open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Солабеляк

**Солабеляк** () – Российыште Киров велын Яраҥ кундемыштыже верланыше Солабеляк ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 726 еҥ (2002 ий), 544 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Яраҥ ола деч 24.2 километр (32 км – авто дене) кечывалвел-эрвел могырно верланен.

## Эртымгорно
Соласе лӱм «сола-влак» але «сола бейлик» гыч.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Анкудинов Валерий Сергеевич – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Анкудинов Сергей Александрович – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*     Бусыгин Василий Иванович – Йошкар Тисте орден, I степенян Ачамланде сар орден, Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Бобровский Леонид Аркадьевич – II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Двинянинов Михаил Анатольевич – II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Иванов Пётр Григорьевич – II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Иванов Пётр Сергеевич – кок II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Игошин Николай Андреевич – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Игошин Николай Трофимович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Игошин Николай Трофимович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Красилов Николай Александрович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Парахин Сергей Лукьянович – II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Поздеев Николай Кузьмич – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*     Отмахов Александр Павлович – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Поздеев Николай Кузьмич – I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Рохин Пётр Ильич – II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Салобеляк.

## Важ-влак


Категорий:Яраҥ кундемысе илымверла
Категорий:Киров велысе марий илымверла
Йочапӧрт

**Йочапӧрт** — кыдалаш туныктыш тӧнеж.

Категорий:Еш
*
Категорий:Йоча жап
Канпур

**Канпур** (, , ) — ола Индийыште, эн кугу ола Уттар Прадеш штатыште.

Категорий:Индийысе олала
Категорий:Индийысе миллионер-олала
Тотемизм

**Тотемизм** — южо калыкын культ арверлан шотлалтше янлык, кушкыл, ӱзгар.

Категорий:Антропологий
Кова

**Кова** — ачан але аван аваже.

Категорий:Еш
Категорий:Ӱдырамаш
Кресэрге

**Кресэрге** — кресава але кресачалан – тынеш пурташ намийыме рвезышт.

Категорий:Еш
Кукмарий кундем

**Кукмарий кундем** (, ) — Суас Элыште ик кундем. Рӱдола: Кукмарий.

*
Кукмарий (Суас Эл)

**Кукмарий** (; ) — ола Суас Элыште, Кукмарий кундемын рӱдыжӧ.

## Эртымгорно

## Лӱмлӧ еҥ-влак

## Важ-влак


Категорий:Суас Элысе олала
Категорий:Кукмарий кундем
Марий Отар

**Марий Отар** () – Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Эсмекплак ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 267 еҥ (2000 ий), 228 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Эсмекплак сола деч 2 километр йӱдвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ «отар» () мут гыч лектын. «Марий» мутшо ял калыкын чылт марий лийын шогымыжым ончыкта.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Якимова Эмма Семёновна – марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат, доцент, Марий Эл Республикын сулло туныктыш пашаеҥже.
*   Ямулов Игнатий Романович (1928-2002 ийла) – Совет Ушем Социалистический Паша Талешке.

## Кылвер-влак
* Деревня Мари-Отары (Марий Отар, Отары).
* Родная Вятка/Мари-Отары.

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Звениговский район: Сборник документальных очерков. – Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Звениговский район», 2004. – 304 с., ил. С. 40.

## Важ-влак


Категорий:Провой кундемысе илымверла
Какшамарий

**Какшамарий** () – Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше ял. Какшамарий ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот:  1138 еҥ (2004 ий), 1130 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Провой ола деч 54 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Ишпайкина Елена Леонтьевна – Ленин орденын кавалерже, Марий Эл Республикын сулло туныктышыжо.
* Ключников-Палантай Иван Степанович – марий семлызе, профессионал марий музыклан негызым пыштыше еҥ.
* Кутасова Валентина Евгеньевна – марий шанчызе, историк, туныктышо, историй шанче кандидат (2000), доцент (2009).

* Николай Орлов – марий , туныктышо, кусарыше, мер пашаеҥ, «У куралше» икымше марий букварьын авторжо.
*       Хлебников Павел Николаевич (14.03.1912 – 11.05.1987) – I степенян Ачамланде сар орден, Йошкар Шӱдыр орден-влакын да Чап орденын тичмаш кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Эшпай Яков Андреевич (30.10.1890 – 20.02.1963) – марий семлызе, фольклорист, хормейстер, туныктышо, искусствоведений кандидат (1946), СССР Семлызе-влак ушемын йыжъеҥже (1953), Марий АССР сымыктышын сулло пашаеҥже (1941). 

## Кылвер-влак
* Деревня Кокшамары (Какшамарий) | Родная Вятка. 
* Деревня Кокшамары (Какшамарий).  

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Звениговский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Звениговский район», 2004. — 304 с., ил. С. 98.

## Важ-влак


Категорий:Провой кундемысе илымверла
Олыктӱр (Провой кундем)

**Олыктӱр** () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Эсмекплак ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 271 еҥ (2000 ий), 228 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Эсмекплак сола деч 6 километр йӱдвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «олык» + «тӱр» = «олыктӱр».

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Охотин Родион Артемьевич — комбриг, Ленин орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Мари-Луговая (Олыктур, Луговой околоток).

## Тугак ончо
* Олыктӱрысӧ шӱгар.

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Звениговский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Звениговский район», 2004. — 304 с., ил. С. 36.

## Важ-влак


Категорий:Провой кундемысе илымверла
Вате

**Вате** — марийын пелашыже. Кунам каче ӱдырым налеш, нуно ик ешыш ушнат. Ӱдыр марийланже вате лиеш, икшывыже-влаклан - ава.

Категорий:Еш
Кукмарий

**Кукмарий** мут ончыктен кертеш:

* Кукмарий — Российыште Суас Элын Кукмарий кундемыштыже верланыше ола.
* Кукмарий — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше ял.
* Кукмарий — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше ял.
* Кукмарий — чуваш калык.

## Тугак ончо
* Кукмарий кундем
Гарифулин, Рауль Рафаилович

**Гарифулин, Рауль Рафаилович** — марий актëр, радиовӱдышӧ, мурызо. Тыгак, **РадиоРуль Рауль** лӱм дене палыме улеш.

## Илышкорно
Челябинск вел Магнитогорск олаште 2 Пургыж 1983 ийыште шочын. 2001 ийыште Пӧтъялысе кыдалаш школым тунемын пытара да Санкт-Петербургысо театр сымыктыш кугыжаныш академийыш тунемаш пура. 2005 ийыште академийым тунемын пытара да М. Шкетан лӱмеш театрыш актерлан пура. 

Марий Эл Радиошто икмыняр ий пашам ыштен, ятыр передачым ямдылен, мутлан, «Семсалма», «Шокталтена гитарым» да т.м.

## Еш
Пелашан. Кок йочаже уло: 
* Эргыже — Эльдар
* Ӱдыржӧ — Аделия

## Спектальысе роль-влак
* «Кронуш» (А. Петров) — Корныеҥ, 
* Суан кечын (В. Розов, «В день свадьбы») — Василий, 
* Маугли (Р. Киплинг) — Волчонок-Рава,
* «Двенадцатая ночь» — Шут-Фесте, 
* «Сон в летнюю ночь» (В. Шекспир) — Деметрий, 
* «Свадьба с приданым» (Н. Дьяконов) — Муравьев,
* «Серебряный колкольчик» (В. Абукаев) — Хомяк, 
* «Каче-влак» («Женихи», А. Волков) — Максим, 
* «Бурлак Эчук возвращается» (В. Абукаев-Эмгак) — Яжар Чопай, 
* «Снегурочка» (А. Островский) — Лель,
* «Девичьи посиделки» (З. Долгова) — Метрий, 
* «Блин-2» (А. Слаповский) — Тити-Кака, 
* «Сказка об Иванушке-дурачке» (М. Бартенев) — Купец,
* «Йыван Кырла» (Ю. Соловьев) — Йыван Кырла. 

Категорий:Марий актёр-влак
Категорий:Шкетан театр
Категорий:Марий мурызо-влак
Категорий:Марий Эл Радио
Челябинск вел

**Челябинск вел** () — Россий Федерацийысе регион. Урал федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 88,5 тӱж. км².
Калык чот - 3 485,3 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Челябинск ола.

Категорий:Челябинск вел
Алексеев, Роман Юрьевич

**Роман Юрьевич Алексеев** (, РСФСР, Марий АССР, Йошкар-Ола ола) — марий актëр, режиссёр, мурызо, киноактëр, Марий Эл Республикын сулло артистше (2006), Марий Эл Республикын Калык артистше (2018), Марий Эл Республикысе М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2021), М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрын тӱҥ режиссержо.

## Илыш корныжо
Роман Алексеев 1976 ийын шыжа тылзын 23-шо кечынже Йошкар-Олаште театр пашаеҥ ешыште шочын. 1998-ше Щепкин лӱмеш кӱшыл театр училищым тунем пытарымеке,  Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драм театрышке пашам ышташ толеш. 

1998 ийыште М.Щепкин лÿмеш Кÿшыл театр училищым тунем пытарен, Ж.Б.Мольерын пьесыж почеш «Тартюф» диплом спектакльыште Тартюфын рольжым модын, «Драматический театрын да кинон актёржо» специальность дене дипломым налын да М.Шкетан лÿмеш Марий кугыжаныш драма театрыш пашаш толын. Варажым Р.Алексеев М.Шкетанын «Эреҥерыштыже» Сакарым, С.Николаевын «Саликаштыже» Сармаевым, Ю.Байгузан «Порсын лÿҥгалтыштыже» Ирын да моло спектакльыштат тÿрлö рольым модын да модеш. Тачысе кечылан тудын репертуарыштыже коло чоло роль погынен. Чылаштыжат артистын шкешотан улмыжо, образыш келгын пурен моштымыжо, геройжын илышыж денак илаш тыршымыже раш шижалтыт. Тидыжлан содыки режиссёрын ассистентше пашам кок ий наре ыштымыжат, режиссёр курсышто тунеммыжат кугун полшат: Б.Щукин лÿмеш Театр институтын режиссура отделенийыштыже тунемын, 2008 ийыште дипломым налын. Кызыт тудо М.Шкетан лÿмеш Марий кугыжаныш драма театрын тÿҥ режиссёржылан ышта. А.Слаповскийын «Блин-2», А.Володинын «Пять вечеров», В.Гуркинын «Саня, Ваня, с ними Римас» произведенийышт почеш «Блин-2», «Улыжат вич кас», «Вучо, мане, пöртылам», тыгак В.Регеж-Гороховын «Кугезе муро» драмыж почеш спектакль-влакым калык куанен онча, кÿкшын акла. 
Чыла тиде веле огыл, Роман Юрьевич кызыт эше Палантай лÿмеш тӱвыра да сымыктыш колледжыште туныкта.
 
## Спектакльласе роль-влак
* Урядник (М.Шкетан, «Ачийжат-авийжат»)
* Постовой (А.Пудин, «Ой, луй модеш»)
* Барабанщик (А.Слаповский «Клинч»)
* Аксар (К.Коршунов, «Аксар и Юлавий»)
* Сын (Ю.Байгуза, «Кресудыр»)
* Илмаринен («Калевала»)
* Зилов (А.Вампилов «Утиная охота»)
* Петра (А.Островского «Лес»)

## Чап
* Марий Эл Республикын сулло артистше (2006)
* Марий Эл Республикын Калык артистше (2018)
* Марий Эл Республикысе М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2021)

## Кылвер-влак
* Алексеев Роман Юрьевич.
* Алексеев Роман Юрьевич фильмы, фото, фильмография.

Категорий:Шкетан театр
Категорий:Марий актёр-влак
Категорий:Марий режиссёр-влак
Категорий:Марий мурызо-влак
Категорий:Марий Эл Республикын Калык артистше-влак
Сантьяго

**Сантьяго** () — ола, Чилин рӱдыжӧ.

## Эртымгорно
Оласе лӱм «Шнуй Яков» гыч.

Категорий:Сантьяго
Категорий:Миллионер-олала
Виногоров, Владислав Александрович

**Владислав Виногоров** — марий актер, М. Шкетан лӱмеш Марий калыкле драме театрын артистше.

## Илыш корно
Владислав Виногоров Марий драма театрыште Щепкин лÿмеш Кÿшыл театр училищым (институтым) тунем пытарыме деч вара пашам ышта. Тачысе кечылан шке семынже ойыртемалтше актёрын репертуарыштыже руш, йот элласе, мутат уке, марий драматургийын классикше-влакын произведенийлашт почеш шындыме спектакльласе роль-влак шагалынак огытыл. Тудын Йыгнатше  (М. Шкетан, «Ачийжат-авийжат»), Шужышо качыже (С.Николаев, «Салика»), Флипотаже да Лояльже (Ж. Б. Мольер, «Тартюф»), Беллиже (Л. Пиранделло, «Айдеме, янлык да чон яндарлык»), Еремеевше (А. Вампилов, «Прошлым летом в Чулимске») да весе-влакат моло актёрын деч палынак ойыртемалтыт. 
Тÿҥалтыш жапыште В.Виногоров эпизод дене кылдалтше роль-влакым веле модын, туге гынат  тыштат тудын усталыкше раш палдырнен. 

Образым чоҥышыжла, Владислав шкенжын койышыжымат, мастарлыкшымат раш ончыкта. М. Бартеневын «Сказка об Иванушке-дурачке» спектакльысе Разбойник, З. Долгован «Полдыранат ош пеледышаныштыже» Лöвöй ден Элыксандр, В. Абукаев-Эмгакын «Ош кече йымалне» спектакльыште Ик Еҥ, Ш. Башбековын «Кум кечылан у кува» спектакльыште Элыксан кугыза да моло ролят ончышо-влакын шарнымашешт лакемалт кодын докан. «Алиса, Анфиса, Аниса» спектакльыште тудо Каврийын рольжым моткоч оҥайын модеш. А руш классик А. Островскийын «Чодыра» спектакльыште В. Виногоров помещик Бадаевын образшым моткоч сайын почын пуэн. Мутат уке, А. Слаповскийын «Блин-2» спектакльыште Блинын рольжым ик эн сайлан шотлыман, векат – тиде роль дене В.Виногоров самырык-влак коклаште шарнымашеш кужу жаплан кодын.
Тачысе кечылан В. Виногровын репертуарыштыже лучко наре роль уло. Тудо эреак уым кычалеш, кажне образым молын деч ойыртемалтшын чоҥаш тырша.
 
Категорий:Шкетан театр
Категорий:Марий актёр-влак
Янгон

**Янгон** () — эн кугу ола Мьянмыште, ончычсо Мьянмын рӱдолаже.

Категорий:Янгон
Категорий:Миллионер-олала
Винница

**Винница** () — ола Украиныште, Винница велын рӱдолаже.

## Эртымгорно
1363 — негызленыт. 1795 ий гыч ола.

## Верланыме вер
Киев деч 200 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.

## Калыкчот

### Калык-влак

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Шаповал, Максим Михайлович
* Немченко, Александр Дмитриевич — актёр
* Селезнёв, Виталий Евдокимович — актёр
* Лысенко, Анатолий Григорьевич
* Гройсман, Владимир Борисович — политик
* Коцюбинский, Михаил Михайлович
## Литератур
* Винница, город // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп. т.). — СПб., 1890—1907. 
* Winnica // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. — Warszawa : Druk «Wieku», 1893. — Т. XIII. — S. 553.— S. 553—559. 
* Вінниця // Українська радянська енциклопедія : у 12 т. / гол. ред. М. П. Бажан ; редкол.: О. К. Антонов та ін. — 2-ге вид. — К. : Головна редакція УРЕ, 1974–1985., Том 2., К., 1978, стор. 299—300.
* Вінниця. Фотоальбом / Упорядник та автор статті В. Ф. Корицький. Фото О. С. Гордієвича. — Київ : «Мистецтво», 1982. — 96 с.  
* Г. Я. Буртяк, С. Я. Вініковецький, В. П. Воловик, Н. С. Квєтний, Г. А. Лютворт. Ві́нниця // Історія міст і сіл Української РСР. — К. : Головна редакція УРЕ АН УРСР. — 15 000 прим. — том Вінницька область / А. Ф. Олійник (голова редколегії тому), 1972 : 788с. — С.76-112

## Кылвер-влак
* Городской совет
* сайт vinnytsya.info
* Винницкая областная универсальная научная библиотека им. К. А. Тимирязева
* Сайт Моя Вінниця
* Информация о Виннице
* Транспорт Винницы — трамвай
* «Книга Памяти Винницы 1941—1945»
* Карта Винницы на Visicom Maps
* Інформаційний портал «Моя Вінниця» 
* Стаття Вінниця Інформаційно-пізнавальний портал | Вінницька область у складі УРСР  (На основі матеріалів енциклопедичного видання про історію міст та сіл України, том&nbsp;— Історія міст і сіл Української РСР: Вінницька область.&nbsp;— К.: Головна редакція УРЕ АН УРСР, 1972.&nbsp;— 630 с.)
* ''Олександр Кащавцев''. Передова Вінниця: досвід благоустрою. // Інтернет-журнал Inspired.&nbsp;— 2014.&nbsp;— 19 тра. 
* Архітектуру міста можна побачити у режимі 3D на майданчику https://web.archive.org/web/20210123110500/https://vin3d.net/ . Карта була розроблена вінницьким державним науково-виробничим підприємством «Геосистема» .

## Важ-влак


Категорий:Винница
Ача

**Ача** — икшывым ыштыше пӧръеҥ.

Южо антрополог почеш, айдеме, шижат, правил семын, шке тӱлыктен, янлык тидын деч ойыртемалтеш (маймылым то кугурак). Пеҥгыдемдыме, тудын почеш ик тукым (российыште, австралийысе тидын нерген пеҥгыде туп таллимыт-эҥер) пуаш огыл, «кушеч лекмыжым йоча» еҥ умылен ок тӱлыктат але раш (тиде шонымашым чӱчкыдынак брак тӱшка институт дене кылдалтын), кызытсе наука чын толын огыл.

Конкретле еҥ тӱлыкташ палемдыме, неочевидный дене кылдалтше да частный илышыже да шочмекшак, правовой йодышлан посна толын. Палыме латин ойла: «certa semper Mater; pater quem demonstrant nuptiae est» («авам эре чыным палышаш; ачаж дене палемдалтын ушныза»). Правовой акт ден ава йочан шуко шочмо ачам могырым довершаться системе посна, шке вий дене нуно (римыште правам — налыт кидше дене мланде ӱмбак, tollere). Формал кодекс наполеон нормым пуртымо, кудыж почеш йоча-влак ачаштым шочмо мариян ӱдырамаш марийжылан шотлалтеш. Экспертизе рашемден шуктымаште мемнан жапыште шукемдынешт тӱлыктен кертыт.

Правам римышке (дене шуко йӱла да обществына кузе патриархатын) шке ешыж ешыж дене таҥастарымаште чылт ачам праван членышт лийыт (колымаш вошт илен да права) да нунын коклаште коклазе да мер институт лиеш. Терминов «ача» гыч-кугу гына, религий да идеологий тиде рольжым чӱчкыдын кучылталтеш.

Ача еш да метафорым вуйлатыше семын, кугу, пӧръеҥ линий дене кугезына-влак, юмын авалтен оза семын (гай теоним мут дене юпитер «ача», юмо деке обращений семын ача — ачай мемнан кумалмынам), общиным вуйлатыше семын юмызо (авва патер, ачай, приставке «ача» лӱмыш) вуйлатыше семын да обществым вуйлатыше (марий эл гыч ачашт, «ачамын олаже», патернализм, титулым Сталин ача — калыкын). Репертуар кучышо эл семын ача — коча, мутлан тышеч эл, аваэл, патриотизм.

Ача личный состав пурышо калык шуко лӱм-влак лӱм, ачалӱм руш (акрет грекла у, славян, герман, калык эрвел), тӱҥалмыжым умбакыже тыгай фамилийым пуэн кертыда ачалӱмжым, могай пуалтеш (чӱчкыдын пӧръеҥ-влак чыла линий) тыгай тукымжо.

## Важ-влак


Категорий:Еш
Посана

**Посана** — ватын, акажын але шӱжаржын марийже.

Категорий:Еш
Гарем

**Гарем**, чынрак харем (, *харам* — «ӧрдыж еҥлан пураш лийдыме вер», але **сера́ль** ( — «петырыме вер, зверинец») — поян мусульманын суртыштыжо ӱдырамаш-влак илыме пӧлем але ватыже-влакым ашныме вер.

Категорий:Еш
Категорий:Ислам
Олыкмарий-влакын кавасе ватышт

**Олыкмарий-влакын кавасе ватышт** () — Российысе кинофильм. Режиссёр — Алексей Федорченко.

## Актёр-влак
* Ольга Дегтярёва — *Окай*
* Сергей Троегубов
* Валентин Смирнов — *Ситяк*
* Юлия Ауг — *Оропти*
* Полина Ауг — *Оналча*
* Вячеслав Мелехов
* Василий Домрачев
* Дарья Екамасова — *Оня*
* Яна Есипович — *Ошвика*
* Ольга Добрина — *Ошаляк*
* Яна Троянова — *Орика*
* Александр Ивашкевич
* Яна Сексте — *Оразви*
* Ярослава Пулинович — *Одоча*
* Борис Петров — *Овда*
* Денис Осокин

## Кылвер-влак
*
Радиовӱдышӧ

**Радиовӱдышӧ** — радиостанцийыште эфирым наҥгайыше айдеме. Тыгак, эше радиовӱдышӧ-влакым «ди-джей» манын лӱмдат. Радиовӱдышӧ мурым гына огыл чӱктышаш, передаче-влакым наҥгайшаш, шке йӱк дене ойлышаш. Передаче-влак вияш эфирыштат, возымашыштат каен кертыт.
## Палыме марий радиовӱдышӧ-влак
* Раисия Данилова
* Наташа Пушкина
* Володя Матвеев
* Сергей Карпов
* Вадим Протасов
* Мурызо Эчан
* Ирина Якаева
Категорий:Профессий-влак
Кейптаун

**Кейптаун** (, , ) — кок эн кугу ола КАРыште, Касвел Кап провинцийын рӱдолаже.

Категорий:КАР-ысе олала
Категорий:КАР-ысе миллионер-олала
Дурбан

**Дурбан** (,  — «место у гавани»; тошто лӱм **Порт-Наталь**, ) — ола КАРыште, Квазулу-Натальын рӱдолаже.

Категорий:КАР-ысе олала
Категорий:КАР-ысе миллионер-олала
Пусан

**Пусан** () — кок эн кугу ола Кечывалвел Корейыште.

## Эртымгорно

Категорий:Кечывалвел Корейысе олала
Категорий:Кечывалвел Корейысе миллионер-олала
Джидда

**Джидда** ( *Джидда*) — кок эн кугу ола Сауд Аравийын.

## Палемдымаш

Категорий:Сауд Аравийысе олала
Категорий:Сауд Аравийысе миллионер-олала
Абиджан

**Абиджан** (, на языке эбрие — «срезанные листья», символ, означающий конец междоусобиц) — Кот-д'Ивуарыште ола. Элыште эн кугу икымше ола. Олан калыкчотшо 3 802 000 еҥ (2007).

Категорий:Кот-д'Ивуарысе олала
Категорий:Миллионер-олала
Найроби

**Найроби** (, ) — Кенийыште ола. Кенийыште эн кугу икымше ола. Олан калыкчотшо 3 138 295 еҥ (2009).

Категорий:Кенийысе олала
Категорий:Миллионер-олала
Пхеньян

**Пхеньян** (, *Пхёнъян*) — ола, Йӱдвел Корейын рӱдолаже, ты кундемыште эн кугу олалан шотлалтеш. Калыкчот - 4,1 амион еҥ.

## Эртымгорно

Категорий:Йӱдвел Корейысе олала
Категорий:Миллионер-олала
Кызылырмак

**Кызылырмак** ( — «йошкар эҥер»; ; *антик лӱм* — **Галис**, ) — эн кугу эҥер Турцийыште. Йогын кугытшо – 1151 уштыш.

## Кызылырмак эртымгорнышто

Категорий:Турцийысе эҥерла
Иокогама

**Иокогама** (; 横浜市, Yokohama-shi) — ола Японийыште.

Категорий:Японийысе олала
Категорий:Японийысе миллионер-олала
Анадырь

**Анадырь** (; ) — Российыште ола, Чукот автоном йырвелын кучем рӱдыжӧ.

## Эртымгорно

Категорий:Чукот автоном йырвелысе олала
Севастополь

**Севастополь** (; ) — ола Крымыште, Крым пелотрошто. 

Категорий:Севастополь
Гавань

**Гавань** — карап-влаклан шогалаш йӧнештарыме вер.

Категорий:Вӱдлукла
Крым

**Крым пелотро**, але **Крым** (,  — Qır - «нур», Qırım - «нурым» гыч, ) — Шем теҥызын йӱдвелныже верланыше пелотро, тудын йӱдвел-эрвелныже — Азов теҥыз. 2014 ий Ӱярня тылзе гыч тиде мланде верч ӱчашымаш кая, де-факто Крым Российын кид йымакыже ушнен, Украине ден ООН ушемыш пурышо эл-влак (тӱҥ шотышто) Крымым Украинын мландыжлан шотлат.

### Географий

*
Категорий:Украинысе пелотрола
Категорий:Российысе пелотрола
Южвӱд

**Южвӱд** — йыръюж вишкыде, пеҥгыде але пар вӱд.

* Йӱр
* Лум
* Шолем
* Тӱтыра
* Лупс
* Пӧрш

*
Алабама

**Алабама** () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 135,765 тӱж. км².
Калык чот - 4 802 тӱж. еҥ (2011).
Административ рӱдер — Монтгомери ола.

Категорий:Алабама
Европа (ыҥ-влак)

**Европа** мут ончыктен кертеш:

* Европа — континент.
* Европа (семлык тӱшка) — швед рок-тӱшка.
Кубань (эҥер)

**Кубань [[эҥер]]** (акрет грекла **Гипанис** , , , , , ) — кугу эҥер Йӱдвел Кавказыште. Йогын кугытшо – 870 уштыш.

## Кубань эртымгорнышто

## Вӱдаралымверла
* Краснодар вӱдаралымвер

*
Шӱвыр

**Шӱвыр** — марий калык семӱзгар.

= Ончаш да колышташ =
*Эчейкин шокта (видео)
*

*
Категорий:Руш семӱзгар-влак
Категорий:Белорус семӱзгар-влак‎
Категорий:Шотланд семӱзгар-влак
Категорий:Ирланд семӱзгар-влак
Категорий:Марий семӱзгар-влак
Категорий:Чуваш семӱзгар-влак
Категорий:Мордов семӱзгар-влак
Амур

**Амур [[эҥер]]** (, , *Hēilóng Jiāng*) — кугу эҥер Мӱндыр Эрвелыште. Йогын кугытшо – 2824 уштыш.

## Амурын лӱмжӧ

*
Ийнальык

**Ийнальык** — курык гыч нушкын волышо ий ора.

*
Категорий:Гляциологий
Категорий:Геологий
Александров, Анатолий Ильич

**Анатолий Александров** — бокс дене Спорт мастер. 3 Пургыж 1967 ийыште Караганда область Шахтинск олаште шочын.
## Илышкорно
Анатолий бокс дене 1978 ий гыч ДСО "Трудовые резервыште" заниматлаш тӱҥалеш. Виктор Майер — Анатолийын икымше тренерже. 1985 ийыште логалеш икымше серьёзный турнирыш — Казахстан Чемпионат, кушто тудо сеҥа да спорт мастер лӱмым налеш.
Армий гыч толмекше, 1989 ийыште эше ик республикысе чемпионатыште сеҥа. Вара Моско олаш илаш кусна. Тушто Рӱдӧ физкультурын институтшым тунем пытарен.

Категорий:Спортъеҥ
Кислицын, Вячеслав Александрович

**Вячеслав Александрович Кислицын** (4 Идым 1948 ий, Марий Тӱрек кундем Косолоп сола) — кугыжаныш пашаеҥ, Марий Эл Республикын кокымшо Президентше (1997-2001 ийла), экономик шанче кандидат.

### Тунеммаш
Томскысо кӱртнтьгорно транспорт техникумым тунемын пытарен. Марий кугыжаныш педагогик институтын историй факультетым 1978 ийыште пытарен. 

1991 ий — ЦК КПСС пелен ВПШ-ам тунем пытара. 1994 ийыште "Юрист-консультант" специальностьым Российысе политологий институтышто налеш.

### Политик паша
Паша корныжо Медведево кундемысе спорткомитетыште тӱҥалын, райсовет инструкторлан ыштен.
* 1972 гыч 1975 ий марте — Семеновский да Знаменский сельсовет исполкомы председательже.
* Кылме тылзе 1978 ий гыч «Победитель» колхоз вуйлатышылан шогалын

1989 ий гыч 1992 ий марте Медведево районысо Каҥаш исполкомын председательже. 1989 ийыште СССРын калык депутатшылан сайлаленыт. 1992 гыч 1996 ий марте Маскасола кундем администраций вуйлатыше.

1993 ийыште Федераций Каҥашын депутатшылан сайленыт.

22 Теле 1996 ийыште Марий Эл Республикын президентшылан сайлымашыш кандидат семын ушнен. Кокымшо турышто 4 Шорыкйол 1997 ийыште сеҥен. Должность почеш Федераций Каҥаш (Совет Федерации) радамыш пурен, шанче паша, тӱвыра, туныктыш йодыш-влак шотышто Комитетын йыжъеҥже (член комитета) лийын.

Марий Эл Президентым черетан сайлымашыште 17 Теле 2000 ийыште кокымшо турышто 33,7 % йӱкым погымеке Леонид Маркеловлан (57,9 %) сеҥалтын.

## Чап пӧлек
* Россий Федераций виктерын Чап таныкше дене палемдалтын.
## Тидым палаш оҥай
* 1997 ийыште Марий Эл Президент пеленысе Кугыжаныш Паша да Виктарымаш Институтым (Института Государственной Службы и Управления при Президенте Республики Марий Эл) петыраш кӱштыкым луктын. Тиде институтым В.М. Зотин ончычсо президентын темлымыж почеш 1995 ийыште почыныт. Очный пӧлкаште республикыште пашам ышташлан управленец-пашаеҥ-влакым тушто ямдыленыт. Шке жапыштыже тиде институтышто ямдылыме специалист-влак эн шотан да ӱшанлылан шотлалтыныт. Студент-влакым Марий Кугыжаныш Техник Университетыш кусареныт, тушто нуно тунемын шуктеныт.
## Еш
* Пелашан, ӱдыржӧ уло.

Категорий:Марий Эл Республик Президент-влак
Эйкон

**Аляун Бадара Тиам** () (1973-) — сенегало-американ рэпер да R'n'B—мурызо, семлызе, музык продюсер.

## Биографий
Раш шочмо кече ден шочмо верже пале огыл. Кунам Эйконлан лийын 15 ий, ешыже кусна илаш УАШыш. Тиде жаплан Эйкон пален англичан, француз да Волоф йылме-влакым.
Икымше мурым Operations of Nature Эйкон воза эше школышто. 
Тыште тудо кевытым оружиян грабитлымашлан да наркотикым ужалымашлан кӧра Эйкон тюрьмаш логалеш.

## Важ-влак

Категорий:Мурызо-влак
Журналист

**Журналист** — СМИ пашаеҥ; периодик изданийлаште публицист-сылнымут аланыште тыршыше еҥ. «Журналист» мутын ыҥже-влак «СМИ» терминын ыҥже дечын шога. Кызытсе саманыште интернет сайтыште возгалыше айдемат журналистлан шотлалт кертеш. Ты годым сайтше СМИ-влак радамышке пурышаш. Тӱҥ шотышто журналист текстым ямдыла. Тудым ончышо, колышто, лудшо-влаклан темла. Журналистикым "нылымше власть" маныт, сандене журналистын пашаже моткоч виянлан шотлалтеш.

Российысе Федерал Тӧртык «журналист» понятийым тыге умылтара: журналист — регистрацийым эртыше средство массовой информации-н редакцийланже материал да увертарымаш-влакым ямдылыше, погышо, возышо, тӧрлатыше еҥ.

## Ушем-влак
Моло профессионал-влак семынак журналист-влакым ушышо ушем-влакышке чумыргат. Марий Элыште эн кугу организацийлан «Марий Эл Республикысе журналист-влакын Ушемышт шотлатеш» («Союз журналистов Республики Марий Эл»). Россий кӱкшытысӧ ушем-влак улыт. Тӱнямбал кӱкшытысӧ ушем-влак кокшлаште палемдыман:
* **Калык-влак кокласе журналист федераций** (, )

## Тыгак ончо
* Журналистике
* Блогер
Категорий:Профессий-влак
Шараҥ кундем

**Шараҥ кундем** (, ) — Пошкырт Элын касвелыште верланен.
Шараҥ кундемыште 21 843 наре еҥ ила.

Рӱдӧ: Шараҥ.

## Ялла
* У Пайгелде (руш. ?)

## Палыме еҥ-влак
* Исламов, Давлет Шаймуратович — марий журналист, сылнымутчо

*
Шараҥ

**Шараҥ** () () – Российыште Пошкырт Элын Шараҥ кундемыштыже верланыше сола. Шараҥ ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 5544 еҥ (2002 ий), 5539 еҥ (2009 ий), 5929 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Ӱпӧ ола деч 128 километр (170 км – авто дене) йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.

## Радио
*68,78 МГц Россий Радио 
*103,7 МГц Россий Радио 
*106.8 МГц Спутник FM 
*101,3 Мгц Ретро FM

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*     Михайлов Дмитрий Иванович – Совет Ушем Социалистический Паша Талешке, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше, Башкир АССР-ын сулло нефтянникше, СССР-ын почётан нефтянникше.

## Кылвер-влак
* Администрация муниципального района Шаранский район Республики Башкортостан.
* Шаран на портале «Генеалогия и Архивы».

## Важ-влак


Категорий:Пошкырт Элысе кундем рӱдерла
Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла
Категорий:Шараҥ кундемысе илымверла
Категорий:Шараҥ
Шӧртньӧ кува

**Шӧртньӧ кува** (; ; ; ) — легенд полган.

Категорий:Коми мифологий
Категорий:Ханты да манси мифологий
Категорий:Тюмень велын эртыкше
Полган

**Полган** (*идол*) — юмылан шотлен кумалме статуй.

Категорий:Сылнысӱрет
Категорий:Тын
Реутов

**Реутов** () — ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 92 тӱж. еҥ наре.

Категорий:Моско велысе олала
Коми калык

**Коми калык** (*коми войтыр, коми отир, комияс*) — Российысе финн-угор калык, Коми мландын тӱп калыкше. 2010 йиыште калыкын чотшо 322691 еҥ  лиен. Кызыт коми-влак тӱҥ шотышто Коми Элыште да Пермь мландыште илат, нунын кок рӱдӧ олашт уло - Сыктывкар да Кудымкар. Сандене  коми калыкым кок тӱшкаш шелаш лиеш - йӱдвелне зырян коми-влак (228 235 еҥ) да кечвалвелне пермь коми-влак (94 456 еҥ). Коми калык йылмыштак кок регионысе йылмыстандарт шочын - коми (зырян) литературйылме да коми (пермяк) литературйылме. 

## Илыме вер
## Калык чот
## Этнотӱшка-влак
## Лекмаш
## Эртымгорно
## Калык тӱвыра
## Лӱмлö коми-шамыч

## Важ-влак


Категорий:Коми Эл
Категорий:Коми
Гамбург

**Гамбург эрыкан да ганзе ола** (, ) — ола Немыч Элыште. Кугу теҥыз порт.

*
Категорий:Немыч Элысе миллионер-олала
Вайоминг

**Вайоминг** () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 253,348 тӱж. км².
Калык чот - 568 тӱж. еҥ (2011).
Административ рӱдер — Шайенн ола.

Категорий:Вайоминг
Гуанчжоу

**Гуанчжоу** () — ола Китайыште, Гуандун провинцийын рӱдолаже.

Категорий:Гуандунысо олала
Категорий:Китайысе миллионер-олала
Марий мланде кӱ курымышто

### Кӱ курым
Марий мландышке икышме айдеме толмо нерген возен кодымо кагаз уке. Археолог-влакын шымлымышт почеш, пеш ожно, айдемын Эрвел Европысо  айлаш тӱҥалмыж годым, кызытсе Марий кундемна ий воктен верланен улмаж. Ий эркын шулен. тысе мландын тӱсшӧ чот вашталтын: курык гай кугу ий гыч шулышо вӱд кумдан шарлен. Вӱд покшелне Юлын пурла серысе кӱкшакажын йӱдвел ужашыже да Виче воктенысе кӱкшӧ курыкйол-влак нӧлтат шогеныт. Курыкйол кушкыллан пеш поян лийын. 
Акрет годсо еҥ-влак пӱртӱслан поян, янлыклан улан мландыш кечывалвел гыч тӱшкан-тӱшкан толеденыт.
Тыге Марий кундемышке кугезе-влак толын лектыныт, илаш тӱҥалыныт. Курыкмарий кундемыште Юнга-Кушерга ял воктенысе Юнга эҥер серыште архелог-влак первобытный айдемын илем деч кодшыжым верештыныт. Тиде Марий кундемыште археолог-влакын мумо эн акретсе (иктаж 30-20 тӱжем ий ончычсо) памятникше. Но тыгай вер гыч верыш куснылшо сонарзе-влакым марий-влакын кугезышт манын огына керт. Могай йылме дене кутыреныт, могай илыш-йӱлам шуктеныт – ме огына пале. 
Тыге 12-5 тӱжем ий ончыч Марий мландыште ик верыште илаш тунемын шушо калык шкаланже верым муын. Элнет эҥер аҥыште Русско-Луговской стоянкыште тыгай илымверым мумо.
Кӱ Курым мучашыште мемнан эра деч 5-3 тӱжем ий ончыч тыште илыше калык ятырлан шукемын. Нуно ынде Юл воктене веле огыл иленыт, тыгак моло изи эҥерла  дене умбаке, чодырашке шарленыт.
#### Акрет ӱзгар-влак
Кӱ гыч моштен ыштыме ӱзгар-влак ту годсо айдемын шонен моштымыж да моторлыкым умылымыж нерген ойлат. Шӱтен, ягылтен ыштыме товар, ий (долото), катман (тореш товар) да озанлыкыште кучылтмо тулеч моло тарман-влак тӱрлӧ семын сӧрастарыме улыт. Кочкышым тамлын ямдылаш да сайын аралаш тӱрлӧ сынан, когартен ыштыме шун атым кучылтыныт. Тыгай шун атым сӱрет денат сылнештареныт. Ты жапыштак межым шӱдырен пидаш, кушкыл ярым гыч вургемым куэн, урген чияш тӱҥалыныт. Акретсе айдеме янлык коваште гыч вургемым ыштен гын, кӱ курым мучаште куымо вургемлан тунем шуын. Лач тунамак, очыни, вургемым тӱр дене, тӱлӧ тамга дене сылнештараш тӱҥалыныт. 

Акрет годсо кугезына-влак кечывалвелне ошман мландыште илыше иран йылман племена-влак дене пеҥгыде кылым кученыт. Нунын дечын вӱргене дене тӱрлӧ арверым ышташ тунемыныт, мланде пашам пален налыныт, вольыкым ончаш тунемыныт. Лач тусо жап гычын марий йылмыш вӱргене, шӧртньӧ металл лӱм, ушкал, чома суртвольык лӱм, ял озанлыкысе кушкыл лӱм шыҥен пуреныт да аралалт кодыныт. 
#### Юмынйӱла
Акрет годсо еҥ-влак тулото воктене шке юмыштлан ончен куштымо киндым да суртвольыкым пӧлеклен кумалыныт. Нунын курымла дене вашталт толшо чон поянлыкышт пӱртӱс вий дене кылдалтын. Тиде индо-иран калык деч толшо йӱла. Юл воктен мумо археологический памятниклаште, кугезына-влакын илыме верлаште кумалме тулото деч кугу вынем-влак аралалт кодыныт. Тыгак озанлыкыште ончымо вольыкын, кайыквусын луыштым шуко верештме. Туллан кумалме йӱла, юмылан вольыкым сӧрымаш варажым марий да моло финн-угор калыкынат чий веран негызышкыже савырнен. Вуй ӱмбалсе кечылан кумалмымат кидпаша сомылыштышт моштен кучылтыныт: кечым ончыктышо оҥго да ырес сынан пале марий да моло родо-тукым калыкын тӱрыштышт кызытат куге верым айлен шогат.
Категорий:Марий эртымгорно
Марий-влак нерген икымше палемдымаш

Кажне пеҥгыдем шушо калыкын шкенжым шке лӱмдымӧ шомакше уло. Пошкудыжат тудым шке семынже лӱмден. Марий-влак нерген икымше гана X курымышто (961 ий) возымо: хазар каган Иосиф шке серышыштыже тудлан йозакым тӱлышӧ калык коклаште «цармис» манын ончыкта. Марийын тыгаяк лӱмжӧ моло пошкудо калык йылмыштат аралалтын: чуваш йылмыште – «сярмыс», татар йылмыште – «чирмыш», руш йылмыште – «черемис». 
## Руш летописьыште
Руш калыкыште черемис нерген икымше гана XII курым тӱҥалтышыште ушештарат. Тидыже славян-влакын IX курымысо илышыштым сӱретлыше «Повесть временных лет» летопись лийын. Возышо еҥ эрвелне илыше пошкужышт нерген тыге палемда:

## «Черемис» мут нерген
Цармис да черемис – ик мут улыт, но тӱрлӧ йылмылаште тӱрлын йоҥгат. Тиде мутын кузе шочмыж нерген тӱрлӧ ой уло. Но ӱшандарыше вашмут але мартеат уке. Шомакын какымшо «мис» ужашыже айдеме манмым ончыкта. Тидын дене келшаш лиеш: финн да эстон йылмылаште «mies». Тугеже икымше - айдемын могай улмыжым палемдышаш. Шымлызе-влак тӱрлӧ вашмутым темлат: сарзе, эрвел, чодыраште илыше, купышто илыше, «Сар (Чер)» племена гыч да т.м.

Тыге пошкудо-влакын марийым лӱмдымӧ «черемис» шомакын кузе шочымыжо раш огыл. Но тиде шомакыште нимогай лӱмдылтышат, айдемым мыскылмашат лийын огыл. Палемдыме умылтарымаш-влак кокла гыч чын деке эн лишне «чодырасе айдеме» ой шога. 
## «Марий» мут нерген
Калык шкенжым эреак «марий», «мары», «марэ» манын лӱмден. Тиде шомак «пӧръеҥ», «айдеме» шомак дене иран шомак «мартйо» (айдеме) дене ик радамыште улеш. Моло родо-тукым калык лӱмат тиде шомак гычак лекше улыт дыр: «мордва», «мадьяр», «удмурт», «мурома», «меря», «мещера».
Категорий:Марий
Категорий:Марий эртымгорно
Шлань

**Шлань** () — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Унчо ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 500 еҥ (2004 ий), 384 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Унчо сола деч 4 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Мухамадеев Уалей (шочын: 1911 ий.) — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Оразаев Полат Пайгельдович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Петров Иван Петрович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Шлань. 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Моркинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Моркинский район», 2004. — 320 с. ил.  С. 259.

## Важ-влак


Категорий:Морко кундемысе илымверла
Кёльн

**Кёльн** (; акрет лӱм ; ) — ола Немыч Элыште, Йӱдвел Рейн — Вестфалий мландын эн кугу олаже.

*
Категорий:Немыч Элысе миллионер-олала
Костомукша

**Костомукша** (, , ) — ола Карелийыште.

Категорий:Карелийысе олала
Дюссельдорф

**Дюссельдорф** (; ) — ола Немыч Элыште, Йӱдвел Рейн — Вестфалий мландын рӱдолаже.

*
Вашингтон (штат)

**Вашингтон** () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 184,827 тӱж. км².
Калык чот - 6 897 тӱж. еҥ (2012).
Административ рӱдер — Олимпий ола.

Категорий:Вашингтон (штат)
Вермонт

**Вермонт** () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 24,900 тӱж. км².
Калык чот - 626 тӱж. еҥ (2011).
Административ рӱдер — Монтпилиер ола.


Image:Springtime in Vermont.jpg
Image:Burlington, Vermont.jpg
Image:Bartonsville Covered Bridge.jpg


Категорий:Вермонт
Делавэр

**Делавэр** () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 6,445 тӱж. км².
Калык чот - 907 тӱж. еҥ (2011).
Административ рӱдер — Довер ола.


Image:Delaware College of Art and Design, Wilmington DE.jpg
Image:Snow_goose_flock,_Delaware.JPG
Image:Carswell_House_Newark_Delaware.JPG


Категорий:Делавэр
Джорджий

**Джорджий** () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 153,911 тӱж. км².
Калык чот - 9 815 тӱж. еҥ (2011).
Административ рӱдер — Атланта ола.


Image:MountainParkGeorgiaSunrise.jpg
Image:GA Tybee Island Fort Screven HD lighthouse03.jpg
Image:A house on Highland Drive, Peachtree Park, Buckhead GA.jpg


Категорий:Джорджий
Марсель

**Марсель** (, ) - ола Францийыште, кок эн кугу ола Францийыште.

Категорий:Марсель
Навальный, Алексей Анатольевич

**Алексей Анатольевич Навальный** (, Бутынь ял, Одинцово кундем, Моско вел, РСФСР — 2024 пургыж 16) — руш политик, юрист да блогер, эн палыме оппозиций пашаеҥ Российыште. Шуко коррупций дене кылдалтше шынымашын авторжо.

## Илыш корныжо
1976 ийын пеледыш тылзын 4-ше кечынже Моско вел Одинцово кундем Бутынь ялыште верланыше сарзе городокеш шочын. Верысе школым тунем пытарымеке, рӱдолашке куснен да тушто Калык-влакын келшымашышт российсысе университетын юриспруденций факультетышкыже тунемаш пурен. Варарак тыгак финансым тунемын. 2000 ийыште Юлия лӱман ӱдырым марлан налын, кызыт нунын кок йочашт уло: Дарья ден Захар. Ту ийыштак «Олма» партийыш пурымеке, Алексей шке политике пашажым тӱҥалын.

## Сайлымаш-влак
2013 ийыште Моско оласе мэр сайлымашыште кандидат лийын, 27 % йӱкым поген.

2018 ийыште президент сайлымашыште участвоватлаш шонен, шуко олаште агитаций штаб-влакым почын, но «Кировлес» компанийын делаже верчын кандидат лийын ыш сеҥе. Европысо медиа да политик-влак тидым тӧртыкдыме Кремльын варнылмашыже маныныт.

## Коррупций ваштареш кучедалше фонд
«Коррупций ваштареш кучедалше фонд» () — Навальныйын эн кугу проектше, 2011 ийыште негызлалтын. 

## Важ-влак

Категорий:Руш политик-влак
Йӱдвел Дакота

**Йӱдвел Дакота** () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 183 272 км².
Калык чот - 723 393 еҥ (2011).
Административ рӱдер — Бисмарк ола.

Категорий:Йӱдвел Дакота
Йӱдвел Каролина

**Йӱдвел Каролина** () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 139 390 км².
Калык чот - 10 453 948 еҥ (2011).
Административ рӱдер — Роли ола.

Категорий:Йӱдвел Каролина
Тукымлӱм

**Тукымлӱм**, тыгак **ешлӱм** () — тукым гыч тукымыш куснышо еш лӱм, айдемын ачаж але аваж деч куснышо да лӱмжӧ пелен ешарен каласыме мут. Айдемын ала-могай тукымышто, полкышто але ешыште улмыжым ончыкта. 
## Марий тукымлӱм-влак
Марий тукымлӱм-влак руш фамилий-влак дене варалтыныт. Марий тукымлӱм коклаште эн сай примерлан «Чавайн» лӱмым шотлаш лиеш. Сергей Григорьевич тиде мутым шке алмашлӱмжӧ семын налын, молан манаш гын тудо шкеже Чавай лӱман кугезын тукым гыч лийын. Чавайын шочшыжо-влак тиде лӱмым умбакыже наледеныт, тыге «ы» буква йомын, «Чавайн» аралалт кодын.

Марий яллаште пӧръеҥ тукым почеш лӱмдымаш шарлен. Фамилийым ойлымо олмеш, марий-влак Павел Григорьевичым, мутлан, **Кыргори Пагул** але **Кори Пашка** лӱмдат, сайнырак умылтарашлан эше икмыняр кугезым палемдат: «Кришкан Миклай Йогор Кыргори Пагул» манын кертыт.

## Палемдымаш-влак


Категорий:Лӱм
*
Сола

**Сола**, тыгак **села** () — черкан ял. «Села», «село» мут дене Украиныште, Казахстаныште, Молдавийыште, Болгарийыште ялысе илымвер-влакым лӱмдат. Ялысе илымвер-влак коклаште улыт: 
* Хутор () — ик-кок шкешотан пӧртан илымвер. 
* Ял () — икмыняр шкешотан пӧртан илымвер. 
* Посёлко () — ола деч тораште верланыше илымвер. Ял сынан але ола сынан посёлко лийын кертеш. 

Категорий:Илымвер-влак
Сола (ыҥ-влак)

* Сола (села) — ял сынан илымвер.
* Сола (макалка) () — вольыкым поктымо ӱзгар.
Режиссёр

**Режиссёр** ( — «заведующий»,  — «виктарем» деч) — спектакльым, киносӱретым, радиопередачым да монь ямдылыше еҥ, сымыктыш пашаеҥ, театр, кинематограф, телевидений, цирк, эстрадыште тыршен кертеш. 

Икымше гана Российыште «режиссёр» мутым В. И. Даль шке мутерыштыже умылтара: «Актер-влакым вуйлатыше, модмашым, представленийым виктарыше, мом пуаш, мом шындаш ойырышо, роль-влакым пуедыше». Режиссёр паша театр пелен шочын. Вара XX курым тӱҥалтыште режиссуро киношко куснен. Тидлан шке вийыштым шуко пыштеныт: Чарли Чаплин, Д. У. Гриффит, Г. В. Пабст.

Южгунам спектакль але кинофильмым ик режиссёр веле огыл шында. Тидын годым тӱҥ режиссёр (чыла пашам вуйлатыше да виктарыше) «режиссёр-постановщик» лӱмдалтеш, тудын лишыл творческий полышкалышыже — «режиссёр» лиеш. Изирак пашам «режиссёр-ассистент» але «режиссёрын ассистентше» шукта. 

Кажне сымыктыш пашаште режиссёр тӱҥ пашам ок шукто, мутлан, балетыште тӱҥ пашам балетмейстер ышта. 
## Режиссёр паша [[Марий Эл]]ыште
Марий кинематограф але ты жаплан кугу вийым поген шуктен огыл. Туге гынат, марий режиссёр-влак ятырын улыт. Тидлан шуко театр улмо полша. Икымше ошкылым режиссёр пашалан тунеммашыште Марий Элыште Тӱвыра да сымыктыш колледж полшен кертеш. Тушто театр режиссёрлан туныктат. Марий Элысе театрлаште тыршыше режиссёр-влак тӱҥ шотышто чылан Россий кӱкшытан театр сымыктышлан тунемме верлаште шинчымашым погеныт.

## Марий режиссёр-влак
* Василий Домрачев — кино, театр режиссёр. «Салика» телеспектакльым шынден.
* Олег Иркабаев-Этайн — кино, театр режиссёр. «Ял ӱмбалне мужыр йӱксӧ» фильмын режиссёр-постановщикше.
* Алексей Маюк-Егоров — икымше марий профессионал режиссёр.
* Василий Пектеев — театр режиссёр.
* Наташа Пушкина — эстраде режиссёр.
* Алексей Ямаев — театр, эстраде режиссёр.
* Кириллова, Сарра Степановна — Шкетан театрын тӱҥ режиссёржо (1974-1987 ийлаште).
* Кудрявцев, Валентин Андреевич — ГТРК «Марий Эл»ын тӱҥ режиссёржо (1990 ий гыч).
* Сусанин, Борис Васильевич — марий телевиденийын икымше режиссёржо.
## Палемдымаш-влак

Категорий:Профессий-влак
*
Сумгаит

**Сумгаит** () - ола Азербайджаныште. Калыкчот 285 тӱж. еҥ наре.

Категорий:Сумгаит
Хутор

**Хутор** (кутыр) () — посна верланыше кресаньык озанлык, ик-кок шкешотан пӧртан илымвер. Ял деч изирак. Южгунам ял деч изиш тораштырак шогышо ик суртым тыге лӱмдат. Южгунам ик сурт воктене эше икмыняр суртым шогалтат, хутор ялыш савырна, но тудым садак «хутор» манын лӱмдат.

## Важ-влак

 

Категорий:Илымвер
Умурбаева, Татьяна Витальевна

**Татьяна Умурбаева** (Татьяна Витальевна Умурбаева) (, Пошкырт Эл, Илиш кундем, Алач ял) — марий мурызо.

## Илыш корныжо
Татьяна Умурбаева 1974 ийын 26 августышто Пошкырт Элысе Илиш кундемын Алач ялыште шочын. Верысе школышто кандаш классым тунем пытарен. Вара Октябрьский оласе музыкальный училищын хорово-дирижерский отделенийыштыже тунемын. Училище деч вара шкеныштын ялысе школышто пений предмет дене туныктышылан ыштен. Тыгодымак самодеятельностьышто чÿчкыдын выступатлен.

Пошкырт Элыште илымыжлан кӧра концертлаште утларакшым татарла мурашыже логалын. Икана Станислав Шакировын мурыжо-влакым возымо кассетым колыштынат, тунамак Марий Элышке толаш кумылаҥын. Изиш лиймеке, шонымыжым шукташ амал лектын. Йошкар-Олаште «Ший памаш» (1995 ий) республиканский конкурс лийшашым колын. 

Школышто икмыняр кечылан отпускым налынат, Йошкар-Олашке толын. Тыште тудо тунамак вес йогыныш логалын. Марий филармоний пелен «Мари» ансамбльым вуйлатыше Валерий Кульшетов тудым пашаш налаш йодмашым возыктен. Тыге Пошкырт кундем гыч конкурсышто участвоватлаш шонен толшо самырык мурызо у коллективыш логалеш. Тушто трио дене мурымашке ушна, шкетынат мура. Южо мурыжым Марий телевиденийланат возымо. Нунын коклаште — В. Кульшетовын «Сÿремда курык», В. Захаровын «Шÿм» да В. Регеж-Гороховын «Суомиш серыш» почеламутшылан шке возымо мурыжо. Семым келыштарыме пашам икымше гана ыштен гынат, уда лийын огыл. Шкемын возымо муремже лу наре уло, манеш.

## Кылвер-влак
* Татьяна Умурбаева

Категорий:Марий мурызо-влак
Лхасе

**Лхасе** (, ) — ола Китайыште, Тибетын рӱдолаже.

Категорий:Лхасе
Ужгород

**Ужгород** (, , ) — ола Украиныште, Закарпатье велын рӱдолаже.

## Тыгеак ончо
* Ужгородысо карман

Категорий:Ужгород
Европа Ушем

**Европо ушем, Евроушем** — Европысо 27 элын экономик да политик сынан ушемышт. 1992 ийыште Маастрихтысе келшымаш почеш чоҥалтын. 2012 ийыште 500 млн еҥ Евроушемыште илен. Ик рынок ышталтын, тӧртык-влакым ик шотышко кондымо, калык, сату, окса Европо ушем кумдыкышто куштылгын ик эл гыч весыш куснен кертеш. Шенген зонышто паспорт контроль уке.

## Пурышо эл-влак

Европо ушемышке 27 кугыжаныш пура: 

## Кылвер-влак
* Официальный сайт Евросоюза 
* Еврокомиссия 
* Представительство Европейской комиссии в России 
* Информация об органах конституционного контроля Суда Европейских сообществ
* Право Европейского союза 
* EU Observer  — Новостной сайт, специализирующийся на Евросоюзе
* EURactiv  — Новости политик ЕС
* Центр ЕС-Россия  — новости и мнения экспертов о развитии отношений между Россией и ЕС
* European Voice  — Европейский голос — новости и обзоры ЕС.

Категорий:Европа Ушем
Эшпай урем

**Эшпай урем** — Йошкар-Оласе урем. Первомайский, Йошкар Армий, Осипенко урем-влак да Ленин кугурем (проспект)-влак коклаште верланен. Эшпай урем аҥысыр, корно начар, сандене автомобиль-влак тушто шагал коштыт. Марий кугыжаныш университетын 1 №-ан тӱшкагудо тиде уремыште шога. Урем кумдан палыме семлызе Яков Андреевич Эшпайын лӱмжым нумалеш.
Искакова, Роза Евгеньевна

**Роза Искакова** (Роза Евгеньевна Искакова) (, Удмурт АССР, Грак кундем, Вожай ял) — марий мурызо, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2012).

## Илыш корно
Розан ачаже, Евгений Михайлович, поро тыланымаш деч вара мыскара кумылжым рудыш да тыге каласыш: «Мемнан йомын коштшо ӱдырна (Роза Марий Элысе И.С.Палантай лӱмеш тӱвыра ден сымыктыш колледжыште эстрада отделенийым тунем пытарымыж деч вара Йошкар-Олашак кодын – Авт.) кугезе коча-коважын мландышке толын лектын. Тугеже келшымаш кӱвар гоч вончаш ындемоло самырык-влакланат корно почылтеш». Ты шомак деч вара веҥыжлан «Удмуртия» манын возыман калпакым упшалтыш. Вара уста гармонист кидышкыже йӧратыме семӱзгаржым нале да шке велсе сылне марий такмак-влакым шуйдарыш, чылан «Кандырам» пуналтышт. Розан аважат, Алевтина Дмитриевна, моткоч тыматле кумылан ӱдырамаш. Арам огылӱдыржӧ тудлан пӧлеклалтше «Кузе илет, авай?» мурым концерт репертуарышкыжат пуртен. Роза Искакован школ годсо йолташ ӱдыржӧ-влакат, Варя Малкова ден Лена Иванова,ӧрыктарыше пӧлекым, пушкыдо коваште гыч ургымо кугу модыш маскам, кучыктышт. Нуно школым пытарымышт деч вара «Кумыньышт кокла гыч кӧ ондак марлан лектеш, тудлан пӧлек лиеш» манын ӱчашеныт улмаш. 

Роза Искакован Снежана акаже, Миша шольыжо да Олеся шӱжарже улыт. Нуно чыланат ваш келшен илат. Теве Олесяже ынде Йошкар-Олашке куснен, тудо МарГТУ-н студенткыже.Фермер ешыште кушшо икшыве-влак пашалан кожмак да писе улыт, вет ялысе еҥынчолга да тунамак поро кумылжо вигак шинчалан перна. 

Игорь Ксенофонтов Йошкар-Оласе газлан вуйын шогышо ик предприятийыште тырша, ешыште кугырак эрге. Эше Алёша шольыжо уло, тудо шукерте огыл армий гыч толын. Ачаже, Родион Владимирович, военный, ятыр гана Чечня мландыште порысшым шуктен, аваже, Татьяна Леонидовна -суртоза вате. Тудо Роза шешкыжым моткоч пагала. Кажне гана концертышке вашка да чонжо дене йывырта. Роза Искакова кызыт Республикысе Калык усталык да тӱвыра ден каныме пашан наука-методика рӱдерыште тырша, тыгак МарГУ-што заочно тунемеш.

## Кылвер-влак
* Искакова Роза Евгеньевна

Категорий:Марий мурызо-влак
Аксиомо

**Аксиомо** () — чыным доказатлыде умылымо принцип але положений.

Категорий:Математике
Точко (геометрий)

Геометрийыште, топологийыште да математикын лишыл ужашыже-влакыште **точкым** пространствыште абстрактный объект маныт. Тудын ни йоҥгытшо, ни кумдыкшо, ни кужытшо, ни моло тӱрлын висыме характеристикыже уке. Точко математикын фундаментальный умылымашыже-влак гычын иктыже лиеш; керек-могай геметрический фигуро точко-влак гыч лийын шога шотлалтеш.

Категорий:Математике
Топологий

**Топологий** ( да  деч) — математикын кӱрылтдымаш явленийым шымлыше ужашыже. Геометрий могырым ончалме годым, топологийыше объект-влакын метрический свойство-влакышт (мутлан, кок точко кокла кужыт) ончалтме огыт лий. Топологий гыч ончымо годым, кружка ден бублик огыт ойыртемлалт. Топологийыште формо вашталтымаш-влак кӱрылтдымаш да клеитлымаш-влак деч посна ышталтыт.

Категорий:Математике
Османова, Анна Евдокимовна

**Анна Евдокимовна Османова** (21 Идым 1953 ий) — мурызо, Марий Элын сулло тӱвыра пашаеҥже. Ойган муро-влакым мурымо дене чапланен. Баян дене шокта. Чӱчкыдын Лилия Алексеева дене пырля мурат.

## Илыш корно
Тӱвыра паша корныжо эн ончыч Немда тӱвыра пӧрт дене кылдалтын, тыште 3 ий вуйлатышылан тыршыме деч вара Анна Евдокимовна У Торъял посёлкышко пашам ышташ куснен. 1998-ше ийыште паша корныжо Йошкар-Олашке конден, М. Шкетан лӱмеш Марий калыкле драме театрыште администратор сомылым шуктен шоген. Калык усталык фестивальын лауреатше.
Категорий:Марий мурызо-влак