open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Файлсистеме

**Файлсистеме** (, ) — дискыш файл-влакым возышо да лудшо операционло системын ужашыже; файлсистеме файлын логик да физик структуржым, идентификацийжым да пелен кайыше ыҥпалжым палемда.

 Wiki.txt
 Tornado.jpg
 Notepad.exe
 ()

 C:
   \Program files
       \CDEx
            \CDEx.exe
            \CDEx.hlp
            \mppenc.exe
   \Мои документы
       \Wiki.txt
       \Tornado.jpg
 D:
   \Music
       \ABBA
            \1974 Waterloo
            \1976 Arrival
                \Money, Money, Money.ogg
            \1977 The Album
 ()

 /
     /usr                                  
         /bin                              
             /arch                        
             /ls                         
             /raw                     
         /lib                           
             /libhistory.so.5.2           
             /libgpm.so.1                
     /home                                
         /lost+found                      
             /host.sh                    
         /guest                         
             /Pictures                   
                 /example.png        
             /Video                     
                 /matrix.avi            
                 /news                
                     /lost_ship.mpeg    
 ()

Категорий:Информатике
Файлформат

**Файлформат** () — файл аралымым, экраныште ончыктымым, савыктыме йӧным палемдыше файлын структуржо.

Категорий:Информатике
Погын

**Погын** () — вотлаштык дене пайдаланыше-влакын кылым кучымо вотпрограмме класс.

Категорий:Информатике
Файрвол

**Файрвол** (,  ) — компьютер вотыш санкцийде пурымо деч аралыше программе але компьютер.

Категорий:Информатике
Формул

**Формул** (, ) — шотлымашын лектышыже негызеш ыҥым пӧртылтышӧ кылдыш.

Категорий:Информатике
Функций

**Функций (программлымаш)** () — кылдыш гыч ӱжмӧ могай-гынат ыҥым шотлен лукшо игыпрограмме; тиде ыҥ функцийым лӱмжӧ дене ӱжшӧ программыш пӧртылеш; нунын лӱмышт тӱҥмут улыт гын, функций-влак программым возымо йылмыш шыҥдаралтше элементше-влаклан шотлалтыт.

Категорий:Информатике
Хакер

Информатик сферыште законым пудыртышо еҥ, мутлан, санкцийде йот компьютер вотлашке пурымаш да тушеч информацийым налмаш, компьютервирусым шочыктылмаш да шаркалымаш да т.м.

Категорий:Информатике
Хостлымаш

**Хостлымаш** (, ) — серверысе кумдык ужашым пайдаланышылан айлаш пуымаш; шке вотсерверлаште пайдаланышын сайтшын пашам ыштен кертмыжым йӧнештарымаш.

Сайтыш пура да суаплыкыште мондалтыме обслуживатлыме шотышто эре хостинг пакетым, как минимум, серверым файл сайтыштыже вераҥдыме, тудым шотыш колта, тиде файлым йодеш обрабатыватлаш кӱлшӧ (веб-сервер). Правил семын, ынде верыш пурен почтын корреспонденцийым обслуживанийым пуымо, данный-влак база, DNS, лӱмын ойырымо файловый файлым кэш-сервер и т. п., тыгак ӱшанле эҥертышым сервис келша.

Хостинг данный-влак базе, файлын вераҥдыме, хостинг электрон почто суаплык DNS посна пуалтеш кертат, але комплексысе посна суаплыкше полыш семын пурен.

Российыште юридический могыр дене, суаплыкыште суаплыкым кыл ойыртемжым рашемдаш кыл вий пурен ок телематический телематический хостинг суаплыкым (связь оператор деке пураш пайдаланыше вотышто оборудованийым пуат) уло да хостинг (ресурс деке ушымо кыл оборудованийым вераҥдыме да полышым пуымо вапш веб-сайт клиентна).

Тыгай годым, кунам тудын деке шке у оборудованийым вераҥдыме интернет йон денат пайдалана кыл оператор подключение (колокация), связь оператор-влак пашам ситарыме шотышто суаплыкше деке пураш вапш лицензирований лӱмеш ужеш. Кыл сферым эскерыше федерал службышто лицензий почеш российыште пуалтеш.

Административ уголовный ответственность почеш да пашам палемдыме лицензий деч посна. Туге гынат, виш улшо закон-влакым, тудлан суаплыкым пу кыл шотышто договор але агентский лицензий деч посна пашам ыштыме годым кылым пӧртылтыман.

### Чуриян хожине
Виртуал ойырымо сервер (VPS/DSS) — серверыште диск кумдыкын автоном (ойырымо) ужашыже серверыште верлаҥдалтше ресурс. Озаже администратор правам налеш, да программым шкевуя келыштарен кертеш.

## Важ-влак

Категорий:Информатике
Цифр кодлымаш

**Цифр кодлымаш** () — информацийым бит-влакын (0 ден 1) почелалыкышт гоч ончыктымаш.

Категорий:Информатике
Цифре-влак

**Цифре-влак** (, , ) — чотым возымо годым кучылталтше тиште-влак.

Категорий:Информатике
Чарныш

**Чарныш (программлымаш)** () — программын шукталтмыжым чарыше ыштык.

Категорий:Информатике
Чарныш точко

**Чарныш точко (программлымаште)** (, ) — палемдыме оператор, тудын дек шумеке программын шукталтмыже чаралтеш.

Категорий:Информатике
ЦАВ

**ЦАВ, Цифр-аналог вестӱрлемдыше** () — цифр кодым (тыглай кокытан) аналогсигналышке (электроток, электрозаряд, электоркуат) вестӱрлемдыше явала.

Категорий:Информатике
Цикл

**Цикл (программлымаш)** () — икмыняр пачаш кучылталт кертше оператор-влакын почелалыкышт.

Категорий:Информатике
Чӱктылалтше кыл линий

**Чӱктылалтше кыл линий** () — пашам ыштыше компьютер коклаште кылым кучымо жаплан гына чӱкталтше кыл линий.

Категорий:Информатике
Чотрадам системе

**Чотрадам системе** () — чотым ончыкташ да лӱмдаш кучылталтше йӧн да правил тӱшкалык.

Категорий:Информатике
Чотрадам системын негызше

**Чотрадам системын негызше** () — цифр-влакын позиционло чотрадам системыште кучылталтше чотышт.

Категорий:Информатике
Чумыр

**Чумыр** () — ик вашталтылшыште аралалтше радамлыме ыҥпале (элемент) почелалык.

Категорий:Информатике
Шарныш

**Шарныш (компьютер)** () — информацийым аралаше явала.

Компьютерлаште чӱчкыдын кучылталтше шарныш явала-влак: таҥга диск, лывырге магнитдиск, компакт-диск, магнит-оптикле компакт-диск, флеш-шарныш да т. м.

Компьютер шарнымаш кызытсе компьютерын ик функцийже дене полшаш йӧным ышта, - информацийым кужу жап аралыме йӧн. Рӱдӧ процессор дене пырля чоҥымашым шарнаш кодшо архитектур, фон Неймын манме ключевой звеньевойжо — влак шотлалтыт, - чумыр кӱлешлыкын кызытсе компьютержын негызшылан палемдыме принцип-влак шотлалтыт.

## Комментарий
Категорий:Информатике
Шеннонын формулжо

**Шеннонын формулжо** () — тӱрлӧ лийынкертшашлык годым I информацийын чотшым шотлымо формул: I= -i=1Npilog2pi, тушто pi - i событийын лийынкертшашлыкше, N – лийшаш событийын чотшо.

Категорий:Информатике
Шрифт

**Шрифт** (, ) — ик кугытан (тӱҥ шотышто пункт дене ончыкталтше), стилян але атрибутан тиште тӱшка.

Категорий:Информатике
Шуктызо

**Шуктызо** () — возымо алгоритмын йылмыжым умылышо да тиде алгоритмым шуктен кертше айдеме але автоматике явала.

Категорий:Информатике
Шуктымо программе

**Шуктымо программе** () — тӱҥ шотышто файл калыпан, палемдыме функций тӱшкам шукташлан кучылталтше да операционло системым тӱҥалыктен кертше программе.

Категорий:Информатике
Шумаш

**Шумаш** () — компьютер системыште але вотышто программе, аппарат але информаций ресурсым кучылташ пуышо йӧн але права.

Категорий:Информатике
Шай

**Шай (компьютер)** (, ) — компьютерын функционал блок коклаште ыҥпале-влакым  игысистеме.

Категорий:Информатике
Шапашлыме мут

**Шапашлыме мут** () — программлымаш йылме мутерыш пуртымо да посна кучылташлан шапашлыме мут.

Категорий:Информатике
Ыҥпале

**Ыҥпале** () — компьютерлан пашалашыже келшен толшо калып сынан информаций.

Категорий:Информатике
Ыҥпале шай

**Ыҥпале шай** () — информацийым вончештарылаш (трансферлаш) кучылталтше шай.

Категорий:Информатике
Ыҥпалын типше

**Ыҥпалын типше** () — палемдыме ыҥпале-влакын элементыштым компьютерын интерпретаций йӧным рашемдыше характеристике.

Категорий:Информатике
Ыҥпалыпого

**Ыҥпалыпого** () — ик сомыллан кучылталтше але ик теман ыҥпале-влакын погышт.

Категорий:Информатике
ЫПВС

Ыҥпалыпого виктарыме системе.

**ЫПВС, Ыҥпалыпого Виктарыме Системе** () — ыҥпале погым шочыктымым да кучылтмым виктарыше компьютер программе.

Категорий:Информатике
Электрон почто

**Электрон почто** (, ) — пайдаланыше-влаклан увертышым але документым печатлен лукде вашталтылаш йӧным ыштыше вот службо.

Эн тыглай да паша принципше ушештараш элемент системым состав электрон почто дене (кагаз) почто, кӱсынлымӧ мут сем (серыш, серышым, калта, пыштат, яшлыкым конден да молат), тыгак пагыт — тыглайлык кучылташ, кучалтеш каласен пуымо, да ситарыме шотышто, тиде жапыште, намиен гарантийна уке.

Электрон почто сайлыкшылан шотлалтеш: айдеме семын шарнен да шотлен куштылго адрес имя_пользователя@имя_домена (мутланат: somebody@example.com); тыглай текст дене кузе пуэн кертеш, да тыге форматироватлаш, тыгак файлым шкешота (текстысе документ, йӧратымем, программа-влак, архив да т. д.); утаралтмаш сервер (тӱшка икте-весе деке савырныме годым лач нуно); кушыл сита шотлан конден каласыман; мландӱмбалсе да кучылтмо программе ен, кугу писылык пуаш каласеныт.

Электрон почто ситыдымаш: тыгай улыт, кузе спам (вирусан рекламе да массовый рассылка); кучалтше намиен каласен кертеш (икмыняр сутка марте); кугыт ик тӱшкам шыгыремдат да каласыш почто яшлык каласымаш кугыт (персональный пайдаланаш ыштыме).

Тиде пайдаланышылан электрон почто яшлык тӱҥалын лукташ шкеже оксам тӱлен кертше кеч-могай жапыште, сита гыч ик зарегистрируйтесь интернет-портал.

## Тыгак ончо
* Электрон почто адрес

Категорий:Информатике
Электрон таблице

**Электрон таблице** () — компьютерыште ыҥпале-влакым таблице калыпыште пашалаш кучылталтше программе.

Категорий:Информатике
Электрон таблицысе функций

**Электрон таблицысе функций** () — у ыҥым налаш полшышо лӱмдан объект, функций ден оператор-влакын ячейкылашкышт ушык/кылвер да ыҥ тӱшкалык.

Категорий:Информатике
ЭШЯ

**Эре шарныше явала, ЭШЯ** () — вашталдыме ыҥпале-влакын чумырыштым аралаш кучылталтше энергийэрыкан шарныш.

Категорий:Информатике
Эрыкан программе вораҥдыш

**Эрыкан программе вораҥдыш** (, ) — пайдаланышылан программе продуктым нимучашдымын шындылаш, тӱҥалыкташ, тыгак эрыкын кучылташ, йӧнештараш, копийлам шаркалаш да саемдылаш правам пуышо программе-влак.

Эрыкан ПВ-ыште автор права эрыкан лицензий почеш аралалтеш.

Категорий:Информатике
ЭШМ

**Электрон шотлышо машин, ЭШМ** () — информацийым , аралаш да пашалаш кучылталтше шотлышо машин.

Компьютерын синонимже. 1940—1980 ийлаште кугу электрон шотлышо машин-влакым ончыктышо термин. Ынде компьютер мут дене алмашталтын.

Категорий:Информатике
Электрон почто адрес

**Электрон почто адрес** () — электрон почто яшлыкын  идентификаторжо; тудо тыгай сынан: Лӱм@ПочтысерверЛӱм.

Категорий:Информатике
Экран авалтыш

**Экран авалтыш** () — Монитор экранын кугытшым (лопкыт ден кӱкшытшым) пиксель дене висымаш.
## Дисплей авалтыш
Эн чӱчкыдын вашлиялтше экран-авалтышан монитор, панел, дисплей-влаклан йӱкпале дене кӱемалтше тамга-влак улыт:

* **[[QVGA]]** — 320&times;240 — 76,8 кПикс,
* **SIF** [MPEG1 SIF] — 352&times;240 |22:15| — 84,48 kPix,
* **WQVGA** — 400&times;240 — 96 кпикс,
* **CIF** [MPEG1 VideoCD] — 352&times;288 |11:9| — 101,37 кпикс,
* **HVGA** — 640&times;240 (|32:12| ≈ 8÷3) или 320&times;480 (15:10) — 153,6 кПикс,
* **nHD** — 640&times;360 — 230,4 кПикс,
* **[MPEG2 SV-CD]** — 480&times;576 |12:10| — 276,48 кПикс,
* **[[VGA]]** — 640&times;480 |12:9| — 307,2 кПикс,
* **WVGA** — 800&times;480 — 384 кПикс,
* **FWVGA** — 854&times;480 — 409,92 кПикс,
* **[[SVGA]]** — 800&times;600 — 480 кПикс,
* **WSVGA** — 1024&times;600 (|15,36:9| ≈ 15÷9) — 614,4 кПикс,
* **XGA** — 1024&times;768 |12:9| — 786,432 кПикс,
* **WXVGA** — 1200&times;600 — 720 кПикс,
* **[[WXGA]]** — 1280&times;768 — 983,04 кПикс,
* **XGA+** — 1152&times;864 — 995,3 кПикс,
* **WXGA+** — 1440&times;900 — 1,296 МПикс,
* **SXGA** — 1280&times;1024 — 1,31 MPix,
* **WXGA++** — 1600&times;900 — 1,44 МПикс,
* **SXGA+** — 1400&times;1050 — 1,47 МПикс,
* **XJXGA** — 1536&times;960 — 1,475 МПикс,
* **WSXGA** (?) — 1536&times;1024 — 1,57 МПикс,
* **WSXGA** — 1600&times;1024 |25:16| — 1,64 МПикс,
* **WSXGA+** — 1680&times;1050 — 1,76 МПикс,
* **[[UXGA]]** — 1600&times;1200 — 1,92 МПикс,
* **[[Full HD]]** — 1920&times;1080 — 2,07 МПикс,
* **[[WUXGA]]** — 1920&times;1200 — 2,3 МПикс,
* **QXGA** — 2048&times;1536 — 3,15 МПикс,
* **QWXGA** — 2048&times;1152 — 2,36 МПикс,
* **WQXGA** — 2560&times;1440 — 3,68 МПикс,
* **WQXGA** — 2560&times;1600 — 4,09 МПикс,
* **QSXGA** — 2560&times;2048 — 5,24 МПикс,
* **WQSXGA** — 3200&times;2048 |25:16| — 6,55 МПикс,
* **QUXGA** — 3200&times;2400 — 7,68 МПикс,
* **WQUXGA** — 3840&times;2400 — 9,2 МПикс,
* **HSXGA** — 5120&times;4096 — 20,97 МПикс,
* **WHSXGA** — 6400&times;4096 |25:16| — 26,2 МПикс,
* **HUXGA** — 6400&times;4800 — 30,72 МПикс,
* **Super Hi-Vision** — 7680&times;4320 — 33,17 МПикс,
* **WHUXGA** — 7680&times;4800 — 36,86 МПикс.

Категорий:Информатике
ЭШМ чоҥымойыртем

**ЭШМ архитектур (компьютер чоҥымойыртем)** () — компьютерын пашарадамже ден явалажын чоҥалтме ойыртемже.

Категорий:Информатике
Ярлык

**Ярлык (компьютер)** (, ) — вес файлым, папкым але интервот лаштыкым писын тӱҥалыкташ полшышо файл.

Категорий:Информатике
Камберке

**Камбе́рке** (,  — леведаш) — кагаз да лапка насталан лӱмын ыштыме леведыш. Шукыж годым *[[почто]] камберке-влак* шарлыме.

## Термин
Россий Федераций ГОСТ почеш камберке — кагаз але вес материал гыч ыштыме лапка виклукан леведыш. Шукыж годым камберкын ик могырыштыжо шкенжым пижыктыше леведыше клапан уло.

Камберке-шамыч тыгай койыш дене тӱрлӧ лийын кертыт:
* кугыт;
* тӧрза уло але уке;
* леведыше клапан вераҥдымаш;
* адрес-влакым кузе сераш инструкций уло але уке;
* коштмо вел;
* мелын могырын тӱсшӧ.

## Кылвер

Категорий:Почто камберке
Категорий:Канцсату
Крылова, Алевтина Александровна

**Алевтина Александровна Крылова** (20 Пеледыш 1960 ий, Морко кундемысе Никольский ял ) — марий мурызо. 
## Биографий
1960 ийын Пеледыш тылзын 20-ше кечынытше Морко кундемысе Никольский ялыште шочын. Вич икшыван аваже эртак черле улмыжлан верчын Алевтиналан интернатыште илашыже пернен. Санденак школышто тунемме жапыштат тыште да тушто илен коштын.

Нылымше классым тунем пытарымешке Куяр поселкышто лийын. Вара йоча жапше Звенигово оласе интернат-школышто да У Роҥго посёлкысо йоча интернатыште эртен. Изи годсек мураш йӧратен, муро денак шкенжым шке лыпландараш тыршен.

Алевтина Крылова - профессионал мурызо. Тудо 1978-1982 ийлаште Палантай лӱмеш музыкальный училищын вокальный пӧлкаште Лидия Ивановна Мишуринан классыштыже тунемын. Лидия Бочкарева да Александр Беляев дене пырля ик курсышто лийыныт.
## Муро аланыште
Алевтина Крыловам училище деч вара Марий филармонийысе хоровой капеллышке пашаш налыныт. Ынде тышке толмыжлан коло ий утла эртен. Тиде жапыште капелла дене пырля Россий мучко тӱрлӧ олалаште, шуко концертлаште лияшыже логалын. 1986 да 1988 ийлаште Венгрийыш миен коштыныт. Российыште гастроль дене Сарытау, Ижевск, Волгыдо, Астрахань, Ленинград олалаште лийыныт.

Капеллыште мурен коштшыжла ала-кузе сольный концертым ыштышаш нерген шоненат огыл. Ожнырак илышыжат каньылырак лийын. Кызыт капеллын гастроль дене коштмыжо шагалеммылан кӧра, артист-влакын илышыштат удаҥмыла чучеш. Санденак южо мурызо артист-влак сольный концертым ышташ кумылаҥыныт. Тыге Раисия Михайловна Даниловат посна концертым чоҥа. Эше икмыняр мурызым ушештараш лиеш. Тыгак Алевтина Крылованат концертше лийын. Тудо 2000-ше ийын Идым тылзыште Морко кундемын Волаксола ялыште эртен. Мурызо икымше гана сольный концерт программыж дене калык ончыко лектын. Концертыште палыме муро-влак - Кузьма Смирновын "Садше ужаргалын», А.Яшмолкинын «Шонанпыл», М.Степановым «Тый кӱлат, тыяк», Ю.Евдокимовын «Лач пырляште весела» - лийыныт. Тиддеч посна Ю.Евдокимовын, В.Алексеевын да моло семвозышын нигушто йоҥгалтдыме у мурышт дене палдарен. Чыла тиде муро-влак мурызын усталык касыштыже сылнын йоҥгалтыныт.

Варарак Алевтина Крылова тыгаяк сольный концертым Морко кундемысо тӱвыра полатыште ыштен. Ончыкыжат тыгай поро пашам шукташ тӱҥалеш манын шонымаш кодеш. Сольный концертым ончыкташ мурызын йӱкшат, мастарлыкшат ситышын уло.

Категорий:Марий мурызо-влак
Малинин, Александр Васильевич

**Александр Васильевич Малинин** (9 Пеледыш 1941 ий, Морко кундемысе Кожлаер ял) — мурызо, Марий Эл Республикын кугыжаныш премийын лауреатше.
## Ӱмыргорно
1941 ийын Пеледыш тылзын 9-ше кечынже Морко кундемысе Кожлаер ялыште шочын. 1954 ийыште пеле кыдалаш школым тунем пытарымеке, колхозышто пашам ышташ тӱҥалеш. Тыге Эчан куд ий озанлыкыште тырша. Икана Йошкар-Ола гыч толшо музыкант-влак, Эчанын музыкылан шӱман улмыжым шижын, тудлан музыкальный училищыш тунемаш пураш ойым пуэныт. Нунын каҥашыштым колыштын, Эчан олашке толешат, музыкальный училищыш тромбоным шокташ тунемаш пура. Тудым пытарымеке, Марий кугыжаныш филармонийын оркестрышкыже толеш. Вара тудым хорын артистше-влак коклашке шогалтат.
## Усталык паша
Тыгодымак мурышо да куштышо «Марий Эл» ансамбльын концертлаштыже марий калык семӱзгарым шокта. Баянын аккомпанироватлымыж почеш шӱвыр, шун шӱшпык, шиялтыш дене сылне семым луктын.
1972 ийыште Москосо Кремлевский дворецыште выступатлымыжым кугешнен ушештара. Тунам куд еҥан шӱвырзӧ-тӱмырзо ансамбль да тошто марий куштымашым ончыкташ Н.Дружинина ден А.Чеботкин миеныт улмаш.
 
::::::::::::::::::::- ***шарналта Александр Малинин.***
1973 ийыште «Марий Эл» кугыжаныш ансамбльын эн уста исполнительже семын республикын кугыжаныш премийжым сулен налеш, а 1978 ийыште Всероссийский конкурсын дипломантше лӱмым пуат. Тунам тудо шиялтышым йоҥгалтарен, а Иван Козырев баяным шоктен.
1983-1986 ийлаште Владислав Куприяновын вуйлатыме «Элнет» вокально-инструментальный ансамбльыште солист семын мурен да калык инструмент-влакым шоктен коштын. А вара уэш хоровой капеллыш кусна да пенсийыш лекмешке тушто мура. Марий АССР-ын Калык артистше лӱмым нумалеш.

## Еш
Александр Васильевич Малинин пелашыж дене кум икшывым ончен куштеныт.

Категорий:Марий мурызо-влак
Изибаев-Бирь, Алексей Русаевич

**Алексей Изибаев-Бирь** (, Пошкырт АССР, Мишкан кундем, Кемей ял) — марий мурызо, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (1998), Марий Эл Республикын сулло артистше (1998). Йӱкшӧ ныл октавыш шуэш.

## Илыш корныжо
Алексей Изибаев-Бирь 1952 ий шыжа тылзын 26-ше кечынже Пошкырт АССР Мишкан кундем Кемей ялыште шочын. 
Тусо кыдалаш школым тунем пытарымеке, 1972-1974 ийлаште армийыште служитла. Салтак лийме жапыште вокально-инструментальный ансамбльыште шоктен.

Икана мурызын черланымыжлан кӧра тудым солист семын мураш йодыныт. Мурен да чыла шот дене лектын, мурымыжлан моктен ойлымым колын. Тиддеч вара эртак мурымо паша нерген шонаш тӱҥалеш. Армий гыч мӧҥгыш толмеке, тунамак Ӱпӧ оласе сымыктыш училищын вокальный пӧлкашке тунемаш пура. Тунемын лекмекыже, Пошкырт республикыште кандаш ий ансамбль пелен солист семын мурен коштеш.

1987 ийыште Марий АССРышке толеш. Тунам марий эстраде йол ӱмбаке шогалаш гына тӱҥалын. Ондак В.Куприяновын, А.Яшмолкинын, варарак С.Маковын, В.Захаровын да В.Кульшетовын мурыштым радио дене йоҥгалтарен. Варажым Изибаев марий муро-влак дене репертуарым ыштен шуктенат, телевидений денат, посна концертлаштат чӱчкыдын выступатлаш тӱҥалеш. Тудым тӱрлӧ фестиваль ден конкурслашке ӱжыт. Мутлан, 1988 ийыште Озаҥыште Юл да Урал кундемысе композитор-влакын фестивальыштышт участвоватла. Марий республикын артистше семын Москосо сценышкат лектеш. 1990 ийыште Всесоюзный телевидений дене Алексей Изибаев-Бирьын пел шагаташ концертшым ончыктеныт.

Тиде ийыштак «Кас» эстрадный группым пога. Гастроль дене Суас Эл ден Пошкырт Эл, Казахстан республикла, Свердловск да Тюмень областьла гоч эртеныт.

Марий тӱвыраште тыршымыжым кӱкшын аклен, Алексей Русаевич Изибаев-Бирьлан 1990 ийыште Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше лийын, 1998 ийыште Марий Эл Республикын сулло артистше сулен налын.

## Чап
* Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премий (1998).
* Марий Эл Республикын сулло артистше (1998)

## Кылвер-влак
* Марийский певец вспомнил Муслима Магомаева.
* "Магомаев спас мне жизнь...".
* Изибаев-Бирь перепоет Магомаева.

Категорий:Марий мурызо-влак
Категорий:Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Беляев, Александр Иванович

**Александр Беляев** (Александр Иванович Беляев) (, РСФСР, Марий АССР, Шернур кундем, Тамшэҥер ял) – марий мурызо, опер артист, Марий Эл Республикын сулло артистше.

## Илыш корныжо
Александр Беляев 1955 ийын теле тылзын 15-ше кечынже Марий АССР Шернур кундем Тамшэҥер ялеш шочын. Торешкӱвар тӱҥалтыш школ деч вара Лажъялыште тунемын, 10 классым Параньга кундемысе Кугу Пумарийыште пытарен. Школышто тунемме жапыште йолташыж-влак коклаште моткоч чолга рвезе лийын.

## Тувыра паша деке лишеммаш
Эре художественный самодеятельностьышто шуаралтын, сылнын сўретлашат усталыкым поген шуктен. Кыдалаш школым тунем пытарыме деч вара армийыште служитла, 1974–1976 ийлаште Чехословакийыште лиеш. Армий гыч толмеке, музыкальный училищыш мураш тунемаш пура. Тушто республик мучко кумдан палыме педагог Ф.Е. Олейникован классыштыже тунемеш. Училище деч вара кок ий музыкальный театрын хорыштыжо мура. 1984–1989 ийлаште шке шинчымашыжым Озаҥ консерваторийыште нӧлта.

## Тӱвыра аланыште тыршымаш
Александр Беляев бас йӱкан. Кӧ театрыш коштеш, тудо пала: тыгай йӱканже мемнан театрыште кокыт веле – Александр Беляев да Владимир Александров. А чылт мэрий еҥ кокла гыч тымарте – шкетын гына.
Мурызын ойлымыж гыч тыге лектеш: тудын ачажат нугыдо да кӱжгӱ йӱкан лийын. Очыни, тиде йӱкшӧ эргыж дек ачаж дечак куснен. Изинек мураш йӧратен, школысо концертлаштат шуко гана мурен.
Марий театрыш толмекыже, Александр Беляев «Дорогая Памела» опереттыште врач рольым модын. Тиде рольышто тудлан негр лияш пернен, сандене сценышке эртак шӱргым грим дене шемемден лектын. Турлӧ чиям кучылтман огыл, садлан ик шем гримым шӱрен да йӧрен. Тиде сомылым мый шкетынак ыштылынам, манеш мурызо. Вара «Евгений Онегин», «Кармен» оперыштат мураш ӱшаненыт. Элина Архипован «Алдиар» оперыштыже марий карт Памын рольжым модеш. Дж.Вердин "Риголетто» оперыштыжат мура.
Александр Беляев оперлаште мурымо дене гына огеш серлаге, турлӧ концертлаштат участвоватла. Тудын репертуарыштыже руш муро-влак улыт, но марий семлызе-влакын мурыштым утларак пагала манашат лиеш. Эрик Сапаевын, Алексей Искандаровын, Иван Егоровын, Юрий Евдокимовын, Вениамин Захаровын возымо муро-влакым куанен, кумыл нӧлтын мура. Оперыште мураш келша гынат, марий композитор-влакын мурыштым ончыл верышке шында. Нуным шочмо калыклан пӧлеклаш уло мастарлыкшым да вийжым пуаш тырша.

## Еш
Александр Беляев ешан. Пелашыж дене коктын ик ӱдырым ончен куштат.

## Чап
* Марий Эл Республикын сулло артистше.

## Кылвер-влак
* База данных «Актёры России» | Беляев Александр Иванович.

Категорий:Марий мурызо-влак
Категорий:Марий артист-влак
Категорий:Марий Эл Республикын сулло артистше-влак
Егошин, Александр Фёдорович

**Александр Егошин (Александр Федорович Егошин)** (1962 ий 18 Теле, Куженер кундемысе Одывлак ял) — марий мурызо. Марий Элын калык артистше.
1962 ийын 18 февральыште Куженер районысо Одывлак ялыште шочын. Кыдалаш шинчымашым Коҥганур школышто налын. 1979 ийыште Йошкар-Оласе культурно-просветительный училищыш тунемаш пура, но тудым армийыште служитлен толмо деч вара гына пытара. Икмыняр ий Курчак театрыште пашам ышта.
## Мурымаш
1984 ийыште шке пӱрымашыжым вашталта. Изинекак мураш йӧратыше рвезе Йошкар-Оласе музыкальный училищын вокальный отделенийышкыже тунемаш пура. Вокал специальность дене Алина Викторовна Крылова дек логалеш.
Училище деч вара Марий филармонийыш А.Искандаров лӱмеш хоровой капеллыш пашам ышташ толеш. Ондак моло семынак тӱшкан мурымаште лиеш. Вара коклан эстрадный мурызо семын сценыш лекташ тӱҥалеш. Шкаланже келшыше муро-влакым поген, репертуаржым кугемда. Кызытсе репертуарыштыже Виталий Алексеевын, Юрий Евдокимовын мурышт улыт. Юрий Чавайнын мутшылан Дена Карамова лу наре мурым возен. Нуным Александр Егошин чыла Марий радион фондшылан возен пуэн.
Эстрадный мурызо семын икмыняр ий гына ышта. Тудым кызытеш у пашажын тӱҥалтышыже манаш келшен толеш. Лу ий наре мура гын, тудым калыкат утларак палаш тӱҥалеш, шонена.
## Еш
Александр Егошин пелашыж дене коктын Настя ӱдырым ончен куштат.

Категорий:Марий мурызо-влак
Крылова, Алина Викторовна

Дата рождения: 00.00.1937

Информация:
Алина Викторовна Крылова 1937 ийыште Медведево районысо Шихмамат ялыште марий кресаньык ешеш шочын. Каласаш кӱлеш, композитор Кузьма ден Никита Смирновмытат тушечак улыт.

- Шихмаматыште гармоньым шокташ, мураш-кушташ чылан йӧратеныт, изинек музыка дек шӱмаҥыныт. Мыят калык мурым, такмак-влакым мураш йӧратенам. Муро дене илаш каньыле, тудо тыйым куандара, илышетым сӧрастара, - ойла Алина Викторовна.

Алина Крылован аваже, Фекла Артемьевна Короткова, «Марий коммуна» газетыште корректорлан ыштен. Шке пашажлан кумылаҥдаш манын, тудо ӱдыржым Уфасе полиграфический училищыш тунемаш колта. Туштат ӱдырым художественный самодеятельность утларак сымыстарен. Алинан яндар йӱкшӧ, пӱсӧ музыкальный шижмашыже кеч-кӧнат кумылжым савырен.

Училищым тунем пытарымеке, Йошкар-Олашке пашам ышташ толеш. Мурызылан тунемаш шонымашыже ӱдырым 1958 ийыште Палантай лӱмеш музыкальный училищыш конда, а ныл ий гыч тудо Озаҥ оласе консерваторийын студенткыже лиеш. Консерваторий деч вара икмыняр ий Йошкар-Оласе музыкальный театрыште пашам ышта. Тыште Э.Сапаевын «Акпатыр» оперыштыже Эвикан, И.Молотовык «Элнет» оперыштыже Чачийын партийыштым мура.

Ешан да икшыван ӱдырамашлан театрыште пашам ышташ йӧндымырак лийын, сандене икмыняр жап гыч музыкальный училищыш, туныктымо пашашке кусна. Тыште ынде кумло ий тырша. А.Крылован ученикше-влак, профессиональный мурызо лийын, элнан тӱрлӧ олалаштыже пашам ыштат. Курык марий ӱдыр Лидия Ларькова, училищым тунем пытарымеке, икмыняр ий Марий филармонийыште пашам ыштен. Кызыт марийже дене пырля Кубанский хорышто мура. Александр Литвинов Астраханский консерваторийым тунем пытарен, Красноярский оперный театрыште пашам ышта. Николай Безруков Горький оласе оперный театрыште мура. Лидия Бочкарева (Ороспаева) Ленинградысе коксерваторийым тунем пытарен, кызыт Э.Сапаев лӱмеш опер да балет театрыште солистка улеш. А курык марий ӱдыр Елена Никитина, консерваторийым тунем пытарымеке, Москваште Галина Вишневскаян организоватлыме аспирантурышто тунемеш. Ты марте марий мурызо кокла гыч аспирантурым Галина Окунева-Ластовка гына пытарен ыле, ынде кокымшо мурызына тыгай кӱкшытыш кӱзен шуын.

Алина Викторовнан кид йымач лекше чыла мурызо-влакым шотлаш гын, ынде витле нарышкат шуэш, очыни. Тышечын А.Крылован паша лектышыже тӱвыргӧ улмым раш ужына.

А.Крылован ятыр мурыжым «Мелодия» Всесоюзный фирма грампластинкыш возен. Тушто - марий калык муро, арий ден ариозо, верысе композитор-влакын произведенийышт. Саде пластинка гыч марий муро-влакым ойырен налын, венгр таҥна-влак вес пластинкым луктыныт. Тыге А.Крылован йӱкшӧ Венгрийыште да моло элыштат йоҥга.

1992 ийыште Алина Викторовналан Марий АССР культурын заслуженный пашаеҥже чап лӱмым пуымо.
Алина Викторовнам поро ава семынат палемдаш лиеш. Кок эргым ончен куштен. Кугуракше, Володя, музыкальный училищым тунем пытарен, кызыт туштак концертмейстерлан ышта. Изиракшат, Иван, музыкальный школышто кларнет дене шокташ тунем лектын. Вара МарГТУ-м тунем пытарен.

Крылова
Кугу Пӱнчер

**Кугу Пӱнчер** () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Кукнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 64 еҥ (2005 ий), 71 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Рушэҥер ял деч 3 километр кечывалвел-касвел могырно верланен. 

## Эртымгорно
Ялын шочмыжлан 1742 ийын отставкыш кайыше салтакын Иван Солдатовын да тудын ешыж дене негызлалтын. 1799 ийыште 13 пӧрт лийын, 48 пӧръеҥ, 35 ӱдырамаш илен. 1924 ийыште 138 еҥан ялым Вятский губерний , Уржум уездын Кышма волостьшо гычын Марий автономий область Шернур кантонын Кукнур ялсовет администрацийышке куснен. 1925 ийлан ялыште 24 сурт лийын, тушто 138 еҥ илен, нунын кокла гыч 133 мари да 5 руш. 2 апшаткудо пашам ыштен – Ф.Таныгинын да А. Таныгинын.

1930 ийыште ялысе калык «Ушэм» колхозышко ушнен. Кок ий гычын, колхоз сӱмырлымеке, «Гора» колхозым почыныт. Тиде жаплан ялыште 179 еҥ илен, 173 мари да 6 руш. 1940 ийлан 28 пӧртышто 155 ен лийын. «Гора» колхозын мланде кумдыкшо 348 гектарышке шуын. Тыгак имне, ушкал вӱта, амбар, пырчым коштымо агун пашам ыштен. Колхозым  Ф.А. Топоров вуйлатен. 1941 ийыште 27 суртышто 164 еҥ илен. 

Кугу Ачамланде сар годым фронтышко 51 еҥ каен, 22 вуйым пыштеныт. 1946 ийыште колхозышто 56 еҥ тыршен: 18 пӧръеҥ, 38 ӱдырамаш.  1950 ийыште «Гора» колхозым «Победа» колхоз дене ушеныт. 1961 ийыште «Казанский» колхоз дене, а 1964 ийыште «Кукнурский» колхозышко пурен. 1975 ийыште 29 суртышто 119 еҥ илен. 1996 ийыште 18 пӧрт шотлалтын. Тушто 52 еҥ илен.

## Кызытсе жап
2005 ийлан ялыште 20 сурт шотлалтын, тушто 64 еҥ илен. Кумдан шарлыше тукым лӱм – Россыгин, Таныгин. Ялыште илыше влак Моско олашке, Озаҥышке пашам ышташ коштыт, сурт вольыкым кучат. 1 телефоным вераҥдыме. Икшыве-влак Кукнур кыдалаш школышто шинчымашым погат. Ял дечын 300 метр тораште эрвелне археологий памятник – Большегорское городище верланен. 

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Россыгин Илья Иванович — Марий Эл Республикын Калык артистше.

## Кылвер-влак
* Деревня Большая Гора (Гора, Большая Горская, Кугу Пӱнчер).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 180.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Тӧрза (информатике)

**Тӧрза (информатике)** () — интерфейсэлемент, рашемдыме программе дене пашам ыштыме экранын ужашыже.

Категорий:Информатике
Гурченко, Людмила Марковна

**Людмила Гурченко ** (; ) — совет, руш да украин мурызо, актриса.

Людмила Гурченко 1935 ийын 12 Кылме Харьковыште шочын.

## Важ-влак


Категорий:Руш мурызо-влак
Категорий:Руш актёр-влак
Mark 83

**Mark 83 ** — авиационный бомбо. 1950-ийлаште США-ште шонен лукмо.

СШАн ВВСыште шога. Нелытше - 460 кг. Корпусым металл гыч ыштыме. Tritonal пудештше арверым кӧргышкӧ пыштыме.

Категорий:Сар паша
Чуго

**Чуго** — шогышо пса, тугак аватмут семын кучалтеш.

Категорий:Аватмут
Пчи

**Пчи** – ӱдырамашын вож кокласе ойыртемыже
Тугак эше "пычка" маныт

Категорий:Айдеме
Парак

**Парак** - пчи мутым авамутла тыге ойлат.

Категорий:Ӱдырамаш
Марий Эл Республикын Калык артистше

**Марий Эл Республикын калык артистше** () — чап лӱм, Марий Эл Республикын кугыжаныш награде. 1939 ий 27 Сорлаште лекше МАССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Кӱштыкшӧ почеш негызлыме.

## Кӧлан пуалтеш
Чаплын образым чоҥымылан, спектакль, кинофильм, телеспектакль, телефильм, концерт да эстраде программе, сем, теле- да радиопроизведенийым ыштымылан артист, режиссёр, балетмейстер, дирижёр, хормейстер-влаклан пуалтеш. Ты годым тӱвырашке тиде паша кугу надырым пыштышаш, калыкыште пагалымашым пуышаш. 
Марий Эл Республикын сулло артистше але Марий Эл сымыктышын сулло пашаеҥже чап лӱмым налме деч вара 5 ий эртымеке гына пуалтеш.
Кызыт Марий Эл Республикын Президентше тиде чап лӱмым пуа. Удостоверений ден оҥ тамгам кучыктат. 2008 ий 1 Сӱремлан 90 еҥ тиде чап лӱмым налын.
Категорий:Чап лӱм-влак
Марий Эл Республикысе сымыктышын сулло пашаеҥже

**Марий Эл Республикысе сымыктышын сулло пашаеҥже** () — чап лӱм, Марий Эл Республикын кугыжаныш наградыже. 1939 ий 27 сорлаште лекше МАССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Кӱштыкшӧ почеш негызлыме.

## Кӧлан пуалтеш
Устан пашам ыштымылан артист, режиссёр, балетмейстер, дирижёр, хормейстер, семвозышо, драматург, сӱретче, архитектор, дизайнер, искусствовед да моло тӱвыра пашаеҥ-влаклан пуалтеш. Ты годым тӱвырашке тиде паша кугу надырым пыштышаш але шанче шымлымаш эртаралтшаш. Чап лӱмым налше айдеме сымыктыш аланыште 15 утла пашам ыштышаш.

Кызыт Марий Эл Республик Вуйлатыше тиде чап лӱмым пуа. Удостоверений ден оҥ тамгам кучыктат. 2008 ий 1 сӱремлан 117 еҥ тиде чап лӱмым налын.

## Тугак ончо
* Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премий
* Марий Эл Республикын Калык артистше

Категорий:Чап лӱм-влак
Леонтьев, Валерий Яковлевич

**Валерий Яковлевич Леонтьев** (19 Ага 1949, Усть-Уса ял Коми республик РСФСР) — советысе да российысе мурызо, актёр. Российын Калык артистше (1996 ий), Чап орденын да "За заслуги перед Отечеством" IV степенян орденын кавалерже.

## Важ-влак


Категорий:1949 ийыште шочшо-влак
Категорий:Руш мурызо-влак
Столлман, Ричард Мэттью

**Ричард Мэттью Столлман** (, чӱчкыдын тудым **rms**, инициал дене возат; 16 ӱярня 1953, Манхэттен, Нью-Йоркыште шочын) — Эрыкан ПВ толкыным , GNU проектым, Эрыкан ПВ фондым да Эрыкан программлымаш лигын негызлыше. Толкынын идеалжым аралыше «копилефт» концепцийын авторжо; тиде концепцийым юрист-влакын полшымышт дене GNU General Public License (GNU GPL) - ПВ-лан эрыкан лицензийышке пуртен.

Категорий:Информатике
Эрыкан лицензий

**Эрыкан лицензий** (, ) — тыгай лицензий, кудын почеш пайдаланышылан программе продуктым нимучашдымын шындылаш, тӱҥалыкташ, тыгак эрыкын кучылташ, йӧнештараш, копийлам шаркалаш да саемдылаш правам пуалтеш.

Категорий:Информатике
Копилефт

**Копилефт** (, ) — автор праван законжо-влакым кучылтмын концепцийже ден практикыже. 

Категорий:Информатике
GNU General Public License

**GNU General Public License** (, ) — эрыкан лицензий гыч иктыже.

Категорий:Информатике
Викиманий

**«Викиманий»** () — «Викимедий фондын» кажне ийын эртарыме тӱнямбал конференцийже.

## 2014

## 2015

Категорий:Википедий
Эрыкан ПВ фонд

**Эрыкан ПВ фонд** (, ) — Ричард Столлманын 1985 ий шыжа тылзын ыштыме коммерцийдыме организацийже. Тудо эрыкан программе вораҥдыш толкынлан да утларакшым GNU проектлан полшашлан ышталтын.

Категорий:Информатике
Tokio Hotel

**Tokio Hotel** — немыч рок-тӱшка.

## Семмастар-влак
* Билл Каулитц — вокал
* Том Каулитц — гитара/бэк-вокал
* Георг Листинг — бас-гитара/бэк-вокал
* Густав Шефер — барабаны

## Дискографий
### Альбом-влак
* 2005 — «Schrei»
* 2006 — «Schrei — so laut du kannst»
* 2007 — «Zimmer 483» (Российыште да Германийыште кок гана платин лийын, Францийыште - шӧртньӧ)
* 2007 — «Scream» (Российыште шӧртньӧ лийын)
* 2009 — «Humanoid» (Россий, Испаний, Франций, Португалий, Бельгий, Тайвань, Малайзий эллаште шӧртньӧ лийын, Италийыште - платин.)
* 2010 — «Best Of»

### Сингл-влак
* 2005 — «Durch den Monsun» (Schrei);
* 2005 — «Schrei» (Schrei);
* 2006 — «Rette mich» (Schrei);
* 2006 — «Der letzte Tag» (Schrei);
* 2007 — «Übers Ende der Welt» (Zimmer 483);
* 2007 — «Spring nicht» (Zimmer 483);
* 2007 — «Monsoon» (Scream);
* 2007 — «An Deiner Seite (Ich Bin Da)» (Zimmer 483);
* 2007 — «Scream» (Scream);
* 2008 — «Don’t Jump» (Scream);
* 2008 — «Ready, Set, Go!» (Scream);
* 2009 — «Automatisch» (Humanoid);
* 2009 — «Automatic» (Humanoid);
* 2009 — «Lass uns laufen» (Humanoid);
* 2009 — «World behind my wall» (Humanoid);
* 2010 — «Darkside Of The Sun» (Humanoid)
* 2010 — «Sonnesystem» (Humanoid)

### DVD
* 2005 — «Leb die Sekunde — Behind The Scenes»
* 2006 — «Schrei Live»
* 2007 — «Zimmer 483 — Live in Europe»
* 2008 — «Tokio Hotel TV — Caught On The Camera»
* 2010 — «Welcome to Humanoid City»

## Фото-галерей

Tokio Hotel 2008.06.27 001.jpg|*Tokio Hotel*
Tokio Hotel 2008.06.27 010.jpg


Категорий:Рок-тӱшка
Немыч

**Не́мыч калык** () — герман калык, Немыч Элыште (Германий) илыше-влак кокла гыч эн кугу калык.
Пырля чот 85 млн. наре. Немыч йылме дене кутырат.

Категорий:Немыч Эл
*
GNU проект

**GNU проект** () — эрыкан программный обеспеченийым шонен лукмо проект. Шуко шкешотан проект-влакын ушалтмышт дене ышталтын. GNU проектым кумдан палыме программист Ричард Столлман 27 Идым 1983 ийыште тӱҥалын.
Категорий:Информатике
Калык

Калык 3841 еН (2010 ийысе перепись почеш). Кужмара - 396 еН, Алеево - 125 еН, Кугу Шургумал - 36 еН, КУберсола - 137 еН, Изи Шургумал - 42 еН, Прокопьево - 74 еН, Троицкий - 40 еН, Шулемучаш - 16 еН, Яштородо - 72 еН, Кокла Кодам - 510 еН, Васлисола - 61 еН, КУшыл Кодам - 143 еН, КордемтУр - 143 еН, ЛоваНер - 27 еН, Изи Кодам - 98 еН, Руш Кодам - 104 еН, Шанешкино - 36 еН, Кельмаксола - 338 еН, Кугу Руясола - 225 еН, Воскресенский - 8 еН, Лайсола - 130 еН, Изи Руясола - 17 еН, Шудасола - 182 еН, ЭНерсола - 65 еН, Юледур - 20 еН, Шуарсола - 293 еН, Люперсола - 423 еН, Тошлем - 13 еН, Шуармучаш - 67 еН

## Тыгак ончо
* Айдеме
* Марий

Категорий:Социологий
Бисмарк, Отто фон

**Отто Эдуард Леопольд фон Бисмарк-Шӧнхаузен** () (1 Вӱдшор 1815 — 30 Сӱрем 1898 ий) — кугыжа, политик, кугыжаныш пашаеҥ, Кокымшо рейх Герман империйын икымше канцлерже, "кӱртньӧ канцлер" лӱмым сулен.

Категорий:Тиштер почеш палыме еҥ-влак
Категорий:Немыч Эл
Грузин йылме

**Грузин йылме** (, , *картули эна*) — картвел йылме тӱшкасе йылме, Грузийын официал йылмыже, Кавказыште икмыняр калыкын литератур йылмылан шотлалтеш.

Грузийын йылме грузин тиштер негызеш возымашым кучылтеш. Кутырышо-влакын чотышт — Грузийыште 4 млн еҥ утла, да моло эллаште икмыняр шӱдӧ тӱжем еҥ (тӱҥ шотышто Россий, УАШ, Иран да Турцийыште).

Категорий:Грузий
Категорий:Российысе йылме-влак
Категорий:Йылме-влак
Грузий

**Гру́зий** ( , Сакартве́ло) — кугыжаныш, Ончыл Азийыште (Передняя Азия) да Европышто верланыше кугыжаныш.

Категорий:Европа
Категорий:Азий
Кугыжаныш

**Кугыжаныш** — мер илышын организацийже, пеҥгыдемдыме кумдыкышто шарла. Калык тӱшка коклаште кугыжаныш, тӱрлӧ йӧн-влакым кучылтын, еҥ-влак кокласе вашкелшымаш, вашкутырымашым шотышко конда, шке мландыштыже калыкым шке кид йымакыже налеш.

Категорий:Кугыжаныш
Категорий:Эл
Категорий:Мер
Казахстан

**Казахстан**, тыгак **Казахста́н Респу́блик** (), ( ) — Азийын йӱдвел-касвелныже да Европын кечывалвел-эрвелныже верланыше кугыжаныш. Эн кугу эл-влак коклаште айлыме кумдык шотышто 9-ше верым налеш (2 млн 724,9 тӱж. км²). Ты элын конститутцийже почеш «Казахстан» ден «Казахстан Республик» лӱм-влак ик виянак улыт.

Рӱдолаже — Нур-Султан.

Категорий:Казахстан
Категорий:Унитар кугыжаныш
Категорий:Теҥыздыме кугыжаныш
Казах йылме

**Каза́х йы́лме** () — Казахстан Республикын кугыжаныш йылмыже.
Казах йылме тюрк йылмыласе кыпчак тӱшкашке (суас, башкир, карачай-балкар, кумык, караим, крымсуас, каракалпак, карагач, ногай) пура.

Категорий:Казах йылме
Категорий:Казахстанысе йылме-влак
Категорий:Российысе йылме-влак
Категорий:Тюрк йылме-влак
Крым татар

**Крым татар-влак** (, ) — Крым кундемын калыкше. Крымтатар йылме дене мутланат, йылмышт тюрк йылме-влак тӱшкашке пура. Эн шукынжо ислам йӱла почеш илат.
Категорий:Крым татар
Категорий:Тюрк калык-влак
Категорий:Калык-влак Украиныште
Абхаз йылме

**Абхаз йылме** (, абх. ) — абхаз калыкын йылмыже, Абхазий, Турций, Лишыл Эрвелын эллаштыже (Иорданий, Сирий, Ирак) Российыште шарлен. Родо йылмылан абазин, адыг (черкесс), убых йылме-влак шотлалтыт, но тачысе кечылан нуно пытеныт.

Категорий:Йылме-влак Евразийыште
Категорий:Абхазий
Кугыжаныш йылме

**Кугыжаныш йылме**, тыгак **официал йылме** — кугыжанышыште але калык-влак кокласе ушемыште тӱҥлан шотлалтше йылме.  

Эн ончыч тӱҥ йылме нерген конституцийыште возымо лийшаш. Эн чӱчкыдын кугыжанышыште могай калык эн шуко ила - тиде йылмым кугыжаныш йылмылан ойырат. 

Марий Эл Республикыште кугыжаныш йылмылан марий (олык марий, курык марий) да руш йылме шотлалтыт.
Категорий:Кугыжаныш
Саркози, Николя

**Николя Саркози** (, *28 Шорыкйол 1955) — Францийын президентше.

Категорий:Франций
Вектор

**Вектор** — виктарыме вияшын пӱчкышыжӧ, кудын ик мучашыжым вектор тӱҥалтыш, вес мучашыжым вектор мучаш маныт.

Категорий:Математике
Гипотенузо

**Гипотенуза** () — вияш луклан ваштареш кийыше вияшлукан кумлукын велже.

Категорий:Математике
Вияшлукан кумлук

**Вияшлукан кумлук** — кумлук, кудыжын ик лукшо вияш.

Категорий:Математике
Цилиндр

**Цили́ндр** () — тӱрлӧ тӧрлыкыштӧ кийыше да иккоклан кусараш лийше кок круг гыч, тыгак нине круг-влакын икте-весыштлан келшен толшо точкыштым ушышо пÿчкыш-влак гыч шогышо ората.

Категорий:Математике
Хордо

**Хорда** — оҥгын кок точкыжым ушышо пӱчкыш.

Категорий:Математике
Трапеций

**Трапе́ций** ( — «изи ӱстел»; τράπεζα — «ӱстел, кочкыш») — ныллук, кудыжын кок ваштарешла кийыше велже иккоклан улыт, кокытшо - уке.

Категорий:Математике
Геометрий

**Геоме́трий** ( да  деч) — тӱрлӧ фигурын (точкын, линийын, лукын, кокпачашкугытан да кумпачашкугытан объектын) свойствыжым, нунын кугытыштым, икте-весыштлан келшышын кийымыштым тунемше математикын ужашыже.

Категорий:Математике
Катет

**Катет** — вияш лук деке эҥертыше вияшлукан кумлукын велже.

Категорий:Математике
Тыртыш (математике)

**Тыртыш** — оҥго дене ойырымо тӧрлык ужаш.

Категорий:Математике
Лук

**Лук** — ик точко гыч шогышо да тиде точко гыч лекше кок лучан геометрий фигур.

Категорий:Математике
Шар

**Шар, чамыра**  — сфер дене авыралтше ората. Пелоҥгым шке диаметрже йыр пӧрдыктымӧ дене лийше геометрический тела.  Шарын поверхностьшо сфере маналтеш.

## Тӱҥ геометрический формул-влак
r радиусан шарын сферын кумдыкшо S да  V формул-влак дене шотлалтыт:

*: S = \ 4\pi r^2

*: S = \ \pi d^2

*: V = \frac{4}{3} \pi r^3

## Важ-влак


Категорий:Математике
Куб

**Куб** — виклукан параллелепипед, тудын чыла кум висышыжат икгай.

Категорий:Математике
Шукылук

Шукылук - пÿчкыш-влак гыч шогышо геометрий фигур: тидын годым йыгыре улшо пÿчкыш-влак ик вияшыште огыт кий, а йыгыре огыл улшо пÿчкыш-влак икте-весышт гоч огыт эрте.

Категорий:Математике
Оҥго

**Оҥго** — пуымо точко деч иктӧр тораште улшо тӧрлыкысӧ чыла точко гыч шогышо геометрий фигур.

Категорий:Математике
Пӱчкыш

**Пӱчкыш** () — пуымо вияшыште палемдыме кок точко коклаште кийыше чыла точкыж гыч шогышо вияшын ужашыже.

Категорий:Математике
Параллелограмм

**Параллелогра́мм** ( да  деч) — ныллук, тудын ваштарешла велже-влак икте-весыштлан мужырын параллельлын улыт. Параллелограммын частный случайже-влак: виклук, квадрат да ромб.

## Параллелограммын свойствыжо-влак
* Параллелограммын ваштарешла велже-влак икгай улыт.
*: \left|AB\right| = \left|CD\right|, \left|AD\right| = \left|BC\right|.
* Параллелограммын ваштарешла лукшо-влак икгай улыт.
*: \angle A = \angle C, \angle B = \angle D.
* Параллелограммын диагональже-влак икте-весыш гоч вончалтыт да вончалтме точко дене кок икгай пелелан пайлалтыт.
*: \left|AO\right| = \left|OC\right|, \left|BO\right| = \left|OD\right|.
*Ик вел деке эҥертыше лук-влакын суммышт 180° лиеш (параллельнын вияш-влакын признакышт дене)
* Диагональ-влакын икте-весышт гоч вончалтме точко параллелограммын симметрий рӱдыжӧ лиеш.
* Лук-влакын чумыр суммышт 360° лиеш ( лукшо-влакын суммышт = 180°(n - 2), кушто n лук-влакын чотышт).
* Параллелограммын диагональже-влакын квадрат суммыжо тудын кок кок пачашлан кугемдыме смежный велже-влакын квадрат суммыжо лиеш:
тек а — AB велжын кужытшо, b — AD велжын кужытшо,  d_1  да d_2  — диагональже-влакын кужытышт; тунам
: **<math>d_1^2+d_2^2 = 2(a^2 + b^2).</math>**

## Параллелограммын признакше-влак
ABCD ныллук тунам параллелограмм лиеш, кунам ончыктымо условий-влак гыч иктыже шукталтын лиеш:

# Ваштареш кийыше велже-влак мужыр гай икгай улыт: ~AB = CD, AD = BC.
# Ваштареш кийыше лукшо-влак мужыр гай иктӧр улыт: \angle A = \angle C, \angle B = \angle D.
# Диагональже-влак нунын вончештаралтме точкыштышт кок икгай пелелан пайлалтыт: ~AO = OC, BO = OD.
# Воктен шогышо лук-влакын суммышт 180° лиеш: \angle A + \angle B = 180^\circ, \angle B + \angle C = 180^\circ, \angle C + \angle D = 180^\circ, \angle D + \angle A = 180^\circ.
# Ваштареш кийыше велже-влак икгай да параллелье улыт: AB = CD, AB \parallel CD.
# Оваргыше ныллукын ваштареш кийыше велже-влакын покшел кокла кужытын суммышжо тудын пелпериметрже лиеш.
# Параллелограммын диагональже-влакын квадрат суммыжо велже-влакын квадрат суммышт лиеш: ~AC^2+BD^2 = AB^2+BC^2+CD^2+DA^2

## Параллелограммын кумдыкшо
: S = a \times h , кушто a — вел, h — тиде вел деке колтымо кӱкшытшӧ.
: S = a \times b \times \sin \alpha, кушто a да b — вел-влак, а \alpha — a ден b вел-влак коклаште лук.
: S = \frac{1}{2} AC \times BD \times \sin \angle AOB.

## Тугак ончо
* Трапеций
* Виклук (прямоугольник)
* Ромб
* Параллелепипед

## Важ-влак


Категорий:Математике
Виклук

**Виклук** - параллелограмм, тушто кажне лукшо вияш улеш.

Категорий:Математике
Шнуй Валентинын кечыже

**Шнуй Валентинын кечыже** () але **Йӧратымаш кече** () — 14 Пургыжышто эртаралтше калык-влак кокласе пайрем. Легенде почеш пайрем шке лӱмжым Валентин лӱман католик мученик деч налын.
Католик черкылаште ты кечын Шнуй Валентиным уштарат.

Йӧратымаш кечылан йӧратыше-влак ваш-ваш саламлат, пӧлекым ыштат. Ты кечылан посна открытке-влак ышталтыт - «валентинке» - нуным ваш-ваш пӧлеклаш лиеш. Иктаж-мом шонен лукташ веле огыл гын, сурт гыч лекташ кумылжат уке, тыланда тамле, тамле, тамле чай да йӧнан лийже кинолент. Те кече мучко фильм-влакым почедыме дене маледа, а 3000 але 1000 элементан помышым погалтен кертыда. Ямланаш тыгай куанымашеш торт ден чай лиеш, а можыч, кленча сай арака.

## Валентинка — пайремын символжо-влакым
Валентинка — открыткылан, шукыж годым формыж дене шӱмым, шнуй валентин кече дене йӧратыме еҥланда пӧлекым налаш. Валентинка йӱлажын тӱсшӧ — йошкарге кына але. Нуно иктаж-да ӱшанле йӧратымашын.

Англичан эн тошто гыч ик валентинка книгагудо муаш лиеш. 1477 ийыште возен, тудын лиеш. Посланийыште самырык ӱдыр йӧратыме айдеме йӧратымашетым ончыкто да увертарымаш йодеш, мом-гынат аваж деч тудо шуаш кузыклан нуно мошто.

Икымше ыштыше «валентинка» 1415 ийыште герцог Орлеанский тыгак ешарыш. Тыге ден казаматыште шинчыше-влак тудым, очыни, йокрок дене кучедалам, шке шонен луктын сера вате.

Кугу открытке-влакым шарлышыже-«валентинка» xviii курымышто ынде шуэш.

Илыш-йӱла нуным вашталтше йымач удыралме але шола кид дене огыт пыште. Адресат шкеак тогдаяш кӱлеш, кӧ тудлан "валентиным"колтен.

## Тыгак ончо
* Товло кече
* Шупшалалтмаш кече
* Ӧндалалтмаш кече
* Тӱнямбал шыргыжмаш кече
* Марий Тиште кече

## Палемдымаш-влак

Категорий:Пайрем-влак
Алтай йылме-влак

**Алта́й йылме-влак** — Азийыште да Эрвел Европышто шарлыше йылме еш. Тиде тӱшкашке 60 наре тӱрлӧ йылме пура. Кутырышо-влак Балкан пелотро гыч Магадан вел марте, Таймыр гыч Иран да Японий марте илат. Кутырышо-влакын чотышт 380 млн. еҥыш шуеш.


Категорий:Евразийысе йылме-влак
Категорий:Российысе йылме-влак
Шанче кече

**Шанче кече** ():

*  — :ru:Всемирный день науки за мир и развитие.
*  — Шанче кече (Шорыкйол тылзын пытартыш рушарняже).
*  — Шанче кече.
*  — Шанче кече.

## Палемдымаш-влак


Категорий:Шанче
Российысе шанче кече

**Российысе шанче кече** 8 Пургыжышто Россий президентын № 717 номеран кӱштыкшӧ почеш негызлалтын, 7 Пеледыш 1999 ийыште. Кӱштык «Об установлении Дня российской науки» лӱмым нумалын.

Российысе шанче академийым Пӧтыр Кугыжан кӱштыкшӧ почеш 28 Шорыкйол (у стиль почеш 8 Пургыжышто) 1724 ийыште почыныт.
Совет Ушемыште Шанче кечым Вӱдшор тылзын кумшо рушарнян эртареныт, сандене тачат южо шанчызе-влак ты пайремым «тошто стиль почеш» пайремлат - Вӱдшор тылзын кумшо рушарнян.

## Россий кӱкшытыштӧ
1999 ийыште 7 Пеледышыште Россий Федераций президентын Кӱштыкшӧ почеш Россий шанче кечылан пайремлыме кечым палемденыт. 
Российысе шанчыеҥ-влак тӱнямбал шанче пашашке кугу надырым пыштеныт: Михаил Васильевич Ломоносов, Иван Петрович Павлов, Дмитрий Иванович Менделеев, Константин Эдуардович Циолковский, Петр Леонидович Капица, Лев Давидович Ландау, Игорь Васильевич Курчатов, Павел Сергеевич Александров, Сергей Павлович Королев — нине шанчыеҥ-влакын лӱмышт уло тӱнялан палыме, но тыгак, шуко шанчыеҥым эше палемдаш лиеш. Российыште эн ончыч биосфер нерген тунеммашым ыштеныт, космосышко Мландын икымше ыштыме спутникым колтымо, российысе айдеме эн ончыч космосыш чоҥештен, икымше атом электростанций пашам ышташ тӱҥалын.
Советысе да российысе шанчыеҥ-влак Нобельын премийже дене палемдалтыныт. Академик И. П. Павлов нунын коклаште икымше лийын (1904). 1908 йыште И. И. Мечников иммунитет шотышто шымлымашлан премийым налын. 2010 ийыште российысе физик К. С. Новосёлов графен материалым шымлымылан Нобель премий дене палемдалтын.
Кызыт Российысе шанче академийыште (РША) 9 пӧлка уло, 3 регионысо пӧлка, 15 регионысо шанче рӱдер.
Чылажге Академийыште 470 шанче рӱдер, 55 тӱжем утла шанче пашаеҥ (нунын коклаште 500 академик).

## Марий Элыште
Марий кугыжаныш университетыште тиде Россий шанче кечым кажне ийын палемдат. Шанчызе, студент, аспирант-влак конференций, формулаште шке докладыштым лудыт.

## Палемдымаш-влак


## Тыгак ончо
* Шанче кече
* Валерьян Васильев

Категорий:Пайрем-влак
Ромб

**Ромб** () — чыла велже тӧр улшо параллелограмм.

Категорий:Математике