Олмештышмут

**Олмештышмут** — ойлончышто лӱммут, палымут але чотмут олмеш кучылталтше ойлымаш ужаш. Олмештышмут могай ойлымаш ужашым алмашта ,тудын семынак вашталтеш я ок вашталт. Ойлончышто олмештышмут утларакше подлежащий, дополнений да  лиеш.

Мутлан: 1. *Ушан кресаньык ояр ий деч ок лӱд. Тудо** мландыжжым лум вӱд денак кеҥеж гочашым вӱдыжтен коден мошта.* (С. Чавайн) 2. *Аҥаш вес тӱрлӧ саска, шудо ӱдалтыт. Нунылан** вес тӱрлӧ ӱй кӱлеш.* 3. *Мый Орлай Костям гын савырен моштем, тугай** еҥым тӱняште шуко ужынам.* (Я. Ялкайн)

## Олмештышмутын ыҥ тӱшкаже

## Личный олмештышмут
Личный олмештышмут-влак луммут олмеш кучылталтыт. Нунын чот ден лицашт уло, лӱммут семынак вочмык дене вашталтыт, но ныл вочмык сынышт веле уло:

Личный олмештышмут ойлончышто утларакше подлежащий ден дополнений лиеш, мутлан: *Ивановын почеламутшо але тӧрсыр. Садлан лиыйн ме тудлан** тунемаш, адакат ончык каяш кӱлеш манына.* (М. Шкетан)

Родительный вочмыкыште каласалтше личный олмештышмут шукыж годым рашемдык лиеш, мутлан: 1. *Аваем, Россий, лач тый гана эсен лий, тыйын** эсенетлан ме йывыртена.* (Сем. Николаев) 2. *Марий Элна, мемнан** чонышто эн келгыште тый улат.* (М. Якимов)

## Указательный олмештышмут
Указательный олмештышмут-влак иктышт наста ыҥан улыт: *тиде*, *тудо*, *ты*, *ту*, *нине*, *нуно*, *саде*; весышт настан палыжым каласен пуат: *тыгай*, *тугай*; кумышышт настан мыняр улмо дене палдарат: *тынар*, *тунар*.

Нуно ойлончышто лӱммут ончылно шогат да чот денат, вочмык денат огыт вашталт, шукыж годым рашемдык лийыт, мутлан: 1. *Корем ты** могырымат, корем ту** могырымат эртен кайыше-влакым Павыл кугыза каван вуй гыч ончен.* (Д. Орай) 2. *Молан теве нине** ушкал-влак таза, тичмаш улыт, а нуно** ушкалышт — явык?* (С. Чавайн) 3. *Садыште тыгай** сӧремалтше мландым кучаш ок йӧрӧ.* (Шабдар Осып) 4. *Кумло куд ий еҥ кидыште илышым. Тунарак** орлыкым чытышым.* (Я. Элексейн)

## Определительный олмештышмут
Определительный олмештышмут-влак ойлончышто лӱммут деч посна каласалтмышт годым вочмык дене вашталтыт да тӱрлӧ йыжыҥ лийыт, лӱммут дене кылдалтмышт годым огыт вашталт да рашемдык лийыт, мутлан: 1. *Пашаче еҥ коклаште кушшо, шкежат** пашачак лиеш, кеч-могай** пашам йӧратен ышта.* (Шобдар Осып) 2. *Икте иктым ойла, весе** — весым**.* (К. Васин) 3. *"Керек-кӧланат** шочмо кундем шерге", — вашешта Муро Апшат.* (К. Васин)

*Шке* олмештышмут пелен лӱммут але личный олмештышмут лиеш гын, кок мутге вочмык дене вашталтеш, мутлан: И. *мый шке*, Р. *мыйын шкемын*, Д. *мыланем шканем*, В. *мыйым шкемым*. Але: И. *ачам шке*, Р. *ачамын шкежын*, Д. *ачамлан шканже*, В. *ачамым шкенжым*.

## Йодышан олмештышмут
Йодышан олмештышмут-влак тӱрлӧ нерген йодмым ончыктат — наста нерген: *кӧ?* *мо?*, качестве нерген: *могай?*, мынярлык нерген: *мыняре?* *кунаре?* *мочоло?*, тыгаяк настала коклаште вес настан вержым: *кудо?*.

Йодышан олмештышмут-влак йодышан ойлончышто кучылтатыт, мутлан: 1. *Чынак, муро куатым, усталыкым Кождемырлан кӧ** пуэн? Кӧ** тудлан сылне, ямле семым эн сай саскала сӱвызен конден?!* (К. Васин) 2. *Можо** тыге кумылым тарвата? Можо** тыге шошым кечын айдемым ала-кушко ӱжеш, ала-мом эре кычалыкта?* (Шабдар Осып) 3. *"Вара таче могай** каҥашым ыштышда?"— йодеш вате.* (С. Чавайн) 4. *"Вара мыняр** еҥ кнагам лудаш налеш?"— мый лудмо пӧрт вуйлатыше деч йодым.* (М. Шкетан) 5. *"Кудыда** старшой?"— адак йодо еҥ.* (Я. Ялкайн)

*Кӧ?* *мо?* олмештышмут-влак ныл вочмык дене вашталтыт: И. *кӧ?* *мо?* Р. *кӧн?* *мон?* Д. *кӧлан?* *молан?* В. *кӧм?* *мом?*

Молышт лӱммутан кучылталтмыш олмеш шкетын кучылталтмышт годым чыла вочмыкыште каласалтыт, мутлан:

Йодышан олмештышмут-влак вочмык дене вашталтмышт годым ойлончышто тӱрлӧ йыжыҥ лийыт.

## Относительный олмештышмут
Относительный олмештышмут-влак йыгыр ойлончылаште ик тыглай ойлончым весе дене кылдаш кучылталтыт гын, йодмо ыҥыштым йомдарат да ушеммут шотан мут лийыт, садлан нуным относительный (ойлончо-влак кокласе кылым ончыктышо) олмештышмут маныт.

Нунат ойлончышто тӱрлӧ йыжыҥ лийыт, мутлан: 1. *Кӧ** пашам ышта чот, тудлан** почет.* (Калыкмут) 2. *Кӧ** мом** кычалеш, тудым** муэш.* (Калыкмут) 3. *Лийын дыр тудынат ныжыл ӱдыр, кӧн** шинчаште кава кандалге.* (М. Казаков)

## Неопределенный олмештышмут
Неопределенный олмештышмут-влак ончыктат:
# палыдыме еҥ ден настам: *ала-кӧ*, *ала-мо*, *иктаже*, *иктаж-кӧ*, *кӧ-гынат*, *мо-гынат*;
# палыдыме качествым: *ала-могай*, *иктаж-могай*, *могай-гынат*;
# палыдыме мынярлыкым: *ала-мыняр*, *иктаж-мыняр*, *мыняр-гынат*, т.м.

Неопределенный олмештышмут-влакат ойлончышто лӱммут деч посна кучылталтмышт годым вочмык дене вашталтыт да тӱрлӧ йыжыҥ лийыт, лӱммут дене кылдалтмышт годым огыт вашталт да рашемдык лийыт, мутлан: 1. *"Ала-кӧ** толеш"— Якуня омса велке йол йӱкым колын кычкырале.* (К. Васин.) *Кождемыр могай-гынат** осал паша лийшашым шиже.* (К. Васин) 3.*Чачи, пареҥгыда уло гын, иктаж-мынярым** эрыктет гын, йӧра ыле* (С. Чавайн) 3. *Империалист сар тӱҥале. Марий шемер-влак, вуйыштым сакен, ешыштым шортарен коден, ала-мо верч**, ала-кӧн верч**, ала-кӧн** ваштареш кредалаш каеныт.* (С. Чавайн)

*Икмыняре* да *иктаже* шомак деч моло неопределенный олмештышмут-влак чыланат кореш гоч возалтыт.

## Отрицательный олмештышмут
Отрицательный олмештышмут-влак настам, тудын палыжым да чотшым шӧрен каласат. Нунат лӱммут деч посна каласалтмышт годым вочмык дене вашталтыт, ойлончын тӱрлӧ йыжыҥже лийыт, мутлан: И. *нигӧ*, Р. *нигӧн*, Д. *нигӧлан*, В. *нигӧм*. Але: И. *иктат*, Р. *иктынат*, Д. *иктыланат*, В. *иктымат*.

Лӱммут дене кылдалтмышт годым отрицательный олмештышмут-влак огыт вашталт, ойлончышто определений лийыт, мутлан: 1. *Мемнан чонышто ок лий нимогай** ойгыжат!* (М. Казаков) 2. *Шып, нимо** йӱк уке.* (И. Ломберский)

Отрицательный олмештышмут-влакым ыштыше *ни-* приставке пырля возалтеш.

## Негыз
* Марий йылме. Теорий. 5-9 класслан учебник. З.В. Учаев. 1993, Марий кнага савыктыш.

Категорий:Ойлымаш ужаш