open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Йӱлесола

**Йӱлесола** () — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Кокласола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 30 еҥ (2004 ий), 26 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Кокласола деч 2 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.

## Эртымгорно
Негызым кунам пыштыме пале огыл. 1858-ше ийыште 132 еҥ илен. Ял калык вольыкым онченыт, кушкылым куштеныт.

1930-шо ийыште «У серем» колхозым почмо. Председательлан Степанов пашам ыштен. 1952-шо ийыште Йӱлесола Сотнур кундем, Арын сельсоветыш пурен. Вес колхозыш пурымеке, ял гыч чыла гаяк вольыкым наҥгаеныт. Ял калык паша деч посна кодын. Тидланак кӧра калык вес ялышке илаш кусненыт.

1993-шо ийыште вӱд пучым шупшмо. Ялыште таве уке да лийынат огыл. 2004-ше ийлан 12 суртышто 30 еҥ ила. Йоча-влак Кокласола школышто тунемыт. Калык Арынысе черкыш коштыт.

## Кылвер-влак
* Деревня Юлесола (Йӱлесола).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Моркинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Моркинский район», 2004. — 320 с. ил.  С. 96.

## Важ-влак


Категорий:Морко кундемысе илымверла
У Торъял кундем

**У Торъял кундем**, **У Торъял район** () — Марий Эл республикысе муниципал район.
Административ рӱдер — У Торъял .

## Географий
Марий Элын йӱдвел-эрвелныже верланен. Йӱдвелне Виче велын Пыжанъю кундем (Пижанский район) да Кукарка кундем (Советский район) дене, эрвелне Шернур кундем дене, кечывалвелне да кечывалвел-эрвелне У Роҥго да Кужэҥер кундемла дене, касвелне — Оршанке кундем дене . Тыге картыште ончалаш гын, ты Киров областьынат да Марий Элынат икгай лӱман район-влак улыт – «Советский район», мо оҥай нуно ваш-ваш пошкудо улыт.

Кундем кумдык 920 км² (але 92009 га)-ыш шуеш.

### Вӱд
Кундемыште 1043 га вӱд айла, куп-влак — 117 га наре. Кундем гоч Лемде, Толман да Шӱкшан эҥер-влак йогат.

### Чодра
Кугу чодра уке, но изи куэр, шопкер, кожла-влак улыт, марий кӱсото-влак — 12230 га-ште верланеныт.

## Эртымгорно
1920 ий марте У Торъял кундемын мландыже Вятский губернийысе Уржум да Яраҥ уездлашке пурен. Марий автономий областьым чоҥымеке, кызыт У Торъял кундемыш пурышо илмывер-влак тунам Сернурский кантоныш ушненыт. 1924 ийыште Новоторъяльский кантон чоҥалтын.
РСФСР Кӱшыл Каҥаш Президиумын кӱштыкшӧ почеш 11 Ӱярня 1959 ийыште Пектубаевский районным пытареныт да тудын илмывер-влакше тӱҥ шотышто Новоторъяльский районыш пуреныт.

РСФСР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Кӱштыкшӧ почеш 1 Пургыж 1963 ийыште у административлымаш системе почеш Марий АССРыште 7 ялозанлык район ышталтын. Новоторъяльский районым пытареныт, тудын мландыже Советский районыш ушнен.

4 Ӱярня 1964 ий РСФСР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Кӱштыкшӧ почеш Новоторъяльский районым угыч илаҥдареныт.

## Калык
1 Шорыкйол 2005 ийысе шотлымаш почеш кундемысе 147 илымверыште 18 100 еҥ илен.

## Административ шеледымаш

### Ял-влак
* Куэръял
* Лодакэҥер
* Кугу Лумарий
* Кузнеч
* Кем сола
* Алисола (Алеево)

## Экономика

### Ялозанлык

Кундемыште 2 ял озанлык предприятий шотлалтеш:
* «Первое мая»
* «Авангард» 

## Культура да образований
Тӱвыра тӧнеж-влак:
* ялысе книгагудо-влак.
* районысо тоштер.
* культур да каныш рӱдер.
Туныктымо учреждений-влак:
* 6 школ.
* 10 йочасад.
* Йоча усталык пӧрт
* Йоча да самырык-влаклан спорт школ
* Э. Сапаев лӱмеш сымыктыш школ.

## Тазалык аралтыш
* У Торъялысе рӱдӧ эмлывер
* Пектубаевысе врачебный амбулаторий 
* Масканурысо врачебная амбулатория
* 29 медпункт

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Эрик Сапаев — марий композитор, «Акпатыр» икымше марий оперын авторжо;
* Лариса Яковлева — политик, мер пашаеҥ;
* Светлана Строганова — актриса, Марий Эл Республикын Калык артистше;
* Иван Смирнов — марий актер, мурызо, Марий Эл Республикын Калык артистше;
* Александр Кожевников (Мурызо Эчан) — Марий Эл Радион вӱдышыжӧ, Марий самырык театырын актёржо;
* Леон Рая — поэтесса;
* Татьяна Соловьева — марий поэт, мурызо;
* Николай Любимов — журналист.

## Кылвер-влак
* У Торъял кундем гыч Кугу Отечественный сарын геройжо-влак
* У Торъял район. Официал сайт.

*
Кожлаял (Марий Тӱрек кундем)

**Кожлаял** () — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже верланыше Косолап ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 15 еҥ (2000 ий), 5 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Косолап сола деч 19 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Богданов Павел Иванович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Домнин Григорий Васильевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Казанцев Александр Петрович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Казанцев Владимир Георгиевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Козлоял-Сюба (Кожлаял).  

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Мари-Турекский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Мари-Турекский район», 2003. — 320 с. ил. С. 94.

## Важ-влак


Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
Куэръял (У Торъял кундем)

**Куэръял** (Пычай) () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Тошто Торъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 10 еҥ (2002 ий), 3 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Токтарсола деч 5 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «куэр» + «ял» = «куэр(ъ)ял».

## Эртымгорно
1790-шо ийыште 8 сурт шоген.

1936-шо ийыште «Мари ушем» колхозым почмо. 4 ий гыч Молотов лӱмеш колхозыш кусарыме.

Фронтыш 12 еҥ каен, 8-н веле пӧртылыныт.

2002-шо ийлан 6 суртышто 10 еҥ ила. Ял калык вӱдым таве гыч налыт. Соцкультбыт учреждений-влак уке улыт.

Лӱмлӧ еҥ-влак: Матвеевмыт, Петуховмыт, Чемековмыт тукым.

Пурлыклан: верысе пӱртӱс шотлалтеш.

## Кылвер-влак
* Деревня Кугеръял (Куэръял).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Новоторъяльский район: Сборник документальных очерков.— Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Новоторъяльский район», 2005 г. — 304 с. ил. (ISBN 5-87898-297-8). С. 233.

## Важ-влак


Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Провой кундем

**Провой кундем**, **Звенигово район** () — Марий Эл Республикын муниципал районжо.

Кундемын административ рӱдерже — Провой ола. 

Каласаш кӱлеш рӱдолан лӱмжӧ калыкыште тӱҥ шотышто Звениге семын палыме, Провой лӱм мондалтме гай лийын. Марла савыктыме у картыште рӱдола Провой лӱмым нумалеш.

## Географий
Провой кундем Юл эҥерын шола серыштыже верланен, кечывалвелне Юл гоч Чуваш республик дене пошкудо улеш, касвелне — Килемар кундем, йӱдвелне — Маскасола да У Роҥго кундемла, эрвелне — Морко да Юлсер кундемла дене чек уло. 

Кундем кумдык — 2 748 км² (але 274 800 га). 81,4 % мландыште чодра кушкеш, 11,3 % — куралме вер. 

## Эртымгорно
## Калык

## Экономике

### Ял озанлык
1 Шорыкйол 2004 ийыште ты кундемыште 21 ялозанлык да келыштарыше  лийын. Тӱҥ паша вольыкым ончымо шотышто ышталтеш.
Ты кундемыште Российын ик эн поян ялозанлык ыштыквер пашам ышта — «Совхоз Звениговский» да тудын пелен «Звениговский мясокомбинат».

## Административ шеледымаш
Кундемыште 3 ола шотан илымвер, 7 ял шотан илымвер, 83 илымвер (нунын кокла гыч район кӱкшытан 1 ола — Звенигово, 2 ола сынан посёлко уло — Лушмара (Красногорский) да  Сӱзлэҥер уло.

## Тӱвыра паша да туныктыш

### Тунеммывер-влак
2004 ийыште Провой кундемыште чылажге:
* 12 кокласе кыдалаш школ,
* 8 основной общеобразовательный школ,
* 8 тӱҥалтыш школ пашам ыштен.

Тыгакак, кундемыште уло: 
* самырык-влаклан спорт школ (ДЮСШ)
* Красногорский дом детского творчества,
* Звениговский центр детского творчества,
* 13 дошкольный образовательный тӧнеж,
* Общеобразовательный школ-влак пелен 7 дошкольный тӱшка уло.

### Тӱвыра тӧнеж-влак
* 31 клуб тӧнеж (нунын коклаште 2 автоклуб),
* кундемысе краеведений тоштер,
* Провойысо, Кужмарасе, Красногорскысо, Мочалищысе, Кокшамарысе йоча сымыктыш школ-влак
* 26 книгагудо уло.

Районышто 9 наре мурышо да куштышо калык ансамбль уло.

*
Изи Кожвож

**Изи Кожвож** () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Кужмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 73 еҥ (1999 ий), 73 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Нуктыж ял деч 2 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Ял Кугу Кожвож деч мӱндырнӧ огыл верланен, сандене яллан Изи Кожвож лӱмым пуэныт.

## Эртымгорно

1897-ше ийыште 151 еҥ илен гын, 1999-ше ийыште эртыше перепись почеш 36 суртышто 73 еҥ ила. 

1933-шо ийыште «Волгыдо» колхозым почмо. Озанлыкын 190 гектар мландыже лийын. Икымше председательлан Иван Дмитриевич Кириллов пашам ыштен. Сар деч вара верысе колхоз-влак ушнаш тӱҥалыныт. «Волгыдо» колхозат тиде радамыш логалын да Фрунзе лӱмеш але «Знамя» кохозыш ушнен. 

Пурлыклан: ялысе вершӧр шотлалтеш.

## Кылвер-влак
* Деревня Малый Кожвож (Погодино, Изи Кожвож). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Звениговский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Звениговский район», 2004. — 304 с., ил. С. 196.

## Важ-влак


Категорий:Провой кундемысе илымверла
Маскасола кундем

**Маскасола кундем**, **Медведево район** () — Марий Элысе муниципал район. Административ рӱдер — Маскасола ола сынан посёлко.

## Географий
Кундем Марий Эл республикын йӱдвел-касвелныже верланен. Йӱдвелне — Оршанке кундем, касвелне — Килемар кундем да Виче велын Шынчара кундемже дене, эрвелне У Роҥго кундем, кечывалвелне — Провой кундем дене .
Кумдык 2800 км² (але 280 000 га) шуеш.

Маскасола кундемлан негызым Теле тылзын 1943 ийыште пуымо.

Маскасола (Медведево) ола сынан посёлко (поселок городского типа) Йошкар-Ола деч 8 меҥге тораште верланен, чынжым Йошкар-Ола деч чот огешат ойыралт, эркын-эркын ола дене ушалтеш.

Кундемыш 2  пура (Медведевский да Краснооктябрьский), 19 (Азановское, Азяковское, Ежовское, Знаменское, Кузнецовское, Кундышское, Куярское, Люльпанское, Нужъяльское, Нурминское, Пекшиксолинское, Пижменское, Русско-Кукморское, Руэмское, Сенькинское, Сидоровское, Туршинское, Шойбулакское да Юбилейное).

Чылажге кундемыште 160 илмывер (населенный пункт) уло.

### Вӱд

Кундемыште Изи Какшан да Кугу Какшан эҥер-влак йогат, тыгак 26 изи эҥер, 16 ер, 32 пӱя, 66 куп уло. Тыгакак Йошкар-Олан икмыняр микрорайонышкыж вӱдым мландейымалсе вӱдхранилище гыч колтат.

### Чодра
194788 гектарыште Маскасола кундемыште чодра кушкеш. Чодралаште 46 тӱрлӧ янлык, 150 тӱрлӧ кайык уло. «Устье-Кундышский» лӱман заказник 20 Идым 1968 ий гыч пашам ышта. Тушто Промысловый кайыкым да янлыкым оролат. «Большая Кокшага» лӱман заповедникыште 1993 ий гыч шуен вашлиялтше да пыташ тӱҥалше кушкыл-влак аралалтыт.

## Эртымгорно
Кундемлан негызым Теле тылзын 1943 ийыште пыштыме.

## Калык
1 Шорыкйол 2010 ийысе шотлымаш почеш кундемыште  68 066 еҥ ила, нунын коклаште олалаште — 21 644 еҥ, яллаште 46 422 — еҥ. Калык-влак коклаште тӱҥ шотышто руш да марий-влак илат.
## Административ шеледымаш
Чылажге Маскасола кундемыште 2 ола шотан илем (городское поселение) да 19 ял шотан илем (сельское поселение) уло.:
* Ола шотан илем-влак
** Медведевский
** Краснооктябрьский
* Ял шотан илем-влак
** Азановское
** Азяковское
** Ежовское 
** Знаменское
** Кузнецовское
** Кундышское
** Куярское
** Люльпанское
** Нужъяльское
** Нурминское
** Пекшиксолинское
** Пижменское
** Русско-Кукморское
** Руэмское
** Сенькинское
** Сидоровское 
** Туршинское
** Шойбулакское
** Юбилейное

## Туныктыш да тазазылык аралтыш
28 школ пашам ышта. 23 тазалык аралтыш тӧнеж уло (эмлымвер, фельдшер пункт).

## Илымвер-влак
Ежово, Маскасола, Люльпан, Арбан да т.м.

## Лӱмлӧ еҥ-влак

## Палемдымаш


*
Арбан (Маскасола кундем)

**Арбан** () — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Пӱясер ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 326 еҥ (2002 ий), 327 еҥ (2010 ий), 398 еҥ (2014 ий).

## Верланыме вер
Пӱясер сола деч 4 километр эрвел могырно верланен.

## Эртымгорно
Негызым XVII-ше курымышто пыштыме. Ял Нурма села деч эрвелке 3 километр тораште верланен. 1723-шо ийыште 16 сурт лийын гын 2002-шо ийыште эртыше перепись почеш 114 суртышто 326 еҥ ила.

1884-ше ийыште черке пеленсе школым почмо. Тиде школышто 34 йоча шинчымашым поген. 

1923-шо ийыште «Шытышэ» колхозым почмо. Колхозышто 120 еҥ пашам ыштен. Озанлыкын 54 имне, 106 ушкал лийын. Шуко ий колхозым Соколов вуйлатен. 1958-ше ийыште «Шытышэ» колхоз Чапаев лӱмеш кохозыш ушнен. 

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*    Николай Арбан — марий серызе, драматург, семлызе, сӱретче, балейтместер, Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1944), СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1958), Марий Эл Республикын Калык серызыже (1994).
*   Козлов Владимир Максимович — II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Коротков Григорий Иванович — I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Михайлов Степан Фёдорович — I степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Путников Иван Васильевич — кок Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Путников Михаил Иванович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Светлов Василий Никитович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Смирнов Афанасий Гаврилович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Соколов Василий Максимович — кок Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Шимаев Михаил Викторович — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Арбаны (Арбан).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Медведевский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Медведевский район», 2003. — 368 с. ил. С. 177.

## Важ-влак


Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Мурызо

**Мурызо** — мурым мурышо еҥ. Марий тӱвыра мурызо-влаклан моткоч поян улеш.

Марий мурызо-влак:
* Александр Речкин
* Станислав Шакиров
* Татьяна Денисова
* Олег Логинов
* Алексей Бирь
* Иван Смирнов
* Зоя Берникова
* Роза Искакова
* Эльвира Токташева
* Надежда Васканова
* Влад Николаев
* Эльвира Попова
* Ирина Аликаева
* Валерий Садретдинов
* Арсений Андреев
* Андрей Андрианов
* Елена Антропова
* Елена Афанасьева
* Сергей Байназов
* Анатолий Ванин
* Александр Веткин
* Евгений Веденькин
* Виктор Гаврилов
* Наталия Глазырина
* Николай Головин
* Геннадий Григорьев
* Юрий Григорьев
* Ирина Данилова
* Раисия Данилова
* Светлана Дмитриева
* Зинаида Долгова
* Вячеслав Дудин
* Александр Егошин
* Наташа Егорова
* Константин Зайнетдинов
* Анатолий Зарецких
* Светлана Зыкова
* Саша Иванов
* Людмила Иванова
* Полина Итальева
* Нина Казашова
* Светлана Каншаева
* Татьяна Кибаева
* Галина Козырева
* Виктор Комаров
* Вероника Корчемкина
* Вячеслав Корчемкин
* Эльвира Краснова
* Алевтина Крылова
* Анатолий Куклин
* Любовь Купсольцева
* Лидия Кучера
* Светлана Львова
* Володя Матвеев
* Сергей Милютин
* Роман Мусагитов
* Роман Назыров
* Эльвира Никитина
* Владимир Николаев
* Елена Николаева
* Снежана Орлова
* Вячеслав Осипов
* Анна Османова
* Василий Павлов
* Надежда Пашкина
* Валерий Петров
* Геннадий Петухов
* Марина Почтенева
* Ангелина Речкина
* Владимир Ромашкин
* Валерий Семёнов
* Вероника Сергеева
* Лариса Сидоркина
* Тамара Ситникова
* Александр Сидоров
* Олег Славин
* Слава Сладков
* Людмила Соловьёва
* Алевтина Степанова
* Наташа Степанова
* Эдуард Тимофеев
* Валерий Тихонов
* Эльвира Трифонова
* Татьяна Умурбаева
* Вильсур Хамеев
* Игорь Шубин
* Анфиса Эманова
* Владимир Юшкин
* Ирина Юшкина
* Сергей Коротков
* Василий Якимов
* Алёна Яковлева
* Светлана Яндукова
* Татьяна Фоминых
* Ольга Богачева
* Марина Садова
* Светлана Яндукова
* Лилия Петухова
* Артур Ефремов
* Tonika

*
Категорий:Профессий-влак
Тушто

Тушто марий калыкын ойпогышкыжо пура.

Тушто калыкыште акрет годсек ила.

Тушто тушташ, туштен ойлаш мут-влак гыч лектын.

Тушто нерген кӱчыкын тыге каласаш лиеш: Мучашдыме меҥгыш унчыливуя кӱзем.

**Тушто** калык эртымгорным нумалеш. Тушто гоч ме ожнысо шемер еҥын илышыжым, тунамсе жапыште кучылтмо ӱзгар-влакым пален налына. Мутлан, тумо дене писте коклаш ӱшкыж пижын, але кӱртньӧ ӱшкыж пу тӱкан – туштен ожно калык. Тиде сапондо дене шийыныт, шога дене куралыныт.

Категорий:Сылнымут
У Роҥго кундем

**У Роҥго кундем** () — Марий Эл Республикысе муниципал район.

Кундем рӱдӧ — У Роҥго ()  ола сынан посёлко.
## Географий
Кундем Марий Эл покшелне верланен. Йӱдвелне  — У Торъял кундем дене, эрвелне — Кужэҥер, кечывалвел-эрвелне — Морко, кечывалвелне — Провой, касвелне — Маскасола, йӱдвел-касвелне — Оршанке кундем-влак дене .

Кумдык — 1421 км² (але 142100 га).

### Чодыра
У Роҥго кундемын 25 % мландыштыже (35000 га) чодыра кушкеш. Кож, пӱнчӧ, куэ, шопке-влак тӱҥ шотышто шогат.

### Вӱд
Район кумдыкым 869 га вӱд да куп-влак айлат. Тӱҥ шотышто изи эҥер-влак йогат. Эн келге эҥерлан тыште Изи Кундыш да Изи Какшан шотлалтыт.

### Минерал ресурс-влак
Полезный ископаемый-влак кокла гыч известняк, торф, чакарок, ошма уло.

## Эртымгорно
1917 ий марте кундемын кумдыкшо Озаҥ губернийын Царевококшайскысе уездыш,   да Вятский губернийын Уржумысо да Яраҥысе уездлашке пурен.

15 Шорыкйол 1921 ийыште Марий Автоном областьын ревкомжо почеш кум кантон ышталтын: Козьмодемьянскысе, Краснококшайскысе да Шернурысо. Кундемын мландыже Краснококшайскысе да Сернурысо кантонлаште лийын.

25 Шорыкйол 1935 ийыште ВЦИКын кӱштыкшӧ почеш Марий автоном областьыште Ронгинский район ышталтын. Рӱдер —  Роҥго сола.

1953 ийыште район рӱдерым Фокино солашке кусарат, 1958 ийыште — Советский (У Роҥго) кугыялышке.

23 Пургыж 1960 ийыште РСФСР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Кӱштыкшӧ почеш Ронгинский район Советский район лӱмым налын.

## Калык
1 Шорыкйол 2005 ийысе шотлымаш почеш кундемыште  30 400 еҥ илен. Нунын кокла гыч У Роҥгышто — 10 600 еҥ.

## Административ шеледымаш
Районышко Советский  да 7  пура:

* Алексеевский ял шотан илем 
* Верх-Ушнур ял шотан илем
* Вечын ял шотан илем
* Кужмарий ял шотан илем
* Михайловка ял шотан илем
* Роҥго ял шотан илем
* Солнечный ял шотан илем

### Ял-шамыч
* Изи Кодам
* Кокла Кодам
* Кордемтӱр
* Кӱшыл Кодам
* Руш Кодам
* Шоптырэнер
* Кундышумбал
* Кугенер
* Ӱшнӱр

## Экономика

### Промышленность
* Советский мебельно-деревообрабатывающий комбинат
* Роҥгысо кӱ карьер
* Спирт завод

### Пурлык-влак
Кундемыште тӱвыра, пӱртӱс да историйысе 55 памятник уло:

* 9 археологический памятник
** Абаснурысо курган тӱшка
** Колянурысо курган тӱшка
** Прокопьевскысе курган тӱшка
** Семейкинысе курган группа
** Алексеевскысе курган тӱшка
** Верхушнурысо шӱгар
** Роҥгысо шӱгар
** Тапшер кумалтыш.
* 2 архитектур да градостроительство памятник
* 22 исторический памятник
* 22 ландшафтный памятник
* 31 кӱсото, марий-влак тушто кумалыт, Ош Поро Кугу Юмылан надырым пыштат.
* Оршинский черке (XVIII курым)

## Кылвер-влак
* Республика Марий Эл. Официальный интернет-портал. Муниципальное образование «Советский муниципальный район».
* У Роҥго кундемын туныктымаш пӧлкаже

*
Шоптырэҥер

**Шоптырэҥер** () — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Вечын ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 5 еҥ (2004 ий), 9 еҥ (2010 ий)..

## Верланыме вер
Вечын ял деч 9 километр кечывалвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «шоптыр» + «эҥер» = «шоптырэҥер». 

## Эртымгорно
Негызым Трубичата ял гыч толшо-влак пыштеныт. 1869-ше ийыште 14 суртышто 47 пöръеҥ да 96 ÿдырамаш иленыт гын 2004-ше ийыште эртыше  почеш ялыште 3 сурт веле кодын. 

1931-ше ий 30-шо ӱярня тылзыште «Крестьянин» колхозым почмо. Икымше  Иван Михайлович Леухин лийын. Кугу Ачамланде сар тÿналмеке, ял гыч фронтыш 60 еҥ каен, 25 патыр веле пöртылын. 

1957-ше ийыште пожар лиймылан кöра, пел ял йÿлен, тиде амал денак ял калык вес вере илаш кусненыт. 

Лÿмлö еҥ-влак: Кугу Ачамланде сарын участникше – Пётр Васильевич Леухин да молат. 

Пурлыклан: Ронга эҥер, ялысе вер-шöр шотлалтыт.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Леухин Пётр Васильевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Шоптранер (Шоптрэнер Трубичата). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Советский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Советский район», 2004. — 320 с. ил. С. 90.

## Важ-влак


Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Шернур

**Шернур** (Макарля) () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Шернур кундемын рӱдерже. Калыкчот: 9100 еҥ (2005 ий), 8686 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Йошкар-Ола деч 89 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.

## Эртымгорно
Негызым 1749-ше ийыште Макарово ялыште пыштыме. Черкым чоҥымеке, ялым Благовещенский селаш кусарыме. Шернур волостьын рӱдыжӧ лийын. 1811-ше ийыште 167 еҥ илен. Черкым чоҥымеке, ял койын кушкаш тӱҥалын. Перепись годым тыгай Марий фимилий-влак архивеш кодын: Токсыбай, Пибулат, Пияндык, Чиндубай, Очибай, Очей, Паим, Аптыл, Ситыган. Шернур Йошкар-Ола деч йӱдвел-эрвелке 89 километр тораште верланен. 2005-ше ийлан 9100 еҥ ила. 

1849-ше ийыште тӱҥалтыш училищым почмо. 10 ий гыч училищыште 17 йоча тунемын, 2 туныктышо пашам ыштен. 1895-ше ийыште школысо лудмовер почылтын. 1868-ше ийыште земской эмлымвер почылтын. Совет власть толмеке Шернур посёлко эшеат моторешташ, тӱзаҥаш тӱҥалын. 20 курымын 20-шо ийла мучаште Шернур калык «3-шо Интернационал» коммуным почыныт. 1-ше трактор 1929-ше ийыште пашам ышташ тӱҥалын. Тидын нерген Шабдар Осып поэмым возен. Кугу Ачамланде сар тӱҥалмеке фронтыш 500 еҥ каен, 300 еҥже пӧртылын огытыл. Сарын икымше кечынжак шке кумылын кайше – влак 20 заявленийым возеныт.

Пурлыклан: Мотор верысе кундем, чапланыше марий-влаклан да Кугу Ачамланде сар годым вуйыштым пыштыше-влаклан памятник – обелиск-влак, Архангел Михаил лӱмеш черке шотлалтыт.

## Кылвер-влак
* Поселок Сернур (село Благовещенское, деревня Макарино, Макарля, Макарово, Шернур).
* Поселок Сернур.

## Литератур
# Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 704—705. — 872 с. — 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1. C. 704.
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 221.

## Важ-влак


Категорий:Марий Элысе кундем рӱдерла
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Категорий:Шернур
Категорий:Марий Элысе ола сынан посёлкыла
Семлызе

**Семлызе** ( «чоҥышо», «погышо») — семым возышо веле огыл, сем композицийым чоҥышо айдеме. Вет семым возымо годым сем теорийым шотыш налыт, тушто шке правиле-влак улыт. А семмастар семым шокта гына. Тугеже семлызым семмастар лӱмдаш лиеш. 
Семлызе пашам шукташлан гармоний, полифоний, оркестровкым палыман; иктаж могай семӱзгар дене шоктен моштыман, мутлан фортепиано дене (фортепиано сем шижмашым саемда, пашаште полша). Тиде семӱзгарын кумда диапазонжо неле партитур-влакым йоҥгалтараш йӧным пуа. Импровизаций моштымаш у сем-влаклан шочаш йӧным пуат. Опытым погымо дене семлызе-влак тӱрлӧ жанрыште ик семын сайын пашам ыштен кертыт. Классик-влакын семыштым шымлыме годым семлызын шке сем йылмыже, возымо ойыртемже шочеш.

## Тидым палаш оҥай
* Манеш-манеш почеш, Сальери семлызе Моцартым аяртен пуштын.
* А.С. Грибоедов серызе да дипломат шке жапыштыже семлызе семын чапланен: кок вальсым возымо дене кугу пагалымашым сулен.
* Чюрлёнис лӱман семлызын ушыжо пудыраҥын. Тыгай-влаклан эмлымверыштак колен.
* Игнацы Ян Падеревский семлызе Польшын премьер-министрже лийын, Верди - депутат; Берлиоз ден Вагнер революцийлаште кредалыныт.
* Джон Кейдж семлызе «4′33″» пьесыж дене чапланен. Ныл минут, кумло кум секунд жапыште тиде пьесыште ик йӱкат ок йоҥгалт.
* Чӱчкыдын мутлан семым келыштарымаш семлызе пашалан шотлалт ок керт, тыште семлызе технике ок кучылталт. Тыге, бард-влак семлызе огытыл.

## Марий семлызе-влак

* Иван Ключников-Палантай
* Яков Эшпай
* Дмитрий Кульшетов
* Андрей Эшпай
* Валерий Кульшетов
* Сергей Маков
* Вениамин Захаров
* Павел Калягин
* Тимофей Петухов
* Вячеслав Осипов
* Валерий Садретдинов
* Константин Зайнетдинов
* Евгений Волков
* Иван Егоров
* Алексей Яшмолкин
* Валерий Тихонов
* Эрик Сапаев
* Юрий Бурдаков
* Мефодий Петров
* Ион Кузьмин
* Виталий Алексеев
* Николай Изергин
* Анатолий Куклин
* Влад Николаев
* Михаил Кузнецов
* Валерий Семёнов
* Игорь Ванюков
* Александр Речкин
* Филимон Иванушкин
* Владислав Куприянов
* Юрий Евдокимов-Тойварс
* Станислав Шакиров
* Владимир Юшкин


Категорий:Профессий-влак
Тоштер

**Тоштер** — , эртымгорно да тӱвыра предметым пога, просвещений шотышто пашам ышта.

Йошкар-Олаште Евсеев лӱмеш тоштер уло.
Политик

**Политик** — политике шотышто пашам ыштыше еҥ.

Марий политик-влак:
* Вячеслав Воронцов

*
Категорий:Профессий-влак
Марийсола

**Марийсола** (Оно Морко) () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Марийсола ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 735 еҥ (2005 ий), 750 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Шернур ола сынан посёлко деч 14 километр йӱдвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «марий» + «сола» = «марийсола».

## Эртымгорно
Негызым XVI-шо курымышто пыштыме, ял нерген икымше гана 1699-ше ийыште палдарыме. 1795-ше ийыште Марисола ялыште 8 суртышто 67 пӧръеҥ да 65 ӱдырамаш илен. Марисола Шернур кугысола деч йӱдвелкыла 12 километр тораште Она да Шаба эҥер коклаште верланен. 

2005-ше ий 1-ше шорыкйоллан 735 еҥ ила.  Тидын кокла гыч 669 марий, 62 руш да молат. XIX-ше курымышто ял койын кушкаш тӱҥалын. 

1837 ийыште пу черкым почмо да ялым селашке кусарыме. 1888 ийыште кӱ черке пашам ышташ тӱҥалын.  1879 ийыште школым почмо, туныктышылан Верещагин пашам ыштен. 1920 ийлаште «Марисола» ялозанлык артельым почмо, а 30-шо ий мартыште колхозыш савырыме. Кугу Ачамланде cар тӱҥалмеке ял гыч фронтыш 48 еҥ каен, 23 еҥ пӧртылын огытыл. Сар жапыште ялыште йоча пӧрт пашам ыштен, тиде пӧртыштӧ Эстоний, Крым, Татарстан республик гыч йоча-влак иленыт. 1974 ийыште Йыван Кырла лӱмеш мемориал оҥам сакыме, а 1993 ийыште бюстым ыштыме.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Воронцова Ольга Петровна — марий шанчызе, йылмызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1994), Финн-угор ушемын йотэлысе йыжъеҥже (2004, Хельсинки).

## Кылвер-влак
* Село Марисола (Марийсола, Оно-Морко, Ономоркинская, Оно-Марь).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 149.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Лопка Памаш

**Лопка Памаш** () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Марийсола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 50 еҥ (2005 ий), 65 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Марийсола деч 2 километр йӱдвел-эрвелне лийын шога.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «лопка» + «памаш» = «лопка памаш». «Лопка Памаш» — памаш воктен верланыше ял.

## Кылвер-влак
* Деревня Лопка-Памаш (Лопка Памаш).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 147.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Революций

**Революций** ( савырнымаш, вашталтымаш) — тиде пӱртӱсыште, шанчыште, мерыште радикал, тӱҥ гыч, келге да вашке лийын кайыше вашталтымаш. Революций дене таҥастарымаште эволюций - тиде икшырымын да эркын вашталтымаш. Тыгай революций деч реформе ойыртемалтеш, кушто вашталтымаш чыла, уло кумдыкым авалтен огыл, а иктаж могай ужашыжым гына.

Ондак революций мутым астрологий ден алхимийыште гына кучылтыныт. Тиде мут шанчыш Николай Коперникын «De revolutionibus orbium coelestium» (1543) книгаж гыч пурен.

Категорий:Чыла
Джексон, Майкл

**Майкл Джозеф Джексон** () ( — ) – УАШ семлызе.

Категорий:Мурызо-влак
1765

1765-ж. ийируу станогун ойлоп тапкан инсан?

## Мо лийын

## Кӧ колен

## Кӧ колен

Категорий:1765
Корей йылме

**Корей йылме** (한국어, 조선말) — кугужаныш йылме Йӱдвел да Кечывалвел Корейыште.

Категорий:Йылме-влак Евразийыште
Москосо метрополитен

**Москосо [[метрополитен]]** () — урем деч ӧрдыжтӧ мер транспорт тӱрлык Моско олаште.

## Линий-влак

Категорий:Москосо метрополитен
Ӱярня (ыҥ-влак)

**Ӱярня** мут ончыктен кертеш:

* Ӱярня тылзе — ийын кумшо тылзыже.
* Ӱярня пайрем — кугу марий пайрем.
Тойдемар, Павел Степанович

**Павел Тойдемар** (Павел Степанович Тойдемар (Стекольников)) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Кожлаер ял — , Йошкар-Ола ола) — икымше профессионал марий мурызо, Марий АССР-ын Калык артистше (1949).

## Илыш корныжо
Павел Тойдемар 1889 ийын пеледыш тылзын 14-ше кечынже  Озаҥ губерний Чарла уезд Кожлаер ялыште шочын. 1919 ийыште армийыш каен. Кӱсле да шиялтышым пелен налын. Армий деч вара Марий театрыште пашам ыштен. 1927 ийыште Марий Кужер телефильмыште рольым модын. Тудын рольжо - самырык рвезе, кӱслезе. 1930 ийыште Москосо Шыжа революций лӱмеш музык училищыш тунемаш пурен. Вара тушечын Новосибирск олашке пашам ышташ куснен. 1940 ийыште Йошкар-Олаш пӧртылын. 1958 ий марте Марий филармонийыште пашам ыштен, кӱслезе ансамблем вуйлатен. Ӱзгар ансамблын  икымше гана 1920 ийыште А. Мамуткин да Н. Смирнов дене пырля тыршен. Шкеже шӱвыр дене шоктен, Мамуткин - скрипке дене да Смирнов музекан дене.

## Награде да чап лӱм-влак
*  Йошкар Шӱдыр орден (1945).
* Марий АССР Президиум Верховный Советын Чапкагазше-влак (1942, 1944, 1948, 1957).
* Марий АССР-ын сулло артистше (1944).
* Марий АССР-ын Калык артистше (1949).

## Кылвер-влак
* Жизнь и творчество П.С. Тойдемара.
* Тойдемар, Павел Степанович.
* 110 ий Павел Тойдемарлан.

## Литератур
# Марийская биографическая энциклопедия : 3849 имен в истории Марийского края и марийского народа / авт. и рук. проекта В. Мочаев. - Йошкар-Ола, 2007. С. 361.

## Важ-влак


Категорий:Марий мурызо-влак
Марий Эл Республикын Калык серызыже

**Марий Эл Республикын Калык серызыже** () — кугыжаныш награде, Марий Эл Республикын почётан лӱмжӧ. 

## Историй
Негызым 1957 ий пеледыш тылзын 1-ше кечынже пыштеныт. Чап лӱмым сулен налше икымше еҥ — Никандр Лекайн.

## Нагрдитлыме негыз-влак
«Марий Эл Республикын Калык серызыже» да Марий Эл Республикын Калык почеламутчыжо чап лӱм серызе, почеламутчо, драматург, прозаик, литературовед-влаклан, эн кӱлешан, ойыртемалт шогышо, общественностьын кумдан признатлыме произведений-влаклан пуалтеш.

## Мо пуалтеш
Марий Эл Республикын Вуйлатышыжын Указше почеш чап лӱмым сулен налше-влаклан  пуалтеш:
* Чап лӱм
* Удостоверений,
* Оҥпале.

## Чап лӱмым сулышо-влак
* Марий АССР-ын Калык серызыже-влак
** Никандр Лекайн, серызе - 1957.
** Сергей Николаев, серызе - 1958.
** Василий Юксерн, серызе - 1978.
** Аркадий Крупняков, серызе - 1978.
** Ким Васин, серызе - 1984.

* Марий Эл Республикын Калык серызыже-влак
** Зинаида Каткова, серызе - 1992.
** Николай Арбан, серызе - 1994.
** Миклай Рыбаков, серызе - 1996.
** Александр Юзыкайн, серызе - 1996.
** Алексей Красноперов, серызе - 2000.
** Вячеслав Абукаев-Эмгак, серызе - 2006.
** Василий Регеж-Горохов, серызе - 2007.
** Леонид Яндак, серызе - 2008.
** Виталий Петухов, серызе - 2014.

## Литератур
* Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / Сост. А. Васинкин, В. Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-7590-0966-5.

## Важ-влак


*
Категорий:Марий Эл Республикын чап лӱмжӧ-влак
Парашют спорт

Парашют спорт — авиаций спортын тӱрлык.

Парашют (,  да ) —  устройстве. Юж  тудлан кӧра айдеме але ӱзгар шӱдырналеш.

Марий Элыште икымше гана 22 Пеледыш 1935 ийыште Обком комсомолын секретарьже Георгий Микин дене Йошкар-Ола комсмомол ушемын вуйлатышыже Николай Пирогов парашют дене тӧрштеныт. Лачак тиде кече дечын вара элыште парашют спорт виянаш тӱҥалын манын каласен кертына.

1951 ийыште икымше парашют спорт дене тӱнямбал чемпионатым эртара. 60 наре элыште парашют комиссий тӱнямбал 1982 ийлаште лийын. Таче парашют спорт дене таҥасымаш эртаралтын категорий: ару шичме; система индивидуал (яблоневый комплекс шуктен фигур гыч); система тӱшка; система купольный.

Официальный спортын тыгай дисциплиныже-влак шотышто российыште эртаралтше таҥасымаште парашют спорт:

* Тӱрыс шичме (тӱшка, личный)
* Двоеборье (шичме ару, системым, командысе таҥасымашлаште)
* Тӱшка системым (2, 4, 8, 10 але 6, кугу формаций, кугу формаций-перестроение)
* Вертикальысе акробатике
* Олмавече купольный (2-перестроение, 4-юмынӱдыр, 4-перестроение, 8-храмым чоҥымо, кугу формаций)
* Пилотирований купольный (многоборьеште, кужыт, писылык, ару)
* Патыр многоборье
* Параски (двоеборьеште, ару, двоеборье - команде дене таҥасыме)
* Скайсерфинг
* Фристайл
* Фрифлайинг
* Чоҥештен вингсьют
* Пуч пырдыж чоҥештен аэродинамический
* Парашют спорт тӱрлык российыште правилым тыгай чулымлык огеш официальный регламентировать
* Бейсджампинг

## Важ-влак

Категорий:Спорт
Категорий:Спорт тӱрлык-влак
Марий Тиште кече

**Марий Тиште кече** — йылме дене кылдылтше марий пайрем. 1775-ше ийыште Рушэл шанче академий Петербургышто «Сочинения принадлежащие к грамматике черемисского языка» лӱман книгам савыктен лукмо дене кылдалтын. Тиде книга марий  тӱҥалтышыжлан шотлалтеш. Тушко чылаже тӱжем наре шомакан мутым пуртеныт. Марий Элыште Тиште кече  ийла гыч пайремлалтеш, а 1998 ий гыч ты пайремым кугыжаныш кӱкшытышкö нӧлталыныт.

## Пайремын шарлыме кумдыкшо
Марий Тиште кече уло марий калыкын пайремже семын Марий Элыште да тыгак марий калыкын тӱшкан  илыме ӧрдыж кундемлаштыштат пайремлалтеш. 

## Эртарыме жап
1990 ий гыч Марий Тиште кече кажне ийын теле тылзын 10-шо кечынже пайремлалтеш.

2009 ийыште Марий Тиште кечым Мер Каҥаш ямдылен. Пайрем Йошкар-Олаште эртен. Кок йодышым рашемденыт: марий юмынйӱла нерген да марий йылман компьютер паша шотышто. Тыгак эше Йыван Кырла лӱмеш кугыжаныш премийым кучыктеныт.

## Эртымгорно
Марий-влак Тиште кечым эше  ийла гыч палемдаш тӱҥалыныт. Тунам марий калык погын тыгай пунчалым луктын:

Марий чоным тарваташ, марий еҥын шке марийлыкшым нӧлталаш, шке тӱвыраже дене, йылмыже дене кугешнен илаш тараташ манын, теле тылзын 10-шо кечыжым **Марий Тиште кече** семын палемдаш.


1775 ийыште Теле тылзын 10-шо кечынже Санкт-Петербург оласе кевытлашке икымше марий грамматикым "Сочинения, принадлежащие к грамматике черемисского народа" ужалаш луктыныт, садлан тиде кечым пайремлан ыштеныт. Авторжо Озаҥ оласе архиепископ В. Пуцек-Григорьевич лийын, но тудым ямдылаш Озаҥ оласе духовный семинарий пеленсе школын марий тунемшыже-влакат полшеныт.

### Кузе лӱм лектын
**Тиште** — тошто финно-угор шомак; ондакше тудо «шӱдыр» умылымашым ончыктен (таҥастаре ). Вара кумалтыш ушемын палыже лийын (пале — ), арам огыл вет *знамям* кызытат марла *тисте* манына — тошто ыҥже, *пале*, тыште раш палдара. Вара тудо ушемын палыжым гына огыл, шкенжымат ончыкташ тӱҥалын. А  ийлаште тиштын акрет годсо ыҥжым шарналтен, эсогыл  *тиште* манаш тӱҥалыныт. Тушечынак эше вес мутым шонен луктыныт: **тиштер** — алфавит.

А 1990 ийыште, кунам у пайрем нерген мут лектын, тиде акрет годсо шомакым шарналтен, тудлан у шӱлышым пуэныт — тудымат вет ожно уверым пуымо, иктаж-мом шижтараш кӱлмӧ годым кучылтыныт.

## Тыгак ончо
* Марий Талешке кече
* Сеҥымаш кече
* Марий Эл Республикын кечыже

## Негыз
*И.Г.Иванов. "Марий возыктышын вияҥме корныжо"
*О.А.Калинина "Марий пайрем-влак. Полшык", Йошкар-Ола, 2006

Категорий:Марий пайрем-влак
Сталин премий

Сталин лӱмеш премийын лауреатше:

* Миклай Казаков - 1951.

Категорий:Премийын лауреатше
Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премий

**Марий Эл Республикысе [[Чавайн, Сергей Григорьевич|С.Г. Чавайн]] лӱмеш Кугыжаныш премий (литератур аланыште)** () – поснак кӱллӧ тӱрлӧ жанран (прозо, поэзий, драматургий, публицистике, художественный критике) литературный произведений-влакым возымылан пуымо премий.

## Негыз
Премийлан негызым 1968 ийыште пыштеныт (Марий АССР-ысе Кугыжаныш премий гай лийын).
1993 ийыште Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премий гай пеҥгыдемдалтын.
Премий Марий АССР-ын лӱмгечыже годым пуалтеш.

## Пуымо жап
*Кок ийлан ик гана ик премий пуалтеш.

## Мо пуалтеш
Марий Эл Республик Вуйлатышын Указше почеш премийым сулен налше-влаклан  пуалтеш:
* Премийын лауреатше Чап лӱм
* Диплом
* Оҥпале
* Окса пӧлек

## Оҥпале

File:Почётный знак лауреата Государственной премии Республики Марий Эл, 1992-2007.png|Марий Эл Республикысе Кугыжаныш премийын оҥ тамгаже, 1992
File:Почётный знак лауреата Государственной премии Республики Марий Эл, 2007, лицевая сторона.png|Марий Эл Республикысе Кугыжаныш премийын оҥ тамгаже, 2007


## Диплом

File:Диплом лауреата Государственной премии Республики Марий Эл.png|Марий Эл Республикысе Кугыжаныш премийын дипломжо, 1992
File:Диплом лауреата Государственной премии Республики Марий Эл, 2007 г.jpg|Марий Эл Республикысе Кугыжаныш премийын дипломжо, 2007


## Премийын лауреатше-влак
С. Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак:
* Геннадий Матюковский – 1972.
* Аркадий Крупняков – 1975
* Ким Васин – 1976.
* Вадим Карташов – 1977.
* Юрий Петров – 1977.
* Миклай Рыбаков – 1978.
* Василий Регеж-Горохов – 1978.
* Василий Юксерн – 1979.
* Сергей Николаев – 1980.
* Семён Вишневский – 1983.
* Константин Коршунов – 1985.
* Александр Юзыкайн – 1988.
* Семён Николаев – 1991.
* Юрий Рязанцев – 1993.
* Осмин Йыван – 1993.
* Алексей Красноперов – 1995.
* Виталий Петухов – 1997.
* Геннадий Гордеев – 1999
* Анатолий Тимиркаев – 1999.
* Семён Черных – 2000.
* Анатолий Спиридонов – 2001.
* Леонид Яндаков – 2003.
* Гельсий Зайниев – 2005.
* Ксенофонт Сануков – 2005.
* Валентина Изилянова – 2007.
* Вячеслав Абукаев-Эмгак – 2007.
* Светлана Григорьева – 2015
* Александр Петров - 2021

## Кылвер-влак
* Положение о Государственных премиях Республики Марий Эл в области литературы, искусства, архитектуры, науки и техники.

## Важ-влак


Категорий:Чап лӱм-влак
Категорий:С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Карташов, Вадим Николаевич

**Вадим Карташов** (Вадим Николаевич Карташов), (, Марий автоном область, Провой кундем, Кожласола сола — , Йошкар-Ола ола) — серызе, почеламутчо, журналист, мер пашаеҥ, Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1977), РСФСР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1971). 

## Илыш корныжо

## Тӱҥ произведенийже-влак
* На земле Марий Эл. М., 1982. 192 с.
* Десятая высота: рассказы, очерки / под ред. В. Н. Карташова. Йошкар-Ола, 1977. С. 9-40, 165-184, 195-222.
* Стихи //Дружба. Йошкар-Ола, 1978. С. 84—86.
* Октябрьская повесть : рассказы, очерки / под ред. В.Н.Карташова. Йошкар-Ола, 1980. С. 5—48, 189—229.
* Шаги созидания : рассказы, очерки / под ред. В.Н.Карташова. Йошкар-Ола, 1981. С. 3—31, 184—207, 227-262.
* Путь к себе : стихи. Йошкар-Ола, 1998. 144 с.
* Впечатления : стихи // Русское слово Марий Эл. 2004. С. 128—130.

## Илышыже да творчествыже нерген литератур
* Маслихин А., Карташов Вадим Николаевич — журналист// Мас- лихин А., Маслихин В. Человек и картины мира : монография. Йошкар-Ола, 2002. С. 265—268.
* Краткая биогр. справка // Русское слово Марий Эл. Йошкар-Ола, 2004. С. 128.
* Бирючева О. Редактор — словно дирижер оркестра // Мар. правда. 2005. 20 дек.
* Карташов Вадим Николаевич // Мар. археогр. вестник. 2006. № 16. С. 220-222.
* Карташов В. Н. // Маслихин А., Маслихин В. Человеческая жизнь бесценна : монография. Йошкар-Ола, 2006. С. 276—281.
* МБЭ. Йошкар-Ола, 2007. С. 164-165.
* Смирнов С. Честность как принцип // «МК» в Марий Эл. 2008. №13. С. 14.

## Чап
*  «Чап Тамга» орден (1966).
*  «Чап Тамга» орден (1971).
* Марий АССР-ысе Кугыжаныш премий (1977).
* РСФСР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1971).
* Марий АССР Президиум Верховный Советын Чапкагазше (1965,1980).

## Кылвер-влак
* Человек на все времена.

## Негыз
# Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 320-321

Категорий:Руш серызе-влак
Категорий:С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Петров, Юрий Данилович

**Юрий Петров** (Юрий Данилович Петров), (, РСФСР, Нижний Новгород ола — , Йошкар-Ола) — руш серызе, почеламутчо, журналист, мер пашаеҥ, Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1977), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1980). 

## Илыш корныжо
Юрий Петров 1920 ийын ага тылзын 28-ше кечынже Нижний Новгород олаште шочын. 1921 ийыште ешыже Краснококшайск (Йошкар-Ола) олашке илаш кусна. Школым тунем пытарыме деч вара 1939-1940 ийлаште Юрий Петров Нархозучётын Управленийыштыже статистиклан пашам ыштен.  1941 ийыште РККА-н Ленинградысе сар-юж академийын лаборантше лиеш. 1943 ийыште 185-ше заводыш контроль мастерлан пашам ышташ кусна. вес ий гыч 1953 ий марте НКВД-ште, МГБ-ште пашам ышта.
Заочный курс дене Марий кугыжаныш педагогике институтым тунем пытара. 1953-шо ий гыч сулен налме канышыш лекме марте «Марийская правда» газет редакцийыште тырша. Литсотрудник лийын, литератур, тӱвыра да сымыктыш пӧлкам вуйлатен. Сылнымут лаштыкым вӱден. 

## Усталык паша
Юрий Петров поэт семын палыме улеш. Йоча да кугурак-влакланат возгален. 1970 ийыште самырык-влаклан «Паша и Маша» книгам савыктен луктын. Варажым вес ойпого-влакат лийыныт.

1977 ийыште «Октябрьская повесть» ден «Десятая высота» книгаже-влаклан Юрий Петров МАССР Кугыжаныш премийым налеш. 

Юрий Петровын пашажым кӱкшын аклен, Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже лӱмым 1980 ийыште пуэныт.

## Тӱҥ произведенийже-влак
* Сверстникам : стихи // Дружба. Йошкар-Ола, 1955. 70-71 лашт.
* Мое сердце : стихи // Юность. М., 1959. №7. 49 лашт.
* Дороги : стихи // Йошкар-Ола, 1959. 88 лашт.
* Паша и Маша : стихи для детей. Йошкар-Ола, 1970. 48 лашт.
* Рассказы // Десятая высота : рассказы о великом созидании. Йошкар-Ола, 1977. 41-56 лашт.
* Новостройка жизни : рассказы // Октябрьская повесть. Йошкар-Ола, 1980. 51-82 лашт.
* Топор : стихи // Русское слово Марий Эл. Йошкар-Ола, 2004. 65 лашт.

## Илышыже да творчествыже нерген литератур
* Книга открывает мир : заметки с собр. писателей по дет. лит. // Мар. правда. 1971. 27 апр.
* Кр. биогр. справка // Русское слово Марий Эл. Йошкар-Ола, 2004. С. 65.

## Чап
* Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1977).
* Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1980).

## Литератур
* Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 493-494.

Категорий:Руш серызе-влак
Категорий:Почеламутчо-влак
Категорий:С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Рязанцев, Юрий Иванович

**Юрий Рязанцев** (Юрий Иванович Рязанцев) (, Марий АССР, Поранча кундем, Изи Пумарий почиҥга ял — , Йошкар- Ола ола) — марий серызе, почеламутчо, режиссер, артист, МССР-ын Калык артистше (1991), Марий АССР-ын сулло артистше (1979), Марий Эл Республикысе И.С. Палантай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (колымыжо деч вара) (1993).

## Илыш корныжо
Юрий Рязанцев 1940 ийын идым тылзын 20-шо кечынже Марий АССР Поранча кундем Изи Пумарий почиҥга ялеш кресаньык ешеш шочын.

## Тӱҥ произведенийже-влак
* Корно памаш : почеламут-вл. // Ончыко. 1977. № 6. С. 67—72.
* ...Шогем курым корнывожышто : почеламут-вл. [...Стою на перекрестках века : стихи]. Йошкар-Ола, 1989. 80 с.
* Возеш тӱшка пашашке ӱмырна : почеламут-вл. // Ончыко. 1990. № 4. С. 62-64.
* Нарынче, нарынче : поэма // Ончыко. 1993. № 5. С. 93—97.

## Илышыже да творчествыже нерген литератур
* Горохов В. Усталык корнышто // Ончыко. 1969. № 6. С. 92—97.
* Анисимов Э. «Йӧратем манме шагал...» // Марий коммуна. 1991. 9 февр.
* Краснов П. В очищение нам... // Мар. правда. 1994. 1 февр.
* Николаев С. Шӱм-чоным элертыше // Марий Эл. 2000. 20 сент.
* «Айдемылан пӱралтын ӱмыр мучко сортала когарген йӱлаш» // Кугарня. 2000. 22 сент.
* Регеж-Горохов В. Прерванный полет // Йошкар-Ола театральная. Йошкар-Ола, 2003. С. 28.
* Кульбаева Н. Артисты Марийского театра : биобиблиогр. справочник. Йошкар-Ола, 2005. С. 187—190.
* МБЭ. Йошкар-Ола, 2007. С. 311

## Чап
* МССР-ын Калык артистше (1991).
* Марий АССР-ын сулло артистше (1979).
* Марий Эл Республикысе И.С. Палантай лӱмеш Кугыжаныш премий (колымыжо деч вара) (1993).

## Кылвер-влак
* Рязанцев, Юрий Иванович.

## Литератур
# Марийская биографическая энциклопедия : 3849 имен в истории Марийского края и марийского народа / авт. и рук. проекта В. Мочаев. - Йошкар-Ола, 2007. С. 311.
# Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 537-538.

Категорий:Марий серызе-влак
Категорий:Марий почеламутчо-влак
Категорий:Марий артист-влак
Категорий:Марий Эл Республикын Калык артистше-влак
Категорий:И.С. Палантай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Коковихин, Александр Михайлович

**Александр Коковихин** (Ихуто Маслиничас, Миха К., Зонов, Юлия Столовая) (Александр Михайлович Коковихин) (, РСФСР, Марий АССР, Йошкар-Ола) — руш серызе, почеламутчо, амалкалче, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2000), Россий Cерызе-влак ушемын йыжъеҥже (2001). 
 
## Илыш корныжо
Александр Коковихин 1967 ийын сорла тылзын 31-ше кечынже Йошкар-Олаште шочын.

2000 ийыште Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше лийын.

## Тӱҥ произведенийже-влак
* Стихи // Молодеж. курьер. 1993. 18 авг.
* Около себя : стихи. Йошкар-Ола, 1995. 144 с.
* Танцуя аистом : стихи. СПб, 2000. 80 с.
* Стихи // Сотовый мед. Йошкар-Ола, 2000. С. 74—79.
* Стихи // Мар. правда. 2000. 20 июня.
* Стихи // Русское слово Марий Эл. Йошкар-Ола, 2004. С. 366—368.
* Нанизывая ахинею : стихи. Йошкар-Ола, 2004. 112 с.
* Стихи // Мар. правда. 2004. 30 нояб.
* Стихи // Мар. правда. 2007. 25 сент.

## Марлаш кусарыме
* Чыла — жаплан ; Йӧратыме жап : почеламут-вл. / В.Абукаев-Эмгак кусарен // Кугарня. 2000. 17 нояб.

## Илышыже да творчествыже нерген литератур
* Стрельникова Л. «Увы, не ценят нынче рифмоплетов...» // Молодеж. курьер. 1995. 2 марта.
* Краснов И. Букет от Коковихина // Новая молодеж. газета. 2000. 25 мая.
* Апатеева Р. Александр Коковихин : «Вот увижу свою мечту...» // Мар. правда. 2000. 20 июня.
* Карпов И. Жизнь как елово, или Слово как игра, или Грустная улыбка Александра Коковихина // Известия Марий Эл. 2000. 12 окт.
* Ускова Е. Коковихин — поэт настоящий // Новая молодеж. газ. 2000. 12 окт.
* Ойыртемалтше йӱкан поэт // Марий Эл. 2000. 10 нояб.
* Александр Коковихин // Ончыко. 2002. № 2. С. 157, 159.
* Писатели Республики Марий Эл : автобиобиблиогр. сб. Йошкар-Ола, 2004. С. 34.
* МБЭ. Йошкар-Ола, 2007. С. 176.

## Чап
* Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премий (2000).
* Россий Cерызе-влак ушемын йыжъеҥже (2001).
* Марий Эл Республик Серызе-влак ушемын Чапкагазше.

## Литератур
* Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 327-328.

Категорий:Руш серызе-влак
Категорий:Почеламутчо-влак
Категорий:Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак