open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Данилова, Раисия Михайловна

**Раисия Данилова** (Раисия Михайловна Данилова) (, РСФСР, Марий АССР, Юлсер кундем, Чодыраял ял — 22 сӱрем 2021, Провой кундем) — марий мурызо, журналист, радиовӱдышӧ, Россий Журналист-влак ушемын йыжъеҥже (1980), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже, Марий Эл Республикын сулло артистше (1992).

## Илыш корныжо
Раисия Данилова 1954 ийын сӱрем тылзын 28-ше кечынже Марий АССР Юлсер кундем Чодыраял ялыште шочын. Йошкар-Оласе сем училищын вокал пӧлкажым тунем пытарымеке (1975), Марий кугыжаныш педагогике институтын филологий факультетыш заочно тунемаш пурен. 1987 ийыште тунеммашым мучашлен.

## Усталык паша
1975 ий гыч "Марий Эл" ансамбльын хорыштыжо мура, 1980 ий гыч "Марий Эл" ГТРК-н сем редакторжылан тырша.
Марий эстрадыште ик эн йӧратыме артистка. Усталык пашажым кӱкшын аклен, 1992 ийыште Марий Эл Республикын сулло артистше лӱмым пуэныт.
2010 ийыште Марий Эл Радион "Идалыкысе хит-парадыштыже" калык йӱклымаш почеш "Илаш кӱлеш" муро денже 3-шо верым налын.

## Марий Эл Радиошто йоҥалтше мурыжо-влак

* Аваем
* Арам йӧратем
* Вучал, таҥем
* Илаш кӱлеш
* Йӧраташ гын
* Корамас кундем
* Лийын тиде
* Нигӧм тыге мый шым йӧрате
* Ныжыл шомакет ден
* Ом ӱшане
* От пале нимат
* Пеш мӱндыр кайыкла
* Писте
* Поро кече
* Провой вел муро
* Пӱрен огыл
* Пӱрымаш
* Пызлегичке шер
* Рвезе пагыт
* Садак пӧртылат
* Советский вел такмак-влак
* Тол таҥем
* Тыгак лийшаш
* Тый улат гын
* Тыйым вучем
* Тыйын шинчат
* Уна муро


## Чап
* Россий Журналист-влак ушемын йыжъеҥже (1980).
* Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже.
* Марий Эл Республикын сулло артистше (1992).

## Кылвер-влак
* Известная марийская певица и журналист возмущена предвыборным беспределом.

## Негыз
# Мочаев В.А./Марий Биографий Энциклопедий - Йошкар-Ола, 2007. - 104-105 лашт.

Категорий:Марий мурызо-влак
Категорий:Марий журналист-влак
Иркабаев, Олег Геннадьевич

**Олег Этайн** (Олег Геннадьевич Иркабаев) (, РСФСР, Башкир АССР, Мишкан кундем, Тымбай ял) — марий артист, режиссёр, туныктышо, Марий Эл Республикысе сымыктышын сулло пашаеҥже (1997), Марий Эл Республикысе М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1999), Россий Федерацийысе сымыктышын сулло пашаеҥже (2005), Йыван Кырля лӱмеш театр премийын лауреатше (4 гана).

## Тунеммаш
* 1979 ийыште Москосо кугыжаныш тӱвыра институтым () тунем пытарен
* 1987 ГИТИС-ым тунемын лектеш.

## Паша
Олег Иркабаевын пашаже Шкетан лӱмеш кугыжаныш театрыште 1979 ийыште тӱҥалын. Артист, вара режиссёр-постановщиклан тыршен. 
Ик ий жапыште Тула да Ставрополь олалаште драме театрлаште ыштен. 
1990-ше ийыште Йошкар-Олаште республикысе руш драме театрышке режиссер-постановщиклан шогалын. 1991 ий гыч Марий Самырык театрыште тӱҥ режиссёр улеш. 

Шындыме спектакль-влак кокла гыч эн кугу пагалымашым тыгай постановко-влак суленыт:
* «Пытартыш кече» (В.Распутин)
* «Савик» (Н.Игнатьев)
* «Эргымлан кузык» (М.Рыбаков)
* «Эх, илышет, шеремет!» (М.Шкетан)
* «Окса мешак» (М.Рыбаков)
* «Дядя Ваня» (А.Чехов)
* «Гроза» (А.Островский)
* «Мурлин-Мурло» (Н.Коляда)

Телеспектакльын постановщикше лийын:
* «Тургым»

Икымше марий телесериалын постановщикше лийын:
* «Чоныштем илет»

2003 да 2005 ийлаште "Йошкар-Ола театральная" конкурсышто "Эн сай режиссура" номинацийыште сеҥен.

## Чап
* Марий Эл Республикысе сымыктышын сулло пашаеҥже (1997).
* Марий Эл Республикысе М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1999).
*  Россий Федерацийысе сымыктышын сулло пашаеҥже (2005).
* Йыван Кырля лӱмеш театр премийын лауреатше (4 гана).

## Кылвер-влак
* Иркабаев Олег Геннадьевич.
* Иркабаев Олег Геннадьевич.
* Олег Иркабаев.
* Олег Иркабаев-Этайн.

## Литератур
# Марийская биографическая энциклопедия : 3849 имен в истории Марийского края и марийского народа / авт. и рук. проекта В. Мочаев. - Йошкар-Ола, 2007. С. 153.
# Энциклопедия Республики Марий Эл — Йошкар-Ола, 2009. — 872 с.: ил. (ISBN 978-5-94950-049-1) C. 399.

Категорий:Марий артист-влак
Категорий:Марий режиссёр-влак
Категорий:Марий туныктышо-влак
Категорий:М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Сивыр

**Сивыр**; (, ) — кугу географик кундем йӱдвел-эрвел Евразийыште. Сивыр Урал курык-влак гыч Шып таптеҥыз марте верланен. 

## Мут шочмаш
Южо -влак ойлат Сивыр мут тошто тюрк йылме гыч толын да "малыме мландым" ончыктен . Весе версий: Сивыр - тиде акрет годсо угор полкын лӱмжӧ. Вара ассимиляций пелтык тиде калык сивыр татарыш савырнен.

## Важ-влак


Категорий:Сивыр
Йӱрнӧ

**Йӱрнӧ** (, ) — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже лийын шогышо ола сынан посёлко. Йӱрнӧ кундемын рӱдерже. Калыкчот: 4310 еҥ (2005 ий), 3465 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Йошкар-Ола ола деч 198 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*    Тезиков Павел Александрович — Совет Ушем Талешке, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Юрино (Архангельское, Йурны)/Родная Вятка.
* Посёлок Юрино (село Архангельское, Йӱрнӹ).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Юринский район: Сборник документальных очерков — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Юринский район», 2007. — 304 с., илл. С. 176.

## Важ-влак


Категорий:Марий Элысе кундем рӱдерла 
Категорий:Марий Элысе ола сынан посёлкыла 
Категорий:Йӱрнӧ кундемысе илымверла
Категорий:Йӱрнӧ
2011

## Мо лийын
*
## Кӧ шочын
* 
## Кӧ колен
* 13 шорыкйол — Светлана Эсаулова, марий серызе, почеламутчо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1991).
* 14 пургыж — Евгений Афанасьевич Хлебников, йылмызе, шанчызе, туныктышо, мер пашаеҥ, философий шанче кандидат, Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше. 

Категорий:2011
У Роҥго

**У Роҥго** () — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. У Роҥго кундемын рӱдерже. Калыкчот: 10664 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Йошкр-Ола деч 42 километр йӱдвел-эрвел могырно Роҥго эҥерын пурла серыштыже верланен. 

## Эртымгорно
Колымшо курым тӱҥалтышыште тиде верыште чодыра шоген. 1935 ийыште Мароблисполком ты кундемыште машинно-тракт орный станцийым ышташ темлен. 1935 ийыште ӱярня тылзын 5-ше кечынже икымше чоҥышо-влак тышке толыныт да «Здесь строится МТС» манын возеныт. У илымверым Фокино лӱмденыт.
1947 ийыште МТС воктене Фокинский спиртзаводым чоҥашлан чодырам руаш тӱҥалыныт. Тӱҥалтышыште тӱвыра мероприятийыш калыкым Роҥгыш коштыктеныт. 1953 ийыште пургыж тылзын 19-ше кечынже РСФСР Президиум Верховный Советын Указше почеш район рӱдерым Роҥго гыч тиде посёлкыш кусареныт. 

1958 ийыште тиде поселко «Советский» лӱмым  налын.

## Кылвер-влак
* Поселок Советский.
* Поселок Советский/Команда Кочующие.

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Советский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Советский район», 2004. — 320 с. ил. С. 228.

## Важ-влак


Категорий:Марий Элысе кундем рӱдерла
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Категорий:У Роҥго
Категорий:Марий Элысе ола сынан посёлкыла
Ӱдырамаш

**Ӱдырамаш** — пӧръеҥын пелашыже, еҥ тукым нунын когыньышт гыч шога.

## Генетике

Пӧреҥ ден ӱдырамашын хромосом радамже ойыртемалтыт, кажныжын  тӱрлӧ.
Ӱдырмаш-влакын Y-хромосомыжо уке, вожгокла хромосомылан X-хромосомын мужыржо шотлалтеш. И X-хромосомым тудо аваж деч налеш, вес X-хромосомым — ачаж деч. 

## Анатомий да физиологий ойыртем
Капкыл дене ӱдырамаш-влак ойыртемалтыт. Эн ончыч вожгокла орган шотышто. Эше мӱшкырышто кийме годымак ӱдыр эрге деч ойыртемалтеш, но тиде ойыртем шукеммаш пашалан кӱйын шуымо годым веле пашам ышташ ямде лиеш (ӱдыр-влакын 12 ийлан, рвезе-влак деч ондакрак).
Вара моло ойыртем-влакат (капкылын моло ужашыштыже) лектыт.

### Ӱдырамашын вожгокла ойыртемже (Первичные половые признаки)

(Руш классификаций)
* Вульва
* Клитор
* Влагалище
* Матка
* Фаллопиевы трубы
* Яичники

### Моло ойыртем-влак (Вторичные половые признаки)
* Ӱдырамашын капкылже да нелытше пӧръеҥ деч изирак. Кокласе ӱдырамашын нелытше 50—70 кг, кӱкшыт — 160-170 см.
* Шӧр -влак пашам ыштат.
* Кумда кутан.
* Уло капкыл нелыт шотышто  шагал, да коя шукырак уло. Пӧръеҥ ӱдырамаш деч виянрак.
* Йӱк вичкыж.
* Чурийыште ӱп уке, капыштат ӱп шагал.
* Вожгоклаште ӱп кум лукыш (треугольник дене) кушкеш (пӧръеҥын — ромб семын).

Категорий:Ӱдырамаш
Курск

**Курск** () — ола Российыште, Курск велын кучем рӱдыжӧ.
 
Курск — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.

## Эртымгорно

Категорий:Курск
1727

## Мо лийын
* Шотландийыште вувер-влакым пытартыш гана пуштедымаш лийын. 
* Джонатан Свифт «Скромное предложение» сылнымут произведенийым возен.
* 1727-1745 ийлаште шваб кресаньык влакын пуламырышт лийын.
* Пётр 2 кугыжан Россий Империй дене вуйлаташ тӱҥалын.
* Санкт-Петербургысо губерний гычын Новгородский губерний ойыралтын.
* Киевский губерний гычын Белгородский губерний ойыралтын. 
* Иран ден Турций кокласе тыныс договорыш кид палым пыштыме.
* Ӱярня 22 кечынже оҥго кече затмений Мландын кечывалвел ужашыштыже эртен.
* Россий ден Китай коклаште Буринский трактатым пеҥгыдемдыме. Кок кугыжаныш кокласе границе Шабин- Дaбат перевал гыч Аргунь эҥер марте шуйна.
* Идым 15 тичмаш кече затмений Йӱдвел Африкыште лийын.
* Шыжа 4 Великобританийыште Георг 2 коронацийым эртен. 
* Шыжа 24 Китай ден Россий коклаште Кяхтинский договорым пеҥгыдемдыме. Договор почеш кок эл коклаште ужылме налме вашкыл рашемдалт ончыкталтын. 
* Юнчжэйн Белый Лотос Ушемыште шогышо влакым пуштедаш кӱштыкым пеҥгыдемден.

## Кӧ шочын
* Ага 14 — Томас Гейнсборо, английсысе сӱретче
* 1 (Кылме12 ) кылме — Иван Иванович Шувалов, Елизаветы Петровны императрицан фаворитше.

## Кӧ колен
* Ӱярня 31 — Исаак Ньютон
* Пеледыш11 — Георг I, Английысе король 
* Идым 14 — Уильям Крофт, английысе композитор

Категорий:1727
Майкоп

**Майкоп** ( (мые — олма, къуапэ — ложем, вик мут — олмапу ложем); ) — ола Адыгей Республикын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.

Категорий:Майкоп
Захаров, Вениамин Александрович

**Вениамин Захаров** (, Морко кундем, Казанский почиҥга) — марий семлызе, шуко мурылан семым возышо, Россий семлызе ушемын еҥже (1979 ий гыч), Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1986), Марий Эл республикын кугыжаныш премийын лауреатше (1991), Марий Эл сымыктышын сулло пашаеҥже (1996), Йыван Кырля лӱмеш театр премийын лауреатше (2005).

## Ӱмыргорно
Вениамин Захаров Марий Эл республикын Морко кундем Казанский почиҥгаште шочын. Тӱҥалтыш сем шинчымашым 1-ше №  музыкально-художественный школ-интернатыште (Йошкар-Ола) налын, тудым  1969 ийыште скрипке класс дене мучашлен. Вара И.С. Ключников-Палантай лӱмеш училищыш теорий пӧлкашке тунемаш пурен. Икымше композиций-влакым школышто тунеммыж годым возен, тунам тудым П.М.Двойрин туныктен. Училищыште И.Н.Молотов ден А.Б.Лупповын туныкытмо почеш шке мастарлыкшым пойдара, вара Озаҥысе кугыжаныш консерваторийыш тунемаш пура (1973-1978).

Совет Армийыште службым эрытмеке Республикысе кугыжаныш руш драмтеатрыште ыштен (1982-1987). 1987 ий гыч Республикысе курчак театрыште сем пӧлкалан вуйын шога.

1991 ийыште йоча хорлан «Чавайнлан семаршаш» кантатым возымыжлан Марий Эл Республикын кугыжаныш премийым пӧлекленыт.

## Усталык паша
Семлызе тӱрлӧ жанрыште тырша. Тӱҥалтышыште камерный семлан тӱткылыкым ойырен: "Соната для скрипки соло",  "Партита для флейты, кларнета, фагота" да т.м.

Вара муро жанр деке толеш, театр спектакль-влаклан муро семым возгала, йоча тематикым тӱҥлан ойыра.

## Композиторы и музыковеды республики Марий Эл. Йошкар-Ола, 2006. 53 лашт.
## Кылвер-влак
* Россий семлызе ушемын Марий Эл пӧлкаже.

Категорий:Марий семлызе-влак
Категорий:Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Пӧръеҥ

**Пӧръеҥ** — биологий шотышто ӱдырамашын пелашыже, ӱдырамаш ден пырля еҥ-влак тукымыш пурат. 

## Пӧръеҥым лӱмдымаш
13-15 ияш марте — рвезе, эрге, полмезе. Вара каче лӱмдат. Кушкеш, мужыраҥеш гын - тудым пӧръеҥ лӱмдаш тӱҥалыт. Мужыраҥше пӧръеҥым тыгак марий манын лӱмдат. Йочаже-влаклан тудо ача улеш, уныка-влаклан - коча. Шоҥго пӧръеҥым, тыгак, коча лӱмдат.

Категорий:Пӧръеҥ
Диджей

**Ди́джей** ( але  — диск-жокей) — ончылгоч возымо сем-влакым калыкыште йоҥгалтарыше айдеме.

## Эртымгорно
Икымше гана «диск-жокей» мутым () 1935 ийыште американ комментатор Уолтер Уинчелл кучылтын. Тиде мутым Мартин Блок лӱман радиовӱдышӧ шотышто кучылтын. Мартин варажым, икымше диджей лӱмым сулымеке, шӱдыр лийын. Вара «ди-джей» муткылдышым DJ аббревиатур марте кӱчыкемденыт, тышечак диджеинг () мут шочын, диджейын пашажым ончыкта.
## Паша
Диджей сем-влакым ончылгоч воза, диск (але грампластинкым) вара клубышто чӱкта, пашам микшер пульт гоч ышта. Эн чӱчкыдын пультышто кок йоҥгалтарыше аппарат (проигрыватель) уло. Проигрывательын пӧрдмӧ писылыкым вашталташ лиеш. Тыге ритм, такт дене ойыртемалтше кок тӱрлӧ клуб семым диджей-влак иктышке ушат (кажне клуб семын тӱҥалтышыште да мучашыште тӱмыр йӱк гына лийшаш). Тыге ик композиций **микс** маналтеш, иктаж могай мурын аранжировкым вашталтыме дене ыштыме микс **ремикс** маналтеш. Ремиксын шке тӱрлыкшӧ уло. Кунам мурымым ик муро гыч налыт, а семым вес муро гыч – тыгай ремикс **мэшап** лӱмым нумалеш.

Кас мучко диджей сем-влакым чӱктылеш, микшер пультышто нуным пырля уша, икмыняр микс ден ремиксым чӱкта – тыгай кӱрылтдымо «концерт» **сет** (сэт) лӱмдалтеш. Южгунам сетым кок-кум диджей йоҥгалтарен кертеш. 
Диджей-влакын таҥасымашышт (6 минуташ семйоҥгатарымаш) батл маналтеш.

Сем радиостанцийын йӱк режиссёрым тыгак диджей лӱмдат.

Категорий:Профессий-влак
Категорий:Сем
Банкомат

**Банкомат** — оксам пуымо-налмылан, тӱлымашым эртарымылан келаштарыме аппарат. Тӱлымаш (пластик) карте дене да тудын дечын поснаат эртен кертеш. 

Кызыт ик банкомат аппаратын акше 15 гыч 50 тӱжем доллар марте. Тиде 450 тӱжем гыч 1,5 миллион теҥге марте.

## Кузе пашам ышта
Тиде статьяште банк карте дене пашам ыштыме нерген возымо. 

Кунам айдеме шке пластик картычкыжым банкоматын карт-ридерышкыже пурта, шолыпмутым темдалеш, банкоматын программыже чыла терга да вара йодмым шукта. 
Кунам айдеме оксам йодеш – банкомат чот мӱграш тӱҥалеш. Кӧргыштыжӧ окса купюр-влак посна калташте кият. Мыняр оксам йодын – чыла шотлен лукман. Йоҥылыш лийын ок керт, чыла компьютер терга. Кунам окса купюрын кӱжгытшӧ але нелытше стандарт деч ойыртемалтеш, банкомат шке кӧргыштыжӧ тиде оксам шӱкшӧ окса калташке пышта. Тыгай годым аппарат мӱграш тӱҥалеш, чарна да угыч кугу йӱк дене пашам ышта – оксам пуа. 
Банкоматым шукын шойышташ тыршеныт, но тачысе кечын – нимом ыштен от керт. Тиде валчынде гына пластик, а кӧргыштыжӧ кӱртньӧ. Сварочный аппарат, кӱртньӧ писке (пила) дене пӱчкаш тӱҥалат гын ты жап марте милиций, а ынде полиций толын шуеш. 
Пӱчкын шуктет гынат, кӧргышкӧ сравоч деч посна пурымеке чия дене баллон-влак пудештыт да чыла оксам чиялтат. 
шке аппаратым шолышташ - шотлан ок тол, молан манаш гын кажне банкоматын кӧргыштыжӧ GPS-навигатор уло.

Категорий:Банк ӱзгар

## Банкоматым ыштыше-влак
* Wincor Nixdorf AG|Wincor Nixdorf
* NCR Corporation
* Diebold

Категорий:Технике
Тобольск

**Тобольск** () - ола Российыште, Тюмень велыште.

Тобольск — Сивырын тошто рӱдола.

## Эртымгорно

Категорий:Тобольск
Ноготков, Иван Андреевич

**Иван Ноготков**, тыгак **князь Оболенский-Ноготков** (???? – 1585) – Царевококшайск олан икымше воеводаже. 1584 ийыште воеводалан шогалын, но манеш-манеш почеш ола марте шуынат огыл. 

## Шуаралтмаш

Марий мландыш карательный экспедиций-влакым вуйлатен (1582–1584). Тиде айдеме нерген шуко пале огыл, ойлат, пуйто олык марий-влак дене кредалме годым вуйжым пыштен.

## Шарнымаш

Йошкар-Олаште Кугыжаныш погын пӧрт ваштареш Оболенский-Ноготков лӱмеш площадь уло, тиде площадьыштак Оболенский-Ноготковлан памятникым шогалтыме. Памятникын возымашыштыже икмыняр йоҥлышым палемдаш лиеш:
Оболенский-Ноготков Йошкар-Олалан негызым пыштыше семын возалтын. (Тудо жапыште Йошкар-Ола лӱм лийынат огыл, да негызым тиде олалан Дмитрий Елецкий пыштен.)

## Негыз
* Мочаев В.А.: Марий Биографий Энциклопедий - Йошкар-Ола, 2007. - 260 лашт.

Категорий:Йошкар-Ола
Кастрен, Матиас Александр

**Матиас Александр Кастре́н** () (2 Теле 1813, Тервола, Финляндий — 7 Ага 1852, Хельсинки) — финн йылмызе, этнограф. Тудо неле туберкулез черлан кӧра колен. Тудын илышыже кӱчык ыле, илыш пашаже – моло ойыртемалт шогышо.

Кастренын заслугыжо: ме палена финн улмынам, тӱҥямбалне ме шкетын огынал, мемнан родо-тукымна-влак улыт. Тудын шымлымыж почеш, финн-влакын родо-тукым калыкышт улыт: самоед, хант, манси, тунгуз, суас, тюрк-влак да мучашлан монгол-влак. Тудо шуко книгам возен Лапландийыште, Карелийыште, да Сибирьыште путешествоватлымыж нерген (Лапландийыште – 1838, Российысе Карелийыште – 1839, Лапландийыште, Российыште да Сибирьыште – 1841–1844, Сибирьыште – 1845–1849). Нине пашалаште тудо шагал огыл йӱлам, верам, мут-влакым, муро еҥ модмаш-влакым келгын ончыкта, нуным ме тудын пашаж деч посна ала нигунамат огына пале ыле.

Кастренын возымо кугу пашаже-влаклан шотлыман самоед йылме дене грамматикым да Калевалан швед йылмышке кусарымым, нуно коктынат чыла могырымат кугу культурлык паша-влак лийыныт. 1850 ийыште Хельсинкисе университетыште финн йылме дене икымше профессорым сайлыме годым М. А. Кастреным тиде должностьышко ойыреныт. Хельсинкисе университетын профессоржо 1851. Тудын финн мифологийым кучылтман лекцийлаште Алексис Киви "Куллерво" пьесыжлан поян материалым муын. 

Шке современник-влакшылан Кастренын влиянийже кугу лийын, но кодшо поколенийланат тиде влияний изи лийын огыл. Арам огыл Сакари Топелиус "Элна" книгаштыже Кастрен нерген чот пагален воза: "Но тудо (Кастрен) пашам арам ыштен огыл: тудо шындыме цельын ужашышкыже шуын да корныжым весышке виктарен. Мӱндыр Эрвелыште да Тора Йӱдвелыште мондалтше калык-влак кызыт тӱнян шинчаончыкыжо лектыныт, нунын йылмышт рашемыныт, нунын акрет годсо памятникышт-влак аралалт кодыныт да волгалтарат финн тукым калык-влакым. – Кастрен гай еҥ-влак калыкын шамжым (сознанийжым) нӧлтат, кумылаҥдат, нунын шинчымашыштым да калык тӱнян историйыштыже нунылан чап страницым ыштат".

Колымекыже шымлымашыжым 12 том дене лукмо. Марий-влакын йылме, тӱвыра нерген шуко шанче пашам возен, марий грамматикымат возен. 

1991 ийыште Хельсинки олаште тудын лӱмым нумалше обществе почылтын; тӱвырам вияҥдымашыште, книга, тунемме пособийым лукмо шотышто уралысе изи калык-влаклан (марий-влакланат) полша.

## Литератур
Нойонен, Уолеви 2005: Корно йолташ-влак (М. А. Кастренын путешествийлаштыже) (И. С. Галкин кусарен).

## Негыз

Категорий:Финн йылмызе-влак
Стамбул

**Стамбул** але **Истанбул** () — Йӱдвел-касвел Турцийыште ола да Стамбул ильын чыла кундемже. Турцийыште эн кугу икымше ола. Олан калыкчотшо 12.782.960 еҥ (2009). 

Стамбул олаште Стамбул ильын рӱдӧ кундем-влак : Авджылар, Багджылар, Бахчелиэвлер, Бакыркӧй, Байрампаша, Бешикташ, Бейоглу, Фатих, Газиосманпаша, Гӱнгӧрен, Кадыкӧй, Кягытхане, Кӱчӱкчекмедже, Шишли, Ӱскӱдар, Зейтинбурну.

Категорий:Стамбул
Категорий:Турцийысе миллионер-олала
Dpi

**Dpi** (*ди-пи-ай* семын лудалтеш) () – ик дюймлан точко.

1 дюйм кужытан ойып корнышто точко чот (1 дюйм = 2,54 см); савыктыш, экран, сканлымаш да т.м. ойып-влакын нугыдылыкым висымкугыт.

Категорий:Информатике
COM1 да СОМ2

**COM1 да СОМ2**, **Почела порт** (), ) — Почела порт-влак, ыҥпале битым икте почеш весым почела колтылыт, технике явалаште 25 да 9 контактан кылушык полшымо дене шыҥдаралтыт.

Категорий:Информатике
ASCII

ASCII () – информацийым ваш-ваш вашталтыме шотышто америкысе стандартле код.

Луан цифрым, латин да вес алфавит-влакым, чарналтыш ден виктарыше палым кончыкташлан стандартле кодировко. Эн ондак тудым 7-битаным ыштыме, вара 8-битан байт шарлымеке, 7-битан ASCII-м 8-битанын пелыжлан шотлаш тӱҥалыныт.

## Кодировко

## Тыгак ончо

* КОИ8
* Юникод
* Кодтаблице

Категорий:Информатике
Софий

**Софий** (,  — «усталык», «ушлык» гыч) — ола, Болгарийын рӱдолаже.


StGeorgeRotundaSofia.JPG|Св.Георг
Sof.University~1935.jpg|
Narsob3.jpg|
NDK-front-view.jpg|
NationalAssemblySquare.jpg|


Категорий:Софий
Категорий:Миллионер-олала
Кечытӧр

**Кечытӧр** () — кунам Кечын рудыжӧ эклиптикыште пӧрдмыж годым кава экваторым эрта.

Шошымсо кечытӧр 20 Ӱярня але 21 Ӱярняште толеш, кунам Кече Кечывалвел полушарий гыч Йӱдвел полушарийыш кусна, а шыжымсе 22 Идым але 23 Идымыште толеш, кунам тудо Йӱдвел полушарий гыч Кечывалвел полушарийыш кусна. Тиде кечылаште уло Мландыште (полюс-влакым шотлыде) кечын кужытшо йӱд кужыт дене иктак. Шошымсо да шыжымсе кечытӧр годым Кече лач эрвелне лектеш да касвелне шинчеш. Шошымсо кечышогымаш деч вара (Йӱдвел полушарийыште) эрвел деч йӱдвелнырак лектеш, а шыжымсе деч вара — эрвел деч кечывалвелнырак.

Шошымсо да шыжымсе кечытӧр астрономийысе жапым шотлаш полша. Мутлан, кок шошымсо кечытӧр кокласе жап "тропик идалык" семын лӱмдалтеш, астрономийыште тудым жапым шотлымашыште кучылтыт. Тропик идалык 365, 2422 сутка шуйна. Юлиан кечышот 365¼ сутка шуйна. Кужемдыме ий кечышотым шке верышкыже шында ыле, а григориан кечышотышто 400 ий жапыште 3 кечылан гына йоҥылыш лиеш.
## Нине эллаште [[У ий]] кечытӧрлан тӱҥалеш

* Иран см. Иран кечышот 
* Афганистан
* Таджикистан
* Узбекистан
* Туркменистан
* Казахстан
* Киргизий
* Бахаи — Навруз 
* Азербайджан

## Эртымгорнышто кечытӧр жапыште мо лийын
* Ончо: 20 Ӱярня
* Ончо: 21 Ӱярня
* Ончо: 22 Ӱярня
* Ончо: 21 Идым
* Ончо: 22 Идым
* Ончо: 23 Идым

## Тыгак ончо

* Теле (тылзе)
* Шошо
* Ӱярня (тылзе)
* Идым

Категорий:Астрономий
Анатомий

**Анатомий** ( — кӱшно да  — «пӱчкаш», «руаш») — организм-влакын капым да тудын пай-шамычым шымлыше биологийын ужашыже.

## Анатомийым тыгай пайлан пайлат
* **[[кушкылын анатомий]] ** — кушкылын да нунын пай-шамычым сыныма
* **[[вольык, янлык да моло тӱрлӧ чонан-влакын анатомий]]** — 
* **[[айдемын анатомий]]** — айдемын капшым сыныма 

## Литератур
Привес М. Г., Лысенков Н. К. Анатомия человека. — 11-е переработанное и дополненное. — Гиппократ. — 704 с. — 5000 экз. — ISBN 5-8232-0192-3
Александрий

**Александрий** ( — *al-’Iskandariya*, масри اسكندريه — *Eskendereyya*, ,  — *Rakotə*) — ола Египетыште.

## Тыгак ончо
* Александрийысе книгагудо

Категорий:Александрий
Категорий:Египетысе миллионер-олала
Александрий (ыҥ-влак)

**Александрий** мут ончыктен кертеш:

## Илымверла
* **[[Александрий]]** — ола Египетыште.
* **[[Кавказ Александрий]]** — акрет ола Афганистаныште, кызыт - Кандагар.
* **[[Александрий (Виргиний)]]** — ола Виргиний штатыште, УАШ.
* **[[Александрий (Ставрополь мланде)]]** — посёлко Благодарный кундемыште, Ставрополь мланде. 
* **[[Александрий (Сурский район)|Александрий]]** — ял Сурский кундемыште, Сембер вел.
* **[[Александрий (Румыний)]]**
* Александрий Эсхата — кызыт Ходжент (Хужанд) ола, Таджикистан, совет жапыште — Ленинабад.

### Белоруссий
* Витебск вел
** Александрий — ял, Волевковский сельсовет Дубровенского района Витебской области
** Александрий — ял, Богушевский сельсовет Сенненского района Витебской области
* Гродно вел
** Александрий — ял, Деречинский сельсовет Зельвенского района Гродненской области
** Александрий — ял, Спондовский сельсовет Островецкого района Гродненской области
* Могилёв вел
** Александрий — ял, Александрий сельсовет Шкловского района Могилёвской области

### Украине
* **[[Александрий (Камень-Каширский район)|Александрий]]** — посёлко, Камень-Каширский район, Волынь вел.
* **[[Александрий (Киверцовский район)|Александрий]]** — посёлко, Киверцовский район, Волынь вел.
* **[[Александрий (Новомосковск кундем)|Александрий]]** — посёлко, Новомосковский район, Днепропетровск вел.
* **[[Александрий (Широковский район)|Александрий]]** — посёлко, Широковский район, Днепропетровск вел.
* **[[Александрий (Кировоград вел)|Александрий]]** — ола, Кировоград вел.
* **[[Александрий (Кобелякский район)|Александрий]]** — посёлко, Кобелякский район, Полтаве вел.
* **[[Александрий (Ровно кундем)|Александрий]]** — посёлко, Ровенский район, Ровно вел.
* **[[Александрий (Краснопольский район)|Александрий]]** — посёлко, Краснопольский район, Сумы вел.

## Моло
* **[[Александрий (дендропарк)]]** — дендрологик парк Белая Церковь олаште.
* **[[Александрий (полат-парк ансамбль)|Александрий (парк)]]** — парк Петергофышто, Санкт-Петербург.
* **«[[Александрий (акрет руш роман)|Александрий]]»** — акрет руш лӱм нескольких переводов «Кугу Александр Эртымгорныжо».

## Тыгак ончо
* **[[Алессандрий (ыҥ-влак)]]**
* **[[Александрия, Нана Георгиевна]]** — грузин да совет шахматист, гроссмейстер.
Шолем

**Шолем** () — йырйьюжын осадке; ияҥше южвӱд. Кугытшо тӱрлӧ лийын кертеш: изи пурса пырче кугыт гыч чыве муно кугыт марте. 130 мм диаметран да 1 кг нелытан шолем падыраш-влакат вашлиялтыныт.
Эн чӱчкыдын шокшо игечыште, кӱдырчан йӱр годым велеш.

## Кузе шочеш
Шокшо юж кӱшкӧ кӱза, пылыште вӱдпырче шамыч кылмат да ияҥыт. Икмыняр вӱдпырче ушнен кертеш, тыге кугу шолем падыраш шочеш. Кугу ий падыраш каваште чӱчкыдын ок шоч: кугу шолем мландышке вигак ынже камвоч манын ӱлычын виян мардеж пуышаш.

## Азап
Шолем кугу эҥгекым калык, кушкыл, автотранспорт, электровоштыр, пӧрт-влаклан конден кертеш. 20 мм диаметран шолем падыраш-влак Марий Элыште кок идалыкыште ик гана лиеш. Эн чӱчкыдын - Пеледыш да Сӱрем тылзылаште. 
2006 ий Пеледыш тылзын Курыкмарий кундем Виловат да Кузнецово селалаште кугу шолем (диаметрже 20 мм деч кугурак) да кугу йӱр ялозанлык мландын 3,5 тӱж. гектарыште кушкылым кырен.

## Негыз
* Энциклопедия Республики Марий Эл - Йошкар-Ола, 2009. - 317-316.

Категорий:Южвӱд
Опера (ыҥ-влак)

Сем шотышто:
* Опера — сымыктышын видше.
* Опера — оперный залан театр.
* Рок-опера — рок стильым кучылтмо мӱзикыл,  классик оперын принципшым шотыш налеш.

Технологийыште:
* Opera — браузер

Кочкышышто:
* Опера — француз десерт

Йошкар-Олаште:
* "Опера" - йӱд клуб

‬‬
В.И. Ленин лӱмеш тӱвыра полат (Йошкар-Ола)

**В.И. Ленин лӱмеш тӱвыра полат** - Йошкар-Оласе муниципал тӱвыра тӧнеж. 17 Пеледышыште 1977-ше ийын Марий машина чоҥышо завод пелен почылтын. 2006-шо ий гыч муниципал кидыш кусна.

Шинчыме вер - 700 наре.

Кугыт дене Йошкар-Олаште тиде кокымшо тӱвыра полат. Тыште концерт, конкурс, фестиваль, семинар, конференций, форум, слёт, дискотеке-влак эртат. Тыште коллектив ден клуб-влак пашам ыштат. 
## Негыз
* Энциклопедия Республики Марий Эл - Йошкар-Ола, 2009. - 327.

## Тыгак ончо
* Сеҥымашын XXX-шо идалыкше лӱмеш тӱвыра полат (Йошкар-Ола)
* Я. Эшпай лӱмеш тӱвыра полат

Категорий:Тӱвыра полат Йошкар-Олаште
Я. Эшпай лӱмеш тӱвыра полат

**Я. Эшпай лӱмеш тӱвыра полат** () — Чыкма оласе муниципал тӱвыра тӧнеж. Негызым 1980-ше ийыште пыштеныт. Шинчыме вер - 700 еҥ. Чылажге 36 формирований, 14 - йоча-влаклан. 31 художественный самодеятельность кружок уло. «Калык» лӱмым 4 коллектив сулен. Нунын кокла гыч Марий Элыште сайын палыме «Аяр» группо улеш.

## Негыз
* Энциклопедия Республики Марий Эл - Йошкар-Ола, 2009. - 327.

## Тыгак ончо
* Сеҥымашын XXX-шо идалыкше лӱмеш тӱвыра полат (Йошкар-Ола)
* В.И. Ленин лӱмеш тӱвыра полат (Йошкар-Ола)

Категорий:Тӱвыра полат Чыкмаште
Сеҥымашын XXX-шо идалыкше лӱмеш тӱвыра полат (Йошкар-Ола)

**Сеҥымашын XXX-шо идалыкше лӱмеш тӱвыра полат** () — Йошкар-Оласе тӱвыра тӧнеж. Негызым 1975-ше ийыште пыштыме.

Шинчыме вер - 1200 еҥлан.

2006-шо ийыште 45 формирований лийын, нунын коклаште 27 кружок да художественный самодеятельность коллектив, нунын кокла гыч 8 - «калык» лӱмым суленыт: 
* "Молодость" балет танец ансамбль (1969 ийыште чоҥалтын); 
* духовой семӱзгар оркестр (1985 ийыште чоҥалтын); 
* "Мари" куштымаш  да мурымаш ансамбль (1993 ийыште чоҥалтын); 
* "Экзерсис" кызытсе хореографий ансамбль (1986 ийыште чоҥалтын);
* "Сударушка" мурымаш куштымаш ансамбль (1968 ийыште чоҥалтын);
* "Дебют" йоча-влаклан балет танец ансамбль (1991 ийыште чоҥалтын);
* "Карусель" йоча хореографий ансамбль (1985 ийыште чоҥалтын);
* "Родничок" йоча танец ансамбль (1977 ийыште чоҥалтын).

Тиде тӱвыра полатышке Йошкар-Оласе полат-влак дене таҥастарымашыште эн шуко еҥ пура, сандене эн кугу мероприятий, концерт-влак лач тыштак эртат. 
## Негыз
* Энциклопедия Республики Марий Эл - Йошкар-Ола, 2009. - 327.
## Тыгак ончо
* В.И. Ленин лӱмеш тӱвыра полат (Йошкар-Ола)
* Я. Эшпай лӱмеш тӱвыра полат

Категорий:Тӱвыра полат Йошкар-Олаште
Радиостанций

**Радиоста́нций** — радиотолкын-влакым кучаш да/але колтылашлан аппаратур, аппаратур комплекс, радиоэлектрон прибор системе. 
Радиоприёмник-влак радиостанций-влак радамышке пурышаш улыт гынат, чынжым илышыште, сылнымутышто, документ кагазлаште радиостанций шотышто колтылшо да налме-колтылшо техник аппаратурым умылат.
Тыгак тиде радиоста́нций мут денак радиовещаний пашам шуктышо СМИ тӧнежым лӱмдат. СМИ радамыште улшо "Радиостанций" чӱчкыдын шке радиостанцийжым ок кучо, весе-влакын эфир жапым айла але интернетышке шке эфиржым колта.

## Эртымгорно

## Тыгак ончо
* Марий Эл Радио

Категорий:Технологий
Категорий:Радиостанций
Ыҥ

**Ыҥ** () — пале да тиде палым умылымаш кокласе кыл. Ик мутын икмыняр ыҥже лийын кертеш.
В.М. Васильевын, З.В. Учаевын мутерышт тиде мутым руш йылмыш эше "внимание" семын кусара.

## Тыгак ончо
* Увераҥар
* Тамга

## Палемдымаш-влак


Категорий:Йылме
Суас йылме

**Суа́с йылме** (суасла *татар теле*, ) — суас калыкын йылмыже. Россий Федерацийыште тиде йылме дене кутырышо-влакын чотышт кумшо верым айла (руш да англичан йылме деч вара), Суас Элын (Татарстан Республикын) кугыжаныш йылмыже. Лексике шотышто пошкырт йылме деке эн лишыл улеш, вара ногай, каракалпак, казах, карачаево-балкар, кумык, крым-татар да узбек йылме деке. Палыме татар почеламутчо-влак: Кол Гали (1183-1236÷1241), Сеиф Сараи (1321-1396), Мухаммедьяр (1496-1549) ден Габдулла Тукай (1886-1913).

Йылме код-влак:
* ISO 639-1 - tt;
* ISO 639-2 - tat; 
* ISO 639-3 - tat.

Кириллице дене татар йылмысе тиште-влак:

Кириллице негызеш кызытсе татар тиштер 1939 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква да 6 ешартыш тиште гыч (йошкар тӱс дене ончыктымо) шога. Ужар тӱс дене ончыктымо тиште-влак тиштерыш пурташ темлалтыт да тидын нерген каҥашымаш кая. 

Ешартыш тиште да тудын Юникодше: 

## Негыз
* ПараТайп: полшык
* татарла-рушла-марла кутырымаш

## Кылвер-влак
* ISO 639 йылме код

Категорий:Евразийысе йылме-влак
Категорий:Российысе йылме-влак
Категорий:Суас Эл
Категорий:Суас йылме
Герц (шотлымаш)

**Герц** (возымашыште: **Гц**, **Hz**) —  процесс-влакын (колебанийын, мутлан)  шотлымаш единице.

1 Гц тиде процессын 1 секундышто ыштен шукталтымжым ончыкта: 1 Гц = 1/с.

10 Гц — ик секундышто 10 гана тыгай процесс ышталтеш. 

## Эртымгорно
XIX курымышто электродинамикым кӱшкӧ нолтымашыште кугу надырым Немыч Эл гыч шанчызе-физик Генрих Герц пыштен. Пашажым аклен Калык-влак кокласе электротехник комиссий 1930-шо ийыште шанчыеҥын тукымлӱмжым шотлымаш радамыш пуртен.

## Герц единицын шеледымашыже да шукемдымашыже
Кугурак але изирак кугытым стандарт почеш СИ префикс дене чоҥаш лиеш.



## Тидым палаш оҥай
* Айдемын пылышыже 20 Гц гыч 20 кГц марте чӱчкыдылыкан йӱкым колын шукта.
* Лыпланыше айдемын шӱмжӧ 1 Гц чӱчкыдылык дене кыра. Мо оҥайже, Герц тукымлӱм (немычла *Herz*) марий йылмыш «шӱм» семын кусаралтеш.

Категорий:Шотлымаш
Категорий:СИ
Категорий:Технологий
Йошкар-Ола (вӱд полат)

**«Йошкар-Ола» Вӱд полат** () — Йошкар-Оласе спорт сооружений, калыклан вӱд спорт дене пайдаланашлан ыштыме спорт полат. 2010 ийыште Сӱрем тылзыште почылтын.
Кок ийымаш корка уло; кугу (кужутшо 50 метр, лопкытшо 25 метр) бассейныш 160 еҥ пурен кертеш, изи бассейным оча-влакым ияш туныкташлан келыштарыме. 

Тиде Вӱд полатыштак тренажер-влак улыт, "Спорт" кафе да ӱптӱредмывер.

## Чоҥымаш
Чоҥымаш 2007 ийыште Сорла тылзын тӱҥалын. 

## Пашам ыштыме жап
Вӱд полат кажне кечын 08:00 гыч 20:00 шагат марте пашам ышта. Каныш 13:00 гыч 14:00 марте.

## Кылвер-влак
* Ред Таун сайтыште Вӱд полат нерген
* "Йошкар-Ола" газет Полатым почмаш нерген.

## Тыгак ончо
* Вӱд спорт тӱрлык полат (Йошкар-Ола)
* Марий Эл (ий полат)

Категорий:Спорт полат Йошкар-Олаште
Вӱд спорт тӱрлык полат (Йошкар-Ола)

**Вӱд спорт тӱрлык полат** (, (марла але эше официал лӱмым пуымо огыл)) — тӱнямбал стандарт почеш ыштыме бассейнан полат. 

Тиде пӧртыштак изи бассейын уло. 6-7 ий марте йоча-влаклан келыштарыме.

Вӱд спорт тӱрлык полат Йошкар-Олаште Савык пӧрт да "Марий Эл" Ий полат коклаште верланен.

## Бассейн
Йымаш бассейнын кужутшо 50 метр, тушто 10 корно уло.

Бассейнын коркажым монолит железобетон гыч ыштыме. Проектым "Марийскгражданпроект" проект институт ыштен.

## Негыз
* Энциклопедия Республики Марий Эл - Йошкар-Ола, 2009. - 327.

## Тыгак ончо
* Йошкар-Ола (вӱд полат)
* Марий Эл (ий полат)

Категорий:Спорт полат Йошкар-Олаште
Марий Эл (ий полат)

**«Марий Эл» ий полат** () — Йошкар-Оласе спорт полат, моткоч писын ышталтын, 2006 ийыште почылтын. Тыште Марий Элысе, Россий кӱкшытысӧ да калык-влак кокласе спорт таҥасымаш-влак (тӱрлӧ спорт тӱрлык дене) эртат, тыглай кечын калык коньки дене мунчалташ тыш коштеш.

## Кӧргӧ
Каток икымше пачашыште верланен; кокымшо пачашыште пресс-конференций, тӱрлӧ каҥашымашлан келыштарыме зал уло. 
Ийполатыш 2500 еҥ ончаш пурен кертеш, кумдыкшо 10,7 тӱж. м2. Полатым чоҥымо годым пытартыш технологий дене пайдаланыме, у архитектур шинчымашым кучылтмо. Ийполатыште спортсмен-влакат ямдылалт кертыт, тыглай еҥ-влакат яра жапым эратараш коштын кертыт. 

Полат кӧргыштӧ 120 наре пӧлем уло. 

## Мероприятий
Хоккей да фигур мунчалтымаш дене тӱрлӧ кӱкшытан таҥасымаш-влак деч посна тиде ийполатыште фехтований дене Россий кӱкшытысӧ чемпионат эртен, шорт-трек дене россий первенстве, "Лёд и пламень" шоу лийыныт. Марий Эл Радио тыште концертым ик гана эртарен.

## Негыз
* Энциклопедия Республики Марий Эл - Йошкар-Ола, 2009. - 327.

## Кылвер-влак
Афиша сайтыште «Марий Эл» Ий полатын пашаж нерген

## Тыгак ончо
* Вӱд спорт тӱрлык полат (Йошкар-Ола)
* Дружба (ий полат)
* Вӱд полат

Категорий:Спорт полат Йошкар-Олаште
Озаҥысе кугыжаныш консерваторий

**Озаҥысе кугыжаныш консерваторий** () — Озаҥ оласе кӱшыл семлык тунемме тӧнеж. 1945 ийыште почылтын.
Озаҥысе консерваторийым кӱшыл квалификациян музыканче-влакым (туныктышо, йоҥгалтарыше, семлызе) ямдылыме рӱдер семын ышталтын. Суас Эл, Пошкырт Эл, Чуваший, Одо Эл, Мордовий, Марий Эл гыч эн шукын тыште тунемыныт.

Икымше ректорлан семлызе, суас тӱвыралан шуко ыштыше еҥ Назиб Жигановым сайлыме.

## Чапланыше студент-влак
* Вениамин Захаров
* Эрик Сапаев

Категорий:Консерваторий-влак Российыште
Категорий:Кӱшыл тунемме тӧнеж-влак Озаҥыште
Географик координат-влак

Тый кылвер почеш уке улшо лаштыкыш кусненат

Категорий:Географий
Головин, Николай Васильевич

**Николай Головин** (5 Пургыж 1979, У Роҥго кундем, Васлисола ял (Кадам с/с)) — марий мурызо да мыскараче.

## [[Марий Эл Радио]]што йоҥгышо мурыжо-влак

* Вашлиймаш
* Елабуга муро
* Йӧраташ кӱштен шӱмем
* Кава ден тылзе
* Канде шинча
* Келшымаш сескем
* Кӱлат мылам
* Лий тый кече
* Лум лумеш
* Мари-Турек вел такмак-влак
* Советский вел такмак-влак
* Тауштем тыланда
* Тек эре тыге лиеш
* Тошкем куэр
* Тошто йолгорно
* Тӱмыр ӱмыр
* Уна муро
* Шортам кудалтыметлан


## Кылвер-влак
* Кугарня газетыште Николай Головинын концертше нерген

## Тыгак ончо
* Анатолий Ермаков

Категорий:Марий мурызо-влак
Категорий:5 Пургыж Кӧ шочын
Ермаков, Анатолий Леонидович

**Анатолий Ермаков** (У Роҥго кундем Кельмаксола ял) — марий гармоньчо, тӱвыра да сымыктыш колледжын туныктышыжо.

Шкежат тӱвыра да сымыктыш колледжым тунем пытарен, кӱшыл шинчымашым Петрозаводскысо консерваторийыште поген.

## Негыз
* Кто есть кто в Марий Эл/Мочаев В.А.
## Тыгак ончо
* Анатолий Ермаков (кугурак)

Категорий:Марий туныктышо-влак
Сеҥымаш Кече

**Сеҥымаш Кече** () — фашист Германийым шалатыме лӱмеш пайрем. Пайремлан негызым Совет Ушемын Кӱшыл Каҥашын Президиумжо 1945 ий 8 Агаште пыштен. Тиде кечын Совет Ушем фашист Германийын войскажым шалатен да Кугу Авамланде Сар (1941-1945) мучашлалтын.
1941-1945-ше ийлаште, Кугу Ачамланде Сарыште совет калык Фашист Германий ваштареш кучедалын. Тушман шижтарыде керылт пурен, вийжат кугу лийын. Йошкар Армийын вийже дене таҥастарымаште тиде ала-кунар пачаш шукырак. Но туге гынат, мемнан-влак тиде шучко сарыште фашист – влакым кырен шалатеныт. Да Ага тылзын индешымше кечынже кажне ийын Сеҥымаш да сарыште вуйым пыштыше-влакым шарныме кече семын палемдалтеш. 1965-ше ий гыч тиде каныш кече.

Тыгакак тиде кечын Абхазийыште, Азербайджаныште, Арменийыште, Белоруссийыште, Грузийыште, Казахстаныште, Киргизийыште, Молдовышто, Приднестровьеште, Таджикистаныште, Туркменистаныште, Узбекистаныште, Украиныште да Кечывалвел Осетийыште калык кана.

## Пайремын эртымгорныжо
1945 ийыште негызлалтын, 1948 ий гыч паша кечылан шотлалтын. Тидын олмеш каныш кечылан 1 Шорыкйолым ойырымо.

Туге гынат пайрем шке кӱлешлыкшым йомдарен огыл, открытке-влак пайрем лӱмеш ышталтыныт, фронтовик-влаклан саламмут ойлалтын.
Икымше гана Совет Ушемыште 20 ий гыч гына кумдан пайремлалтын. Брежнев годым 1965 ийыште Сеҥымаш кечын юбилейже пайремлалтын, да 9 Агам каныш кече семын палемдыме.

Категорий:Пайрем-влак
Категорий:Кугу Авамланде Сар
Индонезий

**Индоне́зий** () — Азийысе кугыжаныш. Рӱдолаже Джакарте. Официал лӱм — **Индонезий Республик**. Кечывалвел-Эрвел Азийыште тиде эн кугу кугыжаныш, кумдык дене тӱнямбалне 16-шо верым айла. Отросо кугыжаныш-влак коклаште эн кугу улеш. Калыкчот — 230 млн. еҥ, тӱнямбалне 4-ше вер (ККР, Индий да УАШ деч вара). Индонезийысе калык кӱчык жапыште шуко тыным (верам) вашталтен. Эн шукынжо ислам йӱла почеш илат, но южо отролаште еҥ-влак вес религийыште улыт.

## Фотосӱрет-влак

File:Museum Nasional Indonesia.jpg|Джакарте оласе калык тоштер
File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|Висма 46, Индонезийыште эн кӱкшӧ пӧрт
File:Central Jakarta.JPG|Джалан Тамрин, Джакартын тӱҥ уремже
File:SOTO FOOD.jpg|Кочкыш
File:BungKarno-indonoob.JPG|Бунг Карно стадион, 100 тӱжем еҥым пуртен кертеш.
File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|Индонезийысе армийын салтакше
|Сар корабль-влак
File:Indonesia 2002 CIA map.png|Индонезийын картыже
File:Indonesia provinces english.png|Индонезийын провинцийже-влак
[...]


Категорий:Индонезий
Армений

**Арме́ний Респу́блик** ( , *айастани́ анрапетутю́н*) — эрыкан, унитар кугыжаныш. Азербайджан, Иран, Нахичеван Автоном Республик, Турций да Грузийлан пошкудо улеш. Теҥыз деке лектыш уке.

## Калык
2001 ийлан Арменийын калыкчотшо:

## Кылвер-влак

* Армений президентын Официал сайтше
* Армений Виктемын Официал сайтше
* Арменийын Калык Погынын официал сайтше.
* Арменийын Йот эл-влак паша шотышто министерствын сайтше
* Арменийын Москосо посольствын сайтше
* арменийын пайремже-влак calend.ru сайтыште
* Окса
* Кушкыл да янлык-влак
* Арменийысе кушкыл-влак
* Акрет жап гыч кызытсе жап марте Арменийын картыже-влак
* Армян кочкыш

Категорий:Армений
Иран

**Иран** (,  — *Джомхури-́йе Эслɒми́-йе Ирɒ́н*, тыгак **Пе́рсий** кучылталтеш) — Азийын кечывалвел-касвелныже верланыше кугыжаныш. Рӱдола — Тегеран.
Азербайджан, Армений, Турций, Афганистан да Пакистан дене чек уло. Ираныште нефть да газ тӱҥ ископаемыйлан шотлалтыт. США ден дипломатий келшымаш 1979 ийыште пудырген, алят илаҥдарен огытыл. Интернет домен: ".ir"

## Виктем
Кӱшыл вуйлатыше (рахбар, факих) - Кугыжаныш вуй, Иранысе Сарзе Вийын Тӱҥ Вуйлатышыже кеч могай кугыжаныш структурын иктешлымашыжым пызырал кертеш. 3 Пеледыш 1989 ий гыч тиде пашаште Али Хосейни Хаменеи шога.

Иран президент - кокымшо айдеме элыште, исполнительный властьым вуйлата. Министр Каҥашыш еҥ-влакым ойыра, виктемын пашажым эскера. 

Законодательный власть парламентын кидыштыже. Иранысе парламент Меджлис маналтеш.

Категорий:Иран
Йошкар-Олан почётан гражданинже

**Йошкар-Олан почетан гражданинже** () - чап лӱм.
2010-шо ий гыч ок пуалт.

## Кылвер-влак
* Юлсер федерал йырвелын сайтше
* Йошкар-Оласе Депутат Погын
Категорий:Чап лӱм-влак
Россий Федерацийын сулло эмлызыже

**«Россий Федерацийын сулло эмлызыже»** () — Россий Федерацийысе кугыжаныш чап лӱм. 1995 ий Теле тылзын 30 кечынже чап лӱм нерген кӱштык лектын. 1996 ийыште чап лӱмым икымше айдемылан пуымо.
## Чап лӱмым пуымо амал
«Россий Федерацийын сулло эмлызыже» чап лӱмым кӱкшӧ профессионализмым ончыктышо пашам ыштыше эмлызе-влаклан тыгай годым пуалтеш:
* медицин шанчыште да техникыште у йӧн-влакым кучылтын, шке жапыште эмлымаш але эмлымаш-профилактик пашам шуктымылан;
* лӱдыкшӧ чер-влакым эскерыме да эмлыме шотышто у методикым кучылтмылан, кучылтмо методикым саемдымылан. Тидын годым черланыше-влакын чотышт шагалемшаш, тыгак эмлалтмаш жап кӱчыкемшаш;
* кугу кӱкшытан профессионализм дене эмлымаш пашам ыштыме годым медицин аланыште лектышан организатор але шанче пашам шуктымылан;
* медицин тӧнеж-влаклан квалификациян пашаеҥ-влакым ямдылымылан.
«Россий Федерацийын сулло эмлызыже» чап лӱмым посна радам дене пуат. Эмлыме але диагностик пашам тӱҥалме деч вара 20 ий  эртымеке (рентген лабораторий да кабинетлаште - 15 ий эртымеке). Ты годым эмлызын кугыжаныш кучемын федерал орган деч награде (поощрений-влак) лийшаш улыт.

## Тыгак ончо
* Марий Эл республикын сулло эмлызыже
Категорий:Россий Федерацийысе чап лӱм-влак
Скрипке

**Скри́пке** (, ,  или *Geige*) — кӱкшӧ регистран смычокан  семӱзгар. Кызытсе сыным да тӱсым XVI курымышто налын, XVII курымышто чот шарлен. Ныл струнаже уло.

## Ужаш-влак

Файл:Violin front view.jpg|Корпус скрипки
Файл:Vuillaume violin backside.jpg|Скрипке работы Жана Батиста Вийома, нижняя дека
Файл:Violin Vuillaume.jpg|Скрипке работы Жана Батиста Вийома, верхняя дека
Файл:Back violins.JPG|Скрипки (хорошо видны обечайки)
Файл:Soundpost end.jpg|Эф скрипки, через который видна душка
Файл:Violin tailpiece.jpg|Скрипичный подгрифник
Файл:Violin made in about 1770.jpg|Скрипке, вид на пуговку
Файл:Violin bridge blank and finished.jpg|Подставка для струн


## Тыгак ончо
* Ковыж

Категорий:Семӱзгар
Чогашыл

**Чогашыл** () — Айдемын але янлыкын кап органже, чогашыл ткань гыч шога, нерв ипуль дене тудо туртын але шарлен кертеш. Тӱрлӧ пашам шуктымылан кӱлеш: тарваныме, коштмо, ойлымо, шӱлымылан. 86,3 %-лан чогашыл вӱд гыч шога.

Капым тарватылаш, тӱрлӧ пашам шукташ, ончыкташлан чогашыл-влак кӱлыт. Шинчам кумаш, шыргыжалаш, куржаш, шӱлаш - тиде чыла чогашыл-влакын туртымыж дене ышталтеш. Каплан тарванылаш полшат гына огыл, тыгак чогашыл-влак деч мемнан капнан физиологий паша шога. А чыла чогашыл-влакын пашаштым нерв системе виктара, химий энергийым механик энергийыш савыра.

Айдемын капыштыже 640 чогашыл наре уло. Эн изи - пылыш кӧргысӧ изи лу дене кушшо чогашыл. Эн кугу - кутан чогашыл-влак нуно мыланна кошташ полшат. Эн виян - пурмо чогашыл (жевательные).

Категорий:Физиологий
Категорий:Анатомий
Категорий:Айдеме
1940 ийла

**1940-ше ийла** — XX курымын V луийже (десятилетие) м. к., 1941 ий гыч тӱҥалеш 1950 ийыште мучашлалтеш.

40-ше ийлан икымше пелыже Кокымшо тӱнямбал сар дене палемдалтын.

## Палыме еҥ-влак
**Политик**

Файл:Georgi Zhukov in 1940.jpg|Георгий Жуков
Файл:Churchill portrait NYP 45063.jpg|Уинстон Черчилль
Файл:Harry-truman.jpg|Гарри Трумэн
Файл:De Gaulle-OWI.jpg|Шарль де Голль
Файл:Queen Wilhelmina of the Netherlands.jpg|Вильгельмина (Нидерланд кугыжавате)
Файл:MKGandhi.jpg|Махатма Ганди
Файл:Ho Chi Minh 1946 cropped.jpg|Хо Ши Мин
Файл:Jinnah port.jpg|Мухаммад Али Джинна

*  Адольф Гитлер
*  Иосиф Сталин
*  Жуков, Георгий Константинович
*  Уинстон Черчилль
*  Франклин Рузвельт
*  Гарри Трумэн
*  Шарль де Голль
*  Махатма Ганди
*  Мао Цзэдун
*  император Сёва
*  Хуан Доминго Перон
*  Жетулиу Варгас
*  Мухаммад Али Джинна
*  Ромуло Бетанкур
*  Хо Ши Мин
*  Пий XII

Категорий:1940 ийла
CMYK-тӱсмодель

**CMYK-тӱсмодель** (, ) — ныл тӱҥ тӱсым (**C**yan – пелганде, симсе, **M**agenta – куксин, **Y**ellow – нарынче, blac**K** – шеме) кораҥдыме дене у тӱс мумым йӧнештарыше тӱсмодель.

Категорий:Информатике
FAT

**FAT** (, ) — файлсистемын классике .

FAT-ын кум версийже уло — FAT12, FAT16 да FAT32.

Категорий:Информатике
Flash-шарныш

**Флеш-шарныш** (, ) — пелпроводникан таҥга энергийэрыкан, шуко пачаш возаш лийме шарныш погымо явала.

Категорий:Информатике
FTP

**FTP** (, ) — файлым вер гыч верышке  йӧнештарыше протокол.

FTP протокол 1971 ийыште ышталтын. Ftp протокол ӱмбач янлык ncp пашам ыштыме, да тачысе кечылан кумдан кучылталтше торасе хост деке пураш мучко шарлен. TFTP дене таҥастарымаште, яра пуымаш (але йоҥылыш пуа) ойвозыш-влакым кучылтын кӱшеш квотироватлыме.

Протоколым ышташ архитектурышто «клиент-сервер» вот ушымашым да тӱрлӧ увер кокла сервер-влак клиентна да кучылташ командым пуаш. Ftp чылык эртен кертат пайдаланен, текст дене логин пароль пуа да, але, тиде сервер лиеш гын, ме тушто нуно ушнынеже керт. - Лан ойвозыш-влакым кучылтын колташ ssh лӱдыкшыдымӧ лийшаш, шифроватлаш (шылтыме) логин пароль да, тыгак а содержимое файлым.

Икымше клиентский FTP-ан приложений ӱзгар командысе корно интерактивный лияш, коман да синтаксис стандартым илышыш пурташ. Тиде кече шотышто операцийым ышташ кучылтыт пайдаланышын график системым ямдылашлан тӱжвал тудын жапше шуко лийын. Кузе тиде программе тӱшка коклаште интерфейс компонент веб-expression web browser дизайн коеш, тугак лӱмын FTP-клиент (мутлан, FileZilla).

## Историй
Икымше протокол шукташ (г. 1971) да клиент-влак коклаште серверым палемдыме вашталтыде каласымаш, вуймут гыч шога (72 бит) кутышым да вашталтшан увер. Увертарымаш вуймут шкеж деке пурташ йодын FTP-але сервер деч вашмутым тудо, кужытым да тӱрлӧ уверым пуаш. Увер йодеш шотеш ойыркалыме йӧн пуалтын (мутлан, лӱм да корно файлым), сервер деч информацийым (мутлан, файлын каталог спискыште) шке файлым. Тыге, ик командыште каналым да данный пуалтеш.

Тӱрыс протокол лийшаш гын, 1972 ийыште налыныт да тӱсышт вашталт, кызытсе деке лишыл. Параметр да клиент-влак дене команда сервер деч вашмутым TELNET дене пуалтеш-ушымаш (каналыште управлений), увер деч посна ышталте ушен колташ (каналлан увер).

Вара редакцийыште пашам режим ешарен кертме пассивный лийын, кокла файлым колташ FTP-сервер, команде налын увераҥарым пурто, смена кызытсе каталог, каталог да ыштышыжымат кораҥдат, шкешотан файлым йымалне лум аралыме. Ftp электрон почто гоч колташ икмыняр жап командына уло, но нунын кокла гычат вара протокол кораҥдаш лиеш.

1980 ийыште FTP-tcp протокол кучылташ тӱҥалыныт. 1985 ий редакцийлан ешартыш протокол протокол 1997-ше ийыште тӱҥалын лукташ пытартыш лектат, кидшым пыштыш да информаций управленийжын увер да шифроватлаш канал канал лиеш. Ешартыш 1999 ийыште луктын колто, протоколым интернационализация пӧлеклалтын, тудо кодировкым кучылтеш темлена UTF-8 команде ужын да пален да википедий командым серверлан вашмут, вашмут йылме палемдыме.

## Важ-влак

Категорий:Информатике
HTML

**HTML** (, ) — вотдокументын тӱҥалтыш текстшым гипертекстлын тамгалымаш, вотбраузерлан текст гыч дизайн чоҥымым йӧнештарыше   йылме.

HyperText Markup Language – Гипертекстын Тиштыйылмыже, кӱчык.: HTML-йылме.

HTML-йылмым Тим Бернерс-Ли 1989-1991 ийлаште ыштен.

Категорий:Информатике
HTTP

**HTTP** (, ) — гипертекстле документлам  йӧнештарыше протокол.

HyperText Transfer Protocol – Гипертекст Трансферлык Протокол.

HTTP тӱҥжылан "клиент-сервер" технологий шотлалтеш.

Категорий:Информатике
IP-адрес

**IP-адрес** (айпи-адрес) (, ) — компьютерын 4(6) байт кужытан вотысо  адресше.

IP-адресын форматше-влак: IPv4 да IPv6.

IP-адрес кок ужаш гыч шога: вот номер номер да кылдыш. Лӱмын ыштыме керт лийме годым тудын адресше тыгай адрес дене вапш блок вапш администратор ойыро петыршан исусство костёл-влак (10.0.0.0/8, 172.16.0.0/192.168.0.0 12 але/16). Глобальное вот лекмешкыже кӱл маныныт, весышт блок ip адрес гыч лийшаш, але сервер верысе вапш лийын, кӧргӧ кылдалтше IP-адрес (сур) ялыш тӱжвал IP-адрес (ошет), мутлан: proxy server, NAT. Йыжыҥан улмыжым ужына гын кузе пашам ыште, интернет сетьым, вотым але кылым пеҥгыдемдаш кундемысе ала провайдер интернет-регистратор (Registry Internet Regional, RIR). Сайтыште IANA увер почеш, уло RIR вич: ARIN, Йӱдвел Америкын обслуживатлыше, тыгак Багамы, пуэрто-рико да Ямайка; APNIC, обслуживатлыше эл Кечывалвел, эрвелыште да кечывалвел-эрвел Азийыште, тыгак австралий; AfriNIC, Индийский океан эл Африкыште да обслуживатлыме; LACNIC, обслуживатлыме да бассейнын теҥызше карибский эл кечывалвел америкыште; NCC да RIPE, обслуживатлыше Европышто, азийыште, рӱдӧ, Эрвел Лишыл. Налме региональный системыже кугу блок да регистратор адрес iana автоном у номерым, адресым пуэм да изирак кугытым а вара автоном номер блок системе верысе интернет-регистратор (Registries Internet Local, LIR), провайдер молгунам кугу шотлалтеш.

Пышкемым кылдаш шотышто протокол ip адрес дене верысе номер палемдалтеш. Пурымо шотышто рашемденыт вигак икмыняр вапш Маршрутизатор. Садлан кажне шке пӧртшӧ лийын маршрутизатор IP-адрес. Пышкем мучаш пурен кертыныт, тыгак икмыняр IP-вот. Улмо годым компьютер икмыняр тиде ip-адресет, вот кылым чот шотышто. Тыге ip-адресет компьютер але посна маршрутизатор характеризоватлашлан огыл, а ик вот уша.

## Важ-влак

Категорий:Информатике
LPT

**LPT**, **IEEE 1284** (, ) —  порт, иканаште 8 бит ыҥпалым колтылеш, технике явалаште 25-контактан кылушык семын шыҥдаралтеш.

Категорий:Информатике
POP3

**POP3** (, ) — провайдерын почтысерверже гыч увертышым наледылме протокол.

Post Office Protocol 3 – Почтылык Протокол 3.

SMTP протокол дене пырля кучылтатлтеш.

Категорий:Информатике
SMTP

**SMTP** (, ) — провайдерын почтысерверышкыже увертышым намиен шуктедылме протокол.

Simple Mail Transfer Protocol – Куштылго Серыш Трансферлык Протокол.

Почтым наледаш POP3 але IMAP протокол-влак кучылталтыт.

Категорий:Информатике