open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кӱдырчӧ

**Кӱдырчӧ** (*[[Юмо|Юмын]] кӱ*) — пӱртӱс кончымаш.

## Тыгак ончо
* Шонанпыл

## Важ-влак


Категорий:Йыръюж оптик кончымаш-влак
Изи Купто

**Изи Купто** () — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже верланыше Марий Тӱрек ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 80 еҥ (2000 ий), 68 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Марий Тӱрек ола сынан посёлко деч 11 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Васильев Валентин Николаевич — марий йылмызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1984), доцент (1992), Финн-угор ушемын йотэлысе йыжъеҥже (Хельсинки), Марий Эл Республикын сулло туныктыш пашаеҥже (2004). 

## Кылвер-влак
* Деревня Малая Купта (Изи Купто). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Мари-Турекский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Мари-Турекский район», 2003. — 320 с. ил. С. 160.

## Важ-влак


Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
Тектэҥер (Марий Тӱрек кундем)

**Тектэҥер** (, ) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже верланыше Марий Тӱрек ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 0 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Марий Тӱрек ола сынан посёлко деч 11 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Курбатов Алексей Александрович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*     Курбатов Андрей Федорович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Курбатов Иван Семёнович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Курбатов Михаил Андреевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Кожевников Александр Иванович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Кожевников Никита Иванович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*     Пасынков Алексей Григорьевич — I степенян Ачамланде сар орден, III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Пасынков Иван Сергеевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Пасынков Пётр Сергеевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Рыжков Андрей Петрович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Чернов Георгий Александрович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Чернов Григорий Семёнович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Чернов Николай Алексеевич — Йошкар Тисте орден, I степенян Ачамланде сар орден, II степенян Ачамланде сар орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Курбатово (Тектэҥер, Малое Курбатово, Мормыши). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Мари-Турекский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Мари-Турекский район», 2003. — 320 с. ил. С. 32.

## Важ-влак


Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
Ашланский почиҥга

**Ашланский почиҥга** () — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Верланыме вер
Марий Купто ял деч 5 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.

## Эртымгорно
1965 ийыште Ашланский почиҥга Куршаково сола деке ушалтын.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Бушков Р.А. — историй шанче кандидат.
* Османова М.А. — МАССР-ын сулло туныктышыжо.

## Кылвер-влак
* Починок Ашланский. 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Мари-Турекский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Мари-Турекский район», 2003. — 320 с. ил. С. 158.

## Важ-влак


Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
Вӱдэҥер

**Вӱдэҥер** мут ончыктен кертеш:

* Вӱдэҥер — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
* Вӱдэҥер — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Токпайэҥер ял шотан илемыш пурышо ял.
Куршаково

**Куршаково** () — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже лийын шогышо пытыше сола. 

## Верланыме вер
Ашланка эҥерын шола серыштыже лийын шоген.

## Эртымгорно
1999 ийыште ӱярня тылзын 2-шо кечынже Курмакай ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Богатырев Василий Семенович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Енделетов Пётр Дмитриевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Ислентьев Георгий Иванович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Ислентьев Пётр Михайлович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Калинин Николай Матвеевич — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Калинин Павел Иванович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Калинина Лидия Ивановна — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Калинина Полина Романовна — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Куршаков Василий Петрович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Куршаков Геннадий Петрович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Куршаков Дмитрий Семёнович — I степенян Ачамланде сар орден, Йошкар Шӱдыр орден да III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Куршаков Иван Николаевич — I степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Куршаков Пётр Андреевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Куршаков Пётр Николаевич — II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Сола Куршаково (Табачное).  

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Мари-Турекский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Мари-Турекский район», 2003. — 320 с. ил. С. 159.

## Важ-влак


Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
Кугусола

**Кугусола** мут ончыктен кертеш:

* Кугусола — Российыште Марий Элын Йошкар-Ола оласе йырвелыштыже лийын шогышо пытыше ял.
* Кугусола — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше сола.
* Кугусола — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Микряк ял шотан илемыш пурышо ял.
Новый

**Новый** мут ончыктен кертеш:

* Новый — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Виловат ял шотан илемыш пурышо ял.
* Новый — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Пекшиксола ял шотан илемыш пурышо посёлко.
Икса (ыҥ-влак)

**Икса** мут ончыктен кертеш:

* Икса — ерын, эҥерын мландышке пурен шогышо ужашыже.

## Илымверла
* Икса — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже лийын шогышо Шодыгол ял шотан илемыш пурышо ял.
* Икса — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже лийын шогышо пытыше посёлко.
Кулаково

**Кулаково** (, ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше сола. Йошкар Юл ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 469 еҥ (2001 ий), 580 еҥ (2014 ий).

## Верланыме вер
Чыкма — Шовакшэҥер корнын пурла могырыштыжо, райрӱдӧ — Чыкма ола — деч 12 километрлан кечывалвелне верланен. Села деч 1,5 километрлан касвелне Изи Юнга эҥер йога.

## Эртыш
Икымше гана тиде илем нерген Юль Кушерга гыч лекше 23 сурт-печан Кулаков почиҥга семын 1795 ийыште ушештаралтеш. Илем Озаҥ губернийысе Козьмодемьянск уездын Кугу Юнга волостьышкыжо пурен.

Озаҥ губернийысе илыме верлам ончыктышо 1859 ийысе спискыште Юль-Кушарга лӱм дене ушештаралтеш. Калыкыште Кулаково маныныт. Моско почто корныш наҥгайыше Козьмодемьянск гыч Озаҥыш шуйнышо почто корнышто «лӱмдымӧ памаш-влак воктен» верланен манын палемдалтын.

1877 ий гыч Кулаков манме илем Козьмодемьянск волость деч ойырлышо Кулаков волостьын рӱдыжӧ лийын.

1899 ийыште апостол дене тӧр улшо шнуй кугыжа Константин ден тудын аваже Елена лӱмеш пу черкым чоҥымо, приходым ыштыме. 1939 ийыште черкым петырыме, оралтым озанлык кӱлешлан кучылташ тӱҥалме, варарак йӱлалтыме.

1919 ий гыч села ялсоветын рӱдыжӧ лиеш. I ступенян школ почылтын. 1921 ий гыч села Козьмодемьянск кантонысо Красноволжский ялсоветын рӱдышкыжӧ савырна. Тудо икмыняр жап Красноволжье маналтын.

1930 ийыште Кулаково селаште «Маяк» лӱман колхоз ышталтын, кум ий гыч тудо Цатнур ялысе «Якшар партизан» колхоз дене ушнен. Сар деч вара села К.А. Тимирязев лӱмеш кугемдыме колхозыш, варарак В.П. Мосолов лӱмеш колхозыш ушнен.

1954 гыч 1965 ий марте Красноволжский ялсовет петыралтме лийын, Кулаково села Четнаевский (1954—1960 ийла) да Усола (1960—1965 ийла) ялсоветлашке пурен.

Селаште кугу чоҥымаш 1970 ийлаште каен шоген, тунамак туддеке ончычсо Цатнур ялым ушымо.

## Кызытсе жап
Селаште ял шотан илемын администрацийже, Мосолов лӱмеш племзавод-колхозын правленийже, Красноволжскысо кыдалаш общеобразовательный манме школ, социал-тӱвыра комплекс (ондак тӱвыра пӧрт), ялысе книгагудо, почто кыл пӧлка, фельдшер-акушер пункт ден ветеринар участке верланеныт. АТС ден кевыт улыт.

Еҥ-влак шке чоҥымо суртлаште да шуко пачеран пӧртлаште илат. Селашке газым пуртымо.

Тӱвыра пӧрт ончылно Кугу Отечественный сареш колышо сарзе-влаклан шарныктышым шогалтыме.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Скворцов Арсений Николаевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Галерей

Кулаковы сола олица.jpg|Сола урем.
Кулаковы школ.jpg|thumb|Кыдалаш школ.


## Кылвер-влак
* Село Кулаково (Кулаковы).   

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. — 648 с., илл. С. 292.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Эмансола

**Эмансола** (, ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше сола. Эмансола ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 254 еҥ (2001 ий), 257 еҥ (2015 ий).

## Верланыме вер
Чыкма ола деч 25 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*    Куприянов Иван Александрович — Йошкар Тисте орден, I степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*     Винокуров Георгий Александрович — I степенян Ачамланде сар орден, Йошкар Шӱдыр орден да III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* П. Эмӓш — курыкмарий серызе, почеламутчо, туныктышо, РСФСР Паша Талешке (1923)
*  Смирнов Константин Матвеевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Эшметов Аркадий Семёнович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Село Емешево (Эмансола).    

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. — 648 с., илл. С. 194.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Пайскурык

**Пайскурык** (Черкысола) (, ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше сола. Пайскурык ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 320 еҥ (2001 ий), 355 еҥ (2014 ий).

## Верланыме вер
Чыкма ола деч 35 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Бельдюгин Михаил Фёдорович — кок I степенян Ачамланде сар орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Иосиф Беляев — курыкмарий серызе, туныктышо, I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Кузьмин Иван Иванович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Миронов Демид Иванович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Мудров Николай Михайлович  — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Пет Першут — курыкмарий серызе, почеламутчо, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Солянов Гурий Николаевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Село Пайгусово (Пайскырык).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. — 648 с., илл. С. 483.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Микряк

**Микряк** (, ) – Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше сола. Микряк ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 382 еҥ (2001 ий), 449 еҥ (2014 ий).

## Верланыме вер
Чыкма ола деч 37 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Васютин Михаил Зиновьевич – мер да тӱвыра пашаеҥ, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1994), Марий Эл Республикын тӱвыра, савыктыш да калык паша шотышто министр (1997), Марий Эл Республикысе Виктер Вуйлатышын алмаштышыже (2002). Марий Эл Республикысе Виктер Вуйлатышын икымше алмаштышыже (2017). Российысе АФУН Вуйлатышын алмаштышыже, Россий Федерацийысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2005).
*  Васютин Николай Петрович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Спасский Анатолий Викторович – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Село Микряково (Микряк).      

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. — 648 с., илл. С. 379.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Выржыкан

**Выржыкан** (, ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Эмансола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 91 еҥ (2001 ий), 88 еҥ (2015 ий).

## Верланыме вер
Эмансола сола деч 3,5 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Алёшин Георгий Игнатьевич — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Аматюхин Тарас Тимофеевич — Йошкар Тисте орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*      Дмитриев Александр Гаврилович — I степенян Ачамланде сар орден, Йошкар Шӱдыр орден, III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Ефимов Пантелей Андреевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Василий Ошкан — курыкмарий серызе, почеламутчо, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Вержуково (Вӹржӹкäн, Ошкан).   

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. — 648 с., илл. С. 192.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Тыҥга (ыҥ-влак)

**Тыҥга** мут ончыктен кертеш:
* Тыҥга — шыҥа-копшаҥге.
* «Тыҥга» — Этель Войничын романже.
Тыҥга (шыҥа-копшаҥге)

**Тыҥга** — шыҥа-копшаҥге, кокшулдыран тӱшка, кугурак-влакше шуко огыт иле. Шукшышт (личинкышт) шӧрым кочшо-влакын да айдемын вӱрйӱшышт улыт.

## Кылвер-влак
* О. А. Сергеев. Кыдалаш школлан марий йылме дене биологий термин мутер

Категорий:Шыҥа-копшаҥге-влак
Панькан

**Панькан** (Панькансола) (, ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Эмансола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 177 еҥ (2001 ий), 164 еҥ (2015 ий).

## Верланыме вер
Эмансола сола деч 2 километр эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Беляев Пётр Фёдорович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Казанцев Пётр Александрович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Лобанов Михаил Иванович — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Назаров Евгений Анисимович — I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*     Никулин Александр Семёнович — II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Седов Иван Петрович — I степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Смиренский Арсений Романович — II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Панькино (Панькансола).   

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. — 648 с., илл. С. 210.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Эҥыремыш

**Эҥыремыш** (, ) — капше оҥ-вуй да мӱшкыр гыч шогышо, эҥыремыш тӱшкаш пурышо шыҥа-копшаҥге.

## Кылвер-влак
* О. А. Сергеев. Кыдалаш школлан марий йылме дене биологий термин мутер

Категорий:Шыҥа-копшаҥге-влак
Шыҥа-копшаҥге

**Шыҥа-копшаҥге** — икгайрак улыт гынат, южышт кугун ойыртемалтыт; кум мужыр йыжыҥйолан-влакым ушышо янлык тӱнян эн кугу тӱшкаже.

## Кылвер-влак
* О. А. Сергеев. Кыдалаш школлан марий йылме дене биологий термин мутер

*
Шӱргыял (Эмансола ял шотан илем)

**Шӱргыял** (, ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Эмансола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 294 еҥ (2001 ий), 274 еҥ (2015 ий).

## Верланыме вер
Эмансола сола деч 2 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*    Григорьев Архип Кузьмич — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Григорьев Николай Михайлович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Демидов Владимир Дмитриевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Карпов Яков Андреевич — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Григорий Кириллов — курыкмарий серызе, драматург, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
*   Малов Павел Осипович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Сидорова (Янцукова), Татьяна Вениаминовна — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2004), доцент (2013). 
*  Синяков Иван Михайлович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Тимофеев Василий Дмитриевич — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Ямолино (Шӹргӹйӓл).     

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. — 648 с., илл. С. 228.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Тодымваж

**Тодымваж** (, ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Эмансола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 84 еҥ (2001 ий), 61 еҥ (2015 ий).

## Верланыме вер
Эмансола сола деч 4,5 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Алёшкин Николай Порфирьевич — I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Крайнов Григорий Никандрович — марий шымлызе, историй шанче кандидат (1986), историй шанче докор (1993), профессор (1995), Россий Гуманитар шанче Академийын академикше (2006), Россий Естествознаний шанче Академийын академикше (2007), РАЕ шанче да туныктышын сулло пашаеҥже (2007), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (2007), European Akademy of Natural History академик (2008). 

## Кылвер-влак
* Деревня Тодымваж (Тодымваж).   

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. — 648 с., илл. С. 225.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Лап Пӱнчер

**Лап Пӱнчер** (, ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Усола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 74 еҥ (2001 ий), 78 еҥ (2015 ий).

## Верланыме вер
Усола сола деч 1,5 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*    Егоров Илья Павлович — II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Кармазиков Александр Никитич — II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Кармазиков Алексей Игнатьевич — II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Кириллов Евстафий Иванович — I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
*   Пермяков Михаил Маркович — I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
*    Романов Никандр Николаевич — Совет Ушем Социалистический Паша Талешке,1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Токарев Евсей Дмитриевич — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Фирсов Никита Петрович — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Мартышкино (Лап Йӓктерлä). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. — 648 с., илл. С. 591.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Носола

**Носола** (, ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Усола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 301 еҥ (2001 ий), 284 еҥ (2015 ий).

## Верланыме вер
Усола сола деч 3 километр эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Белкин Трифон Матвеевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Краснова Надежда Михайловна — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат, доцент.
*    Медяшкин Кузьма Васильевич — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Минин Василий Николаевич — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
*   Охотников Иван Филиппович — I степенян Ачамланде сар орден да II степенян Ачамланде сар орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*     Почелин Алексей Петрович — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
*   Сануков Ксенофонт Никанорович — марий историк, шымлызе, туныктышо, мер пашаеҥ, историй шанче доктор, профессор, Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже, «Марий Эл – Венгрий» ушемын председательже, Россий Гуманитар шанче Академийын академикше, Россий Федерацийысе кӱшыл школын сулло пашаеҥже, Йошкар-Олан почётан гражданинже, МарКУ-н почётан профессоржо, Курыкмарий кундемын почётан гражданинже, Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше.
*   Ягодкин Аркадий Фёдорович — I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Носелы (Носола).      

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. — 648 с., илл. С. 599.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Эсансола (Усола ял шотан илем)

**Эсансола** (; ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Усола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 197 еҥ (2015 ий).

## Верланыме вер
Усола сола воктене 1 километр касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Грачёва Феония Тихоновна — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1977), доцент (1984).
*     Иванов Геннадий Игнатьевич — кок I степенян Ачамланде сар орден, II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Иванов Николай Васильевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Избанов Евграф Петрович — III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Суворов Егор Гурьевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Чернов Николай Ильич — II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Эсяново (Кушӹргӹ, Эсӓнсола).   

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. — 648 с., илл. С. 614.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Эсансола

**Эсансола** мут ончыктен кертеш:

* Эсансола — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Виловат ял шотан илемыш пурышо ял.
* Эсансола — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Усола ял шотан илемыш пурышо ял.
Ангырвуй

**Ангырвуй** (, ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Пызыкнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 107 еҥ (2001 ий), 117 еҥ (2014 ий).

## Верланыме вер
Пызыкнур сола деч 2 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*    Андреев Павел Алексеевич — I степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Виталий Ерошкин — курыкмарий серызе, почеламутчо, туныктышо, историй шанче доктор, СССР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже, Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже.
*   Сидуков Василий Михайлович — I степенян Ачамланде сар орден да III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Яшпатрово (Ӓнгӹрвуй). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. — 648 с., илл. С. 366.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Кугу Сӧреманэҥер

**Кугу Сӧреманэҥер** (, ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Пызыкнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 165 еҥ (2001 ий), 150 еҥ (2014 ий).

## Верланыме вер
Пызыкнур сола деч 4 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Василий Патраш — курыкмарий серызе, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1936).
* Виталий Петухов (Виль Мамут, Кыйыр Витали) — курыкмарий серызе, почеламутчо, журналист, РСФСР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже (1979), СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1990), Марий Эл Республикын сулло журналистше (1993), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1997), Марий Эл Республикын Калык серызыже (2014).
*  Яковлев Аверкий Алексеевич — Паша Йошкар Тисте орденын кавалерже.

## Кылвер-влак
* Деревня Большой Серманангер (Кого Сӧрмäнӓнгӹр).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. — 648 с., илл. С. 318.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Кӱшыл Пызыкнур

**Кӱшыл Пызыкнур** (Кӱшылъял, Кушылсола) (, ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Верланыме вер
Пызыкнур сола деч 1 километр тораште лийын шоген.

## Эртымгорно
Кызыт Кӱшыл Пызыкнур ял Пызыкнур солан ужашыже лийын шога.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Игнатьев Александр Порфирьевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Мартьянов Самуил Васильевич — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Ненайдарово (Кӱшӹл Пӹзӹкныр, Кӱшӹлйӓл, Кӱшӹлсола).      

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. — 648 с., илл. С. 338.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Заказник

**Заказник** — кумдык (ойырен налме вер), кушто янлык-влакын чотыштым арален кодымо амал дене чумыр сонар паша але посна янлыкым сонарлаш чаралтеш.

## Тыгак ончо
* Заповедник
* Калыкле парк

## Кылвер-влак
* О. А. Сергеев. Кыдалаш школлан марий йылме дене биологий термин мутер

*
Кӱшыл Пынгелъял

**Кӱшыл Пынгелъял** (, ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Пайскурык ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 71 еҥ (2001 ий), 71 еҥ (2014 ий).

## Верланыме вер
Пайскурык сола деч 5 километр йӱдвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Георгина Мария Александровна — марий серызе, шанчызе, йылмызе, драматург, филологий шанче кандидат (1952).
*  Тимофеева Софья Никитична — Ленин орденын кавалерже, туныктышо.

## Кылвер-влак
* Деревня Верхнее Акчерино (Кӱшӹл Пӹнгельйӓл).  

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. — 648 с., илл. С. 467.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Мерян йылме

**Мерян йылме** (мерянла **Merän jelma*; ) — пытыше финн-угор йылме. Реконструироватлаш мут дене чак марий йылме дене раш коеш.
Тӱҥ верыште улмым шотыш йылме кок версийым меря-финн-угор еш.

Ик почеш, марий тудын деке лишыл улмыжо, йылмыже (гыч-меря ден мари коклаште этнонимже лишыллык; тудо макс фасмер кучымаш; меря анализ дене эртаралтеш параллель тыгак марий эҥертышем топонимике). Палыме этнограф-влак финн-угровед-влакын С.К. Кузнецов возен, мо корно меря годым эрвел марий (мер) вончен марина, мланде да умылтарен годымак тудо марий йылме дек куржын хорографический лӱм-влак меря манын, ме ик йылме гыч тидым палаш ок йӧрӧ утла.

Вес версий почеш, балтик йылме деке лишыл шогышо меря-финн йылме. А.Е. Хелимский гипотезе тиде кадетлан шотлалтеш, анализым ыштыме да иктешлымашым ышташ, шке темлена топонимий меря, меря йылме деке лишылрак лияш манын финн-угор йылме «йӱдвел-касвел» группо (балто-финн, саам). Тудын шонымыжо почеш, марий йылме дене тӱшка уло аклыме марий меря ӱзгар параллель деке огыл улмаш, сандене тиде кундемыште лишыллык умылышашын сайын эртен. Мутлан, вепс йылмыште улшо мут-влак дене чотшо изи, вепс-влак коштыт да марий-влакын тӱшкан, но пуста балто-финн мордва да.

Южо шымлызе меря йылмын негыз ойыртемже палемдыме ешартыш образованийым ойыртемалтше, шуко чот келшен (-k), мо дене тудым чакемдаш венгр йылме, — шукылык дене таҥастарымаште палдыр (-t,-d) ятыр моло финн-угор йылме-влак.

Йылме код-влак:
* ISO 639-1 - уке
* ISO 639-2 - уке
* ISO 639-3 - уке

## Мерянла мутер

## Негыз
* ПараТайп: полшык

## Кылвер-влак
* ISO 639 йылме код
* Merjamaa.ru

## Важ-влак

Категорий:Финн-юлысо йылме-влак
Категорий:Пытыше йылме-влак
Микор

**Микор** (Микорсер) (, ) – Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Пайскурык ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 162 еҥ (2001 ий), 152 еҥ (2014 ий).

## Верланыме вер
Пайскурык сола деч 3 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Бабушкин Арсентий Иванович – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Коротков Николай Порфирьевич – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Куторов Николай Иванович – марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат, доцент.
*   Романов Михаил Семёнович – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Синуткин Евстафий Матвеевич – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Четаев Андрей Антонович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Салмандаево (Микор, Микорсир).     

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. – Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. – 648 с., илл. С. 495.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Вӱтламарий (Курыкмарий кундем)

**Вӱтламарий** (, ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Озьорка ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 356 еҥ (2001 ий), 281 еҥ (2015 ий).

## Верланыме вер
Озьорка ял деч 7 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Алексеев Леонид Захарович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Долгов Василий Михайлович — III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Кольцов Александр Георгиевич — I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Крылов Григорий Васильевич — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Кувшинов Иван Николаевич — I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Кувшинов Николай Степанович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Кудряшов Иван Петрович — II степенян Ачамланде сар орден да III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Малинов Геннадий Фёдорович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Матюков Зосим Сергеевич — III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Матюков Иван Семёнович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Семечкин Константин Владимирович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Сергеев Александр Владимирович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Субайкин Леонид Матвеевич — I степенян Ачамланде сар орден, II степенян Ачамланде сар орден да III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Соловьев Илья Андреевич — III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Шапкин Илья Михайлович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Якимов Павел Николаевич — кок II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 

## Кылвер-влак
* Деревня Еникеево (Вӹтлӓмары).  

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. — 648 с., илл. С. 419.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Коротни

**Коротни** мут ончыктен кертеш:

* Коротни — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже лийын шогышо пытыше посёлко.
* Коротни — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже лийын шогышо пытыше сола.
Кугилансола (1)

**Кугилансола** (, ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Микряк ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 86 еҥ (2001 ий), 80 еҥ (2014 ий).

## Верланыме вер
Микряк сола деч 8 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Иванов Никанор Иванович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Осинкин Борис Павлович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Сибатрова Серафима Сергеевна — шанчызе, йылмызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1988), доцент, Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже, Марий Эл Республикысе М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше.

## Кылвер-влак
* Берёзово | Родная Вятка.
* Деревня Берёзово (Кугилӓнсола). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. — 648 с., илл. С. 15.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Петуксола

**Петуксола** (, ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Микряк ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 115 еҥ (2001 ий), 103 еҥ (2014 ий).

## Верланыме вер
Микряк сола деч 2 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Ембатуров Сергей Николаевич — I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Ембатуров Юрий Николаевич — I степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Ильменев Евгений Степанович — минералогий шанче кандидат.
* Ильменев Степан Иванович — ялозанлык шанче доктор.
* Коротков Сергей Дмитриевич  — семлызе, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже.
*   Осинкин Алексей Аркадьевич — I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Петухово (Петуксола).    

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. — 648 с., илл. С. 388.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Кугилансола

**Кугилансола** мут ончыктен кертеш:

* Кугилансола — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Микряк ял шотан илемыш пурышо ял.
* Кугилансола — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Микряк ял шотан илемыш пурышо ял.
Ямаҥгаш

**Ямаҥгаш** (, ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Микряк ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 485 еҥ (2001 ий), 421 еҥ (2014 ий).

## Верланыме вер
Микряк сола деч 3 километр йӱдвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*    Актаев Михаил Васильевич — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Васютин Вениамин Дмитриевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Гаврюшкин Аркадий Васильевич — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
*  Ерошкин Николай — Лӱддымылык орденын кавалерже, Чечен сареш колен.
*   Исутов Григорий Александрович — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
*  Исутов Иван Николаевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Карпов Андрей Васильевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Карпов Григорий Александрович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Карпов Иван Архипович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Красноглазов Фёдор Иванович — I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Ларкина Антонина Алексеевна — биологий шанче кандидат.
*  Лукьянов Мардарий Иванович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Чеботаев Виталий Фомич — технике шанче кандидат.
* Якимов Фёдор Иванович — сӱретче.
*  Ямоков Григорий Матвеевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Село Емангаши (Йамангаш).    

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. — 648 с., илл. С. 373.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Ургенч

**Ургенч** () — ола Узбекистаныште, Хорезм велын рӱдолаже.

Категорий:Ургенч
Йолопкан

**Йолопкан** (, ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Кугусола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 59 еҥ (2001 ий), 38 еҥ (2014 ий).

## Верланыме вер
Кугусола сола деч 8 километр кечывалвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Ерофеев Аркадий Алексеевич — I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Гурий Костатеев — курыкмарий серызе, журналист, туныктышо, литератор, РСФСР-ын сулло туныктышыжо (1970), Марий АССР-ын сулло туныктышыжо (1963),  1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Суворов Арсентий Михайлович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Тимофеев Василий Дмитриевич — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Елубкино (Йолопкан).   

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. — 648 с., илл. С. 545.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Басурман

**Басурман** (, ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Йошкар Юл ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 42 еҥ (2001 ий), 30 еҥ (2014 ий).

## Верланыме вер
Кулаково сола деч 5 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*    Гуляев Виктор Александрович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Гуляев Николай Дмитриевич — I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
*  Гуляев Николай Петрович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Ермошин Михаил Андреевич — III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Еропов Николай Петрович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Кузьмин Александр Иванович — III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Кузьмин Александр Иванович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Лабутин Пётр Иванович — I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
*  Марков Николай Фёдорович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Михеев Анатолий Александрович — II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Просвиркин Михаил Яковлевич — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Село Владимирское (Пӹсӹрмäн). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. — 648 с., илл. С. 277.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Кӱшыл Солаволкы

**Кӱшыл Солаволкы** (, ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Йошкар Юл ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 33 еҥ (2001 ий), 40 еҥ (2014 ий).

## Верланыме вер
Кулаково сола деч 2 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*    Романов Валерий Иосифович — I степенян Ачамланде сар орден, II степенян Ачамланде сар орден да «Чап Тамга» орден-влакын кавалерже, РСФСР-ын сулло юристше, профессор.
*     Романов Виталий Иосифович — Ленин орден, кок Паша Йошкар Тисте орден да Калык-влакын Келшымашышт орден-влакын кавалерже.

## Кылвер-влак
* Деревня Верхние Шелаболки (Кӱшӹл Солаволкы). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. — 648 с., илл. С. 274.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Изи Юнго (Йошкар Юл ял шотан илем)

**Изи Юнго** () — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже лийын шогышо пытыше сола. 

## Верланыме вер
Болониха ял да Красногорка сола воктене 0,5 километр тораште лийын шоген.

## Эртымгорно
Совет властьын икымше ийлаштыже Красногорка сола деке ушалтын.

## Кылвер-влак
* Село Малая Юнга (Спасское).     

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. — 648 с., илл. С. 455.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Маръясола

**Маръясола** (, ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Йошкар Юл ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 136 еҥ (2001 ий), 113 еҥ (2014 ий).

## Верланыме вер
Кулаково сола деч 4 километр эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*    Калягин Иван Николаевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Зубкова Нина Никитична — «Чап Тамга» орденын кавалерже, ушкалым лӱштышӧ.
*   Малышев Алексей Сергеевич — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Малышев Геннадий Сергеевич — III степенян Паша Чап орденын кавалерже, ушкалым лӱштышӧ.
*  Онюшкин Николай Павлович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Румянцев Григорий Иванович — РСФСР-ын да МАССР-ын сулло агрономжо.
*    Румянцев Давид Иванович — I степенян Ачамланде сар орден да II степенян Ачамланде сар орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Салдаев Трифон Тимофеевич — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Стапеев Виталий Степанович — серызе, почеламутчо.
*  Трусков Павел Петрович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Яриков Иван Максимович — II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Сарамбаево (Маръясола).   

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. — 648 с., илл. С. 302.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла