open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шемэҥермучаш

**Шемэҥермучаш** (Павыл почиҥга) () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Элпанур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 96 еҥ (2003 ий), 100 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Элпанур ял деч 4 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо марий мут-влак гыч  лектын: «шем» + «эҥер» + «мучаш» = «шемэҥермучаш». «Шемэҥермучаш» — шем эҥерын вӱдмучашыштыже верланыше ял.

## Кылвер-влак
* Деревня Шеменермучаш (починок Шеменер-Мучаш, Павыл почиҥга, Павлово при речке Шеменерка).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Параньгинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Параньгинский район», 2004. — 320 с. ил. С.123.

## Важ-влак


}

Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Дубровка (Поранча кундем)

**Дубровка** () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Элнет ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 41 еҥ (2003 ий), 21 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Элнет сола деч 3 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Липатников Василий Иванович — физика-математика шанче кандидат.
*   Липатников Иван Сергеевич — II степенян Ачамланде сар, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Дубровка (починок Дубровский). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Параньгинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Параньгинский район», 2004. — 320 с. ил. С. 102.

## Важ-влак


Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Памашъял (Поранча кундем)

**Памашъял** () – Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Пумарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 352 еҥ (2002 ий), 302 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Кугу Пумарий сола деч 2,5 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «памаш» + «ял» = «памаш(ъ)ял». «Памашъял» — памаш воктене верланыше ял.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Попов Никандр Семёнович – марий историк, шанчызе, этнограф, мер пашаеҥ, историй шанче кандидат (1981), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (2000).
* Попов Николай Иванович – шанчызе, туныктышо, педагогика шанче доктор, физика-математика шанче кандидат, профессор.

## Кылвер-влак
* Деревня Помосъял (Памашъял, починок Помасъял). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Параньгинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Параньгинский район», 2004. – 320 с. ил. С. 62.

## Важ-влак


Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Кугу почиҥга (Поранча кундем)

**Кугу почиҥга** (Штрамарий почиҥга) () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Пумарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 156 еҥ (2003 ий), 141 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Кугу Пумарий сола деч 3 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Иванова Татьяна Васильевна — Марий Эл Республикын сулло туныктышыжо.
* Фадеев Александр Николаевич — Марий Эл Республикысе ялозанлыкын сулло пашаеҥже.

## Кылвер-влак
* Деревня Николашкино (Кугу почиҥга, Штрамарий починга, починок Николашкино).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Параньгинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Параньгинский район», 2004. — 320 с. ил. С. 57.

## Важ-влак


Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Ивансола

**Ивансола** () — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше Марково ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 132 еҥ (2005 ий), 114 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Марково ял деч 3 километр кечывалвел могырно верланен. 

## Кылвер-влак
* Деревня Ивановка (Ивансола). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Оршанский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Оршанский район», 2005. — 304 с., ил. С. 261.

## Важ-влак


Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Кӧрдем (ыҥ-влак)

**Кӧрдем** мут ончыктен кертеш:

* Кӧрдем — Марий Элыште йогышо эҥер, Изи Какшан эҥерын шола эҥерйолжо.
* Кӧрдем — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше Цырке ял шотан илемыш пурышо ял.
Ильинка

**Ильинка** мут ончыктен кертеш:

* Ильинка — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше Тошто Крешын ял шотан илемыш пурышо ял.
* Ильинка — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Сан-Хосе (Калифорний)

**Сан-Хосе** () — ола Калифорнийыште, УАШ. Калыкчот 998 тӱж. еҥ наре.

*
Категорий:УАШ-ысе миллионер-олала
Иликбаев, Василий Михайлович

**Василий Иликбаев** (Василий Михайлович Иликбаев) (1951, Пошкырт АССР, Пӱрӧ кундем, Ӱкӱдӧ ял — 2013) — марий серызе, мер пашаеҥ.

## Илыш корныжо
Василий Иликбаев 1951 ийыште Пошкырт АССР Пӱрӧ кундем Ӱкӱдӧ ялыште колхозник ешеш шочын.
Василий Иликбаев Пӱрӧ кундемысе марий прозаик, мер пашаеҥ да ял озанлыкыште кугу специалист — кундемысо тӱҥ ветеринар эмлызеын олмештышыже лийын. Шуко заметке ден статьяже районысо «Победа» газетыште печатлалтын, «Тихий брод» лӱман роман-эссе книгаже кок изданий дене лектын. Фольклорист семын "Марий калык муро ден такмак-влак", «Руш пӱртӱспале» книга-влакым ямдылен, эрвелмарий сӱанын сценарийжым серен, но печатлен луктын шуктен огыл - ӱмырлугыч трагически колен. Мер пашаште 1989 ий гыч колымешкыже Пӱрӧ «Марий ушемын» правленийыштыже шоген, Марий Калык Погынын делегатше лийын. Илен Пӱрӧ район Курыш ялыште, йырге кундемыште эше уста пакчазе да мӱкшызӧ семын палыме улмаш да тусо калык коклаште пеш кугу авторитетан лийын. Курыш ялыште, тудын илыме Ятап уремыште уремын лӱмжӧ да тушто серызе В. М. Иликбаевын илымыже нерген палдарыше табличкым пижыктыме.

## Кылвер-влак
* Иликбаев Василий Михайлович.

Категорий:Марий серызе-влак
Христиан пайрем-влак

**Христиан пайрем-влак**:

* Тройчын (пайрем) ()
* Рошто ()
* Кугече ()
* Свизын ()
* Кичке пайрем ()
* Покро ()
* Петро ()
* Илень кече ()
* Йогрин кече ()
* Йыван кече ()
* Опанас кече ()

## Страстная неделя
* Кон кече ()
* Пелкон кече ()
* Варкон кече ()

## Моло
* Сорта кече ()

## Кылвер-влак

*
Старица

**Старица** () — ола Тверь велыште.

## Палемдымаш-влак


Категорий:Тверь велысе олала
Руш Лажмарий ял шотан илем

**Руш Лажмарий ял шотан илем** () — Российыште Марий Эл Республикын Поранча кундемышкыже пурышо ял шотан илем.

Илемын административ рӱдерже — Руш Лажмарий ял.

## Палемдымаш-влак


Категорий:Поранча кундемысе муниципал ушем-влак
Категорий:Марий Элысе ял шотан илемла
Оршанке (ыҥ-влак)

**Оршанке** мут ончыктен кертеш:

* Оршанке — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо ола сынан посёлко.
* Оршанке — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше высылке.
* Оршанке — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше ял.
Льнозавод

**Льнозавод** мут ончыктен кертеш:

* Льнозавод — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше посёлко.
* Льнозавод — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Чӱксола ял шотан илемыш пурышо посёлко.
Шулко (ял)

**Шулко** () — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Верланыме вер
Шулко сола деч 2 километр кечывалвелне лийын шоген.

## Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1986 ийыште теле тылзын 12-шо кечынже Шулко ял шотлымо данный-влак лукталтын.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*       Кузьминых Григорий Кузьмич — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Шулка (Шулко, починок Шулка). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Оршанский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Оршанский район», 2005. — 304 с., ил. С. 280.

## Важ-влак


Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Отар (Оршанке кундем)

**Отар** () — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше Шулко ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 300 еҥ (2004 ий), 259 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Шулко сола деч 12 километр йӱдвел — эрвел могырно верланен. 

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Беляев И.П.  — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Елькин А.П.  — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше..
*  Нехорошков Л.Г.  — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Поздеев Г.П.  — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Нехорошков В.Л. — «Чап Тамга» орденын кавалерже, механизатор.
*  Овечкин А.В. — «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль дене наградитлалтын..
*   Подоплелов В.И.  — «1941-1945 ийласе Кугу Ачамланде сарыште чапле пашалан» медаль да «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль-влак дене наградитлалтын.
*  Поздеев И.Ф. — «Чап Тамга» орденын кавалерже, сӧснам ончымо комплексын механикше.
*  Поздеева Г.Г. — «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль дене наградитлалтын.

## Кылвер-влак
* Деревня Отары (Отар, починок Отары). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Оршанский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Оршанский район», 2005. — 304 с., ил. С. 171.

## Важ-влак


Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Аппак

**Аппак** () — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше Шулко ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 210 еҥ (2003 ий), 141 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Шулко сола деч 15 километр йӱдвел=эрвел могырно верланен. 

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Аппакова А.А. — III степенян Паша Чап орден ден «Чап Тамга» орден-влакын кавалерже, ушкалым лӱштышӧ.
*  Степанова З.Д. — «РСФСР-ын Шеммландыдымыжым вестӱрлемдымылан» медаль дене наградитлалтше, презым ончышо.

## Кылвер-влак
* Деревня Аппаково.

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Оршанский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Оршанский район», 2005. — 304 с., ил. С. 164.

## Важ-влак


Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Шулко (сола)

**Шулко** () — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше сола. Шулко ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 693 еҥ (2003 ий), 609 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Оршанке ола сынан посёлко деч 17 километр эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Вохминцева Р.Ф. — «Пашаште чапланымылан» медаль дене наградитлалтше.
*  Елькин А.И. — III степенян Паша Чап орденын кавалерже.
*   Загайнов В.Н. — «Почёт Тамга» орденын кавалерже.
* Кардакова А.И. — МАССР-ын сулло агрономжо.
*   Сушенцов Н.Г. — «Чапле пашалан. Владимир Ильич Ленинын шочмыжлан 100 ийым палемдымылан» медаль, «РСФСР-ын Шеммландыдымыжым вестӱрлемдымылан» медаль да ВДНХ-ан шӧртньӧ медальже-влак дене наградитлалтше.
*   Фоминых К.И. — Паша Йошкар Тисте орденын кавалерже.
*  Чезганова Н.И. — Паша Йошкар Тисте орденын кавалерже.

## Литератур
* Село Шулка (Шулко, починок Паклинский) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

## Кылвер-влак
* Деревня Черный Ключ (Шем Памаш, починок Черный Ключ).  

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Оршанский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Оршанский район», 2005. — 304 с., ил. С. 281.

## Важ-влак


Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Чирки (Оршанке кундем)

**Чирки** () — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше ял. Чирки ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 603 еҥ (2004 ий), 481 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Оршанке ола сынан посёлко деч 25 километр эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Акулов П.Е. — «РСФСР-ын Шеммландыдымыжым вестӱрлемдымылан» медаль дене наградитлалтше.
*  Воронцов А.П. — «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль дене наградитлалтше.
*  Елькина А.И. — «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль дене наградитлалтше.
*  Королев А.Ф. — «РСФСР-ын Шеммландыдымыжым вестӱрлемдымылан» медаль дене наградитлалтше.
*  Королев В.П. — «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль дене наградитлалтше.
*  Королев Ф.М. — III степенян Паша Чап орденын кавалерже.
*  Королева Г.И. — Паша Йошкар Тисте орденын кавалерже.
*  Кудрявцева А.Е. — Паша Йошкар Тисте орденын кавалерже.
*  Мочалов М.Д. — III степенян Паша Чап орденын кавалерже.
*  Пайдыганова А.П. — «РСФСР-ын Шеммландыдымыжым вестӱрлемдымылан» медаль дене наградитлалтше.
*  Рябчиков А.К. — «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль дене наградитлалтше.
*  Рябчиков Г.Е. — «Чап Тамга» орденын кавалерже.
*  Рябчиков Н.Я. — «Чап Тамга» орденын кавалерже.
*  Сенцов Н.Н. — «Чап Тамга» орденын кавалерже.
*  Федорова Е.Г. — «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль дене наградитлалтще.
*  Фролов И.И. — «РСФСР-ын Шеммландыдымыжым вестӱрлемдымылан» медаль дене наградитлалтше.

## Кылвер-влак
* Деревня Чирки.  

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Оршанский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Оршанский район», 2005. — 304 с., ил. С. 253.

## Важ-влак


Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Чирки

**Чирки** мут ончыктен кертеш:

* Чирки — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше ял.
* Чирки — Российыште Киров велын Пыжанъю кундемыштыже верланыше ял.

## Тугак ончо
* Изи Чирки 
* Кӱшыл Чирки
* Покшел Чирки
* Ӱлыл Чирки
Беляево (Оршанке кундем)

**Беляево** () — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше Чирки ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 25 еҥ (2003 ий), 10 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Чирки ял деч 6 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен. 

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Беляев В.М. — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, Афганистаныште служитлен.
*  Елькина А. И. — «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль дене наградитлалтше.
*  Волжанина К.Н. — «Почёт Тамга» орденын кавалерже.

## Кылвер-влак
* Деревня Беляево (Кузьминки, починок Беляевский, починок Беляево при реке Кокшаге).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Оршанский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Оршанский район», 2005. — 304 с., ил. С. 242.

## Важ-влак


Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Беляево (ыҥ-влак)

**Беляево** мут ончыктен кертеш:

* Беляево — Москошто метро.
* Беляево — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше ял.
Ӱлыл Чирки

**Ӱлыл Чирки** () — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Верланыме вер
Чирки ял деч 1 километр кечывалвел-касвелне лийын шоген.

## Эртымгорно
МАССР-ын Кӱшыл Каҥашын Вуйвержын Кӱштыкшӧ почеш 1961 ийыште ӱярня тылзын 27-ше кечынже Ӱлыл Чирки Покшел Чирки, Кӱшыл Чирки, Изи Чирки ялла дене пырля ик пырляштарыме Чирки ялыш савырненыт.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Кузнецов Д.А. — Ленин орденын кавалерже.

## Кылвер-влак
* Деревня Нижние Чирки (Ӱлыл Чирки, Нижние Малые Чирки). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Оршанский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Оршанский район», 2005. — 304 с., ил. С. 248.

## Важ-влак


Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Упшо (сола)

**Упшо** () — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше сола. Упшо ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 306 еҥ (2003 ий), 380 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Оршанке ола сынан посёлко деч 12 километр кечывалвел-касвел могырно верланен. 

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Золотова Г.И. — МАССР-ын сулло зоотехникше.
* Зорина С.Е. — МАССР-ын сулло ветеринарже.
* Кутюков П.С. — ВДНХ-ан ший медальже дене наградилалтше.
*  Ожиганова Н.Н. — III степенян Паша Чап орденын кавалерже.
*   Тарасов К.А. — «Чап Тамга» орденын кавалерже.

## Кылвер-влак
* Село Упша (Упша, село Покровское).  

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Оршанский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Оршанский район», 2005. — 304 с., ил. С. 234.

## Важ-влак


Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Упшо

**Упшо** мут ончыктен кертеш:

* Упшо — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше сола.
* Упшо — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
* Упшо — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер.

## Тугак ончо
* Марий Упшо
Масканур (Оршанке кундем)

**Масканур** () — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем. 

## Верланыме вер
Упшо сола деч 2 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.

## Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1977 ийыште пургыж тылзын 17-ше кечынже Масканур выселке шотлымо данный-влак лукталтын.

## Кылвер-влак
* Выселок Малая Упша (Масканур).   

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Оршанский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Оршанский район», 2005. — 304 с., ил. С. 230.

## Важ-влак


Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Табашино (сола)

**Табашино** () — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше сола. Табашино ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 511 еҥ (2003 ий), 434 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Оршанке ола сынан посёлко деч 11 километр йӱдвел-касвел могырно верланен. 

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Блинов П.А. — Ленин орденын кавалерже.
*  Гиреев Ф.А. — «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль дене наградитлалтын.
*  Головенкин М.Г. — «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль дене наградитлалтын.
*  Козырева Н.Ф. — «РСФСР-ын Шеммландыдымыжым вестӱрлемдымылан» медаль дене наградитлалтын.
*  Лаптев П.И. — III степенян Чап орденын кавалерже.
*  Орлов Ф.О. — «Чап Тамга» орденын кавалерже.
*  Отмахова Н.Д. — II степенян Паша Чап орденын кавалерже.
*  Чешуин А.П. — «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль дене наградитлалтын.

## Кылвер-влак
* Село Табашино (починок Верхопижанский, починок Заозёрское).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Параньгинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Параньгинский район», 2004. — 320 с. ил. С. 219.

## Важ-влак


Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Нужавлак

**Нужавлак** (Лужбеляк) () — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше ял. Нужавлак ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 511 еҥ (2004 ий), 475 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Оршанке ола сынан посёлко деч 32 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен. 

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Михаил Иванов (Михаил Ефимович Иванов) — марий серызе, журналист, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 

## Кылвер-влак
* Деревня Лужбеляк (Нужавлак, Лужбеляк).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Оршанский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Оршанский район», 2005. — 304 с., ил. С. 96.

## Важ-влак


Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Блиново (Марий Эл)

**Блиново** () — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше Табашино ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 18 еҥ (2002 ий), 31 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Табашино ял деч 2 километр эрвел могырно верланен. 

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*      Трухин Александр Михаилович — II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Трухин Анатолий Петрович — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Трухин Аркадий Григорьевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Трухин Аркадий Егорович — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Трухин Михаил Петрович — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Блиново (починок Блиново, починок Блиновский, Блины).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Оршанский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Оршанский район», 2005. — 304 с., ил. С. 200.

## Важ-влак


Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Блиново

**Блиново** мут ончыктен кертеш:

* Блиново — Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше ял.
* Блиново — Тверь велын Калинин кундемыштыже верланыше ял.
Кӧрдӧ

**Кӧрдӧ** () — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше Тошто Крешын ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 74 еҥ (2003 ий), 56 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Тошто Крешын ял деч 5 километр йӱдвел могырно верланен. 

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Богатырев Трофим Андреевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Ершов В.И. — Паша Йошкар Тисте орденын кавалерже.
*     Кошкин Иван Федорович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Пермяков Алексей Яковлевич — III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Печкарева Н.М. — «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль дене наградитлалтше.
*     Смирнов Павел Петрович — III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Кёрды (Кӧрдӧ).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Оршанский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Оршанский район», 2005. — 304 с., ил. С. 182.

## Важ-влак


Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Ошлаэҥер

**Ошлаэҥер** () — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше Тошто Крешын ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 132 еҥ (2004 ий), 107 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Тошто Крешын ял деч 1 километр кечывалвел могырно верланен. 

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Виноградов И.И. — III степенян Паша Чап орденын кавалерже.
*  Емельянова З.И. — «РСФСР-ын Шеммландыдымыжым вестӱрлемдымылан» медаль дене наградитлалтын.
*   Котелова Ю.А. — III степенян Паша Чап орденын кавалерже.
*  Орехов А.П. — «Чап Тамга» орденын кавалерже.
*  Речкина Н.И. — III степенян Паша Чап орденын кавалерже.

## Кылвер-влак
* Деревня Ошлангер (Ошлаэҥер, Большой Ошланер). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Оршанский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Оршанский район», 2005. — 304 с., ил. С. 186.

## Важ-влак


Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Кугу Кӧрдӧ

**Кугу Кӧрдӧ** () — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Верланыме вер
Тошто Крешын ял деч 4 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.

## Эртымгорно
1940 ийыште Кугу Кӧрдӧ ял Изи Кӧрдӧ ял дене пырля ик пырляштарыме Кӧрдӧ ялыш савырненыт.

## Кылвер-влак
* Деревня Большие Кёрды (Изи Кӧрдӧ).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Оршанский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Оршанский район», 2005. — 304 с., ил. С. 180.

## Важ-влак


Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Кугу Кугланур

**Кугу Кугланур** () — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше Нужавлак ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 346 еҥ (2003 ий), 289 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Нужавлак ял деч 8 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен. 

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Токарев Г.Н. — Марий Эл Республикын сулло врачше.
*   Зонов В.Ф. — «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль да «РСФСР-ын Шеммландыдымыжым вестӱрлемдымылан» медаль-влак дене наградитлалтын.
*   Кленова Х.С. — «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль да «РСФСР-ын Шеммландыдымыжым вестӱрлемдымылан» медаль-влак дене наградитлалтын.
*  Новоселов В.А. — Паша Йошкар Тисте орденын кавалерже.
*    Пуртов М.Ф. — Ленин орден, II степенян ден III степенян Паша Чап орден-влакын кавалерже.
*  Русинова А.П. — «1941-1945 ийласе Кугу Ачамланде сарыште чапле пашалан» медаль дене наградитлалтын.

## Кылвер-влак
* Деревня Большой Кугланур (Кугу Кугланур).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Оршанский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Оршанский район», 2005. — 304 с., ил. С. 182.

## Важ-влак


Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
298-ше №-ан чодыра завод посёлко

**298-ше №-ан чодыра завод посёлко** () — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше посёлко. 

## Верланыме вер
Марково ял деч 5 километр кечывалвелне лийын шоген.

## Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1961 ийыште ӱярня тылзын 27-ше кечынже 298-ше №-ан чодыра завод посёлко шотлымо данный-влак лукталтын.

## Кылвер-влак
* Поселок Лесозавода № 298.

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Оршанский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Оршанский район», 2005. — 304 с., ил. С. 115.

## Важ-влак


Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Норко

**Норко** мут ончыктен кертеш:

* Норко — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше Каракша ял шотан илемыш пурышо ял. 
* Норко — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер.
Каракша (Каракша ял шотан илем)

**Каракша** () — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше хутор. 

## Верланыме вер
Изи Каракша ял деч 2 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.

## Эртымгорно
1984 ийште Каракша ял пытен.

## Литератур
* Хутор Каракша — История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А. Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.  (ISBN 5-87898-320-6) книга гыч ужаш кылвер.

## Важ-влак


Категорий:Хуторла Марий Элыште
Категорий:Оршанке кундем
Моисеево

**Моисеево** мут ончыктен кертеш:

* Моисеево — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше хутор.
* Моисеево — Российыште Тамбов велын Уварово кундемыштыже верланыше сола.
Марий Ернур

**Марий Ернур** () — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо Кугунур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 211 еҥ (2003 ий), 191 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Кугунур ял деч 3 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен. 

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*         Петропавловский Павел Никандрович (1899 — 1953) — Ленин орден, кок Йошкар Тисте орден, I степенян Суворов орден, II степенян Суворов орден, I степенян Кутузов орден, II степенян Кутузов орден, I степенян Богдан Хмельницкий орден, II степенян Богдан Хмельницкий орден-влакын кавалерже, генерал-майор, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Мари-Ернур (Марий Ернур, Черемисский Ернур, Мусер). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Оршанский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Оршанский район», 2005. — 304 с., ил. С. 45.

## Важ-влак


Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Пӱнчыдӱр

**Пӱнчыдӱр** мут ончыктен кертеш:

* Пӱнчыдӱр — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже верлыныше Йӱксар ял шотан илемыш пурышо ял.
* Пӱнчыдӱр — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже верлыныше Кумъя ял шотан илемыш пурышо ял.
* Пӱнчыдӱр — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
* Пӱнчыдӱр — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верлыныше Шале ял шотан илемыш пурышо ял.
* Пӱнчыдӱр — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше высылке.
Комсомольский

**Комсомольский** мут ончыктен кертеш:

* Комсомольский — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Кокласола ял шотан илемыш пурышо посёлко.
* Комсомольский — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Ӱшнӱр ял шотан илемыш пурышо посёлко.
Овечкин

**Овечкин** () — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо Кугу Ӧрша ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 32 еҥ (2003 ий), 28 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Кугу Ӧрша ял деч 5 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен. 

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*    Иванова Т.А. — I степенян, II степенян да III степенян Паша Чап орден-влакын кавалерже.
*  Мышкина З.Д. — «Пашаште чапланымылан» медаль дене наградитлалтын.
*  Сморкалов В.Д. — «Чап Тамга» орденын кавалерже, Марий Эл Республикын сулло чоҥышыжо.
*  Ямщикова З.Г. — «РСФСР-ын Шеммландыдымыжым вестӱрлемдымылан» медаль дене наградитлалтын.

## Кылвер-влак
* Деревня Овечкино (Овечкин, починок Овечкинский). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Оршанский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Оршанский район», 2005. — 304 с., ил. С. 30.

## Важ-влак


Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Ягодко

**Ягодко** () — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо Кугу Ӧрша ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 14 еҥ (2003 ий), 22 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Кугу Ӧрша ял деч 3 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Вязникова Т.П. — «1941-1945 ийласе Кугу Ачамланде сарыште чапле пашалан» медаль да «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль-влак дене наградитлалтше.
*    Томурова К.И. — Октябрь Революций орден, Паша Йошкар Тисте орден да «Чап Тамга» орден-влакын кавалерже, Марий Эл Республикын данле волыкым ончышыжо.

## Кылвер-влак
* Деревня Ягодка (починок Ягодинский). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Оршанский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Оршанский район», 2005. — 304 с., ил. С. 32.

## Важ-влак


Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Араша

**Араша** () — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Верланыме вер
Кугу Ӧрша ял деч 3 километр кечывалвел-касвелне лийын шоген.

## Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1980 ийыште теле тылзын 25-ше кечынже Араша ял шотлымо данный-влак лукталтын.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*      Васенёв Василий Пантелеевич (10.04.1916 — 16.09.1957) — II степенян Ачамланде сар орден, Йошкар Шӱдыр орден-влакын да Чап орденын тичмаш кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Васенево (Араша). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Оршанский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Оршанский район», 2005. — 304 с., ил. С. 23.

## Важ-влак


Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Каракша (Оршанке ола шотан илем)

**Каракша** () — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем. 

## Верланыме вер
Оршанке ял деч 0,2 километр кечывалвелне лийын шоген.

## Эртымгорно
1930 ийлаште Каракша выселке Оршанке ола сынан посёлко деке ушалтын. Кызыт Советский уремын ужашыже лиеш.

## Кылвер-влак
* Выселок Каракша (выселок из Каракши, выселок деревни Каракша). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Оршанский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Оршанский район», 2005. — 304 с., ил. С. 140.

## Важ-влак


Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Ӧршасола

**Ӧршасола** () — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Пурсанур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 32 еҥ (2001 ий), 47 еҥ (2010 ий), 48 еҥ (2013 ий).

## Верланыме вер
Пурсанур сола деч 3 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Кылвер-влак
* Деревня Оршасола. 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Медведевский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Медведевский район», 2003. — 368 с. ил. С. 126.

## Важ-влак


Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Ердӱр

**Ердӱр** мут ончыктен кертеш:

* Ердӱр — Российыште Киров велын Кикнур кундемыштыже верланыше ял.
* Ердӱр — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
* Ердӱр — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
* Ердӱр — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Морко ола сынан илемыш пурышо ял.
* Ердӱр — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Октябрьский ял шотан илемыш пурышо ял.
Оршанке

**Оршанке** (Ӧрша, Оршанка, Ӧршасола, Ӧршаҥге) () — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо ола сынан посёлко. Оршанке кундемын рӱдерже. Калыкчот: 6589 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Йошкар-Ола ола деч 33 километр йӱдвел могырно верланен. 

## Эртымгорно
1820 йыште шочын. 1975 ий гыч ола сынан посёлко улеш.

## Кылвер-влак
* Поселок Оршанка (Ӧрша, Ӧршасола, починок Оршанский, село Оршанско-Краевское, село Оршанка-Ивановское).
* Поселок Оршанка/Команда Кочующие.

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Оршанский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Оршанский район», 2005. — 304 с., ил. С. 145.

## Важ-влак


Категорий:Марий Элысе кундем рӱдерла
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Категорий:Оршанке
Категорий:Марий Элысе ола сынан посёлкыла
Соза (Оршанке кундем)

**Соза** () — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Верланыме вер
Изи Каракша ял деч 10 километр тораште лийын шоген.

## Эртымгорно
МАССР-ын Кӱшыл Каҥашын Вуйвержын Кӱштыкшӧ почеш 1977 ийыште пургыж тылзын 17-ше кечынже Соза ял шотлымо данный-влак лукталтын.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Мотовилов Н.П. — РСФСР-ын сулло туныктышыжо.

## Литератур
* Деревня Нижняя Соза (Вятская Соза, Соза) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

## Важ-влак


Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Морко

**Морко** () – Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже лийын шогышо ола сынан посёлко. Морко кундемын рӱдерже. Калыкчот: 9914 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Йошкар-Ола ола деч 120 километр йӱдвел могырно верланен.

## Оҥай
Пошкырт Элысе Благовещенск олаште илыше марий-влакын *морко* мутышт уло, тыге нуно кешырым маныт.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Петрова (Яндакова) Елена Леонидовна – марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2009).
* Эльвира Токташева, Эльвира Токташева-Виногорова – марий мурызо. 

## Галерей

morki museum.JPG|Историй тоштер
morki culture.JPG|Тӱвыра полат
morki adm.JPG|Посёлко администраций
morki church.JPG|Черке


## Кылвер-влак
* Поселок Морки (Починок в черном лесу, село Богоявленское). 
* Поселок Морки/Команда Кочующие.

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Моркинский район: Сборник документальных очерков. – Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Моркинский район», 2004. – 320 с. ил.  С. 136.

## Важ-влак


Категорий:Марий Элысе кундем рӱдерла
Категорий:Морко кундемысе илымверла
Категорий:Морко
Категорий:Марий Элысе ола сынан посёлкыла
Зеленогорск

**Зеленогорск** (Адрак) () — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше посёлко. Зеленогорск ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 1308 еҥ (2004 ий), 1062 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Морко ола сынан посёлко деч 18 километр касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Анисимов И.Ф. — Ленин орденын кавалерже.
*  Михеев И.М. — Ленин орденын кавалерже.
*  Штельтер Н.И. — Ленин орденын кавалерже.

## Кылвер-влак
* Поселок Зеленогорск (52-й км). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Моркинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Моркинский район», 2004. — 320 с. ил.  С. 54.

## Важ-влак


Категорий:Морко кундемысе илымверла
Кужер (ыҥ-влак)

**Кужер** мут ончыктен кертеш:

* Кужер — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше посёлко.

* Кужер — Российыште Марий Элыште верланыше ер.
* Кужер — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер.
Шеҥше

**Шеҥше** () — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше сола Шеҥше ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 1328 (2004 ий), 1165 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Ола сынан Морко посёлко деч 26 километр эрвел могырно верланен.

## Шеҥше ялын шочмыжо
XVIII курымышто Шеҥше ял «Шиньша тож» семын палемдалтын. Тиде ялыште 37 сурт-оралте лийын. Марий АССР-ын картыштыже Тушак ял палемдалтын огыл. Вес семынже Шинь (Шин) – шомакше Кугушень мут дене кылдалтын, марлаш тиде шомак «Кугу вондер» семын кусаралтеш. Эше вес семын «Шеҥше эҥерын серже» маныт.
Тополегенде почеш ялын лӱмжым «кӱнчышӧ», «пургедше», «шӱкедылше» мут дене умылтарат.

## Ялын шочмыжо нерген легенде
Тиде пеш шукерте ожно лийын. Ял олмышто пич чодыра гӱжлен шоген. Йырваш каяш лийдыме куп-влак лийыныт. Чодыраште тӱрлӧ кайыквусо ден янлык-влак иленыт. Ик мотор кечын тышке кум изак-шоляк – Ямада, Ягылбай, Ямала толын лектыныт. Нуно изеҥер воктен верланеныт. Изак-шоляк-влак пашаче лийыныт, сандене пеш вашке гына суртым нӧлтеныт. Тыге ял шочын.
Эше вес легенде уло. Шеҥше чодырашке ӱдыр ден каче шылын толыныт. Нуно эркын гына йоген шинчыше вӱд сер воктене верланеныт. Кугурак-влак ойлат, пуйто тиде эҥер Шиньшинка лийын. Тиде эҥерыш кызытсе жаплан 17 памашшинча гыч вӱд йоген пура. Памаш вӱд яндар, йӱштӧ, тамле. Тошто памашинча-шамыч йомыт, нунын олмеш весе почылтыт. Сандене вес шонымаш тыгай: Шиньша – «шинча-шамыч» манмым ончыкта.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Алексеев Сергей Алексеевич (шочын: 1906 ий.) — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Григорьев Василий Григорьевич (шочын: 1918 ий.) — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Егоров Василий Егорович (шочын: 1919 ий.) — II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Иванов Александр Иванович (шочын: 1914 ий.) — III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Леонтьев Даниил Андреевич (шочын: 1923 ий.) — III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Петров Иван Петрович (шочын: 1897 ий.) — Марий автоном областьын исполком вуйлатышыже.
* Сандакова (Ягулбаева) Светлана Викторовна (шочын: 1975 ий.) — артистке, Марий Эл Республикын сулло артистше, Марий Эл Республикысе М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше.
*    Сидоров Алексей Иванович (шочын: 1922 ий.) — I степенян Ачамланде сар орден, II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Село Шиньша (Шеҥше, Тушак Шинша, Богородское).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Моркинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Моркинский район», 2004. — 320 с. ил.  С. 249.

## Важ-влак


Категорий:Морко кундемысе илымверла
Кугу Вараҥыж

**Кугу Вараҥыж** () — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Шеҥше ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 250 еҥ (2004 ий), 157 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Шеҥше ял деч 8 километр кечывалвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Акпарсов Максим Акпарсович (шочын: 1915 ий.) — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Васинкин Пекплат Васинкинович (шочын: 1915 ий.) — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Семелин Яниста Селиванович (шочын: 1911 ий.) — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Эшкинин Василий Эшкинович (шочын: 1921 ий.) — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Варангуж (Кугу Вараҥыж). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Моркинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Моркинский район», 2004. — 320 с. ил.  С. 198.

## Важ-влак


Категорий:Морко кундемысе илымверла
Усурт

**Усурт** () – Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Шеҥше ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 123 еҥ (2003 ий), 99 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Шеҥше ял деч 2 километр касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Ефимов Василий Ефимович (Шочын:1912 ий) – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Ефимов Николай Ефимович (шочын:1915 ий.) – Йошкар Тисте орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Кузьмин Александр Кузьмич (шочын:1913 ий.) – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Кузьмин Евгений Петрович – марий шанчызе, историк, историй шанче кандидат (2009), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2011), В.М.Васильев лӱмеш Йылмым, сылнымутым да историйым шымлыше марий институтын директоржо (2017 ий ӱярня тылзе гыч), Марий калык конгрессын Вуйлатышыже (2018 ий гыч), Марий Эл Республик шымше созыв Кугыжаныш Погынын депутатше (2018), Марий Эл Республик Кугыжаныш Погын Вуйлатышын тӱҥ пашам коден кайыде ыштыше Алмаштарышыже (2019).
*  Морданов Николай Абросимович (шочын: 1912 ий.) – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Новый Юрт (Усурт). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Моркинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Моркинский район», 2004. – 320 с. ил.  С.247.

## Важ-влак


Категорий:Морко кундемысе илымверла
Шопкер (Морко кундем)

**Шопкер** () — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Верланыме вер
Шеҥше ял деч 17 километр йӱдвелне лийын шоген.

## Эртымгорно
1977 ийыште Шопкер ял Тошметсола ял деке ушалтын.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Андреев Яков Михайлович  (шочын: 1908 ий.) — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Ефимов Константин Ефимович (шочын: 1908 ий.) — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Иванов Георгий Иванович (шочын: 1915 ий.) — кок I степенян Ачамланде сар орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Николаев Михаил Николаевич (шочын: 1916 ий.) — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Осипов Михаил Игнатьевич (шочын: 1924 ий.) — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Петров Николай Петрович (шочын:1912 ий.) — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Осиново (Шопкер ял). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Моркинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Моркинский район», 2004. — 320 с. ил.  С. 204.

## Важ-влак


Категорий:Морко кундемысе илымверла
Ӱлыл Шеҥше

**Ӱлыл Шеҥше** () — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Верланыме вер
Шеҥше ял деч 1 километр йдвелне лийын шоген.

## Эртымгорно
1973 ийыште Ӱлыл Шеҥше ял Шеҥше сола деке ушалтын.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*    Борисов Арсений Борисович (шочын: 1923 ий.) — II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Григорьев Г.А. — Марий Эл Республикын сулло эмлышыже.
*  Кузнецов С.И. — Паша Йошкар Тисте орденын кавалерже.
*  Леонтьев Андрей Федорович (шочын:1900 ий.) — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*       Петров Николай Васильевич (шочын:1916 ий.) — Йошкар Тисте орден, II степенян Ачамланде сар орден кок Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Нижняя Шиньша (Ӱлыл Шеҥше, Шора Шеҥше, Тушак Шеньша). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Моркинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Моркинский район», 2004. — 320 с. ил.  С. 245.

## Важ-влак


Категорий:Морко кундемысе илымверла
Азъял

**Азъял** () — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Шале ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 285 еҥ (2004 ий), 227 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Кугу Шале ял деч 5 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Мария Евсеева (Мария Тимофеевна Евсеева) — марий серызе, туныктышо.
* Элнет Сергей — марий серызе, журналист, литератор, мер пашаеҥ.
* Анатолий Филиппов (Чончурий) — марий серызе, почеламутчо, журналист, Марий Эл Республикын сулло журналистше (1995), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1995).
* Яковлева Галина Анатольевна — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо.

## Кылвер-влак
* Деревня Азъял.

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Моркинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Моркинский район», 2004. — 320 с. ил.  С. 210.

## Важ-влак


Категорий:Морко кундемысе илымверла
Вончыдӱр

**Вончыдӱр** () — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Шале ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 147 еҥ (2004 ий), 114 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Кугу Шале ял деч 7 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Алексеев Матвей Алексеевич (Шочын:1900 ий) — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Авксентьев Иванов Илья Иванович (Шочын: 1897 ий) — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Ильин Алексей Ильич (Шочын:1925 ий) — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Яков Элексейн — марий серызе, кусарыше, туныктышо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1957).

## Кылвер-влак
* Деревня Вонжедур (Вончыдӱр).  

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Моркинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Моркинский район», 2004. — 320 с. ил.  С. 269.

## Важ-влак


Категорий:Морко кундемысе илымверла