open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Павлов, Василий Николаевич

**Василий Павлов** (Василий Николаевич Павлов) (, Марий АССР, Овдасола ял — , Йошкар-Ола) — марий мурызо, Марий Эл Республикын сулло артистше (2000).

## Илыш корныжо
Василий Павлов 1958 ийын вӱдшор тылзын 15-ше кечынже Марий АССР Шернур кундем Овдасола ялеш шочын. Кандаш классым Марисола школышто тунем пытарен.

Школыштак футбол денат сайын модын, хоккей площадкыштат чулым лийын, ече дене куржталмаштат ойыртемалтын. Йолташыже-влак ялысе да оласе профтехучилищыш каяш кумылаҥыныт. А Василийын кумылжым музыкант паша алгаштарен.

Газетыште республиканский культпросветучилищыш тунемаш налме нерген увертарымашым ужешат, Йошкар-Олашке толеш. 1975–1977 ийлаште тиде училищын оркестровый отделенийыштыже тунемеш. Вара кок ий армий радамыште служитла.

Армий гыч толмеке, Марисола  пӧртыштӧ директорлан пашам ышта. Уш-акылым пойдараш манын, Марий кугыжаныш университетын историко-филологический факультетышкыже йодмашым пуа. 1986 ийыште дипломым налмек, ик жап калык усталык рÿдерыште пашам ышта, а 1987 ий гыч – Марий телевиденийыште. Ондак ассистент, вара режиссёр лиеш. Тиде профессий дене шинчымашым нӧлталаш Москваште эртарыме курсышкат коштын толын.

Икымше гана Вячеслав Абукаевын мутшылан Валерий Кульшетовын возымо «Сирень пеледме годым» мурым калык ончыко мураш лектын. Школыш коштмо годымак Василий гитарым шокташ тунемын. Университетыште тунемме жапыште самырык-влак коклаште гитарым шоктен мурымаш кумдан шарлен улмаш. Василият тыге ышташ тунемын. Йолташыже-влак – «Гитарым шоктен мурымет пеш сылнын йоҥгалтеш, тылат тидым радио дене шергылтараш кÿлеш», – маныныт. Василий тыгак ыштен. Радиокомитетыште тудым порын вашлийыныт. Ик мурыжым пленкыш возен, радио дене йоҥгалтареныт. Тудо чылалан келшен. Тулеч вара радиошко вес мурым, кумшым конден. Василийлан композитор-влак В. Захаров, С. Маков да молат шке у мурыштым радиошто возашлан темлаш тÿҥалыныт.

Василий Павлов илыш дене 2005 ий сорлышто кастене чеверласыш. Чаманаш гына кодеш, пеш шуко фонограммыжым возен шуктен огыл...

## Муро-влак

* А лум лумеш. 
* Воктекет омешем. 
* Выжгыкта ош лум. 
* Илыш. 
* Канде шулдыр. 
* Кузе мый тыйым йӧратем.
* Ломбо.
* Морко сем.
* Олмапу воктене.
* Палемыс.
* Серенада. 
* Сирень.
* Теле касын.
* Титакан мый.
* Тый улат мыланем ныжыл йӱр.
* Тылат.
* Шочмо вер нерген муро.
* Шочмо мландына.
* Мужыр шӱшпык (Светлана Дмитриева дене пырля).

## Кылвер-влак
* Василий Павлов.

Категорий:Марий мурызо-влак
Андрианов, Андрей Андрианович

**Андрей Андрианов** (Кульчубай ял) — марий мурызо, артист.

## Биографий
**Андрей Андрианович** 1939 ийын 24 апрельыште Башкортостан Мишкан районысо Кульчубай ялыште шочын. Тÿҥалтыш школым шочмо ялыштыже тунем пытарен. Шымияш школым Тымбайыште, а кыдалаш школым Чорайыште тунем лектын.

Школышто тунемме годым визымше класс гычак хорышко да драматический кружокыш кошташ кумылаҥын. Йолташыже-влакын шоктымым колыштын, шкевуя ик радаман тальянка гармоньым шокташ тунемын. А хорышто тудо чÿчкыдын солист семын шкетын мурен. Школыштак моло деч тудо музыканче, мурызо да артист улмыж дене ойыртемалташ тÿҥалын. Умбакыже тиде сомыл-влакым ий гыч ийыш вияҥден толын. 

1958 ийыште, Чорай кыдалаш школым тунем пытарымеке, Йошкар-Олашке толын да И.С.Палантай лÿмеш Музыкальный училищын ямдылалтме отделенийышкыже пурен. Вокал дене тудым педагог Л.Краснов туныктен.

1960 ийыште вокал отделенийын икымше курсшым эртымеке, А.В.Луначарский лÿмеш Театр искусство кугыжаныш институтын актёр отделенийышкыже тунемаш пурен. Тиде курсым тунам Н. В. Чефранова ден П. В. Лесли вуйлатеныт. 1965 ийыште, тиде курсым тунем пытарымек, М.Шкетан лÿмеш Марий кугыжаныш театрыш толын да тыште коло ныл ий пашам ыштен.

1981-1984 ийлаште - театр директорын алмаштышыже, вара угыч сценышке пӧртылеш. М.Шкетан лÿмеш Марий кугыжаныш театрын сценыштыже 80 утла рольым чоҥымек, 1989 ийыште А.Андрианов Республикысе культура училищыште туныкташ тÿҥалын (1989-2005; актер мастарлык предметым вӱден). А 1995 ий гыч — тудо Марий самырык театрыште. Марий самырык театрыште 40 наре рольым модын. Россий Федерацийын культура министерствыже да Россий культура пашаеҥ-влакын профсоюзышт, тÿвыра да сымыктыш аланыште тудын кугу пашажым кÿкшын аклен, Почетный грамота дене наградитленыт.

А.Андриановын мурымо мастарлыкшат ойыртемалтше, тудо республикыштына веле огыл, тыгак öрдыж кундемлаштат калык да эстрада муро-шамычым устан шергылтарымыж дене кумдан палыме. Марий радион фонд гыч жапын-жапын Андриановын мурымыжым коклан кызытат йоҥгалтарат. Тыге Евгений Волковын «Кӧ гын тиде ӱдыр?», «Покто веле, корно сай», Ион Кузьминын «Колызо», «Муро мыскарам мурем», Виктор Газетовын «Гармонист», «Эртем марий Йошкар-Олаште» возымо муро-влакым да молымат ятыр гана колыштмо. 

2010 ий 16 апрельыште Марий Элын Калык артистше Андрей Андриановын шӱмжӧ кырымым чарнен.

## Кылвер-влак
* Андрей Андрианов

Категорий:Марий мурызо-влак
Категорий:Марий Эл Республикын Калык артистше-влак
Абакан

**Абакан** (; ) — ола Хакасийын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.

Категорий:Абакан
Дунай

**Дунай** (, , , , , , , , , ) — «интернационал» эҥер. Кок эн кугу эҥер Европышто. Йогын кугытшо – 2960 уштыш.

## Дунай эртымгорнышто

Категорий:Дунай
Вильнюс

**Вильнюс** () — Литван рӱдолаже. Калыкчот: 602 430 еҥ (2024 ий).

## Эртымгорно
XIII курым — негызленыт.

## Верланыме вер

## Административ шеледымаш

21 кундем-влак:

## Калыкчот

## Лӱмлӧ еҥ-влак

## Литератур
* Вильна // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Томас Венцлова. Вильнюс: город в Европе. / Пер. с литовского Марии Чепайтите. — СПб. Издательство Ивана Лимбаха, 2012. — 264 с., ил. ISBN 978-5-89059-167-8 , 978-5-89059-187-6
* Валентина Брио. Поэзия и поэтика города: Wilno — Vilnius. — М. Новое литературное обозрение, 2008. — 264 с. ISBN 978-5-86793-613-6
* Кит Лоу. Жестокий континент. Европа после Второй мировой войны = Savage Continent: Europe in the Aftermath of World War II. — М.: Центрполиграф, 2013. — 480 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-227-04126-5.
* Briedis, Laimonas (2009). Vilnius. City of Strangers. Baltos Lankos Publishers.
* Brensztejn, Michał (1919). Spisy ludności m. Wilna za okupacji niemieckiej od d. 1 listopada 1915 r.. Warsaw.
* Mačiulis, Dangiras; Staliūnas, Darius (2015). Lithuanian Nationalism and the Vilnius Question, 1883-1940.
* Srebrakowski, Aleksander (2000). Polacy w Litewskiej SRR 1944-1989. Toruń.
* Srebrakowski, Aleksander (2020). "The nationality panorama of Vilnius". Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej. LV (3).
* Weeks, T. R. (2015). Vilnius between Nations, 1795–2000. Northern Illinois University Press.

## Кылвер-влак
* Официал сайт

## Важ-влак


Категорий:Вильнюс
Дашогуз

**Дашогуз** () — ола Туркменистаныште. Дашогуз велаятын рӱдолаже.

Категорий:Дашогуз
Сидней

**Сидней** () — эн кугу ола Австралийыште. У Кечывалвел Уэльсын рӱдолаже.

Категорий:Сидней
Категорий:Австралийысе миллионер-олала
Сан-Франциско

**Сан-Франциско** () — ола Калифорнийыште, УАШ. Калыкчот 815 тӱж. еҥ наре.

Категорий:Сан-Франциско
Вологда

**Вологда** (, ) — ола, Вологда велын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.

## Палемдымаш-влак


Категорий:Вологда
Брисбен

**Брисбен** () — ола Австралийыште. Квинслендын рӱдолаже.

Категорий:Брисбен
Категорий:Австралийысе миллионер-олала
Находка

**Находка** () — ола Российыште, Теҥызсер мландыште. Кугу теҥыз порт.

## Тыгак ончо

Категорий:Находка
Коломно

**Коломно** () — ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 145 тӱж. еҥ наре.

Категорий:Моско велысе олала
Владимир (ола)

**Владимир** () — ола, Владимир велын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.

## Палемдымаш-влак


Категорий:Владимир
Категорий:Российысе Шӧртньӧ оҥго
Российысе Шӧртньӧ оҥго

**Российысе Шӧртньӧ оҥго** — турист маршрут-влак.

## Тыгак ончо
* Российысе Ший оҥго

Категорий:Россий
Категорий:Российысе Шӧртньӧ оҥго
Тулуза

**Тулуза** (, , ) - ола Францийыште. Окситаний регионын рӱдолаже.

Категорий:Тулуза
Барселона

**Барселона** () — ола Испанийыште. Каталонийын рӱдолаже.

Категорий:Барселона
Категорий:Испанийысе миллионер-олала
Винтаж (семлык тӱшка)

**«Винтаж»** () — лӱмлӧ руш популяр семлык тӱшка, Моско гыч, Россий.

## Состав
* Анна Плетнёва
* Алексей Романоф

## Дискографий
* 2007: *[[Криминальная любовь]]*
* 2009: *[[SEX (альбом)|*SEX*]]*
* 2011: *[[Анечка (альбом)|Анечка]]*
* 2013: *[[Very Dance]]*
* 2014: *[[Decamerone]]*

## Негыз
* Официал сайт

Категорий:Семлык тӱшка-влак
Вероно

**Вероно** (, ) — ола Италийыште.

Категорий:Италийысе олала
Венеций

**Венеций** (, ) — ола Италийыште, Венето регионын рӱдолаже.

Категорий:Венеций
Сарагоса

**Сарагоса** (, ) - ола Испанийыште. Арагонын рӱдолаже.

Категорий:Сарагоса
Черноголовка

**Черноголовка** () — ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 20 тӱж. еҥ наре.

Категорий:Моско велысе олала
Тотьма

**Тотьма** () — ола Вологда велыште, Тотьма кундемын рӱдыжӧ.

## Палемдымаш-влак


Категорий:Тотьма
Ньиредьхаза

**Ньиредьхаза** ( - «nyír» (куэ) да «egyház» (черке) гыч) — ола, Сабольч-Сатмар-Берег медьын рӱдолаже.

Категорий:Венгрийысе олала
Симферополь

**Симферополь** (, , ) — ола Крымыште, Крым (Автоном) Республикын рӱдолаже.  

Категорий:Симферополь
Нил

**Нил [[эҥер]]** ( *an-nīl*, , ,  (p(h)iaro) — эн кугу эҥер Африкыште. Йогын кугытшо – 6852 уштыш.

Категорий:Нил
Енисей

**Енисей [[эҥер]]** (, , , , , , ) — эҥер Сивырыште. Йогын кугытшо – 3487 уштыш.

## Енисей эртымгорнышто

## Вӱдаралымверла
* Саян-Шушенское вӱдаралымвер
* Майн вӱдаралымвер
* Красноярск вӱдаралымвер
Категорий:Енисей
Обь

**Обь [[эҥер]]** (, , , , , ) — эҥер Касвел Сивырыште. Эн кугу эҥер Российыште. Йогын кугытшо – 3650 уштыш.

## Обь эртымгорнышто

## Вӱдаралымверла
* Новосибирск вӱдаралымвер

Категорий:Обь
Амазонка

**Амазонка [[эҥер]]** (, ) — эн кугу эҥер Кечывалвел Америкыште. Йогын кугытшо – 6992 уштыш.

Категорий:Амазонка
Пижымбал кундем

**Пижымбал кундем** () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Пижымбал ола сынан посёлко.

*
Марий возыктыш

*Отличия алфавитов марийских букварей XIX — начала XX вв. от современного алфавита*:
* Олыкмарий
** Букварь для луговых черемис. Казань, 1873. Нет букв **Ёё, Ъъ**. Присутствуют **Ӓӓ, Ii, Йи йи, Йо йо, Ѳѳ, Ѵѵ**.
** Букварь для луговых черемис. Казань, 1884. Нет букв **Ёё, Йй**. Присутствуют **Ii, Ѣѣ, Ѳѳ, Ѵѵ**.
** Букварь для восточных черемис. Казань, 1887. Нет букв **Ёё, Йй**. Присутствуют **Ii, Ѣѣ, Ѳѳ, Ѵѵ**.
** Букварь для восточных черемис. Казань, 1892. Нет букв **Бб, Фф, Хх, Цц, Щщ**. Присутствует **Ii**.
** Букварь для луговых черемис. — 1-е изд. Казань, 1892. Нет букв **Ёё, Фф, Хх, Цц, Щщ, Ъъ**. Присутствует **Ii**.
** Букварь для луговых черемис. — 2-е, 3-е, 4-е изд. Казань, 1893, 1989, 1900. Нет букв **Ёё, Фф, Хх, Цц, Щщ, Ъъ, Ыы**. Присутствуют **Ii, Ы̆ы̆**.
** Букварь для луговых черемис, нравоучения, молитвы, символ веры, тропари, кондаки. Казань, 1908. Нет букв **Ёё, Йй**. Присутствуют **Ii, Ѣѣ, Ѳѳ, Ѵѵ**.
** Букварь и первая книга для чтения на луговом наречии черемисского языка. — 2-е изд. Казань, 1911. Нет букв **Ее, Ёё, Фф, Хх, Цц, Щщ, Ъъ, Ьь, Юю, Яя**. Присутствует **Ы̆ы̆**.
** Наглядный черемисский букварь и первая книга для чтения на восточном наречии. Казань, 1914. Нет букв **Ее, Ёё, Фф, Хх, Цц, Щщ, Ъъ, Ыы, Ьь, Юю, Яя**. Присутствуют **Ii, Ль ль, Нь нь, Ы̆ы̆**.

* Курыкмарий
** Букварь для горных черемис. Казань, 1892. Нет букв **Бб, Фф, Щщ, Ъъ, Ьь**. Присутствует **Ii**.
 
***Проект марийского алфавита на латинской основе (1930 год)***

Заглавные буквы в этом проекте отличались от строчных только размером, а не начертанием.

Марийский алфавит является одним из немногих алфавитов народов бывшего ССРУ, не менявших своей графической основы более 100 лет.

***Олыкмарий-Эрвелмарий тиштер***

***Курыкмарий тиштер***

## Тыгак ончо
* Тисте (тамга)

## Важ-влак

## Литератур
* Иванов И. Г., Вехи марийской письменности, Йошкар-Ола, 2007.
* Яндаков Л. Л., Морко кундем, Ончыко 2006, № 4.
* 200 лет марийской письменности, Йошкар-Ола, 1977.
* Кармазин Г. (Эвайн Кутлукай), Латинизация марийского алфавита // Туныктымо паша. 1930, № 6-7.

Категорий:Кириллик тиштер
Категорий:Финн-угор калык-влакын возыктыш
Эшпай (ыҥ-влак)

**Эшпай** мутын икмыняр ыҥже уло:

* Эшпай, Яков Андреевич (ача) — Совет Ушем кӱкшытысӧ марий семлызе
* Эшпай, Андрей Яковлевич (эрге) — Совет Ушем да Россий кӱкшытысӧ марий семлызе
* Эшпай, Андрей Андреевич (уныка) — Совет Ушемысе да российысе кинорежиссёр, сценарист и продюсер
* Я. Эшпай лӱмеш тӱвыра полат — Чыкма олаште верланен
* Яков Эшпай лӱмеш урем — Йошкар-Олаште тыгай урем уло.

Категорий:Тукымлӱм-влак
Адыгей Республик

**Адыгей Республик** (, ) — Россий Федерацйын ужашыже, Тудо Кечывалвел федерал йырвелыш пура.

Категорий:Адыгей Республик
Алтай Республик

**Алтай Республик** (, ) — Россий Федерацйын ужашыже, Тудо Сивыр федерал йырвелыш пура.

Категорий:Алтай Республик
Кабарда-Балкарий

**Кабарда-Балкарий Республик** (, , ) — Россий Федерацйын ужашыже, Тудо Йӱдвел Кавказ федерал йырвелыш пура.

*
Запорожье

**Запорожье** () - ола Украиныште, Запорожье велын рӱдыжӧ.

Категорий:Запорожье
Ингушетий

**Ингушетий Республик** (, ) — Россий Федерацйын ужашыже, Тудо Йӱдвел Кавказ федерал йырвелыш пура.

*
Дагестан

**Дагестан Республик** (, , , , , , , , , , , , ) — Россий Федерацйын ужашыже, Тудо Йӱдвел Кавказ федерал йырвелыш пура.

## Важ-влак

*
Ленин премий

**Ленин премий**, **Ленин лӱмеш премий** () — Совет Ушемыште илыше еҥлан кучыктымо ик эн кугу кӱкшытан пӧлек. Шанче пашаште, техника, сылнымут аланыште, сымыктышыште, архитектурышто кугу кӱкшытыш шуышо еҥ-влаклан пуалтын.

## Эртымгорно
В.И. Ленин лӱмеш премий-влакым 23 Пеледыш 1925 ийыште ЦК ВКП(б)-н да СССР калык комиссар-влак Каҥашын постановленийышт почеш негызленыт. Тӱҥалтышыште шанче пашаште ойыртемалтмылан гына пуалтын.

1935 гыч 1957 ий марте премий пуалтын огыл. 1941—1952 ийлаште кум степенян Сталин премий пуалтын.

15 Сорла 1956 ийыште ЦК КПСС да СССР министр-влак Каҥаш Ленин премийым илаҥдарашлан постановленийым луктыныт. Ленин лӱмеш премий кажне ийын В.И. Ленинын шочмо кечынже — 22 Вӱдшорышто кучыкталтын. 1957 ийыште шанче пашалан, архитектур да техникым чоҥымылан, сылнымутышто да сымыктышыште ойыртемалтмылан пуаш тӱҥалыныт. 1960 ийыште Ӱярня тылзын журналистика да публицистика аланыште тыршыше-влакланат Ленин премий кучыкталташ тӱҥалын.

1957 ий гыч тӱҥалын, Ленин лӱмеш премий кажне ийын В.И. Ленинын шочмо кечыжлан пуеденыт, 1967 ий гыч 2 ийыште ик гана. Чӱчкыдын Ленин премий шолып пуалтын (мутлан, шолып пашам шуктышо КГБ-пашаеҥ-влаклан).

Тӱҥалтышыште 42 премий пуалтын. 1961 ий гыч ик ийдалыклан 76 премий марте иканаште кучыкталт кертын. 1967 ийыште премий чот 30 марте иземын. Лауреатлан диплом, оҥыш пыжыктыме шӧртньӧ медаль да окса премий кучыкталтын. 1961 ий гыч ик премийлан 7500 теҥге пуалтын.

 

Категорий:Совет Ушем премий-влак
Категорий:Ленин
Кантата

**Кантата** (, деч — *мураш*) — солист-влаклан, хорлан да оркестрлан вокально-инструментальный произведений.

XVII курымышто ик йӱклан возымо вокальный сочинений *кантата* лӱмдалтын. А тыгай сынанак инструментальный сочиненийым *соната* лӱмденыт. Опера шарлыме дене Италийыште кантатаат шыҥдаралташ тӱҥалын. Ынде шкет мурымашын ик номерым гына огыл кантатыш пурташ тӱҥалыныт. Кантатыш хор, речитатив-влакым, арий-влакым, а вара оркестр дене пырля дуэт-влакым пурташ тӱҥалыныт. Кантатым концерт-влакыште да черкылаште йоҥгалтарат. Поснак духовный кантата протестант черкылаште шарлен. 

## Марий кантата-влак
Марий семлызе-влак кокла гыч кантатым возымо дене Андрей Яковлевич Эшпай да моло-влак чапланеныт.

Категорий:Сымыктыш
Категорий:Сем
Финн-угор калык-влак

**Финн-угор калык-влак** () — финн-угор тӱшкасе йылме-влак дене кутырышо калык-влак. Касвел Сивырыште, Покшел Европышто, Йӱдвел Европышто, Эрвел Европышто илат.

## Калыкчот

Финн-угор калык-влак кок тӱшкалан шелалтыт: финн да угор пӧлкалан.

Чылаже финн-угор калык-влакын чотышт 25 миллион наре еҥыш шуэш. Нунын кокла гыч: венгр-влак — 14 миллион, финн-влак — 5 миллион, эстон-влак — 1 миллион, мордва — 843 тӱж., одо — 637 тӱж., марий — 604 тӱжем наре еҥ.

### Финн-перм тӱшка ()

#### Балто-финн ӱлыл тӱшка ()
* Финн — 6 000 000: 4 800 000 —Финляндийыште, 300 000 — Швецийыште, 300 000 еҥ — УАШыште.
* Эстон — 1 050 000: 920 000 —Эстонийыште (2009), 28 113 — Российыште (2002), 25 509 — Швецийыште (2007), 25 000 — УАШ (2000), 22 509 — Финляндийыште (2008).
** Сету — 10 000: 10 000 —  Эстонийыште, 214 — Российыште (2010).
* Карел — 120 000: 93 344 —  Российыште (2002), 20 000 — Финляндийыште.
* Вепс — 8 240 еҥ Российыште (2002).
* Ижор — 700 еҥ: 327 еҥ —  Российыште (2002).
* Лив — 250—400 еҥ (Латвийыште).
* Водь — 100 еҥ: 73 — Российыште (2002).

#### Саам ӱлыл тӱшка ()
* Саам — 30 000—70 000: 40 000 — Норвегийыште, 20 000 — Швецийыште, 6 500 — Финляндийыште, 1,8 тӱж. ен —Российыште (2010).

#### Юл-финн ӱлыл тӱшка ()
* Мордва — 744 237 Российыште (2010)
** Мокшо — 49 624 Российыште (2002)
** Эрзе — 84 407 Российыште (2002)
* Марий — 547 605 Российыште (2010) 

#### Пермысе ӱлыл тӱшка ()
* Одо — 636 906 Российыште (2002).
* Бесермян — 3 122 Российыште (2002).
* Коми-зырян — 293 406 Российыште (2002).
** Коми-ижем — 15 607 Российыште (2002).
* Коми-пермяк — 125 235 Российыште (2002).
** Коми-язьвин — 5 000 Российыште.

### Угор тӱшка ()

#### Дунай ӱлыл тӱшка ()
* Венгр — 14 500 000: 9 416 015 — Венгрийыште (2001), 1 563 081 — УАШыште (2006), 1 433 073 — Румынийыште (2001), 520 528 — в Словакийыште (2001), 315 510 — Канадыште (2006), 293 299 — Сербийыште (2002), 156 600 — Украиныште (2001).
** Секей
** Чангош
** Мадьяраб
** Яс-влак (Кокласе Курым жапыште илыше алан калык, вара венгр-влак дене варалтыныт)

#### Обь ӱлыл тӱшка ()
* Ханты — 28 678 еҥ Российыште (2002).
* Манси — 11 432 еҥ Российыште (2002).

## Генетике
Шанчызе-генетик-влакын шымлымышт почеш, балтик тӱшка Кечывалвел Сивыр гыч Эрвел Европыш 10 тӱжем ий ончыч куснен. У верыште балто-финн ӱлыл тӱшкалан негызым пыштен. Юлсерысе да Чолманысе (камские) финн-влак Эрвел Европыш 4 тӱжем ий ончыч толыныт. 

## Кылвер-влак
* Народы России. Глубинка. Финно-угры
* «Уралистика» финн-угор социальный сеть
* Россий Федерацийысе финн-угор тӱвыра рӱдер
* Эрыкан финн-угор портал
* Международный консультативный комитет финно-угорских народов
* «Учреждение Фенно-Угриа»
* Финн-угор калык-влаклан информаций рӱдер
* Финн-угор сандалык
* Страна Биармия. Карта расселения финно-угорских народов в настоящее время
Якутий

**Саха (Якутий) Республик** (, ) — Россий Федерацйын ужашыже, Тудо Мӱндырэрвел федерал йырвелыш пура.

Категорий:Якутий
Байкалшеҥгел мланде

**Байкалшеҥгел мланде** () — Россий Федерацийысе регион. Сивыр федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 431,892 тӱж. меҥ².
Калык чот - 1 095,2 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Чита ола.

Категорий:Байкалшеҥгел мланде
Амур вел

**Амур вел** (*Амурсер*) () — Россий Федерацийысе регион. Мӱндырэрвел федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 361,913 тӱж. меҥ².
Калык чот - 816,9 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Благовещенск ола.

Категорий:Амур вел
Камчатке мланде

**Камчатке мланде** () — Россий Федерацийысе регион. Мӱндырэрвел федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 464,275 тӱж. меҥ².
Калык чот - 320,6 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Петропавловск-Камчатский ола.

Категорий:Камчатка мланде
Мӱшыл ер

**Мӱшыл Ер** — Марий Элыште эн келге ер. Тудо Юлсер кундемыште, Руш Шайра ял воктене верланен. Тудын кумдыкшо 0,29 наре гектар, а келгытше 38,5 метрыш шуэш.

Категорий:Марий Элысе ерла
Ставрополь мланде

**Ставрополь мланде** () — Россий Федерацийысе регион. Кечывалвел федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 66,160 тӱж. меҥ².
Калык чот - 2 790,8 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Ставрополь ола.

Категорий:Ставрополь мланде
Пермь мланде

**Пермь мланде** (, ) — Россий Федерацийысе регион. Урал федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 160,236 тӱж. меҥ².
Калык чот - 2 634,5 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Пермь ола.

Категорий:Пермь мланде
Вологда вел

**Вологда вел** () — Россий Федерацийысе регион. Йӱдвел-Касвел федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 144,5 тӱж. км².
Калык чот - 1 196 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Вологда ола.

Категорий:Вологда вел
Курган вел

**Курган вел** () — Россий Федерацийысе регион. Урал федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 71,488 тӱж. меҥ².
Калык чот - 885,8 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Курган ола.

Категорий:Курган вел
Оренбург вел

**Оренбург вел** () — Россий Федерацийысе регион. Юлсер федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 123,702 тӱж. км².
Калык чот - 2 016 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Оренбург ола.

Категорий:Оренбург вел
Сембер вел

**Сембер вел** () — Россий Федерацийысе регион. Юлсер федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 37,181 тӱж. меҥ².
Калык чот - 1 274,5 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Сембер ола.

Категорий:Сембер вел
Тула вел

**Тула вел** () — Россий Федерацийысе регион. Рӱдӧ федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 25,7 тӱж. км².
Калык чот - 1 532 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Тула ола.

Категорий:Тула вел
Угарман вел

**Угарман вел** () — Россий Федерацийысе регион. Юлсер федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык — 76,624 тӱж. меҥ².
Калык чот — 3 289,8 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Угарман ола.

Категорий:Угарман вел
Карелий

**Карелий Республик** (лив. , собств. , , , ) — Россий Федерацйын ужашыже, Тудо Йӱдвел-Касвел федерал йырвелыш пура.

## Илышйогын
* 1923 ий, 25 сӱрем Автоном Карел Совет Социализм Республик (АКССР) ыштыме.
* 1936 ий, 5 чатлама да 1956 ий, 16 сӱрем Карел Автоном Совет Социализм Республикыш савырыме.
* 1991 ий, 24 ага гыч — Карел Совет Социализм Республик (КССР)
* 1991 ий, 13 кылме гыч — Марий Эл Республик

## Географий верланымаш

## Административ шеледымаш
* республик кид йымалне улшо олала: 3
* кундемла: 15
* ола сынан кугыялла: 11
* ялысе администраций-влак: 85
* ял илемла: 778

### Кундемла
* Беломорск кундем
* Калевала кундем
* Кемь кундем
* Кондопога кундем
* Лахденпохья кундем
* Лоухи кундем
* Медвежьегорск кундем
* Муезерский кундем
* Олонец кундем
* Онегысер кундем
* Питкяранта кундем
* Пряжа кундем
* Пудож кундем
* Сегежа кундем
* Сортавала кундем
* Суоярви кундем

### Олала
Рӱдола: Петрозаводск.

Олала: Беломорск, Кемь, Кондопога, Костомукша, Лахденпохья, Медвежьегорск, Олонец, Питкяранта, Пудож, Сегежа, Сортавала, Суоярви.

Калыкчот: 690 653 еҥ (2008 ийыште), 697 521 (2006), 716 281 (2002). Чаклык: 2,9 еҥ/км², ола калык: 78,0 % (2010).

## Эртымгорно

### Автоном карел ССР

### Карел АССР

### Карелий Республик

## Экономик вияҥмаш

### Инфраструктур

### Йӧнозанлык

## Тӱвыра
### Театр-влак
* Карелий Республикысе кугыжаныш театр
* Карелий Республикысе руш драме театр
* Творческая мастерская
* Ad Liberum

### Тоштер ден ончер-влак
* «Кижи» тоштер-заповедник
* Карелий Республикысе кугыжаныш тоштер
* Марциальные воды
* Валаам тоштер-заповедник
* Бастион
* Медвежьегорск кундем тоштер

## Кылвер-влак
* 
* 
* 
* 
* Олонецкие губернские ведомости — источник по истории Карелии XIX и начала XX вв.
* 
* 
*  — межрегиональная организация земляков и друзей Карелии
*  — ежегодный международный этнофестиваль, посвящённый культуре Карелии

## Важ-влак

Категорий:Карелий
Российысе кӱртньӧ корно-влак

**Российысе кӱртньӧ корно-влак** () — Российысе кӱртньыгорно компаний.

## Ужашыже
* Байкалшеҥгелысе кӱртньӧ корно.
* Горькийысе кӱртньӧ корно.
* Йӱдвелысе кӱртньӧ корно.
* Йӱдвел Кавказысе кӱртньӧ корно.
* Калининградысе кӱртньӧ корно.
* Касвел Сибирьысе кӱртньӧ корно.
* Кечывалвел Уралысе кӱртньӧ корно.
* Кечывалвел-Эрвелысе кӱртньӧ корно.
* Красноярскысе кӱртньӧ корно.
* Крымысе кӱртньӧ корно.
* Куйбышевысе кӱртньӧ корно.
* Москосо кӱртньӧ корно.
* Мӱндырэрвелысе кӱртньӧ корно.
* Октябрьысе кӱртньӧ корно.
* Свердловскысо кӱртньӧ корно.
* Эрвел Сибирьысе кӱртньӧ корно.
* Юлсерысе кӱртньӧ корно.

*
Кӧҥгыр кундем

**Кӧҥгыр кундем** — Пермь мландын кечывалвелыште верланен.
Кӧҥгыр кундемыште 46 653 наре еҥ ила.

Рӱдӧ: Кӧҥгыр ола.

## Ялла
* Ош Марий (руш. Ошмарина)

Категорий:Кӧҥгыр кундем
Суксо (ыҥ-влак)

**Суксо** мут ончыктен кертеш:

* Суксо — ангел.
* Суксо (Пермь мланде) — ола сынан посёлко Пермь мландыште.
* Суксо кундем — кундем Пермь мландыште, Россий.
Кызганде

**Кызганде** () — Российыште Пермь мландын Суксо кундемыштыже верланыше Поедуги ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 430 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Суксо ола сынан посёлко деч 31 километр эрвел могырно верланен.

## Эртымгорно
Ял 1795 ийыште черемис ял гай палемдалтын.

## Йылме
Марий-влак Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.

## Важ-влак


Категорий:Пермь мландысе марий илымверла
Категорий:Суксо кундемысе илымверла
Пенза

**Пенза** () — ола, Пенза велын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.

## Палемдымаш-влак


Категорий:Пенза
Самара

**Самара** () — ола Российыште, Самара велын кучем рӱдыжӧ. 1935 гыч 1991 ий марте ола лӱмжӧ *Куйбышев* лийын (руш политик Валериан Куйбышев лӱмеш).

Самара — калыкчот шотышто шымше ола Российыште, кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.

## Эртымгорно

Категорий:Самара
Категорий:Российысе миллионер-олала
Пенза вел

**Пенза вел** () — Россий Федерацийысе регион. Юлсер федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 43,352 тӱж. км².
Калык чот - 1 368,7 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Пенза ола.

Категорий:Пенза вел
Самара вел

**Самаре вел** () — Россий Федерацийысе регион. Юлсер федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 53,565 тӱж. км².
Калык чот - 3 213,3 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Самара ола.

Категорий:Самара вел
Суксо (Пермь мланде)

**Суксо** () — Пермь мландыште посёлко, Суксо кундемын рӱдыжӧ улеш. 

Категорий:Пермь мландысе кундем рӱдерла
Категорий:Суксо кундемысе илымверла
Категорий:Пермь мландысе ола сынан посёлкыла
Категорий:Пермь мландыысе марий илымверла
Категорий:Суксо
Суксо кундем

**Суксо кундем** () — Пермь мландын кечывалвел-эрвелыштыже верланен.
Суксо кундемыште 20 663 наре еҥ ила.

Рӱдӧ: Суксо ола сынан посёлко.

## Ялла
* Эҥермучаш ()
* Эҥертӱҥ ()
* Калмашэҥер ()
* Олык ()
* Кызганде ()
* Сулий ()
* Тукман ()

Категорий: Суксо кундем
Акрет Египет

**Акрет Египет** ( да  гыч) — мемнан курым деч IV тӱжем ий IV курым ончыч Африкыште да Азийыште верланыше калык илыме вер.

## Тыгак ончо
* Египет йылме

Категорий:Акрет Египет
Лемде

**Лемде [[эҥер]]** (**Немде**) () — Марий Элыште да Киров велыште йогышо эҥер, Пижме эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 162 километр.

Категорий:Марий Элысе эҥерла
Категорий:Киров велысе эҥерла
Арбан

**Арбан** мут ончыктен кертеш:

* Арбан — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше марий ял.
* Арбан — Российыште Пошкырт Элын Калтаса кундемыштыже верланыше марий ял.

## Тугак ончо
* Николай Арбан — марий серызе, драматург, семлызе, сӱретче, балейтместер.
Йыр (эҥер)

**Йыр** () — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер, Элнет эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 69 километр.

Категорий:Марий эҥер-влак
Категорий:Марий Элысе эҥерла
Книга

**Книга** — тӱрлӧ печатлыме продукций-влак гыч иктыже: палемдыме жапыште печать гоч лектын шогышо огыл типографский але кид дене серыме текстан але сӱретан информацийым пуртымо да нылле кандаш лаштык деч утла кугытан лийын шогышо брошюроватлыме кагаз лаштык (странице) але тетрадь-влак гыч лийын шогышо шукыж годым пеҥгыде (южгунам, вичкыж да лывырге) коман изданий.

## Тугак ончо
* Электрон книга
* Энциклопедий
* Справочник
* Кышкар:Книга

*
Везувий

**Везувий** () — куатле вулкан Кечывалвел Италийыште, Неаполь ола воктене.

Категорий:Италийысе вулканла
Категорий:Европысо стратовулканла
Категорий:Италийысе курыкла
Такмак

**Такмак** (тыгак **частушка**, **частушко**) — кок але ныл корнан лирический калык муро. Чӱчкыдын такмак-влак мыскара сынан улыт. Мурышо иктаж кӧм мыскыла, игылтеш але койышлана. 

«Колхозышто могай ситыдымаш уло, вигак такмак шочеш». М. Рыбаков.
Чӱчкыдын политик темылан пӧлеклалтше такмак-влак вашлиялтыт. Икымше йӱкан киношто Йыван Кырла политик да йӧратымаш теме-влаклан пӧлеклалтше такмакым йоҥгалтарен: 
Пагул ӱдыр МаринажеКӧм йӧраташ шона гынБеспартийныйым огыл ветКомсомолым йӧрата
## Марий мурышто
Марий муро аланыште такмак-влак посна верым айлат. Марий калык шуко такмакым пала. Кажне пайремыште гармоньым йоҥгалтарыме почеш такмак-влакым мурат, куштат. Марий Эстрадыште такмак-влакым мурен шуко артист чапланен: Каче-влак (группа), Анатолий Куклин, Анатолий Зарецких да т.м. 

Категорий:Муро
Ейск

**Ейск** () — ола Краснодар мландыште, Российыште. Кугу теҥыз порт. Пурла Азов теҥызын серыштыже верланен. Калыкчот 88 тӱж. еҥ наре.

Категорий:Краснодар мландысе олала
Чапмуро

**Чапмуро** (тыгак: **гимн**, **моктеммур**) — кугыжанышын, республикын, кундемын але посна классын символ шотеш ойырен налме торжественный муро.
Университетын, олан, областьын, ушем-влакын шкеныштын чапмурышт чӱчкыдын лиеш. Семым поснак семлызе-влак возат. 
## Россий чапмуро

## Марий Эл Республикысе чапмуро
*Тичмаш статьям [[Марий Элын чапмурыжо]] лаштыкыште муын кертыда.*

Марий Эл республикын чапмурыжлан семым Юрий Евдокимов-Тойварс, мутым Д. Исламов возен. Руш мутым — Вл. Панова. Чапмуро олыкмарла, курыкмарла да рушла йоҥгалтеш.
*
Ява теҥыз

**Ява теҥыз** — Тыныс тептеҥызын отро-влакгокласе теҥыз. Калимантан, Сулавеси, Суматра, Ява отро-влак коклаште верланен. Теҥыз кумдык — 552 тӱж. км², покшел келгыт — 111 м, вӱд объём 61 тӱж. км³.
Калуга

**Калуга** () — ола, Калуга велын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.

## Палемдымаш-влак


Категорий:Калуга
Гавана

**Гавана** (, **) — ола, Кубын рӱдолаже. Калыкчот 2 135 тӱж. еҥ наре.

Категорий:Гавана
Калуга вел

**Калуга вел** () — Россий Федерацийысе регион. Рӱдӧ федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 29,777 тӱж. меҥ².
Калык чот - 1 005 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Калуга ола.

Категорий:Калуга вел
Астрахань вел

**Астрахань вел** () — Россий Федерацийысе регион. Кечывалвел федерал йырвелыш пура. Административ рӱдерже — Астрахань ола.

## Кундемла
* Ахтубинск кундем
* Володар кундем
* Енотаевка кундем
* Икряное кундем
* Йошкаръяр кундем
* Камызяк кундем
* Лиман кундем
* Нариманов кундем
* Харабали кундем
* Шемъяр кундем
* Юлсер кундем
* Астрахань оласе йырвел
* Знаменск оласе йырвел

Категорий:Астрахань вел
Владимир вел

**Владимир вел** () — Россий Федерацийысе регион. Рӱдӧ федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 29,084 тӱж. меҥ².
Калык чот - 1 365 тӱж. еҥ (2019).
Административ рӱдер — Владимир ола.

Категорий:Владимир вел
Волгоград вел

**Волгоград вел** () — Россий Федерацийысе регион. Кечывалвел федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 112,877 тӱж. меҥ².
Калык чот - 2 507 тӱж. еҥ (2019).
Административ рӱдер — Волгоград ола.

Категорий:Волгоград вел
Перне

**Перне** (*Коми ырес*; , ) — Коми да Коми-Пермяк калыкле символ.

Категорий:Ырес тӱрлык-влак
Категорий:Калыкле символ-влак
Калининград вел

**Калининград вел** () — Россий Федерацийысе регион. Йӱдвел-Касвел федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 15,125 тӱж. меҥ².
Калык чот - 955 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Калининград ола.

Категорий:Калининград вел
Кугу Новгород

**Кугу Новгород** (*Кугу У Ола, Кугу Угарман*; ) — ола, Новгород велын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.

## Палемдымаш-влак


Категорий:Кугу Новгород
Кидекше

**Кидекше** (, ) — сола Суздаль кундемыште, Владимир вел, Россий.

## Эртымгорно

Соласе лӱм «Кидекша» финн-угор мерян йылме гыч: «кид» — *кӱ*, «икша» — *икса*.

## Палемдымаш-влак


Категорий:Суздаль кундемысе илымверла
Кемерово вел

**Кемерово вел** () — Россий Федерацийысе регион. Сивыр федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 95,725 тӱж. меҥ².
Калык чот - 2 742 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Кемерово ола.

Категорий:Кемерово вел
Ростов вел

**Ростов вел** () — Россий Федерацийысе регион. Кечывалвел федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 100,967 тӱж. меҥ².
Калык чот - 4 254 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Ростов-на-Дону ола.
Ростов велыште Дон, Темерник, Аксай Эҥер-влак уло.

Категорий:Ростов вел
Советский район (ыҥ-влак)

Советский район семын Российыште шуко кундемым лӱмденыт. Нунын кокла гыч марий-влак дене эн чот кылдалтыныт:

* Кукарка кундем — тыге марий-влак Виче велыште верланыше Советский районым лӱмдат.
* У Роҥго кундем — Марий Элысе Советский район.
Кӧрдемтӱр

**Кӧрдемтӱр** () — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Кужмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 164 еҥ (2004 ий), 143 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Кугу Кодам ял деч 5 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «кӧрдем» + «тӱр» = «кӧрдемтӱр». «Кордемтӱр» — Кӧрдем эҥерын тӱрыштыжӧ верланыше ял.

## Кылвер-влак
* Деревня Кордемтюр (Кордемтур).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Советский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Советский район», 2004. — 320 с. ил. С. 98.

## Важ-влак


Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Республик

**Республик** — ик жаплан сайлыме властьым кучышо органан эл, тыгак элын, территорийын посна ужашыже.

Категорий:Политике
Псков

**Псков** (, ) — ола Российыште, Псков велын кучем рӱдыжӧ.
 
Псков — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.

## Эртымгорно

Категорий:Псков
Дон

**Дон [[эҥер]]** (акрет грекла *Гиргис, Танаис, Тан* , , , в cредние века *Кугу Дон*) — кугу эҥер Европышто. Эҥерын кужытшо – 1870 километр.

## Дон эртымгорнышто

## Вӱдаралымверла
* Цимлянск вӱдаралымвер

*
Орёл

**Орёл** () — ола Российыште, Орёл велын кучем рӱдыжӧ.
 
Орёл — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.

## Эртымгорно

Категорий:Орёл
Волжский

**Волжский** () — ола Волгоград велыште.

## Эртымгорно

Категорий:Волгоград велысе олала
Череповец

**Череповец** () — ола Вологда велыште, регионын эн кугу илымверже.

## Палемдымаш-влак


*
Тамбов

**Тамбов** () — ола, Тамбов велын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.

File:1-monument.jpg|"Курымашлык тул" соборный площадьыш (1970 ий 9 май)


## Палемдымаш-влак


Категорий:Тамбов
Кострома

**Кострома** () — ола Российыште, Кострома велын рӱдыжӧ.

Категорий:Кострома
Категорий:Российысе Шӧртньӧ оҥго
Элиста

**Элиста** (; ) — ола Российыште, Калмыкийын рӱдыжӧ. Калыкчот 104 тӱж. еҥ наре.

## Тыгак ончо

Категорий:Элиста
Кугу Кодам

**Кугу Кодам** () — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Кужмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 555 еҥ (2002 ий), 502 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
У Роҥго ола сынан посёлко деч 32 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Кылвер-влак
* Деревня Средний Кадам (Кугу Кодам). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Советский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Советский район», 2004. — 320 с. ил. С. 109.

## Важ-влак


Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Владикавказ

**Владикавказ** (: *Дзаугын илымверже* гыч, ) — Йӱдвел Кавказысе ола, Российын кечывалвелныже верланен, Йӱдвел Осетийын рӱдолаже. Терек эҥерын серлаштыже шога.

Категорий:Владикавказ
Кызыл

**Кызыл** (; ) — ола Российыште, Туван рӱдыжӧ. Калыкчот 110 тӱж. еҥ наре.

## Тыгак ончо

Категорий:Кызыл
Дербент

**Дербент** (; ; ; ,  Дарбанд — «аҥысыр капка» гыч; ; ; ) — ола Российыште, Дагестаныште. Калыкчот 119 тӱж. еҥ наре.

## Тыгак ончо

Категорий:Дербент
Пятигорск

**Пятигорск** () — ола Российыште, Ставрополь мландыште. Йӱдвел Кавказ федерал йырвелын рӱдыжӧ. Калыкчот 145 тӱж. еҥ наре.

## Тыгак ончо

Категорий:Пятигорск
Домен (ыҥ-влак)

Домен мутын икмыняр ыҥже уло, мутлан:

**Доме́н** () — область; структурын единицыже :

* Домен (область) — Кокласе курым жапыште кугыжан але иктаж могай феодалын мландыже.
;В физикыште
* Домен — ферромагнитный кристаллыште магнитлыме ужаш.
* Домен — оптический кристаллыште чокым поляризацлыме ужаш.

;В биологийыште
* Домен (биологий) — самый верхний уровень группировки организмов в системе научной классификации, включающий в себя несколько царств.
* :ru:Домен белка — элемент третичной структуры белка.

* Домен лӱм — интернет-серверын адресшым муаш полшышо символ лӱм.
Домен лӱм

**Домен лӱм** () — интервот структурын эн кугу ужашыже, тудо тӱҥ шотышто эллан але вес кугу структурлан келшен толмым ончыкта; домен-влак игыдомен (поддомен)-шамычлан шеледалтыт да тӱрлӧ областьлан келыштаралтм(ышт)ым але вуйын шогым(ышт)ым ончыктат.

(Тичмаш домен лӱм доменын лӱмжӧ, да кӱшыл-домен-влакын лӱмышт гыч шога. Тӱрлӧ кӱкшытан домен лӱм-влак коклаште точко шындалтеш. Мутлан, `"ru.wikipedia.org"` лаштыкын тичмаш лӱмжӧ кумшо кӱкшытан домен `"ru"`-м ончыкта, тудо кокымшо кӱкшытан домен `".wikipedia"`-ш пура, кудо кӱшыл домен `".org"`-ыш пура, кудо лӱмдымо вож-домен (корневой домен) `". "`-шко ушна. Кутырымашыште домен лӱм манме годым чӱчкыдын тичмаш домен лӱм нерген ойлат.

Категорий:Информатике
Марий Элын территорий шеледымашыже

* республик кид йымалне улшо олала: 3
* кундем кид йымалне улшо олала: 1
* кундемла: 14
* ола сынан кугыялла: 16
* ялысе администраций-влак: 180
* ял илемла: 1632

### Кундемла
* Йӱрнӧ кундем
* Килемар кундем
* Кужэҥер кундем
* Курыкмарий кундем
* Марий Тӱрек кундем
* Маскасола кундем
* Морко кундем
* Оршанке кундем
* Поранча кундем
* Провой кундем
* У Роҥго кундем
* У Торъял кундем
* Шернур кундем
* Юлсер кундем

### Олала

Рӱдола: Йошкар-Ола.
Олала: Юлсер-Ола, Провой, Чыкма.





* *Тыгак ончо:* ***[[Марий Элыште илымверла]]***
Марий Элын калыкчотшо

Росстатын данныйже почеш Марий Элыште 670 730 еҥ ила (2022).

Йошкар-Олаште, Юлсер олаште, Йошкар-Ола воктене верланыше икмыняр яллаште да республикын касвелыштыже руш-влак шукырак улыт. Ялысе вершӧрлаште шукырак марий-влак илат, Курыкмарий кундемыште — йылме да тӱвыра шотышто олыкмарий-влак деч ойыртымалтше курыкмарий-влак. Провой кундемыште икмыняр кукмарий (чуваш) ял уло. Суас-влак тӱҥжым Йошкар-Олаште, Юлсер олаште, тыгак Поранча да Марий Тӱрек районлаште илат.
Марий Элын тистыже

**Марий Элын тистыже** — Марий Эл Республикын кугыжаныш . 
Кызытсе тисте 5 Ӱярня 2011 ийыште пеҥгыдемдалтын, 1 Пеледыш 2011 ий гыч кучылталтеш.
Автор-влак – Г. Булыгин, А. Данилов

## Тисте нерген

8 Пеледыш 2011 ийыште Марий Эл Республикын тӧртыкшӧ почеш тисте нерген вес описаний лектын: 

Тисте покшелне суретлыме ойыпын описанийже тыгерак возымо:

## Тистын ыҥже
Кугыжаныш-влак чоҥалтме деч ончыч маскам финн-угор калык-влак, славян племена-влак пагаленыт. Маска – озам, чодыра оролым ончыкта. 

Тыгак, тистыште сӱретлыме тошто марий тӱр кинде перкем (плодородийым) ончыкта.

Керде вийым, пеҥгыдылыкым, шочмо элым аралаш ямде улмым ончыкта.

Чогыт – пашаче-влакын символжо.

Шӧртньӧ короно кугыжаныш виктарымым ончыкта. Тистыште кум пӱян короно сӱретлыме. Кум пӱй – тиде Марий Элын кум кугу олаже: Йошкар-Ола, Юлсер-Ола, Чыкма; кумданрак ончалаш гын кум пӱй «М» буквам марла стиль дене возымым ончыкта.

Ош тӱс – ший тӱс, марий калыкын йӧратыме шергакан кӱртньыжо. Тыгакак, ош тӱс порылыкым, яндар улмым, калыкын поро шонымашыжым ончыкта.

## Ондаксе тисте-влак


Файл:Flag of Mari El (2006–2011).svg|2006 ийысе тистыже
Файл:Flag of Mari El (1992–2006).svg|1992-2006 ийласе тистыже
Файл:Flag of Mari ASSR (1937-1954).svg|Марий АССРын 1937—1954 ийласе тистыже
Файл:Flag of Mari ASSR (1954-1978).svg|Марий АССРын 1954—1978 ийласе тистыже
Файл:Flag of the Mari ASSR.svg|Марий АССРын 1978—1991 ийласе тистыже



Категорий:Марий Эл
Эмвер

**Эмвер** (тыгак, **аптек**)  ( — *клат* мут деч) — эмым ямдылыме да ужалыме вер. Эмвер-влак кугыжаныш тазалыкаралтыш тӧнеж-влак радамыш пурат. 

Икымше аптек-влак VIII курымышто Багдад олаште почылтыныт.

Российыште икымше аптекым 1581 ийыште почыныт. XVII курымышто медицин да аптек пашаште чыла Аптекарский приказ вуйлатен.

Категорий:Эмлыме тӧнеж
Категорий:Тазалык
Каче-влак (группа)

**Каче-влак** — марий семлык тӱшка, тӱҥ шотышто такмак-влакым дискотеке сын дене йӧҥгалтарыме дене чапланен. Икымше йоҥгалтарыме мурышт «Тойки-мойки» ыле. 
## Шочмаш
Группылан негызым Сергей Попов, Валерий Чиванов пуеныт, вигак нунын деке Александр Ильин ушнен. Кумытынат «Марий памаш» ансамбльыште шуаралтыныт, туштак палыме лийыныт, группыш ушнымо нерген кутырен келшеныт. «Каче-влак» калыклан шагал палыме такмак-влакым ритмичный, дискотекылан келшыше сем почеш йоҥгалтараш тӱҥалыныт. Марий-влаклан у группын репертуарже келшен, лишыл жапыште трио кумдан чапланен, кажне пайремыште вучымо унашке савырнен.
## Вашталтыш-влак
2008 ий мучашыште «Каче-влакыште» икымше вашталтыш: группа гыч Александр Ильин лектеш, тудын олмеш Сергей Романов мураш пура. У солистын келге, виян, ойыртемалтше йӱкшӧ сай вашталтышым группын йоҥгалтмыжлан пуен. Тыгак тиде жапыште «Каче-влак»речитатив дене экспериментым ышта: "Йӱштӧ" мурым Лариса Сидоркина дене мурымо годым Сергей Романов такмак-влакым рэп семын лудеш. 

Лишыл жапыште Сергей Романоват группа дене чеверласа да сольно мураш тӱҥалеш. Сергей олмеш Михаил Басов мураш толеш да группышто кодеш. 
Попов-Чиванов-Басов состав дене «Каче-влак» йот эллаштат палыме лийыт, калык-влак кокласе фестивальлашке коштыт, Российыште марий-влакын тӱшшкан илыме верлаште гастроль дене коштыт. 2015 ийыште группа гыч Валерий Чиванов лектеш, икмыняр жаплан трио дуэтыш савырна. Варарак группа угыч трио лиеш - «Каче-влакыш» Илья Якимов пура, но кужу жаплан огыл, тудым армийыш налыт. Кызыт «Каче-влак» дуэт семын шуаралтеш.
## Пырля мурымаш
«Каче-влак» «Вената» дуэт, Лариса Сидоркина дене пырля йоҥгалтарат.

Вич ий жапыште «Лийнем пеленет» альбомым луктыныт. Пытартыш жапыште «Каче-влак» лирик сынан муро-влакым йоҥгалтараш тӱҥалыныт. Светлана Яндукован семже почеш возымо ныл мурым мурат. «Каче-влак» Марий Элыште гына огыл, Озаҥ, Моско, Санкт-Петербург, Екатеринбург, моло олалаштат концерт-влак дене коштыт.

## Муро-влак

# Тойки-мойки 
# Марий улына
# Ваче гоч сакен гармоньым
# Савушын мурыжо
# Елабуга такмак-влак
# Варвара 
# Варвара (Remix)
# Тойки-мойки (Remix)
# Тылат авай
# Мылам келшет
# Йӧратет мо, шумбелем
# Шочмо вер
# Гармонь
# Чолга каче-влак
# Йорга каче
# Пӱрымаш
# Йӱштӧ
# Ӱжара годым
# Кандывуй
# Пеленетше лийнем
# Ит вучо
# Йӧратымаш ӱчашымаш
# У ий дене
# Покто веле корно сай

## Кылвер-влак
* Каче-влак группын контактысе фан-клубшо

Категорий:Марий Эл
Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премий

**Марий Эл Республикысе [[Степанов, Ипатий Степанович|Олык Ипай]] лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премий литератур, тӱвыра да сымыктыш аланыште** () – литератур, тӱвыра да сымыктыш аланыште ойыртемалт шогышо у да шкенлык, общественностьын кумдан признатлыме, Марий Эл Республикын тӱвырашкыже кӱлешан надырым пыштыше произведений-влакын самырык автор ден творческий коллектив-влаклан пуымо премий.

## Премий нерген
* Ышталтын 1968 ийыште (1994 ийыште кугыжаныш статусым налын) (1994 ий марте – **Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премий**, ).
* Ыштызе – Марий обком ВЛКСМ.
* Кок ийлан ик гана вич премий пуалтеш.
* Пашаштым ончыктымо татыште соискатель-влакын ийготышт 18 ий деч изирак да 35 ий деч кугурак лийшаш огыл.
* Премийым сулен налше-влаклан пуалтеш:
** Премийын Лауреатше чап лӱм.
** Диплом.
** Оҥпале.
** Окса пӧлек.

## Оҥпале

File:Лауреат премии Марийского комсомола имени Олыка Ипая.png|Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премий
File:Государственная молодёжная премия им. Олыка Ипая.png|Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премий


## Премийын лауреатше-влак

## Кылвер-влак
* Государственная молодежная премия Республики Марий Эл в области литературы, культуры и искусства имени Олыка Ипая.
* Положение о Государственной молодежной премии Республики Марий Эл в области литературы, культуры и искусства имени Олыка Ипая.
* Государственная молодежная премия Марийской АССР им. Олыка Ипая в области литературы и искусства.

## Литератур
# Лауреаты премии имени Олыка Ипая. 1968–1980 г. Марийское книжное издательство. Йошкар-Ола. 1982. – 116 с.
# Лауреаты премии Олык Ипая : библиогр. указ. / сост. : С.В. Петрова, С.П. Рыбакова; М-во культуры, печати и по делам национальностей Респ. Марий Эл, Нац. б-ка им. С.Г. Чавайна Респ. Марий Эл. – Йошкар-Ола : Нац. б-ка им. С.Г. Чавайна Респ. Марий Эл, 2012. – 128 с.

## Важ-влак


Категорий:Чап лӱм-влак
Васильев, Андрей Анатольевич

**Андрей Анатольевич Васильев** (1974 ий 5 Шорыкйол, Морко кундем, Чавайнур ял) — марий актëр, Марий самырык театрыште тырша.

## Илышкорно
1974 ий 5 Шорыкйолшто Морко кундем Чавайнур ялеш шочын. Школ деч вара 24 номеран Морко профессонально-технический училищыште тунемын. Училище деч вара военно-морской флотыште матрослан служитлен.

1997 ийыште А.Васильев Марий республикысе тÿвыра да сымыктыш колледжын актер отделенийышкыже тунемаш пура. 2001 ий гычын тудо – Марий самырык театрын артистше. Театрыште ыштыме дене пырляк 2008 ий гыч Марий кугыжаныш университетын тÿвыра да сымыктыш факультетыштыже заочно тунемеш.

### Театр паша
А. Васильевын театрыште чоҥымо икымше кугу пашаже - тиде Г.Гордеевын «Ял ÿмбалне мужыр йÿксö» пьесыж почеш шындыме музыкальный комедийште модмо весела кумылан Микытан рольжо. Изиш варарак актер З.Долгован «Шудо шешке» комедийыштыже адакат илалше пöръеҥын - Сапанын образшым мастарын чоҥа гын, Г.Гордеевын «Куп» драмыштыже тудын актер талантше драматизм шÿлышан Иван Яковлевичын образшым чоҥымаште эшеат кумдан почылтеш.

Таче марте А. Васильев театрыште 40 утла рольым модын да калыкын ик эн йöратыме актерышкыжо кушкын шуын. Комедийыште-ма але драмыште тудо чоҥымо образшылан келшыше чиям, ойыртемалтше койыш-шоктышым муын мошта да чыла тидым калык деке намиен шукта. Тыгай улыт тудын келыштарыме Дикойын образше («Гроза» А.Островскийын), Костылёв («На дне» М.Горькийын), Константинов («Жестокие игры» А.Арбузовын), Банкир («Адак омсашке тÿкалат» А.Петровын), Велькаров («Ах, водевиль, водевиль» И.Крылов ден В. Соллогубын).

А 2008 ийыште Андрей Васильев «Майятул» тÿнамбал фестивальыште З.Долгован пьесыж почеш шындыме «Вис-вис пушан орлыкем» драмыште Милиционерын образшым мастарын почын ончыкта да «Кокымшо планан эн сай пöръеҥ роль» номинацийыште фестивальын лауреатше лÿмым сеҥен налеш.

Тылеч посна А. Васильев йомак спектакльлаште - «Приключения Чиполлино», «Против кого дружим», «Хитрюндий великолепный» - йоча-влакым шуко оҥай рольжо-влак дене куандарен шога. Йомак геройым келыштарымаштат актёр кугу мастарлык дене ойыртемалтеш, арам огыл эше 2007 ийыштак «Йошкар-Ола театральная» фестивальыште «Кот в сапогах» йомакыште Корольын образшым почын пуымылан тудо «Майятул» тÿнямбал фестивальысе гаяк «Кокымшо планан эн сай пöръеҥ роль» номинацийыште сеҥыше лийын.
## Кылвер-влак
* Марий самырык театрын сайтыштыже
Категорий:Марий актёр-влак
Категорий:Марий самырык театр
Евроужмаш муро конкурс

**Евроужмаш муро конкурс** (; ) — ий еда эртарыме эстраде муро конкурс.

## Сеҥыше-влак

Категорий:Евроужмаш муро конкурс
Вената (дуэт)

**Вената** — марий семлык дуэт. **Вера Николаева** ден **Татьяна Антропова** дуэтыште мурат. Калыкыште ныжыл эстраде муро-влакым йоҥгалтарымышт дене палыме улыт. «Тылат» мурышт Марий Эл Радион хит-парадыштыже ик гана веле огыл икымше верыш лектын, Идалыкысе муро лӱмымат сулен. «Вената» дуэт чӱчкыдын «Каче-влак» группа дене пырля мурат.

## Вената лӱм кузе шочын

*Вената* лӱмым ӱдыр-влаклан пуат. Дуэтлан лач тиде лӱмым пуымо шотышто мурызо-влак тыге умылтарат: **ВЕ**ра **Н**иколаева, **А**нтропова **ТА**тьяна гыч тӱҥалтыш буква-влакым ойырымо дене шочын. Тыгай шонымаш йӧршын вучыдымын, ӱдыр-влакын маршруткышто кудалмышт годым шочын.

## Мурызо-влак нерген
Вера Николаева ден Татьяна Антропова изак-шолякын икшывышт улыт, шкешт Поранча кундемыште шочын-кушкыныт: Вера  – Ондропсолаште, Татьяна – Матародышто. Варажым Вера Матародышко марлан лектын, изиш жап эртымеке мурызо-влак ешышт дене Йошкар-Олашке илаш кусненыт.

Вера Николаеван Станислава лӱман ӱдыржӧ кушкеш. Татьяна Антропова воспитатель-педагоглан ышта, Матвей лӱман эргым кушта.

## Мураш тӱҥалме нерген
«Кугарня» газетлан интервьюшто Вера ден Татьяна мураш тӱҥалме нерген тыге каласеныт:

## Сеҥымаш-влак
* 2011 ий — I вер, «Ший памаш» II регион-влак кокласе финн-угор муро фестиваль-конкурсышто «Вокальные ансабли» номинацийыште.
* 2011 ий — II вер, «Национальный достояние» калык-влак кокласе конкурс.
* 2011 ий — I вер, «Чолман йӱк» конкурсышто.

## Кылвер-влак
Эльвира Куклинан статьяже

Категорий:Семлык тӱшка-влак
Категорий:Марий Эл