open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Марий Эл Республикысе С.И. Вавилов лӱмеш Кугыжаныш премий

**Марий Эл Республикысе [[Вавилов, Сергей Иванович|С.И. Вавилов]] лӱмеш Кугыжаныш премий промышленный производство, транспорт да связь  аланыште** () – промышленный производство, транспорт да связь   технологий-влакым разрабатыватлымылан да  пуымо премий.

## Пуымо жап
*Кок ийлан ик гана кум премий пуалтеш.

## Мо пуалтеш
Марий Эл Республик Вуйлатышын Указше почеш премийым сулен налше-влаклан  пуалтеш:
* Премийын лауреатше Чап лӱм
* Диплом
* Оҥпале
* Окса пӧлек

## Оҥпале

File:Почётный знак лауреата Государственной премии Республики Марий Эл, 1992-2007.png|Марий Эл Республикысе Кугыжаныш премийын оҥ тамгаже, 1992
File:Почётный знак лауреата Государственной премии Республики Марий Эл, 2007, лицевая сторона.png|Марий Эл Республикысе Кугыжаныш премийын оҥ тамгаже, 2007


## Диплом

File:Диплом лауреата Государственной премии Республики Марий Эл.png|Марий Эл Республикысе Кугыжаныш премийын дипломжо, 1992
File:Диплом лауреата Государственной премии Республики Марий Эл, 2007 г.jpg|Марий Эл Республикысе Кугыжаныш премийын дипломжо, 2007


## Премийын лауреатше-влак
* Богомолов Сергей Федорович – инженер (2015)
* Бастраков Сергей Валерьевич – инженер-конструктор (2015)
* Глушкова Марина Герантьевна – инженер-схемотехник (2015)
* Конев Евгений Витальевич – инженер-схемотехник-конструктор (2015)
* Курбангалиев Раиль Наилович – инженер-схемотехник-программист (2015)
* Вырыпаев Вячеслав Сергеевич – инженер-конструктор (2015)
* Мухаметсафин Халил Гаптелхадиевич – инженер-конструктор (2015)
* Яковлев Александр Леонидович – инженер-технолог (2015)
* Милочкин Дмитрий Альбертович – инженер-химик (2015)
* Алмаметов Андрей Иванович – инженер-химик (2015)
* Винокуров Андрей Александрович – инженер-химик (2015)
* Печенкин Сергей Юрьевич – инженер-химик (2015)
* Тимкин Александр Валентинович – инженер (2015)
* Царев Евгений Михайлович – шанчызе, инженер-механик (2021)
* Анисимов Сергей Евгеньевич – шанчызе, инженер-механик (2021)
* Рукомойников Константин Павлович - шанчызе, инженер-технолог (2021)
* Конюхова Татьяна Анатольевна - шанчызе, инженер (2021)
* Кренев Андрей Вячеславович - инженер-технолог (2021)
* Костин Сергей Георгиевич - вӱдышӧ инженер-конструктор (2021)
* Никольский Павел Александрович - вӱдышӧ инженер-конструктор (2021)
* Рябцев Сергей Александрович - сектор вуйлатыше (2021)
* Сайфутдинов Марат Радикович  - сектор вуйлатыше (2021)
* Смирнов Максим Владимирович - вӱдышӧ инженер-конструктор (2021)
* Шугаепов Шамиль Наильевич - тӱҥ конструктор (2021)
* Одинцова Татьяна Евгеньевна  – инженер-конструктор (2021)
* Поздеев Виктор Александрович - технологий тӱшка пӧлкам вуйлатыше (2021)

## Кылвер-влак
* Положение о Государственных премиях Республики Марий Эл в области литературы, искусства, архитектуры, науки и техники.

Категорий:Чап лӱм-влак
Категорий:С.И. Вавилов лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Марий Эл Республик Вуйлатышын А.Е. Котомкин-Савинский лӱмеш премийже

**Марий Эл Республик Вуйлатышын [[Котомкин-Савинский, Александр Ефимович|А.Е. Котомкин-Савинский]] лӱмеш премийже** () — Марий Эл Республикысе социально-экономический да тӱвыра илышысе тӱрлӧ сферыласе сеҥымаш-влакым пропагандироватлыше литератур, сымыктыш да архитектур аланыште ойыртемалтше произведений (паша)-влакым ыштымылан автор (авторский коллектив)-влаклан пуымо премий.

## Негыз
2013 ий пургыж тылзын 18-ше кечынже Марий Эл Республик Вуйлатышын 16-шо №-ан Указше негызым пыштен.

## Пуымо жап
*Ийын пуалтеш.

## Мо пуалтеш
Марий Эл Республик Вуйлатышын распоряженийже почеш премийым сулен налше-влаклан  пуалтеш:
* Премийын лауреатше Чап лӱм
* Диплом
* Окса пӧлек

## Премийын лауреатше-влак
* Санников Андрей Юрьевич — сӱретче (2013) (икымше лауреат)
* Ширнин Анатолий Александрович — скульптор (2014)
* Яндубаев Сергей Васильевич — скульптор (2014)
* Осипова Елена — сӱретче-реставратор (2015)
* Горбунов Станислав — сӱретче-реставратор (2015)
* Юнусова Елена Андреяновна — серызе (2016)

## Кылвер-влак
* Новая премия учреждена в Марий Эл.
* О премии Главы Республики Марий Эл имени А.Е.Котомкина-Савинского.

## Важ-влак


Категорий:Чап лӱм-влак
Категорий:А.Е. Котомкин-Савинский лӱмеш премийын лауреатше-влак
Ушмен

**Пурнуш** () () – Российыште Пошкырт Элын Краснокам кундемыштыже верланыше Куяново ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 821 еҥ (2002 ий), 993 еҥ (2009 ий), 898 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Николо-Берёзовка сола деч 49 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.

## Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*     Аглямов Рахим Аглямович – I степенян Ачамланде сар орден, Йошкар Шӱдыр орден, III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Андуганов Юрий Владимирович – марий йылмызе, филологий шанче доктор (1992), профессор (1993), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (1996), Россий естествознаний академийын член-корреспондентше (2004), Финн-угор ушемын йотэлысе  (Хельсинки, 1985), Финн литератур обществын член-корреспондентше (Хельсинки, 1985), Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1988), Эстон Республикын 5-ше степенян «Маарьямаа Ырес» орденын кавалерже (2001).
* Гареева Марианна Павловна – марий шанчызе, туныктышо, педагогике шанче кандидат (2012). 
*  Калитов Михаил Калитович – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Клюев Александр Константинович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Вениамин Микишкин – марий серызе, кусарыше, журналист, драматург.

## Кылвер-влак
* Муниципальный район Краснокамский район Республики Башкортостан.
* Арлан, Редькино на портале «Генеалогия и Архивы».

## Важ-влак


Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла
Категорий:Краснокам кундемысе илымверла
Кӱанэҥер (Балтач кундем)

**Токтай-Марий** (; ) – Российыште Пошкырт Элын Балтач кундемыштыже верланыше Нижнесикиязово ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 132 еҥ (2002 ий), 114 еҥ (2009 ий), 105 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Балтач сола деч 8,5 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.

## Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Валиахметов Аймухамет Валиевич – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Ошаев Абдул Ошаевич – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Муниципальный район Балтачевский район Республики Башкортостан.

## Важ-влак


Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла
Категорий:Балтач кундемысе илымверла
Козлов, Владимир Никифорович

**Лайд Шемйэр** (Владимир Никифорович Козлов) (, Марий АССР, Юлсер кундем, У Тумер ял) – марий серызе, почеламутчо, журналист, мер пашаеҥ, Эстон Республикын 5-ше степенян «Маарьямаа Ырес» орденын кавалерже (2001), А. Смирнов лӱмеш «Журналистский талылыклан, гражданский патырлыклан да принципиальностьлан» премийын лауреатше (2001), Марий Эл Республикысе Журналист-влак ушемын «Патырлыклан» премийын лауреатше (2002), Марий Оньыжа (2004 – 2008). 

## Илыш корныжо
Лайд Шемйэр 1960 ийын шорыкйол тылзын 1-ше кечынже Марий АССР Юлсер кундем У Тумер ялыште колхозник ешеш шочын.

## Чап
*  5-ше степенян «Маарьямаа Ырес» орден (2001).
* А. Смирнов лӱмеш «Журналистский талылыклан, гражданский патырлыклан да принципиальностьлан» премийын лауреатше (2001).
* Марий Эл Республикысе Журналист-влак ушемын «Патырлыклан» премийын лауреатше (2002).

## Кылвер-влак
* VII Всемарийский Съезд – Марий калык Погын.
* Марийский активист Владимир Козлов написал песню о родном крае.
* «Паша каванже» моткоч кугу да кумда.

## Литератур
# Марийская биографическая энциклопедия : 3849 имен в истории Марийского края и марийского народа / авт. и рук. проекта В. Мочаев. – Йошкар-Ола, 2007. С. 175.

## Важ-влак


Категорий:Марий Оньыжа-влак
Категорий:Марий Мер Каҥашын йыжъеҥже-влак
Категорий:Марий серызе-влак
Категорий:Марий почеламутчо-влак
Категорий:Марий журналист-влак
Категорий:«Маарьямаа Ырес» орденын кавалерже-влак
Абукаев, Валерий Александрович

**Валерий Абукаев** (Валерий Александрович Абукаев) (, Башкир АССР, Мишкан кундем, Токтар ял) — марий серызе, журналист, драматург. Вес кумдан палыме серызе Вячеслав Абукаев-Эмгакын шольыжо.

## Илыш корныжо
Валерий Абукаев 1960 ий идым тылзын 22-шо кечынже Башкир АССР Мишкан кундем Токтар ялеш кресаньык ешеш шочын. Верысе кандашияш школым тунем пытарымеке Бураевысо да Тынбаевысо кыдалаш школлаште шинчымашым поген. 1978-1980 ийлаште колхозышто пашам ыштен, клубым вуйлатен. Совет Армий радамыште службым эртен. 1984 -1989 ийлаште Марий кугыжаныш университетын историй да филологий факультетыште кӱшын шинчымашым налын. Дипломым налмеке, «Марий комунна» газет редакцийыш ушнен. 1992 ийыште «Кугарня» газетын пашаеҥже, вара Пошкырт Республикыште «Кугарнян» шкенле корреспондентше. Жап эртыме дене Валерий Абукаев шочмо кундемышкыже пӧртылын, Мишкан кундемысе «Келшымаш» газетын тӱҥ редакторын алмаштышыжлан шогалын.

## Сылнымут корно
Почеламут, ойлымаш, кӱчык драматургический произведений-влакым В.Абукаев школышто тунеммыж годымак возкалаш тӱҥалын. «Ямде лий» газет дене пеҥгыде кылым кучен, туштак тудын икымше почеламутшо да ойлымашыже-влак савыкталтыныт. Сылнымут мастарлыкым студент пагытыште шуко поген. Тунамак тудын ойлымашыже-влак «Марий комунна», «Ончыко» журнал да «Эрвий» альманахаште савыкталтыныт. Тиде жапыштак Валерий Абукаев проза да драматургий деке лишкырак лийын.  1992 ийыште Марий самырык театрыште «Чоя мераҥ» йомак-пьесыж почеш спектакль, а Марий кугыжаныш университетын студент театрыштыже «Стипендий» повестьше почеш тыгай лӱманак спектакль шындалтын.

2008 ийыште IV Драматург-влакын Республик кӱкыштысӧ конкурсышто тудын «Токтар-патыр» йомак-пьесыже I степенян диплом дене палемдалтын.
 
## Тӱҥ произведенийже-влак
* Нӧлпӧ вуян чонан курчак : ойлымаш // Ончыко. 1985. № 1. С. 107—108
* Нӧнчык патыр : С.Эманын йомакше негызеш возымо йомак-пьеса / Вал. Абукаев, В.Абукаев-Эмгак // Эрвий. Шочмо кече. Йошкар-Ола, 1988. С. 130—154
* Стипендий : повесть // Эрвий. Юзо памаш. Йошкар-Ола, 1989. С. 3—64.
* Искусство тӱняшке корно : очерк // Эрвий. Эр пеледыш. Йошкар-Ола, 1990. С. 83—86.
* Унала - вес тӱняшке : ойлымаш; Кож вожын тайныже : изи повесть // Мишкан — мыйын шулдыр. Йошкар-Ола, 1998. С. 39—70.
* Йылмыдыме кувай : повесть ден ойлымаш-влак. Мишкан, 2008. 192 с.

## Негыз
* Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 29—30.

Категорий:Марий серызе-влак
Категорий:Марий журналист-влак
Кусарыше

**Кусарыше**, южгунам **кусаркалыше** але **кусарызе** (сылынымутышто толмач да тылмач вариант семын вашлиялтеш) () — кусарымаш пашам шуктышо, ик йылме гыч возымо але ойлымо текстым вес йылмыш келшен толын возышаш але ойлен кертшаш.

Кызытсе саманыште кусарыше-влак тӱҥ шотышто профилян кӱшыл шинчаымашан. Отраслевой (экономический, юридический, технический медицинский) кусарымашым ышташлан йот эл йылмым палыше специалист-влакым чӱчкыдын ӱжыт — экономист, юрист, инженер, эмлызе-влакым. 

Эре улшо сылнымутан литератур мут кусарен художник шотлалтын да шотлалтеш шкежат шочмо йылмыш, кусарыме произведений-влак шкешотан да литератур шке сылнымутшо дене пырля ыштыме. Лийынат кертеш, тудо йылме, литератур, образований литературоведческий. 

Шке пашаштыже профессионал да шанче теоретический дисциплине радамыш кусарыме практический тичмаш сеҥымашыжлан эҥерта. Йылмышанче тудын деке пурат, тиде шотышто таҥастаре (вашнергелыме (компаративистике йылме)); кок тӱшка коклаште кугыжаныш йылме дене теорий да йылме коклаште кусарашлан теорий переводоведение сын йылме-влакым кусарен. Кусарымым кусарыме огыл полышым пуышо отрасль шке велжат уло текст (текстым ужаш келшыше медицине техникан, юриспруденций и пр.) тудо терминологий да йылмын кок налаш, а пален налаш йӧн тыгак научно-технический кусарен, тыгак лӱм-влак отраженный научно-методический литератур. Сеҥымашым налмаште литературоведений кусарыме сылнымут эҥертен, тиде шотышто таҥастаре (литературоведческий компаративистике), а почеламутым кусара — пашаш кайыме велыште стиховедение.

Автоматизированный системым кучылтмо лектышым кугемдаш йӧным ыштыме улеш да вигак электрон xx курым мучаш гыч кусарымым кусарыме, компьютер программе редактироватлашлан лектышым пуа.

## Важ-влак

Категорий:Профессий-влак
Агтуган

**Агтуган** () () – Российыште Пошкырт Элын Калтаса кундемыштыже верланыше Тошто Яш ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 356 еҥ (2002 ий), 400 еҥ (2009 ий), 326 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Калтаса сола деч 38 километр эрвел могырно верланен.

## Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.

## Кылвер-влак
* Муниципальный район Калтасинский район.

## Важ-влак


Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла
Категорий:Калтаса кундемысе илымверла
Марий Эл Республикын сулло журналистше

**Марий Эл Республикын сулло журналистше** () — Марий Эл Республикын кугыжаныш наградыже-влак радамыш пурышо чап лӱм (почетный званий). 

Печать, радио, телевидений да полиграфийыште чапланымылан, СМИ-ште 15 ий деч шагалрак огыл тыршыше, кугу кӱкшытан мастарлыкым ончыктышо журналист-влаклан кучыкталтеш.

Категорий:Марий Эл Республикысе Чап лӱм-влак
Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже

**Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже** () — Марий Эл Республикын кугыжаныш наградыже-влак радамыш пурышо чап лӱм (почетный званий). 

Тӱвыра, сымыктыш, туныктымаш, печать, радио, телевидений да полиграфий дене кылдалтше тӧнеж, организаций, орган-влакыште, самодеятельный творчествыште шуаралтше-влаклан тӱвыра аланыште чапланымылан, да тӱвыра алынште 15 ий деч шагалрак огыл тыршыше-влаклан пуалтеш.

## Тыгак ончо
* Марий Эл Республикысе сымыктышын сулло пашаеҥже
* Марий Эл Республикын сулло журналистше‎

Категорий:Марий Эл Республикысе Чап лӱм-влак
Йӱдвел Корей

**Корей Калык-Демократикле Республик (Йӱдвел Корей)** () — эл Азийыште.

Рӱдолаже Пхеньян.

*
Гармоньчо

**Гармоньчо** — гармоньым шоктышо еҥ. Гармоньчо-влак марий тӱвыраште моткоч кӱлешан да пагалыме еҥ-влак улыт. 
Категорий:Гармонь
Категорий:Российысе семӱзгар-влак
Тымбай

**Тымбай** (, ) – Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше Тынбаево ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 517 еҥ (2002 ий), 462 еҥ (2009 ий), 397 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Мишкан сола деч 51 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Йылме
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Имаев Илик Имаевич – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Олег Этайн – марий артист, режиссёр, туныктышо, Марий Эл Республикысе сымыктышын сулло пашаеҥже (1997), Марий Эл Республикысе М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1999), Россий Федерацийысе сымыктышын сулло пашаеҥже (2005), Йыван Кырля лӱмеш театр премийын лауреатше (4 гана).
*  Исинбаев Исинбак Исинбаевич – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Кузнецова Алевтина Петровна — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, кусарыше, филологий шанче кандидат (2012).
*   Николаев Михаил Николаевич – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* ЭрВел Семон – марий серызе, шымлызе, мер пашаеҥ, Пошкырт Элысе Яныш Ялкайн лӱмеш премийын лауреатше (2008).
*  Яндугушев Яндиган Янович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Мишкинский район Республики Башкортостан.

## Важ-влак

Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла
Категорий:Мишкан кундемысе илымверла
Измар

**Измар** (; ) – Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше Тымбай ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 355 еҥ (2002 ий), 350 еҥ (2009 ий), 312 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Мишкан сола деч 46 километр (58 км – авто дене) йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Ялын лумжо ялым чумырышо Изиланов Измар лум дене кылдалтын. 1993 ий марте тыгак манылтын, варажым Изимарыш савыреныт.

## Йылме
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*    Шайдулин Емшай Шайдулинович – Йошкар Шӱдыр орден да III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Юмадиров Владимир Юмадирович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Мишкинский район Республики Башкортостан.

## Важ-влак

Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла
Категорий:Мишкан кундемысе илымверла
Кульчубай

**Кульчубай** (Тошто Кульчубай) ( ) – Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше Тымбай ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 406 еҥ (2002 ий), 401 еҥ (2009 ий), 400 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Мишкан сола деч 39 километр (43 км – авто дене) йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Йылме
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Дмитриев Дмитрий Дмитриевич – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Гельсий Зайниев – марий серызе, журналист, кусарыше, литературовед, краевед, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже, М.А. Кастрен Обществе премийын лауреатше, Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше, Пошкырт Элысе Яныш Ялкайн лӱмеш премийын лауреатше, кок гана «Марий Элын идалыкысе книгаже» конкурсын лауреатше.
*    Иркабаев Иркабай Иркабаевич – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Камаев Абай – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Мингалин Минлуш – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Мишкинский район Республики Башкортостан.

## Важ-влак

Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла
Категорий:Мишкан кундемысе илымверла
Ардаш

**Ардаш** ( ) – Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше Ардаш ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 579 еҥ (2002 ий), 601 еҥ (2009 ий), 587 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Мишкан сола деч 38 километр (47 км – авто дене) йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Йылме
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Абдулганеев Саймет – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Абдулганиев Зайнаш Валеевич – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Баймулин Айбаш – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Ибулаев Иликай – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Танцитов Исемет Танцитович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Саликаев Павел Петрович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Юмакаев Алексей Юмакаевич – Йошкар Шӱдыр орден да III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Япанов Аптек Япанович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Мишкинский район Республики Башкортостан.

## Важ-влак

Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла
Категорий:Мишкан кундемысе илымверла
Эшым (Мишкан кундем)

**Эшым** ( ) – Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше Ардаш ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 215 еҥ (2002 ий), 214 еҥ (2009 ий), 193 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Мишкан сола деч 46 километр (56 км – авто дене) йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Йылме
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*     Абсаликов Шакир – кок III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Апсатаров Баймет – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Исакаев Михаил Сергеевич – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Исмаилов Менди Исмаилович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*     Ишкинин Ишмай Иштубаевич (15.12.1914 – 02.08.1964) – Совет Ушем Талешке, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Ишмурзанов Исамет – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Иштубаев Иван Иштубаевич – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Кармазин Гурий Гаврилович (Гурий Эвайн), марий серызе, йылмызе, шанчызе, кусарыше, туныктышо, фольклорист, , этнограф, мер пашаеҥ.
*     Килимбаев Николай Килимбаевич – кок Йошкар Шӱдыр орден, III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Кутлуметов Аманай Кутлуметович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Мишкинский район Республики Башкортостан.

## Важ-влак

Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла
Категорий:Мишкан кундемысе илымверла
Лепешкан

**Лепешкан** ( ) – Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше Ардаш ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 297 еҥ (2002 ий), 292 еҥ (2009 ий), 299 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Мишкан сола деч 50 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Йылме
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Иликбаев Казим Иликбаевич – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Казимов Шайбак Казимович – I степенян Ачамланде сар орден, кок II степенян Ачамланде сар орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Янсубаев Баязит Янсубаевич – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Яманаев Ибутай Яманаевич – Йошкар Тисте орден, II степенян Ачамланде сар орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Яндимиров Яндуш Яндимирович – III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Мишкинский район Республики Башкортостан.

## Важ-влак

Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла
Категорий:Мишкан кундемысе илымверла
Тӧҥгак

**Тӧҥгак** () () – Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше Ардаш ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 210 еҥ (2002 ий), 191 еҥ (2009 ий), 156 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Мишкан сола деч 45 километр (53 км – авто дене) йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Йылме
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Адылбаев Адылбай – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Аптыков Алексей Апакович – II степенян Чап орден ден III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Дигитаев Айбаш Дагитович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Дигитаев Иван Иванович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Дигитаев Михаил Изланович – II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Игнаева Роза Петровна – марий йылмызе, филологий шанче кандидат (1997).

## Кылвер-влак
* Мишкинский район Республики Башкортостан.

## Важ-влак

Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла
Категорий:Мишкан кундемысе илымверла
Ирсай

**Ирсай** (Ырса ял) () () – Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше Ирсай ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 523 еҥ (2002 ий), 509 еҥ (2009 ий), 531 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Мишкан сола деч 3 километр (47 км – авто дене) йӱдвел могырно верланен.

## Йылме
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Айбердин Аркадий Айбердинович – III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Асмаев Борис Александрович – III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Байгазов Павел Байбулатович – II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Искандаров Алексей Искандарович — семлызе.
*    Кильмаев Пеклай Кильмаевич – II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Мишин Василий Михайлович – I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Сайранов Василий Сайранович – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Семёнов Алей Семёнович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Яныбин Абсадик Яншаевич – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Мишкинский район Республики Башкортостан.

## Важ-влак

Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла
Категорий:Мишкан кундемысе илымверла
Кемей

**Кемей** () () – Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше Кемей ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 778 еҥ (2002 ий), 771 еҥ (2009 ий), 693 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Мишкан сола деч 12 километр (13 км – авто дене) кечывалвел-эрвел могырног верланен.

## Йылме
Марий-влак Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Белюшин Дмитрий Фёдорович – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Бутаков Иван Григорьевич – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Алексей Изибаев-Бирь – марий мурызо, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (1998), Марий Эл Республикын сулло артистше (1998).
*  Изильянов Аймурза – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Исадыков Павел Садыкович – Йошкар Шӱдыр орден да III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Ишкузин Иван Ишкузинович – I степенян Ачамланде сар орден, Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Коведяева Евгения Ивановна – марий шанчызе, туныктышо, педагогике шанче кандидат (1987).
*  Михайлов Михаил Михайлович – III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*       Орсаев Егор Орсаевич – Совет Ушем Талешке, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*     Токтамышев Алексей (Александр) Анатольевич – I степенян Ачамланде сар орден, II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Файзулин Ярмет Сайфулинович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*     Янкиев Канки – кок II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Мишкинский район Республики Башкортостан.

## Важ-влак

Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла
Категорий:Мишкан кундемысе илымверла
Руш Байбак

**Руш Байбак** () () – Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше Кемей ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 111 еҥ (2002 ий), 114 еҥ (2009 ий), 107 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Мишкан сола деч 14 километр (15 км – авто дене) кечывалвел-эрвел могырно верланен.

## Йылме
Марий-влак Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Глушков Дмитрий Николаевич – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Дьяконов Николай Алексеевич – II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Карманов Георгий Семёнович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Напалков Виктор Никифорович – II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Овчинников Николай Васильевич – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Пономарев Иван Власович – III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Мишкинский район Республики Башкортостан.

## Важ-влак

Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла
Категорий:Мишкан кундемысе илымверла
Монар

**Монар** () () – Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше Монар ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 571 еҥ (2002 ий), 578 еҥ (2009 ий), 585 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Мишкан сола деч 18 километр (22 км – авто дене) йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Йылме
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Серафима Ивановна Апсатарова – марий йылмызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1999), доцент (2008). 
*   Кутлияров Никита Кутлиярович – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Минильбаев Андрей Петрович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Михайлов Кирилл Андреевич – россий ечызе да биатлонист, Российын сулло спорт мастерже.

## Кылвер-влак
* Мишкинский район Республики Башкортостан.

## Важ-влак

Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла
Категорий:Мишкан кундемысе илымверла
Кугу Соказа

**Кугу Соказа** () () – Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше Кугу Соказа ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 702 еҥ (2002 ий), 661 еҥ (2009 ий), 604 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Мишкан сола деч 31 километр (39 км – авто дене) кечывалвел-касвел могырно верланен.

## Йылме
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Абдулов Александр Саликович – марий историк, шанчызе, журналист, мер пашаеҥ, историй шанче кандидат (2000), Марий Эл Республикын сулло журналистше (2000), «Марий Эл» газетын тӱҥ редакторжо.
*    Абдулов Олег Абдулович – II степенян Ачамланде сар орден да кок Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Апеков Микойдар – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Матросова Лидия Сидоровна – марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1995), доцент (2000).
*   Минилбаев Илимбай Минилбаевич – II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Сайпашев Саиф Сайпашевич – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Янгубаев Николай Янубинович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Мишкинский район Республики Башкортостан.

## Важ-влак

Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла
Категорий:Мишкан кундемысе илымверла
Нерге (Мишкан кундем)

**Нерге** () () – Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше Монаръял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 514 еҥ (2002 ий), 492 еҥ (2009 ий), 495 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Мишкан сола деч 17 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.

## Йылме
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Александрова Ирина Шамаевна – марий шанчызе, туныктышо, педагогике шанче кандидат, доцент.
*   Апкадыров Николай Васильевич – II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Байрамгузин Александр Иванович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Гареев Игорь Сайпанович – марий историк, шанчызе, туныктышо, историй шанче кандидат (1999), доцент.
*  Искаков Семён Маркелович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Калиев Юрий Алексеевич – марий шанчызе, философ, туныктышо, философий шанче доктор, профессор.
*    Яшпаев Михаил Яшпаевич – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Яшпаев Николай Яковлевич – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Мишкинский район Республики Башкортостан.

## Важ-влак

Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла
Категорий:Мишкан кундемысе илымверла
Кӱрзӧ

**Кӱрзӧ** () () – Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше Кӱрзӧ ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 536 еҥ (2002 ий), 537 еҥ (2009 ий), 514 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Мишкан сола деч 10 километр кечывалвел могырно верланен.

## Йылме
Марий-влак Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Саляев Салиш Саляевич – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Илимбаев Кильмай Николкинович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Грахов Фёдор Александрович – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Калиев Кильдияр Калиевич – II степенян Ачамланде сар орден да III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Кугубаев Изеляй Кугубаевич – I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Тимофеев Александр Никифорович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Шабалин Григорий Григорьевич – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Мишкинский район Республики Башкортостан.

## Важ-влак

Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла
Категорий:Мишкан кундемысе илымверла
Пӱнчер (Мишкан кундем)

**Пӱнчер** () () – Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше Кугу Соказа ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 633 еҥ (2002 ий), 638 еҥ (2009 ий), 615 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Мишкан сола деч 28 километр кечывалвел-касвелне лийын шога (34 км — авто дене).

## Йылме
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*    Айбашев Ахматша Аибашевич – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Байгузин Байруз Ваймурдеевич – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Байдимиров Дмитрий Александрович — марий шанчызе, историк, туныктышо, историй шанче кандидат.
*    Ветлугин Фёдор Степанович – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Иванченко Анатолий Сергеевич – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Мишенькин Александр Михайлович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Назмиев Александр Петрович – I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Сайфутдинов Сагит – III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Шамаев Павел Шамаевич – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Шамшиев Николай Шамшиевич – кок Йошкар Тисте орден, II степенян Ачамланде сар орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Шамаев Зайнакай Шамаевич – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Мишкинский район Республики Башкортостан.

## Важ-влак

Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла
Категорий:Мишкан кундемысе илымверла
Пӱрӧмучаш

**Пӱрӧмучаш** () () – Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше Новотроицкий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 376 еҥ (2002 ий), 383 еҥ (2009 ий), 378 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Мишкан сола деч 26 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.

## Йылме
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Айдимиров Павел Айдимирович – III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Асаев Байгуз Асаевич – кок I степенян Ачамланде сар орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Анатолий Бик – марий серызе, почеламутчо, кусарыше, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Исанбаев Михаил Иванович – II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Самиулин Кильдияр Санихович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Мишкинский район Республики Башкортостан.

## Важ-влак

Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла
Категорий:Мишкан кундемысе илымверла
Раевка

**Раевка** () () – Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше Чорай ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 182 еҥ (2002 ий), 178 еҥ (2009 ий), 167 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Мишкан сола деч 38 километр (48 км – авто дене йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Йылме
Марий-влак Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Белюшин Константин Егорович – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Зайнашев Захар Зайнашевич – Йошкар Шӱдыр орден да III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Мальцев Борис Вячеславович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Ножевчиков Александр Иванович – II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Попков Николай Терентьевич – Йошкар Тисте орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Раевский Иосиф Захарович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Черников Алексей Сергеевич – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Шамшиев Шаяхмет Шамшиевич – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Мишкинский район Республики Башкортостан.

## Важ-влак

Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла
Категорий:Мишкан кундемысе илымверла
Айгелде

**Айгелде** () () – Российыште Пошкырт Элын Пӱрӧ кундемыштыже верланыше Памаш ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 111 еҥ (2002 ий), 111 еҥ (2009 ий), 109 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Пӱрӧ ола деч 31 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.

## Йылме
Марий-влак Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Михайлов Александр Михайлович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Петров Актаир Петрович – I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Администрации муниципального района Бирский район Республики Башкортостан.

## Важ-влак

Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла
Категорий:Пӱрӧ кундемысе илымверла
Курмызак (Пӱрӧ кундем)

**Курмызак** () () – Российыште Пошкырт Элын Пӱрӧ кундемыштыже верланыше Кужнур ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 571 еҥ (2002 ий), 635 еҥ (2009 ий), 607 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Пӱрӧ ола деч 21 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Йылме
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Поситов Алексей Петрович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Станислав Шакиров – марий мурызо, семлызе, Марий Эл Республикын сулло артистше (1997), Марий Эл Республикын Калык артистше (2000), Пошкырт Элын сулло артистше (2012).

## Кылвер-влак
* Администрации муниципального района Бирский район Республики Башкортостан.

## Важ-влак

Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла
Категорий:Пӱрӧ кундемысе илымверла
Кугарня (ыҥ-влак)

Кугарня мутын икмыняр ыҥже уло:

* Кугарня — арня кече
* «Кугарня» —  Марий Эл Республикысе самырык-влаклан газет.
У Пайгелде

**У Пайгелде** () () – Российыште Пошкырт Элын Шараҥ кундемыштыже верланыше Мичуринск ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 64 еҥ (2002 ий), 58 еҥ (2009 ий), 55 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Шараҥ сола деч 25,5 километр (30 км – авто дене) йӱдвел-эрвел могырно верланен.

## Йылме
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Давлет Исламов – марий серызе, почеламутчо, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1977).
*  Саитов Николай Султанович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Администрация муниципального района Шаранский район Республики Башкортостан.

## Важ-влак

Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла
Категорий:Шараҥ кундемысе илымверла
Теле Олимпий модмаш - 2030

**Теле Олимпий модмаш - 2030** (,) —.

## Олам сайлымаш
* Варшава, Польша
* Прага, Чехий
* Саппоро, Японий
* Алматы, Казахстан
* Лиллехаммер, Норвегий

Категорий:Теле Олимпий модмаш
Кеҥеж Олимпий модмаш - Брисбен 2032

**Кеҥеж Олимпий модмаш - Брисбен 2032** (,) —.

## Олам сайлымаш
* Баку, Азербайджан
* Сараево, Босний да Герцеговина
* Дели, Индий
* Торонто, Канада
* Найроби, Кений
* Санкт-Петербург, Россий
* Будапешт, Венгрий
* Брисбен, Австралий
* Буэнос-Айрес, Аргентина
* Доха, Катар
* Истанбул, Турций
* Мадрид, Испаний

Категорий:Кеҥеж Олимпий модмаш
Лемдыж

**Лемдыж** (, ) – Российыште Пошкырт Элын Янаул кундемыштыже верланыше Первомайский ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 209 еҥ (2002 ий), 211 еҥ (2009 ий), 221 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Янаул ола деч 11,5 километр (15 км – авто дене) эрвел могырно верланен.

## Йылме
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Кутыев Шайдула – III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Администрация муниципального района Янаульский район Республики Башкортостан.
* Сельское поселение Первомайский сельсовет муниципального района Янаульский район Республики Башкортостан.

## Важ-влак

Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла
Категорий:Янаул кундемысе илымверла
Марла календарь

**Марла календарь** — икымше марий периодический изданий, марий йылме дене савыкталтше кажне ийын лекше журнал. Валериан Васильев-Ӱпымарий ден Павел Глезденёв савыкташ тӱҥалыныт.
## Эртык
1907—1913 ийлаште лектын. Икымше номерын тиражше — 2400 экземпляр.  1918—1920 да 1923 ийлаште «Мари календарь» семын лектын, 1928—1932 ийлаште «Календарь» лӱм дене, да 1992 ий гыч угыч «Марла календарь» семын савыкталтеш.
## Изданий нерген
1907-1913 ийлаште П. П. Глезденев ден В. М. Васильев «Марла календарьым» луктын шогеныт. «Марла календарь» гоч икымше гана манаш лиеш, «юмын мут» огыл, а тыглай марий шомак, сылне марий ой уло йÿкын йоҥгалтеш. Марий калыклан шке литератур йылмыжым ышташ кÿлмӧ нерген календарь марий илышыште икымше гана мутым луктеш да кÿлеш манме дене гына ок серлаге – тудым шке лаштыклаштыже чоҥаш пижеш. Тыште чумыр марий калыклан ик литератур йылмым ыштыме йодыш эн ончыч тарвана. Чыла тиде сомылыш серыпле надырым календарьын ик редакторжо семын П.П.Глезденев пыштен.

Тыге тале марий просветитель, волгыдо уш-акылан айдеме «Марла календарь» дене пырля марий еҥын шинчажым почылтарымашке чак ушна. Павел Петрович шочмо калыкше, тудын ончыкылыкшо нерген шонкалаш тÿҥалеш. 

Календарь Озаҥыште савыкталтын, кугытшо 72 лаштык, 2.400 книга, акше 12 ыр. Тыште шукыжым Угарман олаште лекше «Народный календарь» лÿман руш календарь гыч кусаралтын. Уми палемден : 
Тыге  календарьын чылт  савыкталтме сынже дене луктыктыктен огытыл. Уло вий куат дене тыршымыштлан кӧра, кузе гынат лукташ манын, лу вере ÿштмыла шемемдаш тыршеныт. 2.400 книгам верын-верын амыртылаш вич-куд тунемше марий рвезе книга савыктышыш коштыныт.

Тыгай йӧн дене савыкташ пеш йӧрен. Вес могырым шоналташ гын, календарьын амыргалт лекмыже сайым веле ыштен шоген. Шуко лудшо еҥ тиде петырыме, шемемдыме верлажым сайын лудын муын моштен, молан манаш гын, йӧнжӧ тÿрлӧ лийын: лимон вÿд, руаш, арака; эн сайжылан шокшо кинде нӧнчык лийын улмаш. (Уми Тÿналтыш мари календарь // У илыш. – 1927. - №3):
 (Уми Тÿналтыш мари календарь // У илыш. – 1927. - №3)
Чарлаште Николай II кугыжам календарьыште четлык коклаш шынденыт манын колыныт. Тидлан ты календарьым 3 имне дене лектын кычал коштыныт, но календарьым нигуштат муын огытыл. Кугыжа Миклайын кузе решеткаш шындалтмыж нерген тыге каласалтеш: Ожно календарь комеш шукыжым кугыжан сÿретше шындалтеш улмаш. Марий календарешат, законжо вурсалтын гынат, портретшым шындаш вереште. Календарь ком шенгелан кече лекме-шичме шот ончыкталте; календарьын комжо вичкыж лийын да шахматла ыштыме корешыже воштак лектын, кугыжам решетка коклаш шындымыла веле койыктен.

«Марла календарь» интеллигенций веле огыл, тыглай калык коклашкат у илыш-шÿлышым пуртен. 1908 ий гыч журналыште естественно-научный, медицина дене кылдалтше материал, икымше сылнымутан произведений-влак савыкталтыныт. Тыгак фольклор кугу верым налын.
Категорий:Марий изданий-влак
Ӱпӧ губерний

**Ӱпӧ губерний** (Уфи́мская губе́рния) — Россий империйын административ единицыже. Губернский ола — Ӱпӧ. Оренбург губернийым Ӱпӧ да Оренбург губерний-влаклан шелме дене 1865 ийыште чоҥымо. 

## Эртык
* Тӱҥалтышыште Пётр Первый кугыжа жапыште 1708 ийыште губерний-влакым ыштыме годым тиде мландым Озаҥ губернийыш пуртымо.
* 1719 ийыште Озаҥ губернийын Ӱпӧ провинцийже ышталтын, тушко Ӱпӧ, Пӱрӧ (ола)Пӱрӧ да Мензелинск ола-влак пуреныт.
* 1744 ийыште Ӱпӧ провинций Оренбург губернийыш пурен.
* 1744 ийыште Ӱпӧ наместничество ышталтын, тушко Ӱпӧ да Оренбург область-влак пуреныт.
* 1781 ийыште Ӱпӧ наместничествын лӱмжым Оренбург губернийыш ваштылтеныт.
* 1865 ийыште Уфимский, Белебеевский, Бирский, Златоустовский, Мензелинский да Стерлитамакский уезд-влак гыч Ӱпӧ губерний чоҥалтын.

XX курым тӱҥалтышыште тиде мландыште 122 005 км² кумдыкышто 2 567 тысяч еҥ илен.
### Совет жапыште
:*Тӱҥ статья: [[Башкир АССР]] ([[Пошкырт Эл]])*
Ӱярня тылзын 20 кечынже 1919 ийыште «Соглашение центральной Советской власти с Башкирским правительством о Советской Автономной Башкирии» келшыкым пеҥгыдемденыт, тудын почеш Изи Башкирийын (Малая Башкирия) Яланский кантоным негыленыт. Челябинск уездын Катайский, Сарт-Калымовский, Сарт-Абдрашитовский да Карасевский волостьшо-влак пуреныт. 
23 Ӱярняште 1919 ийыште Бирский уездын кечывалвел-касвелысе ужашыже, Стерлитамак уездын йӱдвел-эрвелысе ужашыже-влак Башкир АССРышке пуреныт.
### Губернаторы

## Калык
1897 ийыште возалтмаш почеш Ӱпӧ губернийыште тыгай калык илен::

## Палемдымаш-влак
Изи Олыкъял

**Изи Олыкъял** () — Российыште Суас Элын Кукмарий кундемыштыже верланыше пытыше ял.

## Важ-влак


Категорий:Суас Элысе марий илымверла
Категорий:Кукмарий кундемысе илымверла
Шипраге

**Шипраге** (sr. Шипраге, bs. Šiprage, hr. Šiprage) Босний да Герцеговина элыште верланыше ял.

## Климат

## Важ-влак

## Кылвер-влак
* http://opstinakotorvaros.com/ 
*http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
*http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
*http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx
*http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
*http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
*http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx
*http://www.udaljenosti.com/bosna/- Distances in B&H

Категорий:Босний да Герцеговина
Хлебников, Евгений Афанасьевич

**Евгений Хлебников** (Евгений Афанасьевич Хлебников) (, Марий АССР, Кужэҥер кундем, Лажмучаш ял — , Йошкар-Ола) — йылмызе, шанчызе, туныктышо, мер пашаеҥ, философий шанче кандидат, Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2011). 

## Илыш корныжо
Евгений Хлебников 1939 ий шыжа тылзын 8-ше кечынже Марий АССР, Кужэҥер кундем, Лажмучаш ялеш шочын. 
Евгений Афанасьевич Кужэҥер кундемысе Йывансола кыдылаш школым шӧртньӧ медаль дене тунем пытарымек, Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институтышто шинчымашым поген. Паша корныжо Кужэҥер кыдалаш школышто тӱҥалын. Тушто Евгений Афанасьевич химийым да биологийым туныктен. Тидын деч вара у Оршанке педучилищышке пашаке куснен. Тушто куд ий туныктышылан, завучлан пашам ыштен. 
Коло ий партий пашате лийын: КПСС обком лектор, Морко райком секретарь, кокымшо секретарь. Обкомышто пропаганда да агитаций, шанче да тунемме заведенийым вуйлатен.

90-ше ийлаште «Мариэнергон» тӱҥ вуйлатышын алмаштышыже пашам шуктен. 

Эн кугу надыржылан марий кадырым ямдылыме да кугу илыш корнышко лукмо пашам шотлен, тыгак марий йылмым шыҥдарымаште шуко ыштен. Тудын илыш девизше тыгай лийын: «Полшо чылалан, поснак марий-влаклан».

Кужэҥер марий улмыж дене да иквелчыже-влакше дене эре кугешнен илен. Район нерген кок ий жапыште 30 наре статьям савыктен. 2011 ийыште Евгений Афанасьевич илыш дене чеверласен, но калыкын шарнымаште поро кышам коден.

## Шанче пашаже
Общественный наука Академийым пытарен, философий шанче кандидат. Шым книган авторжо. 1985 ийыште икмыняр автор дене пырля «Родниковый край» книгам-альбомым луктын. Тыгак Марий кугыжаныш университет нерген вич книгам чумырен луктын. Нунын кокла гыч «МарГУ – 35 лет» книга-альбом, «Университеты финно-угорского мира», «Кужэҥер кундем» да т.м.

Ятыр ий Кугу Отечественный сарыште сеҥымаш верч республикын пыштыме надырже нерген «Книга памяти», «Они защищали Родину», «Они ковали победу» (кажныже 16 томан) книга-шамычым ямдылыше да савыктыше редколегийын членже лийын.

## Чап
* «Йыван Кырля 1909—2009» шарнымаш медаль
* Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премий (2011)
* Марий АССР Президиум Верховный Советын Чапкагазше

## Кылвер-влак
* Душой в родном краю!
* Скончался Хлебников Евгений Афанасьевич.

## Литератур
# Евгений Хлебников Кужэҥер кундем. Йошкар-Ола, 2011.

Категорий:Марий йылмызе-влак
Категорий:Марий шанчызе-влак
Категорий:Марий туныктышо-влак
Категорий:С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Кеҥеж Самырыктукым Олимпий модмаш - 2030

**[[Кеҥеж]] Самырыктукым Олимпий модыш-влак 2030** (,).

## Олам сайлымаш
* Манагуа, Никарагуа
* Бангкок-Чонбури, Таиланд
* Мумбаи, Индий

Категорий:Кеҥеж Самырыктукым Олимпий модмаш