҥ — 1,0 %.
да т.м.
Чылажге 24 930 000 еҥ.

## Эртымгорно
Акрет жап годым Уганда кундемым Пигмей племена- влак айлен шогеныт. мемнан эран 1 курым гыч Банту племена влакат тиде кундемышке толын лектыныт. 10-11 курым гыч нилот племена-влак пӱтьынек кызытсе Уганда кундемысе кумдыкышто илаш тӱҥалыныт. 
16 курымышто Нилот племена -влак шке кугыжанышым чоҥеныт. Тудо Уньорро лӱмым налын. 18 курымышто Викторий воктене Буганда феодал кугыжаныш шочын . 19 курым кыдаллан тудо Рӱдӧ Африкыште ик эн виянлан шотлалташ тӱҥалын. 
Икымше европеец- влак Уганде кумдыкышто 18 курымышто лектыныт. 1862 ийыште англичан Дж.Спикын экспедицийже толын лектын. Нуно Буганда кугыжаншын корольжым христиан вераш савыреныт. Вара тиде кундемыште кумдан палыме путешественник Генри Мортон Стэнли толын. Тудын полышыжлан кӧра Бугандысе корольым христиан -влакын миссонер ушемышке пуртеныт. Англикан-проповедник влак Угандышке 1877 ийыште толыныт. Почешыштак 1879 ийкугыжанышын у корольжо Мванге христианин, католик, мусульман-валкым эл гыч покташ тӱҥалын. Сайышке тиде шуктен огыл.1888-1892 ийлаште реллигий дене кылдалтше сар каен шоген. 
 

Категорий:Уганда
Угарман

**Угарман** (*У [[карман]]* гыч) (Ӱлыл Новгород) () — ола Российыште, Угарман велын рӱдыжӧ, Юлсер федерал йырвелын рӱдыжӧ. 1932 гыч 1990 ий марте ола лӱмжӧ *Горький* лийын (руш серызе Максим Горький лӱмеш).

Угарман — калыкчот шот дене Российыште визымше верым айла; экономик, транспорт да тӱвыра рӱдер.

## Эртымгорно

## Важ-влак


Категорий:Угарман
Категорий:Российысе миллионер-олала
Узбекистан

**Узбекистан** () — эл Азийыште.

Рӱдолаже Ташкент.

Категорий:Узбекистан
Украин йылме

**Украин йылме** () — индоевропысо (славян) йылме.

Украин алфавит (1990 ийысе редакций почеш):

## Важ-влак


Категорий:Украин йылме
Тӱжем

**Тӱжем** — 1 000, икытпал 3 укепал дене возымо шотпал, 103.

Категорий:Шотпал
Тылзе

* Тиде лаштык календарьысе тылзе нерген.
* Космосысо тылзе нерген весе статья: тылзе (космос)
----
Идалыкыште 12 тылзе уло:
# шорыкйол тылзе = у ий тылзе, теле тылзе, рушла январь.
# пургыж тылзе = рушла февраль.
# ӱярня тылзе = рушла март.
# вӱдшор тылзе = рушла апрель.
# ага тылзе = рушла май.
# пеледыш тылзе = кугу кырлась тылзе, кеҥеж тылзе, рушла июнь.
# сӱрем тылзе = изи кырлась тылзе, рушла июль.
# сорла тылзе = уржа-сорла тылзе, рушла август.
# идым тылзе = вӱд йӱкшымӧ тылзе, рушла сентябрь.
# шыжа тылзе = покро тылзе, лавыра тылзе, рушла октябрь.
# кылме тылзе = йӱштӧ тылзе, рушла ноябрь.
# теле тылзе = рушла декабрь.

## Негыз
* Ончыко 2006, № 12

Категорий:Тылзе
10 ага

**10 ага** (10 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 130-шо (кужемдыме ийлаште — 131-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 235 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
2022 — Россий Президент Владимир Путин Марий Эл Республик Вуйлатыше А.А.Евстифеевын кумылжым шотыш налын, тудым отставкыжым приниматлен да должность деч кораҥден.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 10 кечынже шочшо-влак]]*

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 10 кечынже колышо-влак]]*
* 1938 — П.Карпов-Пӱнчерский, марий серызе, туныктышо, кусарыше, артист, литератур критик, мер пашаеҥ, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934). 
* 1938 — Владимир Сави (Сави), марий серызе, шанчызе, литературовед, этнолог, мер пашаеҥ, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934), Икымше Тӱнямбал сарын участникше.
* 1938 — Андрей Эшкинин, марий серызе, журналист, мер пашаеҥ. 
* 2006 — Алексей Краснопёров, рушла возышо марий серызе, журналист, Марий Эл Республикын Калык серызыже (2000), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1981), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1995), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сар да Советско-японский сар-влакын участникше. 

## Калык пале

Категорий:10 ага
10 кылме

**10 кылме** (10 ноябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 314-ше (кужемдыме ийлаште — 315-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 51 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* Самырык-влакын кечышт
* Бухгалтерий кечым палемдат
* Наукын кечыже
*  — Российысе элкӧргӧ паша органын сотрудникше-влакын кечышт (Полиций кече)

## Лӱмгече
Дмитрий, Арсений, Наум, Кузьма, Прасковья, Тимофей, Павел, Георгий да Степан-влак палемдат.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 10 кечысе событий-влак]]*
* 1885 — Германийысе Неккар эҥер воктене икымше мотоциклын испытанийже эртен. 

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 10 кечынже шочшо-влак]]*
* 1920 — Галина Владимировна Иванова, журналист, Марий республикысе тӱвыран сулло пашаенже. Тудо шуко ий «Волжская правда» газетыште ыштен, «Марийская правда» газетын собкоржо лийын.
* 1941 — Анатолий Иванович Емадаков, Россий Федерацийын сулло чоҥышыжо. Медведево кундемыште шочын. Паша корныжо Йошкар-Оласе комитетыште тӱҥалын: тыште тудо чоҥымаш кучемын инженержылан да вуйлатышылан тыршен. Вара «Кристалл» ушемыш, умбакыже «Маригражданстрой», Марагрострой» акционер ушемлаште шуаралтын. 1994-ше ий гыч – «Вест» чоҥышо фирмын вуйлатышыже.
* 1968 — Татьяна Очеева, марий серызе, почеламутчо, кусарыше, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2008).

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 10 кечынже колышо-влак]]*
* 2005 — Геннадий Чемеков, марий серызе, почеламутчо, журналист. 

## Калык пале
Шнуй Параскеван кечыже. Тудо ешым аралышылан шотлалтеш. Ӱдырамаш-влаклан пидаш да вургемым мушкедаш ок лий улмаш, но вынерым куаш да пушкыдемдаш нигöат почеш кодын огыл.  

Категорий:10 кылме
10 вӱдшор

**10 вӱдшор** (10 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 100-шӧ (кужемдыме ийлаште — 101-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 265 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  Калык-влак кокласе Сопротивлений движений кече.
* , Чоҥышын кечыже.
* , Перри коммодорым шарныме кече.
* , Одессым утарыме кече.

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак: Макар, Михаил.
* Танле (православный) лӱм-влак: Илларион, Стефан, Николай, Василий, Иоанн.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 10 кечысе событий-влак]]*
* 1710 ий — Английыште автор права шотышто тöртыкым пеҥгыдемдыме.
* 1832 ий — Российыште Почётан гражданин чаплÿмым илышыш пуртымо.
* 1944 ий — Одесса олам фашист-влак деч утарыме.
* 1981 ий — Моско олаште космонавтик тоштерым почыныт.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 10 кечынже шочшо-влак]]*
* 1916 ий — Георгий Ефруш, марий серызе, почеламутчо, кусарыше, литературовед, драматург, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1939), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
* 1936 ий — Михаил Николаевич Юхма, литератор да мер пашаеҥ, Чуваший, Марий Эл, Татарстан да Удмурт Республикыласе тӱвыран сулло пашаеҥже, Чуваш республикын калык писательже. Чуваш Элыште шочын. 1989-ше ийыште тудо «Вучах» газетын редакторжылан шогалын. Уста писатель йомакымат, пьесымат, почеламутымат серен. Мер пашаште гын калык-влакын тӱвыра кылыштым пеҥгыдемдымаште тыршен. 
* 1944 ий — Евграф Поствайкин, курыкмарий серызе, драматург, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1994).
* 1945 ий — Виталий Михайлович Блинов, шанче пашаеҥ. У Торъял кундем ыште шочын. Паша корныжо тӱҥ шотышто Марий кугыжаныш университет дене кылдалтын.  Технологий шанче кандидат.  
* 1958 ий — Евгений Михайлович Салмин, эмлызе да мер пашаеҥ. 1982-шо ий гыч тудо Юлсер оласе рӱдӧ эмлымверыште хирурглан ышта. А 5 ий гыч ты эмлымверын хирургий пӧлкажын вуйлатышыже  лийын. 4 ий кугыжаныш погынын депутатше сомылым шуктен шоген. 
* 1964 ий — Михаил Витальевич Байков, спортсмен да элкӧргӧ пашаеҥ шочын. Шкеже тудо Шернур кундем Мустай ял гыч. Полиций пашаеҥ, куштылго атлетика спортсмен. 
* 1954 ий — Вячеслав Васильевич Осипов, кугыжаныш пашаеҥ. Юлсер кундем Помар селаште шочын-кушкын. 1997-ше ийыште Звенигово кундемысе техник ушемыште вуйлатышыжлан шогалын. КПРФ партийын кундемысе комитетын 1-ше секретарьжат лийын. 
* 1981 ий — Наталья Алексадровна Писарева, спортсменка. Йошкар-Олаште шочын. 8 ияш годымжак дзюдо дене кугу кылым кучаш тӱҥалын. Лач тиде спорт дене тудо юниор-влак кокласе тӱнямбалсе таҥасымаште чемпионка лӱмым сулен. Тыгак тале спортменка cумо дене тӱнямбалсе да cамбо дене Европын чепионкыжо. Российын спорт мастерже.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 10 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
**Илларионын кечыже**. Тиде кече деч вара лум писын шулен кая – маныныт. Тыгак шöршудо пеледыш шке нарынче вуйжым ончыкта. Тудым поген, тÿрлö эмым ямдыленыт. 

Категорий:10 вӱдшор
10 идым

**10 идым** (10 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 253-шо (кужемдыме ийлаште — 254-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 112 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* Шкем пуштмаш (самоубийство) ваштареш кучедалме кече палемдалтеш. 

## Лӱмгече
Шке лумгечыштым Анна, Арсений, Анатолий, Вениамин, Григорий, Денис, Николай – влак палемдат.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 10 кечысе событий-влак]]*
* 1721-ше ийыште Россий ден Швеций коклаште Ништадтский вашкелшыкым пеҥгыдемдыме. Тидын дене 21 ий шуйнышо Йӱдвел сарым мучашлыме.
* 1756-шо ийыште Елизавета кугыжан кӱштыкшӧ почеш Санкт-Петербург олаште Руш академический театрым чоҥымо нерген кӱштыкым луктын, жап эртыме семын тиде театр А. С. Пушкин лӱмеш театр лӱмым налын.
* 1839-ше ийыште Москваште Христос Утарыше лӱмеш черкым негызлыме. 

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 10 кечынже шочшо-влак]]*
* 1891 — Андрей Эшкинин, марий серызе, журналист, мер пашаеҥ. 
* 1927 — Геннадий Дмитриевич Пряников, Марий республикын сулло туныктышыжо. Шернур кундем Мустай ялыште шочын. 1954-1965-ше ийлаште Морко кыдалаш школын завучшылан да икмыняр жап вуйлатышыжланат тыршен. Умбакыже Йошкар-Оласе 1 №-ан школ-интернатышке куснен да 24 ий тудым вуйлатен. Суапле пашажлан Йошкар Знамя Паша орден да чап танык дене палемдалтын. 
* 1931 — Иван Захаров, курыкмарий серызе, почеламутчо.
* 1938 — Борис Дмитриевич Горбунов, Марий Эл ял озанлыкын сулло пашаеҥже, паша герой. Тиде уста пашазе шочмо Курыкмарий кундемысе Мосолов лӱмеш колхоз вуйлатышылан 33 ий тыршен. Тудын вуйлатыме  жапыште озанлык у деч у кӱкшытым айлен. Борис Дмитриевич 10 ий  Совет Ушем кӱшыл погынын депутатше лийын. Ял озанлыкым нӧлтымыжлан ятыр премий да чап танык дене палемдалтын.
* 1962 — Олег Елизарович Кузьминых, артист, Марий Элын калык артистше, Россий Федерацийын сулло артистше. ГИТИС-ым тунем лекмек, Марий кугыжаныш драмтеатрыште пашам ышташ тӱҥалын да тачысе кече мартеат ончаш толшо калыкым шке мастарлыкше дене куандара. 20 ий утла тыршыме жапыште ятыр оҥай деч оҥай рольым чоҥен. 
* 1971 — Олег Анатольевич Богомолов, сӱретче, Олык Ипай лӱмеш премийын лауреатше. Йошкар-Олан шочшыжо ты оласак художественный училищым тунем пытарен, вара Россий Федерацийысе художественный фондысо марий мастерскойышто шуаралтын. «На берегу пруда», «Калужница цветёт», «Заросший пруд» сӱрет-влакын авторжо. 5 ий ончыч Йошкар-Олаште Олег Богомоловын шке ончерже эртен. «Марий кундем» пейзаж серийжылан Олык Ипай лумеш кугыжаныш премий дене палемдалтын.
* 1981 — Эльвира Викторовна Куклина, почеламутчо, журналист, Марий Кино ушемын еҥже. Шочынжо тудо Куженер кундем Агытансолаште. Ятыр ий Эльвира «Кугарня» газет редакцийыште пашам ыштен, кызыт Единый Россий партийын пресс-службыштыжо тырша.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 10 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
**Аннан да Саван кечыже**. Тиде кечын ожно кылтам скирдыш чумыреныт. Тидын лӱмеш кугу пайремым эртареныт, кугу яллаште гын ярминка лийын. 
  

Категорий:10 идым
10 пеледыш

**10 пеледыш** (10 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 161-ше (кужемдыме ийлаште — 162-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 204 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* , Сарзе чап кече палемдалтеш. Лач ты кечын 1709-ше ийыште руш армий Полтава кредалмашыште сеҥен. 
* , Араб армий кече.
* , Пограничник кече.
* , Португалий кече.
* ,Шагат кече

## Лӱмгече
* Танле (православный) лӱм-влак: Евтихий, Еликонида, Елладий, Игнат (Игнатий), Никита.
* Католик лӱм-влак: Малгожата, Богумил.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 10 кечысе событий-влак]]*
* 1921 ийыште Лев Николаевич Толстойын илыме пӧртшым тоштер-усадьба семын почмо.
* 1936 ийыште «Союзмультфильм» киностудийым почыныт.
* 1943 ийыште Америкыште икымше шариковый манме ручкам ыштен лукмо.
* 1961 ийыште марий композитор-классик И.С. Ключников-Палантайын тоштер-пӧртшым почыныт. 

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 10 кечынже шочшо-влак]]*
* 1930 ий — Лидия Ивановна Свиньина, туныктыш пашаеҥ, Россий Федерацийысе школын сулло туныктышыжо. Марий Тӱрек кундемыште шочын-кушшо специалист шке паша вержым Йошкар-Олаште муын. 20-шо, 26-шо, 30-шо №-ан школлаште йоча-влаклан историйым туныктен. Тыгак марий йылмым да йӱлам пагалаш кумылаҥден шоген. Ик эн кугу да суапле пашажлан 20-шо №-ан школышто краеведений тоштерым почмыжым шотлаш лиеш. Тидланак тудым кугыжаныш чап танык дене палемденыт.
* 1950 ий — Зоя Дмитриевна Киселёва, туныктышо, Марий Эл Республикын калык туныктышыжо. Паша корныжо Зоя Дмитриевнам Косолапысе школ-интернатыште конден: уло ӱмыржым йоча-влакым туныктымылан пӧлеклен, а 1985-ше ий гыч ты тунемме тӧнежын вуйлатышыже лийын. Кушкын толшо тукым сай шинчымашан да ушан-шотан лийже манын уло вийжым пуэн.
* 1941 ий — Юрий Борисович Грунин, шанче пашаеҥ, Марий Эл Республикысе шанчын да техникын сулло пашаеҥже, Россий Федерацийысе кӱшыл школын сулло туныктышыжо. 1966-шо ий гычак тудо Марий кугыжаныш техник университетыште пашам ышташ тӱналын да профессор марте шуын. Лач тудын вуйлатымыж почеш кундемыштына икымше Молекул радиоспектроскопий лабораторийым почмо, вараже тиде лабораторий негызешак шанче школым. 170 наре шанче пашан да 13 изобретенийын авторжо.
* 1951 ий — Владимир Анатольевич Серёгин, артист, Марий Эл Республикын калык артистше. Юлсер олан талантан шочшыжо Йошкар-Оласе сем училищым тунем лекмек, Марий кугыжаныш опер да балет театрын солистшылан тыршаш тӱналын. Тенор. Ятыр рольым устан чоҥен: мутлан «Марицаште» Зупанын, «Цыганский барон» оперыште Стефанын роль-влакым.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 10 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* Никита-комбызо. Шнуй Никита комбым аралышылан шотлалтеш. Ты кече шып гын, кинде тений сайын шочеш. 
* Семык кече

## Палемдымаш


Категорий:10 пеледыш
10 теле

**10 теле** (10 декабрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 344-ше (кужемдыме ийлаште — 345-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 21 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* Марий Тиште кече

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 10 кечысе событий-влак]]*
* 1775 — Санкт-Петербургышто икымше марий грамматика савыкталтын. Тудо «Сочинения принадлежащие к грамматике черемисского языка» маналтын.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 10 кечынже шочшо-влак]]*
* 1899 — Степан Фирсов (Степан Андреевич Фирсов), курыкмарий серызе, почеламутчо.
* 1933 — Леонид Логинович Яндаков, марий серызе, прозаик, драматург, кусарыше, журналист, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже, Марий Эл Республикын сулло журналистше, Марий Эл Республикысе М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше, Марий Эл Республикын Калык серызыже, Эстонийысе родо-тукым калык-влак программын Литератур премийын лауреатше.
* 1935 — Александр Зайникаев, марий серызе, почеламутчо, журналист, СССР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже.
* 1937 — Юрий Рязанцев, марий серызе, почеламутчо, журналист, мурызо.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 10 кечынже колышо-влак]]*
* 2009 — Владислав Самойлов, курыкмарий серызе, почеламутчо, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1998).

## Калык пале

Категорий:10 теле
10 шорыкйол

**10 шорыкйол** (10 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 10-шо кечыже. Идалык пытыме марте 355 (кужемдыме ийлаште — 356) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече
* Агафья, Зиновий, Игнат, Никанор, Петр, Семен, София, Григорий, Иоанн-влакын лӱм кечышт.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 10 кечысе событий-влак]]*
* 1781 — Москошто Петровский театрым почмо.
* 1863 — Лондонышто икымше метро линийым почмо.
* 1878 — Руш да болгар войска-влак Шипка перевал воктене турок-влакым кырен шалатеныт. 

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 10 кечынже шочшо-влак]]*
* 1926 — **Мария Николаевна Сапожникова**, актриса, Марий Эл Республикын Калык артистше шочын. Уло ӱмыржым театрлан пӧлеклен. Икымше рольжо - Арбанын «Кенеж йӱд» спектальыште ик эн оҥай персонаж - Ольга лийын. Тылеч вара тудлан тӱҥ  роль-влакым ӱшанаш  тӱҥалыныт. Мария Николаевна сценыште шке тӱсым муын моштен, образын илышыжым илен, тудын чон-шижмашыжым калыклан намиен шуктен.
* 1929 — Юрий Русов, руш серызе, СССР Cерызе-влак ушемын йыжъеҥже (1990). 
* 1936 — **Валентин Семёнович Губин**, Шернур кундем Губино ялыште партий пашаеҥ шочын. Тудо 1966-шо ийыште Шернур кундемыште Пеледыш пайремым уэш палемдаш тӱҥалаш темлымаш дене лектын. 1985-1990-шо ийлаште Валентин Семёнович Марий республик кӱшыл погынын депутатше лийын.  
* 1949 — Владимир Иванович Филимонов, спортсмен да тренер, Йошкар-Олаште шочын. Ятыр оласе сборныйыште шуаралтын, Россий Федераций сборныйыштат шке вийым тергаш пиал шыргыжалын. Марий командыште модмыж годым кўшыл лигыштат лияш логалын. Ятыр спортсмен-влакым ямдылен, кудышт кокла гыч Александр Филимоновым – эргыжым – палемдаш лиеш. Тудо гын Россий сборныйыште 4 ий модын. 
* 1951 — Валерий Александров (В. Токтамыж), марий серызе.
* 1973 — **Эдуард Иванович Чирков**, актёр. Шкеже тудо Параньга район Эльпанур ял гыч. Марий самырык театрыште 10 ий наре тыршыме деч вара икмыняр жаплан ты сомыл деч кораҥын, но 2002-шо ийыште уэш пӧртылын. Суапле пашажлан кугыжаныш премий денат палемдалтын.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 10 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* Тиде кечын чыла пашам уло еш дене пырля ыштеныт. Кочкашат ик ÿстелтöрыш пырля шинчыныт. Кужун шуйнышо пÿтö деч вара тиде кечын шылымат кочкаш лиеш улмаш.

Категорий:10 шорыкйол
10 ӱярня

**10 ӱярня** (10 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 69-ше (кужемдыме ийлаште — 70-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 296 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 10 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 10 кечынже шочшо-влак]]*
* 1910 — Анатолий Айзенворт, марий серызе, журналист, туныктышо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1939), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 10 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:10 ӱярня
11 ага

**11 ага** (11 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 131-ше (кужемдыме ийлаште — 132-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 234 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 11 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 11 кечынже шочшо-влак]]*

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 11 кечынже колышо-влак]]*
* 1938 — Гурий Гаврилович Карамзин (Гурий Эвайн), марий серызе, йылмызе, шанчызе, кусарыше, туныктышо, фольклорист, , этнограф, мер пашаеҥ.

## Калык пале

Категорий:11 ага
11 вӱдшор

**11 вӱдшор** (11 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 101-ше (кужемдыме ийлаште — 102-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 264 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  Паркинсонын черже ваштареш кучедалме кече.
*  Концлагерьлаште колышо-влакым шарныме кече. 
*  — Юж аралтыш (противовоздушный оборона) войскан кечыже.
*  — Эрык кече.

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак: Эмма, Леонтий, Филипп, Валерий, Станислав.
* Танле (православный) лӱм-влак: Антип, Иван, Кирилл, Марк, Яков.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 11 кечысе событий-влак]]*
* 1968 ий — Провой кундем Красногорский посёлкысо «Электродвигатель» заводым почмо.
### Тӱням мучко
* 1857 ий — Александр Кокымшо кугыжа Российын у ойыпшым пеҥгыдемден: тушто кок вуян арсланым сÿретлыме лийын.
* 1909 ий — Телль-Авив олалан негызым пыштыме.
* 1945 ий — Бухенвальд концлагерьыште восстаний лийын. Пленник-влак шкеныштым шке утарен кертыныт.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 11 кечынже шочшо-влак]]*
* 1914 ий — Илья Васильев, марий серызе, туныктышо, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* 1930 ий — Зоя Александровна Киселёва, Марий Эл Республикын сулло агрономжо, ял озанлык пашаен  шочын. Килемар районысо «Рассвет» колхозышто 29 ий, «Броневик» совхозышто 5 ий пашам ыштен. 1974-1979-ше ийлаште СССР кӱшыл погынын депутатше лийын. Пашажым аклен, «Знак Почёта» орден да кугыжаныш чап танык дене палемденыт. 
* 1947 ий — Валериан Арсеньевич Идабаев, кугыжаныш пашаеҥ. Шкеже тудо Курыкмарий кундем гыч. Козьмодемьянскысе ӱй заводын вуйлатышыжлан пашам ышта. Кугыжаныш погынын депутатшат лийын.  
* 1956 ий — Олег  Дмитриевич Краснов, спортсмен да туныктыш пашаеҥ. Юлсер кундем Алексеевское посёлкышто шочын. Тудын тунемшыже-влак кокла гыч Россий спорт мастер лӱмым налшат уло. Тиде – Дмитрий Николаевич Екатеринин. Олег Дмитриевич – Россий Федерацийысе образованийын отличникше. 
* 1962 ий — Александр Леонидович Иванов, спорт пашаеҥ да туныктышо. Тудын паша корныжо У Торъял кундемысе Кузнеч тӱҥ  школ дене кылдалтын. Тудо Россий Федерацийысе образованийын почётан пашаеҥже лӱмым нумалеш. 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 11 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
**Кирилл** кече. Тиде кечын ожно куэ пушеҥгылан кугу тÿткышым ойыреныт. Лÿмынак куэрлашке каеныт да куэвÿд ден изи укшыжым конденыт. Тиде укш дене черле еҥым пераш да вÿдшым тудлан йÿкташ гын, вашке паремеш манын ÿшаненыт. 

Категорий:11 вӱдшор
11 идым

**11 идым** (11 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 254-ше (кужемдыме ийлаште — 255-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 111 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* Российысе сарзе чап кече. Тиде кечын 1790-ше ийыште Фёдор Ушаковын вуйлатыме руш эскадра Тендр мыс воктене турк эскадрым кырен шалатен.
* Воспитаний сомылым шуктышо органласе пашаеҥ-влакын пайремыш палемдалтеш. 

## Лӱмгече
Иван – влак шке лумгечыштым палемдат.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 11 кечысе событий-влак]]*
* 1812 ий — руш купеч Иван Кусков Аляскыште икымше руш илемым почын.
* 1973 ий — Чили элыште переворот лийын. Генерал Пиночетын армийже президент Аленде деч властьым шке кидышкыже шупшын налын. 
* Рӱдӧ Кавказ курыкын ик хребетшылан «Курск» лӱмым пуэныт. Тыге вӱд йымалне коштшо пушын лӱмжӧ Российын географийыштыже эше ик верым муын. 
* 2001 ий — США-ште тиде кечын тӱнямбал историйыште ик эн кугу террористический акт лийын.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 11 кечынже шочшо-влак]]*
* 1950 — Владимир Михайлович Изместьев, шанче пашаеҥ, ял озанлык шанче кандидат. Шке шочмо Киров кундемысе совхозлаште икмыняр жап тыршыме деч вара Йошкар-Оласе ял озанлык шанче да шымлыше институтышко пашам ышташ толын: вуйлатышын алмаштышыже марте шуын. 40 утла шанче пашан авторжо. 
* 1950 — Виктор Георгиевич Гаврилов, Марий Элын сулло артистше. Шкеже Юлсер кундем Шойсолаште шочын-кушкын. Ынде ятыр ий Виктор Георгиевич Сапаев лӱмеш опер да балет театрын артистшылан тырша.
 
## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 11 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
Йыван-влакын пайремышт. Тиде кечын ожнысо калык кугу пӱтым кучен. Тыгак сарыште вуйым пыштыше еҥ-влакым уштен шарналтен. 

Категорий:11 идым
11 кылме

**11 кылме** (11 ноябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 315-ше (кужемдыме ийлаште 316) кечыже. Идалык пытыме марте 50 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* Икымше Ачаэл сарыште колышо-влакым шарныме кече.
 
## Лӱмгече
Шке лӱмгечыштым таче Анна ден Мария-влак палемдат.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 11 кечысе событий-влак]]*
* 1837 — Санкт-Петербург да Царский Селам ушышо икымше пассажир кÿртньыгорным почыныт.
* 1918 — Икымше тÿнямбал сар мучашлалтын.
* 1983 — Икымше компьютер вирусым муыныт. 

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 11 кечынже шочшо-влак]]*
* 1941 — Виктор Сергеевич Иванов, йӧнозанлык пашаеҥ, Россий Федерацийын сулло химикше. Морко кундемыште шочын-кушкын. 1966-шо ий гычак тудо Пермь оласе пычалтар заводышто пашам ышташ тӱҥалын. Туштак шуаралтын.
* 1950 — Николай Викторович Сорокин, озанлык вуйлатыше, Марий Элысе ял озанлыкын сулло пашаеҥже. Юрино посёлкышто шочын. «Горномарийский» совхозын вуйлатышыжлан тыршыме деч вара, Арда ушемыште шуаралтын. 1995-ше ий гыч «Марийхлебопродукт» ушемым вуйлаташ шогалын. 10 ий Марий Эл кугыжаныш погынын депутатше лийын. Суапле пашажлан чап танык дене палемдалтын.
* 1956 — Вячеслав Андреевич Осипов, мурым возышо, мурызо, семмастар. Шочынжо тудо Юлсер кундем Моркиялыште. Паша корныжын ик кугу ужашыже туныктымаш дене кылдалтын. Купсола, Приволжский школлаште туныктышылан тыршен. Самодеятельный композитор семын 1983-шо ийыштак чапланен. Тунам тудо калыкланна «Вероника» мурыж дене палыме лийын. Вячеслав Андреевич ятыр мурызо дене кылым куча. Тудын мурыжо-влакым марий эстрадын  шуко шӱдыржӧ йоҥгалтара.
* 1974 — Купсольцева Любовь Николаевна, марий артистка, мурызо, радиовӱдышӧ, телевӱдышӧ, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2010), Марий Эл Республикын сулло артистше (2014), Йыван Кырля лӱмеш театр премийын лауреатше (2015). 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 11 кечынже колышо-влак]]*
* 1937 — Николай Мухин, марий серызе, почеламутчо, кусарыше, журналист, туныктышо, мер пашаеҥ, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934).
* 1937 — Олык Ипай марий серызе, почеламутчо, кусарыше.
* 1937 — Сергей Чавайн, марий серызе, почеламутчо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934), марий сылнымутлан негызым пыштыше, икымше марий почеламутым возышо, «Элнет» романын авторжо.
* 1937 — Шабдар Осып, марий серызе, почеламутчо, драматург, литератур критик, публицист, туныктышо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934).

## Калык пале
Авраамий да Анастасия-влакын кечышт. Тиде кече кÿтÿчö-влакын пайремыштлан шотлалтын: нуным уло ял дене сийленыт. А Шнуй Авраамий ден Анастасия деч шорык таза лийже манын йодын кумалыныт.

Категорий:11 кылме
11 пеледыш

**11 пеледыш** (11 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 162-шо (кужемдыме ийлаште — 163-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 203 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече
Пеледыш тылзын латикымше кечынже Александр, Андрей, Иван, Лука, Мария, Федот, Феликс, Фаина – влакын лӱм кечышт.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 11 кечысе событий-влак]]*
* 1648 ий — историйыште кумдан палыме «Соляной бунт» тӱҥалын.
* 1982 ий — Стивен Спилбергын «Инопланетянин» лӱман фильмже лектын. Тиде фильм 4 «Оскар» премийым налын.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 11 кечынже шочшо-влак]]*
* 1928 — Владимир Любимов, марий серызе, журналист, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжеҥже (1981), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1998).
* 1929 — Семён Черных (Семён Яковлевич Черных), марий серызе, туныктышо, шанчызе, йылмызе, профессор (1993), филологий шанче доктор (1997), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1989), Россий Федерацийын кӱшыл профессионал туныктышын почётан пашаеҥже (1998), Марий Эл Республикысе М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2000).
* 1943 — Павел Владимирович Полушин, пашазе, Россий Федерацийын сулло чоҥышыжо. У Торъял район Орша ялыште шочын. 37 ий тудо «ВолгоСельЭлектроСетьСтрой» ушемыште машинам виктарышылан пашам ыштен. Чебоксар гидро-электростанций серыште энергетик объект-влакым чоҥымаштат лийын. 
* 1985 — Эльвира Токташева, Эльвира Токташева-Виногорова – марий мурызо. 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 11 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:11 пеледыш
11 пургыж

**11 пургыж** (11 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 42-шо кечыже. Идалык пытыме марте 323 (кужемдыме ийлаште — 324) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — Черле-влакын тӱнямбал кечышт.

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак: Бенедикт, Грегори, Мария
* Танле лӱм-влак: Авив, Афраат, Варсимей, Герасим, Дмитрий, Иван, Игнатий, Иона, Иперихий, Константин, Лаврентий, Леонтий, Лука, Мокий, Паригорий, Питирим, Роман, Сильван, Фафуил, Филофей, Юлиан, Яков

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 11 кечысе событий-влак]]*
* 1697 — I Пӧтыр Кугыжа Россий Империйыште тамака шудым ужалаш темлен.
* 1829 — Тегеран олаште серызе, семлызе да дипломат Александр Сергеевич Грибоедовым пуштыныт.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 11 кечынже шочшо-влак]]*

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 11 кечынже колышо-влак]]*
* 1997 — Николай Кожаев, марий серызе, почеламутчо, журналист, Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1976), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
* 2012 — Иван Григорьевич Иванов, марий йылмызе, шанчызе, филологий шанче доктор (1975), профессор (1981), Россий Федерацийысе кӱшыл школын сулло пашаеҥже (2002), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1979), Финн-угор ушемын йотэлысе йыжъеҥже (1983, Финляндий), М.А.Кастрен лӱмеш ушемын йыжъеҥже (1990), Гуманитар шанче Академийын действительный , академик (1994), Эстон Республикын 4-ше степенян «Маарьямаа Ырес» орденын кавалерже (2006), Марий Эл Республикысе М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2011).

## Калык пале
**Лаврентийын кечыже**.
* Пургыжлан ты кечын ӱшанаш ок лий: шокшо денат шымата, йӱштӧ денат чывышта.

## Палемдымаш-влак


Категорий:11 пургыж
11 теле

**11 теле** (11 декабрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 345-ше (кужемдыме ийлаште — 346-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 20 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  Курык-влак тӱнямбал кече.
*  — Танго кече.

## Лӱмгече
* Василий, Григорий, Иван, Степан, Фёдор (Феодор), Сергей, Иринарх, Серафим, Пётр, Алексей, Рафаил, Викентий, Анисия, Параскева, Николай.
## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 11 кечысе событий-влак]]*
* 1699 ий — Россий флотын Андреевский тистыжым пеҥгыдемдыме.
* 1802 ий — Санкт-Петербург олаште пожарник-влакын пöлкаштым почыныт. 
* 1972 ий — «Апполон-17» космический корабльын экипажше XX-шо курымышто пытартыш гана Тылзыш шинчын. 
## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 11 кечынже шочшо-влак]]*
* 1932 ий — Леонид Шайсултанович Арсланов, шанчызе, йылмызе, туныктышо, филологий шанче доктор (1982), профессор, Россий Федерацийысе шанчын сулло пашаеҥже, Татар АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1991). Шкеже мари. Елабугысо пединститутышто ятыр ий туныктышылан пашам ыштен. Татар филологий кафедрын вуйлатышыжланат шоген. Кама эҥер вес велнысе верлан топонимикыжым шымлымеке шагал огыл марий калыкын илыме верышкат логалын. Тюрколог. Профессор. 
* 1937 ий — Ельмаков, Юрий Александрович — сӱретче, Марий Эл Республикысе тÿвыран сулло пашаеҥже. У Роҥго кундемысе Экесола гыч. Сымыктыш аланыште тиде уста сӱретчын лӱмжӧ кумдан чапланен.
* 1938 ий — Алексей Александров-Арсак, марий серызе, мурызо, почеламутчо. Юлсер кундем Шарембал ял гыч лийын. Паша корныжо шочмо районысо школла дене кылдалтын. Вара радиоштат, «Марий коммуна» газет, «Ончыко» журнал редакцийлаштат пашам ыштен. «Йолгорно», «Шонымем, вучымем, йӧратымем» почеламут да «Ӱмыр кыл», «Шымавуч» прозо книга-влакын авторжо. 70 ияш лӱмгечыже вашеш «Юмын капка ончылно» канигам савыктен. Тудын возымо ятыр почеламутшылан композитор-влак семым келыштареныт. 
## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 11 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
**Купшÿльын кечыже**. Купшÿльö – тиде кайык, рушлаже – сойка. 
* Купшÿльö окна дек толын кычкыра гын, куан уверым вучыман. 
* Тиде кечын тыгай мужедмашым эртареныт: икмыняр ший оксам лумыш кудалтеныт, а вара кычалыныт. Эн ончыч кугурак оксам муат гын – пиаллан.

Категорий:11 теле
11 шорыкйол

**11 шорыкйол** (11 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 11-ше кечыже. Идалык пытыме марте 354 (кужемдыме ийлаште — 355) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* Заповедник ден национальный парк-влакын кечышт

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 11 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 11 кечынже шочшо-влак]]*
* 1926 — Анатолий Фёдоров, марий серызе, почеламутчо, туныктышо, журналист, Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (1982), Советско-японский сарын участникше.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 11 кечынже колышо-влак]]*
* 1996 — Мирон Большаков, Мирон Чойн (Мирон Николаевич Большаков), марий серызе, почеламутчо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1958).

## Калык пале

Категорий:11 шорыкйол
11 шыжа

**11 шыжа** (11 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 284-ше (кужемдыме ийлаште — 285-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 81 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — Ӱдыр-влакын тӱнямбал кечышт.
*  ЛГБТ — Каминг-аут кече.
*  — Республик кече.
*  — Восстаний кече.

## Лӱмгече
Шыжа тылзын латикымше кечынже Александр, Алексей, Василий, Николай, Иван, Григорий, Сергей, Анна, Илья, Макар, Моисей, Прохор, Валентин. Афанасий, Анатолий – влакын лӱмгечышт.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 11 кечысе событий-влак]]*
* 1702 ий — руш войска-влак швед-влакын Нотебург (Орешек) орым руалтен налыныт. 
* 1862 ий — Австралийыште икымше университетым почмо.
* 1961 ий — Семипалатинск полигонышто икымше гана мланде йымалне атом бомбым пудештареныт.
 
## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 11 кечынже шочшо-влак]]*
* 1930 ий — Эрик Александрович Исаков, марий серызе.
* 1916 ий — Сергей Николаевич Бутяков, Совет Ушем Герой.
* 1925 ий — Валерий Алексеевич Патеев, педагог, Россий Федерацийысе школын сулло туныктышыжо. Шкеже Курыкмарий кундемысе Церкансола села гыч. Кугу Ачамланде сарыштат лияшыже логалын. Ончыч Килемар, вара Курыкмарий кундемласе школлаште туныктышылан пашам ыштен. Педагог-универсаллан шотлалтеш: 18 предметым вӱден. 
* 1927 ий — Александр Иванович Сурьянинов, кугыжаныш пашаеҥ. Курыкмарий кундем Троицкий Посад селаште шочын. Шинчымашым Архангельск оласе чодыра техник институтышто поген. Паша корныжо Йошкар-Олаште 1959-ше ий гыч тӱҥалын. 15 ий «Марилес» комбинатыште вуйлатышылан тыршен, чодыра озанлык министрын алмаштышыжат лийын. А 1981-ше ий гыч ял озанлык министр пашаш шогалын. Суапле пашажлан «Знак Почёта» орден да ятыр чап танык дене палемдалтын.
* 1957 ий — Владимир Иванов (Владимир Алексеевич Иванов), марий серызе, почеламутчо.
* 1959 ий — Сергей Петрович Никитин, марий бизнесъеҥ. Тудо Свердловск велысе Красноуфим кундемыште шочын-кушкын. Шке шочмо велыштыже ужалыме фирмыште менеджерлан пашам ышта. Урал марий-влакын чолга мер пашаеҥже семын кугу пагалымашым сулен.
* 1960 ий — Игорь Иванович Панов, Россий Федерацийысе туныктышын сулло пашаеҥже. Красноярск мландыште шочын-кушкын. 1985-ше ийыште Марий кугыжаныш педагогоик институтым тунем лекмек, Медведевысе 2-шо номеран кыдалаш школышто археологий кружокым вӱдышылан, а вара туныктышылан пашам ышташ тӱҥалын. Игорь Иванович Марий Элыште археологий тоштерым чумырышо-влак кокла гыч ик эн уста да талыже. 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 11 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
**Харитонын кечыже.** Тиде кечым мöҥгыштак эртараш тыршеныт. А самырык мужыр мужедше дек ик кöршöк мӱй дене мужедыкташ миен, поснак ончыкылык аван тазалыкшым пеҥгыдемдаш йодын мужедыктеныт. 

Категорий:11 шыжа
11 ӱярня

**11 ӱярня** (11 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 70-ше (кужемдыме ийлаште — 71-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 295 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 11 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 11 кечынже шочшо-влак]]*

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 11 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:11 ӱярня
12 ага

**12 ага** (12 май) – григориан кечышот почеш идалыкын 132-шо (кужемдыме ийлаште – 133-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 233 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 12 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 12 кечынже шочшо-влак]]*
* 1868 – Тихон Ефремов, марий серызе, почеламутчо, этнограф, фольклорист, журналист, туныктышо, мер пашаеҥ, икымше «Кынелза, шогалза!» марий гимнын авторжо.
* 1977 – Эдуард Васильевич Александров, Марий Оньыжа, тӱвыра да мер пашаеҥ, Марий калык конгрессын Вуйлатышыже (2011-2016), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2016). 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 12 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:12 ага
12 вӱдшор

**12 вӱдшор** (12 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 102-шо (кужемдыме ийлаште — 103-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 263 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  Айдемын космосыш чоҥештыме калык-влак кокласе кече (ООН).
*  Авиаций да космонавтик кече. 

* , Космонавтик кече.
* , Шанче пашаеҥ-влакын кечышт.
* , Эрык кече (1980).
* , Юрийын йӱдшӧ.
* , — Украинын ракетно-космический отрасльыште тыршыше-влакын кечышт.

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак: Виктор, Зенон, Людослав, Юлиан.
* Танле (православный) лӱм-влак: Аполлос, Еввула, Епафродит, Зенон, Зосима, Кесарь, Кифа, Иван, Иоад, Сосфен, Софрон.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 12 кечысе событий-влак]]*
* 1242 ий — Александр Невскийын отрядше Чудской ер воктене немыч рыцарь-влакым кырен шалатен.
* 1633 ий — шымлызе Галилео Галилей ваштареш титаклыме процесс тÿҥалын.
* 1861 ий — Санкт-Петербург олаште пашазе-влаклан Александровский эмлыме верым почыныт. 

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 12 кечынже шочшо-влак]]*
* 1906 ий — Смирнов Кавырля, марий серызе, журналист, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
* 1934 ий — Патрушев Анатолий Степанович, марий историк, шанчызе, мер пашаеҥ, историй шанче кандидат (1972), доцент, Мер Каҥашын икымше Оньыжаже (1990–1992), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (1994). 
* 1931 ий — Шарнин, Генрих Павлович, шанче-химик, Россий Федерацийысе шанчын сулло пашаеҥже. Пермь олаште шочын. Йоча да тунемме пагытше Шернур да Кужэҥер кундемлаште эртен. Озаҥ оласе химий-технологий институтым тунем лекмек, тушанак пашам ышташ кодын. 15 ий Озаҥысе шанче да шымлыме институтын вуйлатышыже лийын. 277 шанче пашан да изобретенийын авторжо.
* 1961 ий — Зайцев, Юрий Александрович, туныкытыш да спорт пашаеҥ. Поранча кундем Памашъял гыч. Паша корныжо Марий Тӱрек кундем Сысоево кыдалаш школышко конден. Тыште тудо физкультурым туныкташ тӱҥалын да вуйлатыше марте кушкын. Россий Федерацийысе капкультурын отличникше. 
* 1973 ий — Любимов, Дмитрий Александрович, журналист. Шкеже Йӱрнӧ кундем Покровское села гыч. «РЕН - 12 регион» телекомпанийысе увер пӧлкан редакторжо. 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 12 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
**Йыванын кечыже**. Ожно тиде кечын кресаньык-влак печеньым кӱэштыныт. Посна тÿткышым суртводыжланат ойыреныт: вет тудат ынде шошо кечылан куанен кудывечыш, садпакчаш лектын коштеда.

Категорий:12 вӱдшор
10 пургыж

**10 пургыж** (10 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 41-ше кечыже. Идалык пытыме марте 324 (кужемдыме ийлаште — 325) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 10 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 10 кечынже шочшо-влак]]*
* 1942 — Евгений Романов, руш серызе, журналист, Россий Журналист-влак ушемын йыжъеҥже.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 10 кечынже колышо-влак]]*
* 1951 — Василий Петрович Мосолов, марий шанчызе, агроном, растениовод, ялозанлык шанче доктор (1935), профессор (1925), академик ВАСХНИЛ (1935), ВАСХНИЛ-ын вице-президентше (1939 — 1951), марий-влак кокла гыч икымше академик, мер пашаеҥ. 

## Калык пале

Категорий:10 пургыж
12 пургыж

**12 пургыж** (12 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 43-шо кечыже. Идалык пытыме марте 322 (кужемдыме ийлаште — 323) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 12 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 12 кечынже шочшо-влак]]*
* 1950 — Никандр Семёнович Попов, марий историк, шанчызе, этнограф, мер пашаеҥ, историй шанче кандидат (1981), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (2000). 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 12 кечынже колышо-влак]]*
* 1967 — Юрий Рязанцев, марий серызе, почеламутчо, журналист, мурызо.
* 1989 — Миклай Казаков, серызе, почеламутчо, кусарыше, журналист, редактор, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1939), Марий АССР-ын Калык почеламутчыжо (1960), III степенян Сталин премийын лауреатше (1951), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Калык пале

Категорий:12 пургыж
12 теле

**12 теле** (12 декабрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 346-шо (кужемдыме ийлаште — 347-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 19 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — Калык-влак кокласе нейтралитет кече

### Национальные
*  — Таможенный органыште тыршыше-влакын кечышт.
*  — Эрык кече.
*  — Конституций кече
*  — Нейтралитет кече
*  — Сухопутный войскан кечыже

## Лӱмгече
* Католик тын: Александра.
* Танле тын: Парамон, Филумен, Акакий, Нектарий, Авив, Сатурнин, Сергий, Мардарий.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 12 кечысе событий-влак]]*
* 1817 ий — Моско олаште Манежым почмо.
* 1875 ий — изобретатель Павел Яблочков дуговой лампочкым ыштен.
* 1901 ий — Кугу Британийыште ÿстембал теннис ассоциацийым почыныт.
* 1979 ий — КПСС ЦК-ан политбюрожо Афганистаныш совет войскам пуртымо нерген кÿштыкым пеҥгыдемден.
## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 12 кечынже шочшо-влак]]*
* 1920 ий — Ярыгинын, Андрей Фёдорович (1920-1983), мари-влак кокла гыч икымше философ. Философий шанче кандидат. 
* 1952 ий — Ахметгараев, Шаукат Габдулхакович, cкульптор, сӱретче. «Комсомольцам огненных лет» да Ольга Тихомировалан чапкӱ-влакым лач тудын проектше почеш шогалтеныт. Тидын деч посна марий кундемнан шуко кумдан палыме еҥ-влакын портретыштым сӱретлен. Тудын ончерже Москошто, Ленинградыште да моло олалаштат эртеныт.  
* 1954 ий — Захаров, Вениамин Александрович, семмастар да тӱвыра пашаеҥ, Марий Эл Республикысе сымыктышын сулло пашаеҥже палемда. Йошкар-Оласе Палантай лӱмеш музык училищыште тунем лекмек, уш–акылжым Озаҥ оласе кугыжаныш консерваторийыште пойдарен. Паша корныжо музык училищыште тӱҥалын, вара руш драмтеатрыште шуйнен. 1987-ше ий гыч республикысе курчак театрын музык ужашыжым вуйлаташ тӱҥалын. «Савик», «Эх, илышет, шеремет», «Окса мешак», «Дюймовочка», «Зеленый великан» спектакль–влаклан семым возен. Тыгак тудо ятыр эстрада мурын авторжо, «Чонем - ялыште», «Таҥем, таҥем» да «Ош куэр» сборник–влакым чумырен.
* 1961 ий — Мишина, Надежда Алексеевна, Провой кундем Какшамар тӱвыра пӧрт пеленсе «Ӱшанлык» калык фолькор ансамбльын вуйлатышыже. Надежда Алексеевна тӱвыра да сымыктыш колледжым тунемын пытарен, тылечын вара эреак тӱвыра аланыште тырша. Йоча ансамбль-влакымат виктара, тудын тунемшыже-влак консерваторийыштат тунемыт, Марий Эл кушыжаныш куштышо ансамбльыште куштат.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 12 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* **Парамонын кечыже**. 
* Тиде кечын декабрь мучаш марте могай игече шогымым мужедыныт. Кече онча гын, игече ояр лиеш; поран лÿшка гын, декабрь мучко мардежан да луман игечым вучыман.      

Категорий:12 теле
12 шорыкйол

**12 шорыкйол** (12 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 12-шо кечыже. Идалык пытыме марте 353 (кужемдыме ийлаште — 354) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* Россий Федерацийысе прокуратор пашаеҥ-влакын кечышт

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 12 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 12 кечынже шочшо-влак]]*

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 12 кечынже колышо-влак]]*
* 2016 — Виталий Петухов (Виль Мамут, Кыйыр Витали), курыкмарий серызе, почеламутчо, журналист, РСФСР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже (1979), СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1990), Марий Эл Республикын сулло журналистше (1993), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1997), Марий Эл Республикын Калык серызыже (2014).

## Калык пале

Категорий:12 шорыкйол
12 шыжа

**12 шыжа** (12 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 285-ше (кужемдыме ийлаште — 286-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 80 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  Испан йылмын кечыже.
* Испанийыште, Кечывалвел да Йӱдвел Америкыште ик пайрем - Америкым почмаш - тӱрлӧ лӱм-влак дене пайремлалтеш:
**  — Культурный ойыртем-влакым пагалыме кече.
**  — Талешке кече. 
**  — Панамерикан кече, Колумб кече. 
** , ,  — Америкым почмаш.
**  — Индеец-влакын ваштареш шогымо (сопротивлений) кечышт. 
** , , ,  — Колумб кече. 
**  — Испанийын кугыжаныш пайремже.
**  — Культур-влакым вашлийме кече.
** ,  — Америка-влакын кечышт.
**  — Колумб кече.

*  — Йоча-влакын кечышт. 
*  — Сарзе вий кече.
*  — Эрыкан лийыме кече.

## Лӱмгече
Таче шыжа тылзын латкокымшо кечынже Киприан, Серафим – влакын лӱмгечышт.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 12 кечысе событий-влак]]*
* 1492 ий — Христофор Колумб Америкым почын.
* 1931 ий — Рио-де-Жанейро олаште Христос Утарышылан тӱняште ик эн кугу чапкӱм шогалтыме. 
* 1957 ий — «Летят журавли» лӱман кинофильмын премьерыже лийын.
* 1810 ий —  Икымше Октоберфест: Мюнхен олаште илыше-влакым кронприны Людвиг Баварский ден принцесса Тереза Саксен Гильденбурггаузенскаямытын сӱанышкышт ӱжыныт.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 12 кечынже шочшо-влак]]*
* 1930 ий — Лилия Александровна Орлова, тӱрлызӧ, Марий республик сымыктышын сулло пашаеҥже, Россий Федерацийын сулло сӱретче. Тудо Провой кундем Кокшайск села гыч. Шуко ий Йошкар-Оласе «Труженица» фабрикыште пашам ыштен. Тудын пашажым моткоч кӱкшын аклыме: кугыжаныш премий дене палемдыме. 
* 1940 ий — Вячеслав Иванович Кочергин, Марий Элын сулло журналистше, Россий Федераций тӱвыран сулло пашаеҥже. Татарстан республикысе Бугульма олаште кыдалаш школым тунем пытарымек, фрезеровщик специальность дене пашам ыштен. Озаҥыште журналистик пӧлкаште шинчымашым нӧлтымӧ деч вара «Марийская правда» газет редакцийыште тыршаш тӱҥалын: тӱҥ редакторжат лийын. Ятыр очеркын авторжо. Суапле пашажлан кугыжаныш чап танык дене палемдалтын.  
* 1957 ий — Евгений Викторович Пайдышев, менеджер, кугыжаныш пашаеҥ. Шернур посёлкышто шочын-кушкын. Ончычсо паша корныжо «Одо чодыра», «Сельхозтехник» ушем-влак да «Знамя» колхоз дене кылдалтын. 4 ий Шернур кундемысе администрацийын вуйлатышыже лийын. Вара республикысе кугыжаныш погыным вуйлаташ шогалын. 
* 1966 ий — Татьяна Леонидовна Швецова, тӱвыра пашаеҥ. У Торъял кундем Пектубай селаште шочын. Паша корныжо Маскасола кундемысе тӱвыра пӧлка дене кылдалтын: 2003-шо ий гыч тудо тыште вуйлатышылан шогалын. Татьяна Леонидовна 2000-шӧ ийын эн сай тӱвыра пашаеҥ лӱм дене палыме.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 12 кечынже колышо-влак]]*
* 2010 ий — Евгений Николаев, руш серызе, журналист, Россий Журналист-влак ушемын йыжъеҥже (1983). 

## Калык пале
**Феофанын кечыже**. Ты кечын мераҥым лӱен кертат гын, телым сонарлымаш сайын эрта манын ӱшаненыт. 

Категорий:12 шыжа