open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ончыко (журнал)

**Ончыко** — марла-рушла лекше сылнымут да мер-политик журнал. 1926 ий гыч савыкталтеш. Шке лӱмжым ик гана веле огыл вашталтен («У вий», «Родина верч», «Марий альманах»).

Журналыште марий да Марий Элыште илыше серызе, почеламутчо-влакын почеламут, проза да драматург произведений-влакышт савыкталтыт, тыгак лӱмлӧ тӱвыра пашаеҥ, шанчызе, критик-влакын статьяшт, марий семлызе-влакысе произведенийыштын нотышт печатлалтыт. Журналым Марий Эл Республикыште да вес кундемлаште марий-влакын тӱшкан илыме верлаштыт лудыт.

## Эртык
«Ончыко» журналлан негызым «Йошкар кече» газетын пашаеҥже влак — С.Элнет, М.Шкетан, П.Ланов и Э.Савинов пыштеныт. 

1926 ий 31 июльышто «У вий»  литературно-художественный журнал ош тӱням ужын — «Йошкар кече» (кызытсе «Марий Эл») газет олмеш 20 лаштыкан изи сылнымут книга лийын. Лудшо-влак тудым яра налыныт, 1550 экз. тираже дене лекше журналыште М.Шкетанын, Э.Савиновын, Р.Онарын ойылмашышт-влак, Н.Мухинын, П.Лановын, С.Элнетын почеламутышт-влак савыкталтыныт.

1936 ийыште, репрессий жапыште, журнал ик жаплан лекмым чарнен. 1936 ийыште «У вий» журнал «Пиалан илыш» альманахыш савырнен, 1953 ий мучаш марте савыкталтын. 
1942—1945 ийлаште журнал «Родина верч» маналтын, вара «Марий альманах» лӱм дене савыкталтын. 1942 ийысе нылымше номер гыч тудо ончычсо лӱмжым пӧртылтен — «Пиалан илыш». 

1954 ий гыч журнал «Ончыко» лӱм дене лектеш.

Латик ий жапыште (1926-1936 ийлаште)  «У вийым» 86 номержым савыктыме гын, сар пагытым авалтыше 16 идалыкыште ныллым гына. 1954 ий гыч журнал «Ончыко» лӱм дене идалыклан куд гана лекташ тӱҥалын, а 1994 ий гыч - кажне тылзын. Тылеч вара тӱҥ редакторлан В. Столяров (Юксерн), А. Асылбаев (Асаев), В. Колумб, Сем. Николаев, А. Юзыкайн ыштеныт. 1988 ий гыч - А. Тимиркаев. 

1987 ий Шорыкйол тылзын нылымше кечынже журналым «Чап Тамга» орден дене палемденыт. 

Тудым редакцийын тистышкыже РСФСР серызе ушем вуйлатыше Сергей Михалков пижыктен.

## Тӱҥ редактор-влак
* 1954—1961 — В.Столяров (Юксерн)
* 1961—1972 — А.Асылбаев
* 1972—1974 — В.Колумб
* 1975—1984 — С.Николаев
* 1984—1988 — А.Юзыкайн
* 1988—2016 — А.Тимиркаев
* 2016—2017 — Г.Сабанцев-Ояр
* 2017 ий гыч — И. Попов

## Тугак ончо
* «У сем» журнал
* «Литера» журнал
* «Кече-Солнышко» журнал

## Кылвер-влак
* Игорь Попов стал главным редактором журнала «Ончыко».
* Главным редактором журнала «Ончыко» назначен Геннадий Сабанцев.
* Каким будет журнал «Ончыко» в 2015 году? 
* «Вперед» — и никаких гвоздей! Марийскому литературному журналу «Ончыко» — 80 лет.
* «Ончыко» журналын редколлегийже.
* [«Ончыко» журналын PDF-архивше.](http://mari-lab.ru/index.php/Ончыко_(PDF))

Категорий:Марий йылме дене журнал-влак
У сем (журнал)

**У сем** — марий журнал.

«У сем» литературно-художественный, общественно-политический журнал курыкмарла лекше ик изданий гына. Эртыш илышыже кодшо курымысо 20-30 ийла дене чак кылдалтын. Тудым ыштымышаште кугу надырым марий литературын классикше Н. Игнатьев пыштен. Журналын икымше номерже 1930 ийыште лектын, 1934-1936 ийлаште "Якшар знамя», вараже 1938 гыч 1953 ий марте «Родина верц» альманах семын лектын (1938, 1943-1946), «Пеледшы сӓндӓлӹк» (1939, 1948-1953), «Счастливый ӹлӹмӓш» (1940-1941), «25 и» («25 лет», 1946), «Сӹнгӹмӓш корны доно» (1947). 1990 ийыште журналын кокымшо шочмо ийже семын палемдат. Тудо ожнысо семынак «У вий» вуймут дене лекташ тӱҥалын. Тӱҥалтыш гычак тӱҥ редакторжо Марий Элын калык поэтше И. Горный лийын, вараже, 1997 ий гыч, тудым М. Кудряшов вашталтен.

Категорий:Марий йылме дене журнал-влак
Категорий:Марий Эл
Краматорск

**Крамато́рск** () — ола Украиныште Донецк велыште.

## Эртымгорно

Категорий:Донецк велысе олала
Социологий

**Социологий** ( - *мер* +  - *шанче* гыч) — мер да тудын кӧргысӧ отношений-влакым шымлыше шанче.

*
Вӱргене курым

**Вӱргене курым, вӱргене-кӱ курым, халколит** ( - *вӱргене* +  - *кӱ* гыч), **энеолит** ( - *вӱргене* +  - *кӱ* гыч) — акрет годсо эртымгорнышто айдемын вӱргене дене пайдаланаш тӱҥалме жап.

Категорий:Вӱргене курым
Шӧртньӧ

**Шӧртньӧ** — Д. И. Менделеевын химий тӱҥлык-влакын периодик радамлыкшын кудымшо периодын, латикымше тӱшкажын ӧрдыж ӱлылтӱшкажын 79 атом номеран тӱҥлыкшӧ.

**Au** () семын возалтеш.

Категорий:Шӧртньӧ
Алчевск

**Алчевск** (; ) — Украиныште Луганск велыште ола.

Категорий:Луганск велысе олала
Чудь ер

**Чудь ер** (але *Пейпси* да *Пейпус*; , ) — Российыште да Эстонийыште ер.

Категорий:Псков велысе ерла
Категорий:Ленинград велысе ерла
Категорий:Эстонийысе ерла
Мегрелий

**Мегрелий** (, Самегрело, ранее также известно как Одиши; , Самаргало; — эртымгорно вел Эрвел Грузийыште, населённая мегрелами.

## Мегрелы

## Тыгеак ончо
* Колхиде — историческое название Мегрелии
* Дадиани — мегрельские владетельные князья
* Самегрело — Земо Сванети
* Самурзакан — историческая область в Абхазии, населённая преимущественно мегрелами

*
Лисичанск

**Лисичанск** () — ола Украиныште Луганск велыште.

Категорий:Луганск велысе олала
Днепропетровск вел

**Днепропетровск вел** () — Украинын ужашыже.

Рӱдола — Днепр.

Запорожье вел, Донецк вел, Полтава вел, Харьков вел, Николаев вел, Кировоград вел да Херсон вел дене йыгыре улеш.

## Илышйогын

## Географий верланымаш

## Административ шеледымаш

### Кундемла

### Олала

## Эртымгорно

### Днепропетровск вел

## Экономик вияҥмаш

### Инфраструктур

### Йӧнозанлык

### Кылвер-влак

## Тыгак ончо

## Важ-влак


*
Той

**Той** — вӱргене цинк але ошвулно дене сплав.

Категорий:Сплав-влак
Чердынь

**Чердынь** (, ,  — *аҥ игеҥер ола* гыч) — ола Российыште, Пермь мландыште. 
 
## Эртымгорно

Категорий:Пермь мландысе олала
Теологий

**Теологий** (,  — *[[Юмо]]* да  — *мут, шинчымаш* гыч) — юмо да тын нерген шинчымаш.

Категорий:Теологий
Категорий:Юмо
Батуми

**Батуми** () — ола Грузийыште, Аджарийын рӱдолаже.

Категорий:Грузийысе олала
Константиновка

**Константиновка** () — ола Украиныште Донецк велыште.

## Эртымгорно

Категорий:Донецк велысе олала
Титикаке

**Титикаке** (, , ) — Кечывалвел Америкыште кок эн кугу ер. Перушто да Боливийыште верланен. Тудын кумдыкшо 8300 уш².

Категорий:Ерла Перушто
Категорий:Ерла Боливийыште
Категорий:Курык ерла
Чойн

**Чойн** — кӱртньӧ шӱйдӱҥ дене сплав.

Категорий:Сплав-влак
Сайвер

**Сайвер** (Сайвер ерын лӱмжӧ гыч) — российысе химик ыштыквер, Шолэҥер, Марий Эл.

Категорий:Химик ыштыквер-влак Российыште
Категорий:Шолэҥерын экономикыже
Шолэҥер (посёлко, Провой кундем)

**Шолэҥер** (Немедсола, Немычсола) () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше посёлко, Шолэҥер ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 2381 еҥ (2004 ий), 2293 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Провой ола деч 40 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.

## Посёлко лӱм
Посёлкылан лӱмым воктен шогышо Шолэҥер ял пуэн. Тыглай гын, «Шолэҥер» мут ушымо кок марий мут гыч  лектын: «шоло» + «эҥер» = «шол(о)эҥер». «Шолэҥер» — шолан эҥер.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Полежайкин Сергей Иванович (1943 ийын шыжа тылзыштыже бойышто колен) — Совет Ушем Талешке (колымыжо деч вара).

## Кылвер-влак
* Поселок Шелангер (Шолэҥер). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Звениговский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Звениговский район», 2004. — 304 с., ил. С. 246.

## Важ-влак


Категорий:Провой кундемысе илымверла
Акрет марий тӱвыра

**Акрет марий тӱвыра** — VI-XI курымын археологик тӱвыра Марий Элыште, Чувашийыште, Суас Элыште, Угарман велыште да Киров велыште.

Категорий:Марий Элын эртыкше
Категорий:Суас Элын эртыкше
Категорий:Угарман велын эртыкше
Категорий:Чувашийын эртыкше
Категорий:Киров велын эртыкше
Сольвычегодск

**Сольвычегодск** ( - *[[Шинчал]] воктене* гыч; ) — ола Российыште, Архангельск велыште.

## Эртымгорно

Категорий:Архангельск велысе олала
Кирово-Чепецк

**Кирово-Чепецк** () — ола Киров велыште, Российыште. Кирово-Чепецк кундемын рӱдыжӧ. Кок эн кугу ола велыште. Калыкчот 76 тӱж. еҥ наре.

## Эртымгорно

## Тыгак ончо

Категорий:Кирово-Чепецк
Чернигов

**Чернигов** () — ола Украиныште, Чернигов велын рӱдыжӧ.

## Фото


Image:AX Chernihiv Pyatnytska Church.jpg|1201
Чернигов. Елецкий монастырь.jpg|
2014 Чернігів Україна Адміністративний будинок.jpg
Чернігів. Обласна філармонія.JPG
Дзвіниця, 5 ярусів,висота 58 метрів, Троїцький монастир.jpg
Chernigiv Desna hotel IMG 8722 74-101-0076.JPG
NSH Chernigiv Spaso-Preobrazhenskiy Sobor 001.JPG
Чернигов, храм Михаила и Федора.JPG
Драматичний театр ім.Т.Г.Шевченка - Teatro Dramático Shevchenko.jpg
Введенська церква. Чернігів.jpg
74-101-0020 Troyckiy Sobor 3.jpg
BudArhiepiskop.JPG
Чернігівський вокзал.JPG



Категорий:Чернигов
Юлемисте (ер)

**Юлемисте ер** () — Эстонийыште ер. Таллинн ола да Таллиннысе аэропорт воктене верланен.

Категорий:Эстонийысе ерла
Шердыж

**Шердыж** вӱд () — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер, Лаж эҥерын шола эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 20 километр.

Категорий:Марий Элысе эҥерла
100 тӱжем еҥ деч кугурак калыкчотан украинысе олала

*Данные в таблице приведены по наличному населению городов; данные за 2005 год включают наличное население городов с подчинёнными горсоветам населёнными пунктами*	

	

## 

*
Украине
Шенкурск

**Шенкурск** (; ) — ола Российыште, Архангельск велыште.

## Эртымгорно

Категорий:Архангельск велысе олала
Коло

**Коло** мут ончыктен кертеш:

* Коло пелотро — пелотро Российыште.
* Коло (эҥер) — эҥер Российыште, Мурманск велыште.
* Коло (ола) — ола Мурманск велыште.
* Коло (станций) — Российысе кӱртньӧ корно-влакын станцийже.
* Коло (йӱыш) — йӱыш.
Коло (ола)

**Коло** (, ; ) - ола Российыште, Мурманск велыште.

## Эртымгорно

Категорий:Мурманск велысе олала
Херсон

**Херсон** () — ола Украиныште, Херсон велын рӱдыжӧ.

## Палемдымаш-влак

* Историческая информация о городе Херсон 

Категорий:Херсон
Тернополь

**Тернополь** (, ) — ола Украиныште, Тернополь велын рӱдыжӧ.

Категорий:Тернополь
Чай

**Чай** ( - «ча») — чай кушкылын лышташ-влакым пыштен ыштыме ароматан йӱыш.

*
Категорий:Йӱыш-влак
Категорий:Еда быстрого приготовления
Категорий:Руштышдыме йӱыш-влак
Лиссабон

**Лиссабон** () — Португалийын рӱдолаже.

Категорий:Лиссабон
Донецк Калык Республик

**Донецк Калык Республик** (**ДКР**) (, ) — Украиныште шкелӱмлымӧ посна кундем.

Категорий:Донецк Калык Республик
Кечышогымаш

**Кечышогымаш** () — астрономический событий, Кечын рӱдыжӧ кава сферын эн тораште лийын шогышо эклиптикын точкыжо-влак гоч эртыме жапше.
Идалык мучко кок кечышогымаш лиеш — кеҥежымсе да телымсе. Тӱнямбалсе жап дене (моло шагат ӱштылаште тиде кече-влак ик суткалан ойыртемалтын кертыт) Йӱдвел полушарийыште *телымсе* кечышогымаш 21 але 22 Телыште лиеш, а *кеҥежымсе* кечышогымаш — 22 Пеледышыште (високосный ийлаште 20 але 21 Пеледышыште). Кечывалвел полушарийыште — мӧҥгешла, Теле тылзысе кечышогымаш *кеҥежымсе* лиеш, а Пеледыш тылзысе — *телымсе*.
Келшен толшо полушарийыште телымсе кечышогымаш кече  эн кӱчык (эн кужу йӱдан) кече лиеш (полюс-влакын районлаже деч посна, куштыжо идалык мучкылан шкет лийын шогышо йӱдын кужытшо пел ий шуйналтеш (Полярный йӱд) да телымсе кечышогымаш — тиде Полярный йӱдын покшелже). Вес келшен толшо полушарийыште кеҥежымсе кечышогымаш кече эн кужу (эн кӱчык йӱдан) кече лиеш (полюс-влакын районлаже деч посна, куштыжо идалык мучкылан шкет лийын шогышо кечын кужытшо пел ий шуйналтеш (Полярный кече) да кеҥежымсе кечышогымаш — тиде Полярный кечын покшелже). 

## Тугак ончо
* Кечытӧр
* Кеҥежымсе кечышогымаш
* Телымсе кечышогымаш

Категорий:Астрономий
Полиций

**Полиций** (,  гыч — кугыжаныш, ола) — южо эллаште кугыжаныш стройын безопасностьшым да еҥын праважым оролышо куралан арвыле.

Категорий:Полиций
Пура (ыҥ-влак)

**Пура**:

* Пура — пырня дене чоҥымо сооружений.
* Пура — шопо, руштышдыме йӱыш.
* Пура — сыра, лушкыдо руштыш йӱыш.
Каменское

**Камянске** ()— ола Украиныште Днепропетровск велыште. Каменское кундемын рӱдерже. Калыкчот: 226 845 еҥ (2021 ий).

## Эртымгорно
1923 ий гыч ола.

## Верланыме вер
Киев деч 412 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.

Ола Днепр серыштыже верланен.

## Административ шеледымаш
* Днепр кундем
* Завод кундем
* Пивдень кундем

## Калыкчот

### Йылме-влак

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Брежнев, Леонид Ильич

## Литератур
* Я. В. Верменич. Дніпродзержинськ // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2004. — Т. 2 : Г — Д. — С. 412. — 518 с. : іл. — ISBN 966-00-0405-2.
* Н. М. Буланова. Дніпродзержинськ // Енциклопедія сучасної України / ред. кол.: І. М. Дзюба [та ін.] ; НАН України, НТШ. — К. : Інститут енциклопедичних досліджень НАН України, 2001­–2023. — ISBN 966-02-2074-X.
* Історія міст і сіл Української РСР. Том 4. Дніпропетровська область. — К.: Головна редакція УРЕ АН УРСР, 1971. — С. 222—247
* Гибало К. М., Коцюбинський Т. Т., Малюк В. Є., Фомкін Я. С. Дніпродзержи́нськ // Історія міст і сіл Української РСР: у 26 т. / П. Т. Тронько (голова Головної редколегії). — К. : Головна редакція УРЕ АН УРСР, 1967—1974. — том Дніпропетровська область / А. Я. Пащенко (голова редколегії тому), 1969 : 959с. — С.222-247

## Кылвер-влак
* Сайт Дніпропетровської ОДА 
* Музей історії міста 
* Сайт міста Кам'янське &nbsp;— Новини Кам'янського, Довідник міста.
* Онлайн довідник Дніпродзержинська 
* Дніпродзержинськ&nbsp;— Інформаційно-пізнавальний портал | Дніпропетровська область у складі УРСР  (На основі матеріалів енциклопедичного видання про історію міст та сіл України, том&nbsp;— Історія міст і сіл Української РСР. Дніпропетровська область.&nbsp;— К.: Головна редакція УРЕ АН УРСР, 1969.&nbsp;— 959 с.)

## Важ-влак


Категорий:Днепропетровск велысе олала
Кеҥежымсе кечышогымаш

**Кеҥежымсе [[кечышогымаш]]** тунам лиеш, кунам Мландын пӧрдмӧ рӱдыжын Кече могырыш тайналтмыже эн шагал значенийыш шуэш (23°26′).

Йӱдвел полушарийыште кеҥежымсе кечышогымаш Пеледыш тылзын 20-шо але 21-ше кечынже, а Кечывалвел полушарийыште — Теле тылзын 21-ше але 22-шо кечынже лиеш, календарь деч висешта.

## Тугак ончо
* Кечытӧр
* Телымсе кечышогымаш
* Кече (жап)

Категорий:Астрономий
Усола (Усола ял шотан илем)

**Усола** (; ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше сола. Усола ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 265 еҥ (2001 ий), 250 еҥ (2010 ий), 275 еҥ (2015 ий).

## Верланыме вер
Чыкма ола деч 14 километр кечывалвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «у» + «сола» = «усола».

## Кылвер-влак
* Село Усола (Усола).   

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. — 648 с., илл. С. 610.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Памар

**Памар** () — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше сола. Памар ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 2014 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Юлсер-Ола деч 13 километр йӱдвел могырно верланен.

## Эртымгорно
1868 ийын архивысе документлаште Черкесола (Черкасола) «околоток Церковный» манын палемдалтын. Ондакрак чылт марий-влакын гына илыме Памар илемыштышт Косма ден Дамиан лӱмеш Сиза эҥер воктене черкым чоҥеныт. Тунам шуко еҥ тынеш пурен огытыл. Чимарий-влак илаш эҥерын вес могыркыжо кусненыт, посна шогышо марий илемым негызленыт. Черке воктене руш-влак кодыныт. Памар солам условно кок ужашлан пайлаш тӱҥалыныт: руш ужашлан — Руш Памар але «село Космодамианское» да марий ужашлан —  Марий Памар але «Черкасола». Но официальный документлаште нуно ик Памар сола але «село Космодамианское» манын ончыкталтыныт. 
1874 ийыште священник Александр Шабановын вуйлатымыже дене у верыште марий ужаш деке куснен шогышо у черкым чоҥенын. Черке марий да пырляштарыме руш-марий ужашым  пырдыж семын пайлаш тӱҥалын. Тунам Черкесола (Черкасола) ялын ял лийын шичме сӱретше лекташ тӱҥалын. Памар сола кок ужаш гыч лийын шогаш тӱҥалын: руш да марий. Тыге калык коклаште Марий Памар да Руш Памар лӱм-влак лектыныт. Тиде лӱм-влакым марий-влак гына кучылтыныт, руш-влак коклаште тыгай пайлымаш-влак лийын огытыл, нуно шагал лийыныт, черкыште да волостной правленийыште гына ыштеныт. 
XX-шо курымын тӱҥалтышыштыже Памар сола кум ужаш гыч лийын шогаш тӱҥалын: 
*1. Марий ужаш — Марий Памар але Черкесола, посна ял семын палемдалтын. 
*2. Руш дене марий-влакым пырляштарыме руш ужаш — Кырмегесола (), тугак посна ял семын палемдалтын. 
*3. Кумшо ужаш — Памар сола, тиде кок яллан рӱдӧ ужашышт гыч гына шогышо сола, але ондакрак черкан, административный зданий-влакан, кевытан, пазаран, школан сола. Солан калыкше икмыняр административный пӧртысӧ да черкыште ыштыше пашаеҥ-влак гыч гына лийын шоген. Тиде — Памар солан илыме верла деч кораҥдыме деловой ужашыже. 
Тыгай пайлымаш кызытат вияҥын шога. Памар сола калык коклаште кызытат шонен лукмо илыше-влак деч посна лийын шогышо солан деловой ужашыжылан шотлалтеш.

МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1960 ийыште Курыктӱр, Кырмегесола, Лапкасола, Черкесола (Марий Памаш) ялла да Памар сола ик илыме верыш ушненыт — Памар солаш.

## Инфраструктур
* Уренгой — Памар — Ужгород газ пучын компрессор станцийже.

## Кылвер-влак
* Село Помары (Помар).

## Литератур
# Волжский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Волжский район», 2003. — 320 с. ил. C. 173.

## Важ-влак


Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Терек

**Терек [[эҥер]]** (тошто рушла *Терка*;  *Тэрги*, , , , ) — Йӱдвел Кавказыште кужу эҥер. Эҥерын кужытшо – 623 километр.

## Терек эртымгорнышто

*
Мичиган

**Мичиган** () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 250,493 тӱж. км².
Калык чот - 9 876 тӱж. еҥ (2011).
Административ рӱдер — Лансинг ола.

Категорий:Мичиган
Монтана

**Монтана** () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 381,154 тӱж. км².
Калык чот - 1 005 тӱж. еҥ (2012).
Административ рӱдер — Хелена ола.

Категорий:Монтана
Нью-Гэмпшир

**Нью-Гэмпшир** () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык — 24,217 тӱж. км².
Калык чот — 1 318 тӱж. еҥ (2011).
Административ рӱдер — Конкорд ола.


Image:Winnipesaukee Ice.jpg
Image:New hampshire in autumn.jpg
Image:Jackson, covered bridge, NH, White Mountains.jpg


Категорий:Нью-Гэмпшир
Тошто Крешын

**Тошто Крешын** () — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше ял. Тошто Крешын ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 436 еҥ (2003 ий), 433 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Оршанке ола сынан посёлко деч 16 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен. 

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Виноградова Е.Т. — Ленин орденын кавалерже.
*  Виноградова Е.Т. — Паша Йошкар Тисте орденын кавалерже.
*  Виноградова К.И. — «РСФСР-ын Шеммландыдымыжым вестӱрлемдымылан» медаль дене наградитлалтше.
*  Арсий Волков — марий серызе, драматург, артист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже, Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже, III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Волков В.Е. — «РСФСР-ын Шеммландыдымыжым вестӱрлемдымылан» медаль дене наградитлалтше.
*  Волков Г.М. — «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль дене наградитлалтше..
* Волков Е.А. — артист, драматург.
*  Волков Е.А. — «РСФСР-ын Шеммландыдымыжым вестӱрлемдымылан» медаль дене наградитлалтше.
*  Кудрявцева Н.А. — «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль дене наградитлалтше.
* Кузнецова Е.Ф. — Марий Эл Республикын сулло зоотехникше.
*  Купцов B.C. — Паша Йошкар Тисте орденын кавалерже.
* Купцова Н.М. — Марий Эл Республикысе ялозанлыкын сулло пашаеҥже.
* Феликс Майоров — марий серызе.
* Майоров-Шкетан (Шкетан, М. Шкетан) — марий серызе, журналист, драматург, литератор, мер пашаеҥ, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже.
* Петухов А.Ф. — Марий Эл Республикын сулло артистше.
*  Печникова А.Н. — «РСФСР-ын Шеммландыдымыжым вестӱрлемдымылан» медаль дене наградитлалтше.
* Пирков В.Ф. — Октябрь Революций орден ден «Чап Тамга» орден-влакын кавалерже.
*  Пиркова З.П. — Паша Йошкар Тисте орденын кавалерже
* Руссина Римма Арсентьевна — МАССР-ын Калык артистше.
*  Рыбаков Е.И. — «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль дене наградитлалтше..
*  Рыжов Н.Е. — «Чап Тамга» орденын кавалерже.
*  Тихонов И.И. — «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль дене наградитлалтше

## Кылвер-влак
* Деревня Старое Крещено (Тошто Крешын, Крессолье, Старокрещённые).  

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Оршанский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Оршанский район», 2005. — 304 с., ил. С. 188.

## Важ-влак


Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Телымсе кечышогымаш

**Телымсе [[кечышогымаш]]** тунам лиеш, кунам Мландын пӧрдмӧ рӱдыжын Кече могырыш тайналтмыже эн кугу значенийыш шуэш.

Телымсе кечышогымаш кечын кече кӱчыкеммыжым чарна. Кечын савырнымыже деч вара кечын кужытшо шукемаш тӱҥалеш. Календарь деч зависитлен, Йӱдвел полушарийыште телымсе кечышогымаш Теле тылзын 21-ше але 22-шо кечынже, а Кечывалвел полушарийыште — Пеледыш тылзын 20-шо але 21-ше кечынже лиеш.

## Тугак ончо
* Кече (жап)
* Кечытӧр
* Кечышогымаш
* Кеҥежымсе кечышогымаш

Категорий:Астрономий
Эҥермучаш (Пермь мланде)

**Эҥермучаш** () — Российыште Пермь мландын Суксо кундемыштыже верланыше Поедуги ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 284 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Суксо ола сынан посёлко деч 28 километр кечывалвел-эрвелне лийын шога.

## Йылме
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.

## Важ-влак


Категорий:Пермь мландысе марий илымверла
Категорий:Суксо кундемысе илымверла
Сулий (ыҥ-влак)

**Сулий** мут ончыктен кертеш:

* Сулий — Свердловск велыште да Пермь мландыште эҥер.
* Сулий — Пермь мландын Суксо кундемыште ял.
Бостон

**Бостон** () — ола УАШыште, Массачусетсын рӱдолаже. Калыкчот 625 тӱж. еҥ наре.

Категорий:Бостон
Пӧрдмӧ рӱдын тайналтмыже

**Пӧрдмӧ рӱдын тайналтмыже** —  тиде кавасе телан пӧрдмӧ рӱдыжӧ тудын эклиптикыжын плоскостьшо деке перпендикулярже дечын кораҥме лук. Вес семын —  кавасе телан экваторжын да тудын эклиптикыжын плоскостьшо-влак кокласе лук.

Мландын пӧрдмӧ рӱдыжын тайналтмыже сезонысо игече-влакын вашталтмыштын тӱҥ амалже лиеш (ийын пагытше-влакын вашталтмышт).

## Икмыняр кавасе телан пӧрдмӧ рӱдыжын тайналтмыже

## Тугак ончо
* Пӧрдмӧ рӱдӧ  
* Кавасе тело
* Эклиптике
* Ийын пагытше-влак

## Кылвер-влак
* Наклон оси вращения планеты — Глоссарий Astronet.ru

Категорий:Астрономий
Алнаш

**Алнаш** (Аҥлаш) (, ) — Российыште Одо Элын Алнаш кундемыштыже верланыше сола. Алнаш кундемын рӱдерже. Калыкчот: 6765 еҥ (2007 ий), 5990 еҥ (2016 ий), 6765 еҥ (2017 ий).

## Верланыме вер
Ижевск ола деч 120 километр кечывалвел-касвелне лийын шога.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Соловьев Александр Васильевич — Одо Эл Республик Вуйлатыше (22.09.2014 — 4.04.2017).

## Галерей

Alnashi centre.jpg|Рӱдӧ
Alnashi school.jpg|Школ кудывече
Alnashi food shop.jpg|Кевыт
Дом-музей Ашальчи Оки.JPG|Ашальчи Окан Тоштер-пӧртшӧ
T_Borisov_Alnashi.JPG|Трокай Борисов
In_Alnashi.JPG|Локальный сарлаште вуйым пыштыше-влаклан шарныктыш
Alnashi water tower.jpg|Вӱд башне
Алнашский пруд.JPG|Алнаш пӱя


## Кылвер-влак
* Муниципальное образование "Алнашское". Госсовет УР.

## Важ-влак

Категорий:Одо Элысе кундем рӱдерла
Категорий:Одо Элысе марий илымверла
Категорий:Алнаш кундемысе илымверла
Категорий:Алнаш
Ойпого (чумырымаш)

**Ойпого** — тӱрлӧ произведений-влакым ушен шогышо кнага але весе информаций аралыше.


Категорий:Сем альбом тӱрлык-влак
Тӱня пушеҥге

**Тӱня пушеҥге** () — мифологик архетип, сандалык пушеҥге.

## Тыгеак ончо
* Онапу
* Юмынпу

*
Марий калык Погын

**Марий калык Погын** (; ) – мер .

## Марий Погын-влак
* I Марий калык Погын — 1917 ий 28 сӱрем — 5 сорла (юлиан кечышот почеш — 15–25 сӱрем), Пӱрӧ ола.
* II Марий калык Погын — 1918 ий, 6-14 пеледыш, Озаҥ ола.
* III Марий калык Погын — 1992 ий, 30-31 шыжа, Йошкар-Ола.
* IV Марий калык Погын — 1996 ий, 18-19 шыжа, Йошкар-Ола.
* V Марий калык Погын — 2000 ий 9-10 пеледыш, Йошкар-Ола.
* VI (черетдыме) Марий калык Погын — 2002 ий 26 вӱдшор, Йошкар-Ола.
* VII Марий калык Погын — 2004 ий, 27 ӱярня, Йошкар-Ола.
* VIII Марий калык Погын — 2008 ий, 16-19 вӱдшор, Йошкар-Ола.
* IX Марий калык Погын — 2012 ий, 18-21 вӱдшор, Йошкар-Ола.
* X Марий калык Погын — 2016 ий, 14-16 вӱдшор, Йошкар-Ола.
*XI Марий калык Погын — 2020 ий, 1-3 шыжа, Йошкар-Ола.  

## Кылвер-влак
* Марий Погын-влак.
* Марий калык Погын-влак – Съезды народа мари.

## Литератур
# Съезды народа Мари: документы и материалы. 1917–2004 гг. Йошкар-Ола Центр-музей им. Валентна Колумба, 2008 . – 832 с.

## Важ-влак

Категорий:Мер ушнык-влак
Йыгра

**Йыгра** (, ) — Российыште Суас Элын Камша кундемыштыже верланыше Тошто Гришкино ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 64 еҥ (1989 ий), 77 еҥ (2009 ий).

## Верланыме вер
Камша ола деч 6,5 километр йӱдвелне лийын шога.

## Йылме
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*    Алексеев Иван Яковлевич — II степенян Ачамланде сар орден да III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Сперанский Пётр Семёнович — I степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Важ-влак


Категорий:Суас Элысе марий илымверла
Категорий:Камша кундемысе илымверла
Кӱртньыгорно вокзал

**Кӱртньыгорно вокзал** — кӱртньыгорнысо кугу станцийын пӧртшӧ.

## Тугак ончо
* Вокзал

## Важ-влак

*
Категорий:Вокзал-влак
Куку (фильм)

**Куку** () — Российысе кинофильм. Режиссёр — Александр Рогожкин.

## Актёр-влак
* Анни-Кристина Юусо — *Анни*
* Виллэ Хаапасало — *Вейкко*
* Виктор Бычков — *Пшолты*

## Кылвер-влак
*
Александровск (Луганск вел)

**Александровск** (, ) — ола Украиныште Луганск велыште.

Калыкчот — 7 045  еҥ (2001).

## Важ-влак
.

Категорий:Луганск велысе олала
Кипучее (Луганск вел)

**Кипучее** () — ола Украиныште, Луганск велыште.

Калыкчот 9 097  еҥ (2001).

## Важ-влак
.

Категорий:Луганск велысе олала
Брянка

**Брянка** () — ола Украиныште, Луганск велыште.

Калыкчот 54 767  еҥ (2001).

## Важ-влак
.

Категорий:Луганск велысе олала
Сорокино

**Сорокино** (*Йошкар [[Донбасс]]* гыч; , ) — Украиныcе, Луганск велыcе ола.

Калыкчот 94 875  еҥ (2001).

## Важ-влак
.

Категорий:Луганск велысе олала
Старобельск

**Старобельск** () — ола Украиныште Луганск велыште.

Калыкчот 22 371  еҥ (2001).

## Важ-влак

* Историческая информация о слободе Старобельск 

Категорий:Луганск велысе олала
Куку (ыҥ-влак)

**Куку** мут ончыктен кертеш:

* Куку — куку еш гыч кайык.
* Куку — фильм, 2002 ий, Россий.
Куку-влак

**Куку-влак** (, ) — пӧрткайык еш дене лишне лийын шогышо куку-влак  гыч кайык-влак. Тиде ешын эн палыме кайыкше — тыглай куку.

## Тыгак ончо
* Тыглай куку

Категорий:Кайык-влак
Тыглай куку

**Тыглай куку** (Куку) (, ) — куку-влак  гыч эн кумдан шаланыше да эн палыме кайык.

## Тыгак ончо
* Куку-влак

## Кылвер-влак
* Обыкновенная кукушка — Экологический центр «Экосистема»

Категорий:Кайык-влак
Астрономический объект

**Астрономический объект** (**Кавасе тело**) — космический пространствыште шке семын формироватлалтше материальный объект. Астрономический объект-влак деке почаншӱдыр, планет, метеорит, астероид, шӱдыр-влакым да молым пурташ лиеш. Кавасе тело-влакым астрономий шымла.

## Тугак ончо

* Кече системе 
* Почаншӱдыр  
* Планет
* Метеорит
* Астероид
* Шӱдыр

Категорий:Астрономический объект-влак
Туймо (Чолманын эҥерйолжо)

**Туймо** (; , ) — Российыште Одо да Суас Эллаште йогышо эҥер, Чолман эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 121 километр.

Категорий:Одо Элысе эҥерла
Категорий:Суас Элысе эҥерла
Таллинн (аэропорт)

**Леннарт Мери лӱмеш Таллиннысе калык-влак кокласе аэропорт** (, але ) — Таллиннын калык-влак кокласе аэропортше, толшо-кайышысе чот почеш эн кугу аэропорт Эстонийыште.

## Палемдымаш

Категорий:Транспорт Таллинныште
1601

**1601 ий** — XVII курымын ийже.
## Мо лийын
*
## Кӧ шочын
*
## Кӧ колен
*

Категорий:1601
Категорий:XVII курым
Макарля (Угарман вел)

**Макарля** () — посёлко Угарман велын Сендевӱд кундемыште, Россий. Калыкчот 303 еҥ наре.

## Географий

## Тыгак ончо
* Сарвӱд Макарля монастырь

Категорий:Посёлкыла Угарман велыште
Категорий:Сендевӱд кундем
Макарля (ыҥ-влак)

**Макарля** мут ончыктен кертеш:

* Макарля — ола Кострома велыште, Россий.
* Макарля — посёлко Угарман велыште, Россий.
* Макарля кундем — кундем Кострома велыште, Россий.

## Тугак ончо
* Шернур (Макарля)
Рубль (ыҥ-влак)

**Рубль** мут ончыктен кертеш:

* Рубль — тӱҥ окса иктык Российыште.
* Рубль (семлык тӱшка) — Сергей Шнуровын рок-тӱшкаже.
* Рубль (сингл) — «Рубль» семлык тӱшкан ик синглыже.

## Тыгак ончо
* Теҥге (ыҥ-влак)
* Ыр
96

**96 ий** — I курымын ийже.
## Мо лийын
*
963
147
285
369
174
825
258
205



#перенаправление Описание1
Example.jpg|Описание2




## Кӧ колен
*

Категорий:96Категорий:I курым
Кугунур (Оршанке кундем)

**Кугунур** (Ернур) () — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше сола, Кугунур ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 578 еҥ (2003 ий), 563 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Оршанке ола сыныан посёлко деч 25 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен. Солан эрвелныже — шуко колан ер уло, кечывалвелныже — Изи Какшан вӱд йога.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ-влак ушымо кок марий мут-влак гыч лектыныт: «кугу» + «нур» = «кугунур», «ер» + «нур» = «ернур».

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Аганин В.К. — кок Паша Йошкар Тисте орден-влакын кавалерже.
*  Воронцов А.А. — «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль дене наградитлалтше.
*  Дымков Алексей Михайлович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже (колымыжо деч вара).
*  Кудрявцев В.И. — «РСФСР-ын Шеммландыдымыжым вестӱрлемдымылан» медаль дене наградитлалтше.
* Пидалин Р.И. — Марий Эл Республикын сулло туныктышыжо.
*  Рыбаков И.Ф. — Паша Йошкар Тисте орденын кавалерже.
*    Рыбакова А.Н. — Калык-влакын Келшымашышт орденын кавалерже.
*   Фурзиков Александр Иванович — Йошкар Шӱдыр да III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Фурзиков Георгий Алексеевич — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Фурзиков Иван Алексеевич — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Фурзиков Иван Васильевич — Йошкар Тисте орден, III степенян Богдан Хмельницкий орден, Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Фурзиков Иван Семёнович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Фурзиков Михаил Алексеевич — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Фурзиков М.Г. — 4-ше степенян Георгий ыресын кавалерже, 1877 ийысе руш-турко сарын участникше.
*     Фурзиков Николай Ильич — I степенян Ачамланде сар орден да кок Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Фурзикова Е.Н. — Марий Эл Республик образованийын сулло пашаеҥже.
*  Шалагин В.И. — «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль дене наградитлалтше.

## Кылвер-влак
* Село Великополье (Ернур, Имаруш, Богоявленское, Великопольское, Русский Ернур, Кугунур, Русский Кугунур, Руш Кугунур).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Оршанский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Оршанский район», 2005. — 304 с., ил. С. 38.

## Важ-влак


Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Олык марий википедий

**Олык марий википедий** — марий йылмын олыкмарий литератур нормыжо дене возымо Википедийын ужашыже.

## Эртык
Марий википедий 2009-ше ий 10-шо сӱремыште почылтын ыле (тиде кечын Марий Элыште Икымше Марий Самырыктукым Слёт тӱҥалын), да 12-шо сӱрем гыч пайдаланыше-влак Марий википедийыш пурен кертыныт.

2009 24-ше теле — Марий википедийыште ик тӱжем статья.

2011 7-ше пургыж — 1500 статья.

2011 8-ше ӱярня — 1600 статья.

2011 13-шо вӱдшор — 2000 статья.

2012 7-ше вӱдшор — 3000 статья.

2014 9-ше ага — 5000 статья.

2014 26-шо сӱрем — 6000 статья.

2016 26-шо ага — 9000  статья.

2018 29-ше ага — 10000 статья.

## Важ-влак


Википедий
Категорий:Сайты, появившиеся в 2009 году
Кучедалмаш

**Кучедалмаш** — бой, сӧй, сарлыме, вурсо, кредалмаш.

## Тугак ончо
* Кугу Ачамланде сар

*
Окса иктык

**Окса иктык** (*Валюто*; ) — вес элысе окса.

## Тугак ончо
* Окса

*
Уштыш

**Уштыш** () — вичшӱдӧ важык () але тӱжем аршын () гыч шогышо кужытым висыме руш единица (кызыт — 1 066,8 метр лиеш, XVII курымысо реформо марте — 1 066, 781 метр лийын). 

## Тугак ончо
* Километр
* Важык
* Аршын

Категорий:Кужытым висыме единица-влак
Важык

**Важык** () — кужытым висыме тошто руш единица. 

1 важык = 7 английский фут = 84 дюйм = 2,1336 метр

1 важык = 1/500 уштыш = 3 аршын = 12 шеч = 48 вершок

## Тугак ончо
* Уштыш
* Аршын
* Шеч

Категорий:Кужытым висыме единица-влак
Аршын

**Аршын** () — кужытым висыме тошто руш единица. 

1 аршин = 1/3 важык = 4 шеч = 16 вершок = 28 дюйм = 0,7112 метр

## Тугак ончо
* Метр
* Вершок
* Важык
* Шеч
* Дюйм

Категорий:Кужытым висыме единица-влак
Вершок

**Вершок** () — кужытым висыме тошто руш единица. 

1 вершок = 1/48 важык = 1/16 аршын = 1/4 шеч = 1,75 дюйм = 4,445 см = 44,45 мм.

## Тугак ончо
* Метр
* Дюйм
* Важык
* Шеч

Категорий:Кужытым висыме единица-влак
Километр

**Километр** (кӱчыкын **км**, тӱнямбалне — **km**) — кумдан шарлыше метрлан кратный лийын шогышо кужытым висыме единица. 

1 км = 1000 м = 0,621 миль = 0,9374 уштыш = 1094 ярд = 3281 фут = 1,057·10−13 световой ий = 6,67·10−9 а.е..

## Тугак ончо
* Метр
* Уштыш
* Миль

Категорий:Кужытым висыме единица-влак
Шеч

**Шеч** () — кужытым висыме тошто руш единица, шуйымо кугыварня да кошарварня мучаш кокласе кужыт.

1 шеч = 1/12 важык = 1/4 аршын = 4 вершок = 7 дюйм = 17,78 см.

## Тугак ончо
* Сантиметр
* Дюйм
* Важык
* Вершок

Категорий:Кужытым висыме единица-влак
М. э. деч ончычсо I курым

м. э. д. о. II курым \leftrightarrow I курым


м. э. д. о. 100 ийла:
100

м. э. д. о. 90 ийла: 
9998
9796
9594
9392
9190

м. э. д. о. 80 ийла: 
8988
8786
8584
8382
8180

м. э. д. о. 70 ийла: 
7978
7776
7574
7372
7170

м. э. д. о. 60 ийла: 
6968
6766
6564
6362
6160

м. э. д. о. 50 ийла:
5958
5756
5554
5352
5150

м. э. д. о. 40 ийла:
4948
4746
4544
4342
4140

м. э. д. о. 30 ийла:
3938
3736
3534
3332
3130

м. э. д. о. 20 ийла:
2928
2726
2524
2322
2120

м. э. д. о. 10 ийла:
1918
1716
1514
1312
1110

 м. э. д. о. икымше ийла:
9
87
65
43
21

Категорий:Курымла
Ананьинысо тӱвыра

**Ананьинысо тӱвыра** — Марий, Пошкырт, Суас эллаште, Сембер, Киров веллаште да Чувашийыште мемнан эре деч ончычсо VIII–III курымысо археологик тӱвыра.

Категорий:Марий Элын эртыкше
Категорий:Суас Элын эртыкше
Категорий:Чувашийын эртыкше
Категорий:Киров велын эртыкше
Категорий:Пошкырт Элын эртыкше
Категорий:Сембер велын эртыкше
Категорий:Археологик тӱвыра-влак
0 ийла

**1-ше ийла** — I курымын икымше , 1 ий гыч тӱҥалеш 9 ийыште мучашлалтеш.
## Палыме еҥ-влак
*
## Мо лийын
* 
## Кӧ шочын
* 
## Кӧ колен
Категорий:0 ийлаКатегорий:I курым
100 ийла

**100-ше ийла** — II курымын икымше , 100 ий гыч тӱҥалеш 109 ийыште мучашлалтеш.
## Палыме еҥ-влак
*
## Мо лийын
* 
## Кӧ шочын
* 
## Кӧ колен

Категорий:100 ийла
Категорий:II курым
200 ийла

**200-ше ийла** — III курымын икымше , 200 ий гыч тӱҥалеш 209 ийыште мучашлалтеш.
## Палыме еҥ-влак
*
## Мо лийын
* 
## Кӧ шочын
* 
## Кӧ колен
* 
## Важ-влак

Категорий:200 ийлаКатегорий:III курым
320 ийла

**320-ше ийла** — IV курымын кумшыжо , 320 ий гыч тӱҥалеш 329 ийыште мучашлалтеш.
## Палыме еҥ-влак
*
## Мо лийын
* 
## Кӧ шочын
* 
## Кӧ колен
* 
## Важ-влак

Категорий:320 ийлаКатегорий:IV курым
410 ийла

**410-ше ийла** — V курымын кокымше , 410 ий гыч тӱҥалеш 419 ийыште мучашлалтеш.
## Палыме еҥ-влак
*
## Мо лийын
* 
## Кӧ шочын
* 
## Кӧ колен
* 
## Важ-влак

Категорий:410 ийлаКатегорий:V курым
530 ийла

**530-ше ийла** — VI курымын нылымше , 530 ий гыч тӱҥалеш 539 ийыште мучашлалтеш.
## Палыме еҥ-влак
*
## Мо лийын
* 
## Кӧ шочын
* 
## Кӧ колен
* 
## Важ-влак

Категорий:530 ийлаКатегорий:VI курым
640 ийла

**640-ше ийла** — VII курымын визымше , 640 ий гыч тӱҥалеш 649 ийыште мучашлалтеш.
## Палыме еҥ-влак
*
## Мо лийын
* 
## Кӧ шочын
* 
## Кӧ колен
* 
## Важ-влак

Категорий:640 ийлаКатегорий:VII курым
750 ийла

**750-ше ийла** — VIII курымын кудымше , 750 ий гыч тӱҥалеш 759 ийыште мучашлалтеш.
## Палыме еҥ-влак
*
## Мо лийын
* 
## Кӧ шочын
* 
## Кӧ колен
* 
## Важ-влак

Категорий:750 ийлаКатегорий:VIII курым
860 ийла

**860-ше ийла** — IX курымын шымше , 860 ий гыч тӱҥалеш 869 ийыште мучашлалтеш.
## Палыме еҥ-влак
*
## Мо лийын
* 
## Кӧ шочын
* 
## Кӧ колен
* 
## Важ-влак

Категорий:860 ийлаКатегорий:IX курым
990 ийла

**990-ше ийла** — X курымын луымшо , 990 ий гыч тӱҥалеш 999 ийыште мучашлалтеш.
## Палыме еҥ-влак
*
## Мо лийын
* 
## Кӧ шочын
* 
## Кӧ колен
* 
## Важ-влак

Категорий:990 ийлаКатегорий:X курым
1070 ийла

**1070-ше ийла** — XI курымын кандашымше , 1070 ий гыч тӱҥалеш 1079 ийыште мучашлалтеш.
## Палыме еҥ-влак
*
## Мо лийын
* 
## Кӧ шочын
* 
## Кӧ колен
* 
## Важ-влак

Категорий:1070 ийлаКатегорий:XI курым
1100 ийла

**1100-ше ийла** — XII курымын икымше , 1100 ий гыч тӱҥалеш 1109 ийыште мучашлалтеш.
## Палыме еҥ-влак
*
## Мо лийын
* 
## Кӧ шочын
* 
## Кӧ колен
* 
## Важ-влак

Категорий:1100 ийлаКатегорий:XII курым
1220 ийла

**1220-ше ийла** — XIII курымын кумшыжо , 1220 ий гыч тӱҥалеш 1229 ийыште мучашлалтеш.
## Палыме еҥ-влак
*
## Мо лийын
* 
## Кӧ шочын
* 
## Кӧ колен
* 
## Важ-влак

Категорий:1220 ийлаКатегорий:XIII курым
1310 ийла

**1310-ше ийла** — XIV курымын кокымше , 1310 ий гыч тӱҥалеш 1319 ийыште мучашлалтеш.
## Палыме еҥ-влак
*
## Мо лийын
* 
## Кӧ шочын
* 
## Кӧ колен
* 
## Важ-влак

Категорий:1310 ийлаКатегорий:XIV курым
1430 ийла

**1430-ше ийла** — XV курымын нылымше , 1430 ий гыч тӱҥалеш 1439 ийыште мучашлалтеш.
## Палыме еҥ-влак
*
## Мо лийын
* 
## Кӧ шочын
* 
## Кӧ колен
* 
## Важ-влак

Категорий:1430 ийлаКатегорий:XV курым
1540 ийла

**1540-ше ийла** — XVI курымын визымше , 1540 ий гыч тӱҥалеш 1549 ийыште мучашлалтеш.
## Палыме еҥ-влак
*
## Мо лийын
* 
## Кӧ шочын
* 
## Кӧ колен
* 
## Важ-влак

Категорий:1540 ийлаКатегорий:XVI курым
Арын

**Арын** () — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Кокласола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 220 еҥ (2003 ий), 239 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Чодыраял деч 2 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Преданий почеш яллан негызым «Арын» лӱман еҥ пыштен, сандене ялын лӱмжӧ «Арын» манын лӱмдалтын.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Шулдыр Васлий — марий серызе, почеламутчо, драматург, журналист, Россий Cерызе-влак ушемын йыжъеҥже (1993), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1996). 
* Прокопьева Алина Альбертовна — марафон куржшо, Тӱнямбалсе Универсиадын (Озаҥ, 2013) кок пачашан ший медалисткыже.

## Кылвер-влак
* Село Арино (Рождественское, Арын). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Моркинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Моркинский район», 2004. — 320 с. ил.  С. 18.

## Важ-влак


Категорий:Морко кундемысе илымверла
Купсола (Шернур кундем)

**Купсола (Шернур кундем)** мут ончыктен кертеш:

* Купсола — Марий Элын Шернур кундемышыже верланыше, Марийсола ял шотан илемыш пурышо ял.
* Купсола — Марий Элын Шернур кундемышыже верланыше, Кукнур ял шотан илемыш пурышо ял.
Йӱледӱр

**Йӱледӱр** мут ончыктен кертеш:

* Йӱледӱр — Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше сола.
* Йӱледӱр — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Кужмарий ял шотан илемыш пурышо марий ял.
Луганск Калык Республик

**Луганск Калык Республик** (**ЛКР**) (, ) — Украиныште шкелӱмлымӧ посна кундем.

Категорий:Луганск Калык Республик
М. э. деч ончычсо II курым

м. э. д. о. III курым \leftrightarrow м. э. д. о. I курым


м. э. д. о. 200 ийла:
200

м. э. д. о. 190 ийла: 
199198
197196
195194
193192
191190

м. э. д. о. 180 ийла: 
189188
187186
185184
183182
181180

м. э. д. о. 170 ийла: 
179178
177176
175174
173172
171170

м. э. д. о. 160 ийла: 
169168
167166
165164
163162
161160

м. э. д. о. 150 ийла:
159158
157156
155154
153152
151150

м. э. д. о. 140 ийла:
149148
147146
145144
143142
141140

м. э. д. о. 130 ийла:
139138
137136
135134
133132
131130

м. э. д. о. 120 ийла:
129128
127126
125124
123122
121120

м. э. д. о. 110 ийла:
119118
117116
115114
113112
111110

 м. э. д. о. 100 ийла:
109
108107
106105
104103
102101

Категорий:Курымла
Купсола (Кукнур ял шотан илем)

**Купсола** () – Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Кукнур ял шотан илемыш пурышо] ял. Калыкчот: 237 еҥ (2003 ий), 191 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Кукнур сола деч 6 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «куп» + «сола» = «купсола».

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Александр Конаков – марий серызе, почеламутчо, драматург, прозаик, туныктышо.
*   Конаков Дмитрий Карпович – I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Купсольцева Любовь Николаевна – марий артистка, мурызо, радиовӱдышӧ, телевӱдышӧ, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2010), Марий Эл Республикын сулло артистше (2014), Йыван Кырля лӱмеш театр премийын лауреатше (2015).
*    Тойшев Иван Трофимович (09.08.1923 – 04.01.1987) – туныктышо, РСФСР-ын сулло школын туныктышыжо, I степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Тойшев Николай Трофимович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Тойшев Павел Иванович (02.07.1928 – 16.03.2001) – марий журналист, радио диктор, Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1978), РСФСР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1988).

## Кылвер-влак
* Купсола | Родная Вятка.

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. – Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 271.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Таруса

**Таруса** () — ола Российыште, турист рӱдӧ Калуга велыште.

## Палемдымаш-влак


Категорий:Калуга велысе олала
Ур

**Ур** але **икмарда ур** () — Sciuridae ямагатын гыч изи янлык.
Пушеҥгылаште илыше пушкыдо почан изи чодыра янлык.
Марий Элысе марий илымверла

Марий Элысе марий илымверла:

## [[Йӱрнӧ кундем]]

## [[Килемар кундем]]

## [[Кужэҥер кундем]]
*Купсола ()

## [[Курыкмарий кундем]]
*Кугусола (; )
*Усола (; )

## [[Марий Тӱрек кундем]]
*Марий Пыламарий ()

## [[Маскасола кундем]]
*Арбан ()
*Купсола ()
*Лӱльпан ()

## [[Морко кундем]]
*Арын () 
*Йӱлесола
*Кугу Шале () 
*Купсола ()
*Унчо ()

## [[Оршанке кундем]]
*Кугунур ()

## [[Поранча кундем]]
*Кугу Пумарий ()
*Олор ()

## [[Провой кундем]]
*Какшамарий ()
*Какшан () 
*Марий Отар ()
*Олыктӱр ()
*Шолэҥер () 

## [[У Роҥго кундем]]
*Изи Кодам ()
*Кокла Кодам (Кугу Кодам) ()
*Кӧрдемтӱр ()
*Роҥго ()

## [[У Торъял кундем]]
*Кугу Лумарий ()
*Кузнеч ()
*Купсола ()
*Тосурт (Элеволко, Камедъял) ()
*Тошто Торъял ()

## [[Шернур кундем]]
* Купсола ()
* Купсола ()
* Кӱчыкэҥер ()
* Лажъял ()
* Лапка Памаш ()
* Марисола ()
* Мустай
* Чисола

## [[Юлсер кундем]]
*Купсола ()
*Памар ()
*Пызырьгуп ()
*Пӧтъял ()
*Сотнур ()

## Тыгак ончо
* Одо Элысе марий илымверла
* Пошкырт Элысе марий илымверла
* Суас Элысе марий илымверла

Категорий:Марий Элысе илымверла
Кӱчыкэҥер (ыҥ-влак)

**Кӱчыкэҥер** мут ончыктен кертеш:

* Кӱчыкэҥер — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер.
* Кӱчыкэҥер — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Октябрьский ял шотан илемыш пурышо сола.
* Кӱчыкэҥер — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Шале ял шотан илемыш пурышо ял. 
* Кӱчыкэҥер — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
* Кӱчыкэҥер — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше ял.
Цесис

**Цесис** (, , , , , ) — ола Латвийыште.

## Тыгак ончо
* Венденысе карман

Категорий:Латвийысе олала
Алмат кундем

**Алмат кундем** (, ) — Суас Элыште ик кундем. Рӱдола: Алмат.

*
Воштырма

**Воштырма** (, ) — эҥер Киров велыште да Суас Элыште. Виче эҥерын пурла эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 36 километр.

Категорий:Киров велысе эҥерла
Категорий:Суас Элысе эҥерла
Кна (эҥер)

**Кна** (, ) — эҥер Суас Элыште. Воштырма эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо – 13 километр.

Категорий:Суас Элысе эҥерла
Вочарма (Кукмарий кундем)

**Вочарма** (; ; ) — Российыште Суас Элын Кукмарий кундемыштыже верланыше Вочарма ял шотан илемыш пурышо cола. Калыкчот: 345 еҥ (1989 ий), 356 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Кукмарий ола сынан посёлко деч 15 километр кечывалвел-касвелне лийын шога.

## Эртымгорно
Яллан негызым XVIII-ше курымышто пыштеныт

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Баграмов Абдул Мингалевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Гайфутдинов Вафа — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Замалеев Кают Замалеевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Зайнашев Гатаулла — кок Йошкар Шӱдыр орден да III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*     Янбердин Петай Шамеевич — I степенян Ачамланде сар орден, Йошкар Шӱдыр орден-влакын  кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Миркадамов Шаймухамед — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Оглямов Ашараф — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Саляхов Фазлей — III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение "Основная общеобразовательная школа им. Х. В. Вагапова с. Березняк" Кукморского муниципального района Республики Татарстан.

Категорий:Суас Элысе марий илымверла
Категорий:Кукмарий кундемысе илымверла
Петровский (ыҥ-влак)

**Петровский** мут ончыктен кертеш:

* Петровский — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже верланыше ял.
* Петровский — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше сола.
* Петровский — Украиныште Луганск велыште верланыше ола.
Курыкӱмбал (Кукмарий кундем)

**Курыкӱмбал** (эрвел марла *Кырыкӱмбӓл*) (, *Кенәгәр*) () () — Российыште Суас Элын Кукмарий кундемыштыже верланыше Уял ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 161 еҥ (2002 ий), 134 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Кукмарий ола сынан посёлко деч 10 километр кечывалвелне лийын шога.

## Эртымгорно
Яллан негызым XVIII-ше курымышто пыштеныт

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Абдулов Камал — Йошкар Тисте орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Исмаев Милубай Исмаевич — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Ишпаев Ишмут Ишпаевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Маркеев Шакир — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Яппаров Музафар Яппарович — I степенян Ачамланде сар орден да кок Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Марийское село Починок Кучук.

Категорий:Суас Элысе марий илымверла
Категорий:Кукмарий кундемысе илымверла
Йӱле (Кукмарий кундем)

**Йӱле** (; ) — Российыште Суас Элын Кукмарий кундемыштыже верланыше Уял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 49 еҥ (2002 ий), 35 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Кукмарий ола сынан посёлко деч 15 километр кечывалвелне лийын шога.

## Эртымгорно
Яллан негызым XVIII-ше курым мучаште пыштеныт

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Батушев Александр Леонтьевич — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Пугачев Гавриил Иванович — III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

Категорий:Суас Элысе марий илымверла
Категорий:Кукмарий кундемысе илымверла
Сэҥер (Кукмарий кундем)

**Сэҥер** () () — Российыште Суас Элын Кукмарий кундемыштыже верланыше Уял ял шотан илемыш пурышо посёлко. Калыкчот: 7 еҥ (2008 ий), 10 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Кукмарий ола сынан посёлко деч 14 километр кечывалвел могырно верланен.

## Эртымгорно
Яллан негызым 1638 ий деч вара огыл пыштеныт

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Богомолов Георгий Андреевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Постников Николай Васильевич — II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Постников Петр Иванович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 

## Кылвер-влак
* Марийское село Починок Кучук.

Категорий:Суас Элысе марий илымверла
Категорий:Кукмарий кундемысе илымверла
Мензела

**Мензела** (; ) — ола Суас Элын, Россий. Мензела кундемын рӱдыжӧ.

Категорий:Мензела