open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
30 шыжа

**30 шыжа** (30 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 303-шо (кужемдыме ийлаште — 304-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 62 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — Инженер-механик-влакын пайремышт.
*  — Политик репрессийыш логалше-влакым шарныме кече. Марий-влак кокла гыч шукын репрессийыш логалыныт: Йыван Кырла, Сергей Чавайн, Маюк Егоров да молат. 

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 30 кечысе событий-влак]]*
* 1696 — Пётр Первый кугыжан кӱштыкшö дене келшышын боярский погын теҥыз флотым чумырымо нерген кагазыш кидшым пыштен.
* 1888 — Икымше шариковый манме ручкалан патентым налыныт.
* 1941 — Севастополь олам аралымаш тӱҥалын.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 30 кечынже шочшо-влак]]*
* 1890 — Я. А. Эшпай, марий семлызе, фольклорист, хормейстер, туныктышо, искусствоведений кандидат (1946), СССР Семлызе-влак ушемын йыжъеҥже (1953), Марий АССР сымыктышын сулло пашаеҥже (1941). 
* 1898 — Майоров-Шкетан, марий серызе, драматург.
* 1935 — Леонид Максимович Рыбаков, шанче пашаеҥ, Марий Эл Республикын сулло энергетикше да шанче пашаеҥже. Медведево кундем Изи Турша ялыште шочын. Кӱшыл шинчымашым Марий политехник институтын механик факультетыштыже поген. Вара Моско оласе энергетик-влакым ямдылыше институтышто шуаралтын. 1982-шо ий гыч Марий кугыжаныш политехник университетыште кугурак туныктышо семын тырашаш тӱҥалын: профессор марте шуын.  
* 1949 — Леонид Гимаевич Гимаев, Марий Элын сулло журналистше, кызыт Марий кугыжаныш университетын ректорын информаций шот дене полышкалышыже. Леонид Гимаевич Пошкырт Эл Мишкан кундем гыч. Ишим кыдалаш школым тунемын пытарымеке, Благовещенский педучилищыште шинчымашым поген. 1972-шо ийыште Марий кугыжаныш университетын историй да филологий факультетышкыже тунемаш пурен. Вара Марий радиошто шуаралтын. 1984-ше ий гыч телевиденийыште тыршен. Кызыт паша корныжо Марий кугыжаныш университетысе информаций пӧлка дене кылдалтын.  
* 1961 — Станислав Сергеевич Лукианов, Марий Элысе тӱвыран сулло пашеҥже. Курыкмарий кундем Сарапаево ялыште шочын-кушкын. Шинчымашым Марий кугыжаныш университетыште поген. Шочмо-кушмо ялыштыже «Шанавӹл» (Радуга) ансамбьым чумырен. Ансамбльын усталыкше – йот да мемна элысе шанче-этнограф-влакым шымлыме пашам тӱҥалаш таратен. 

## Лӱмгече
* Шыжа тылзын кумлымшо кечынже Андрей, Антон, Демьян, Кузьма, Леонтий, Иосиф,  Юлиан да Софья-влакын лӱм кечышт. 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 30 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* **Шнуй Осиян кечыже**. Чыла орва-влакым телылан сарайыш шогалтеныт, кӱлеш гын – ачаленыт. Йоча-влаклан орава нерген туштым туштеныт. 

Категорий:30 шыжа
30 ӱярня

**30 ӱярня** (30 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 89-ше (кужемдыме ийлаште — 90-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 276 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 30 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 30 кечынже шочшо-влак]]*
* 1805 - Ф. Видеман, финн-угор йылмылам шымлыше.
* 1912 — Иван Плешков, марий серызе, почеламутчо, кусарыше, драматург, артист, СССР Серызе-влак ушем йыжъеҥже (1956). 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 30 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:30 ӱярня
31 ага

**31 ага** (31 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 151-ше (кужемдыме ийлаште — 152-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 214 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* Ага тылзын пытартыш кечынже **адвокатурын кечыже** палемдалтеш.
* **Тамакым шупшде эртарыме тӱнямбалсе кече**. Тиде кечым 1987-ше ий гыч тазалыкым аралыме тӱнямбалсе ушемын ойжо почеш палемдаш тӱҥалыныт.
* **Ош ӱпан ӱдыр-влакын (блондинка) кечышт**.

## Лӱмгече
Ага тылзын пытартыш кечынже Александра, Андрей, Давид, Денис, Исаак, Клавдия, Матрена, Павел, Петр, Семен, Фаина, Федот, Христина, Юлия–влакын лӱм кечышт.  

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 31 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 31 кечынже шочшо-влак]]*
* 1923 — Геннадий Степанович Никитин, йӧнозанлык пашаеҥ. Тудо шке паша вержым Марий машина чоҥымо заводышто муын. Но икмыняр жап гыч «Кристалл» заводыш куснен. А вара «Геникс» лӱман шке фирмыжым почын, кудыжын сатужо-влак  «Российысе 100 эн сай сату» радамыш логалын. Ятыр гана ты ушем чап танык да медаль дене палемдалтын. 
* 1965 — Елена Леонидовна Гусева, тӱвыра пашаеҥ. 6 ий У Торъялысе тоштерын вуйлаташжлан пашам ыштыме деч вара, районысо погынын депутатше да вуйлатышыже лийын.  
* ???? — Сергей Васильевич Попов, марий мурызо, «Каче-влак» группын солистше, 1993-шо ий годсек «Марий Памаш» ансамбльыште шуаралтеш.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 31 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:31 ага
31 сӱрем

**31 сӱрем** (31 июль) — григориан кечышот почеш идалыкын 212-шо (кужемдыме ийлаште — 213-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 153 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* Африкан ӱдырамашын кечыже.
*  — Гавай тистын кечыже.
*  — Ача кече.
*  — Революций тӱҥалме кече.

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак: Игнатий.
* Танле (православный) лӱм-влак (у стиль почеш):
** Пӧръеҥ лӱм-влак:
*** Аполлинарий — преподобномученик Аполлинарий (Мосалитинов)
*** Афанасий (Афанас, Апанас, Опанас) — великомученик Афанасий
*** Дасий — мученик Дасий
*** Емилиан (Емельян, Емилий, Эмилиан, Эмилий) — мученик Емилиан Доростольский
*** Иакинф (Акинф, Акинфий, Акинтий, Гиакинт, Гиацинт, Иакинт) — мученик Иакинф Амастридский
*** Иоанн (Иван):
**** исповедником Иоанн, митрополит Халкидонский
**** преподобный Иоанн Многострадальный, Печерский
*** Косма — преподобномученик Косма Грузинский
*** Леонтий (Леонт):
**** преподобный Леонтий Кариховский, Новгородский
**** юродивый Леонтий Устюжский
*** Маркелл (Маркел) — мученик Маркелл
*** Марон (Марой) — мученик Марон
**** Памва:
**** преподобный Памва Нитрийский
**** преподобный Памва Печерский, затворник
*** Стефан (Степан) — Стефан Амасийский, патриарх Константинопольский

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 31 кечысе событий-влак]]*

### Марий тӱняште
* 1926 ий — «Ончыко» журнал лекташ тӱҥалын. Икымше номерже 1926 ийыште «У вий» лӱм дене савыкталтын. 1954 ий гыч «Ончыко» маналтеш. 

### Тӱня мучко
* 1956 ий — Моско олаште Лужники стадионым почыныт.
* 1994 ий — спортсмен Сергей Бубка тоя дене кӱш тӧрштымаш дене тӱнямбал рекордым шынден. Тачысе кечыланат 6 метр 14 сантиметр рекордым нигӧ эртен кертын огыл.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 31 кечынже шочшо-влак]]*
* 1961 ий — Радик Абрарович Бариев, лётчик-испытатель, Россий Федерацийын Геройжо. Украинысе Житомир велыште шочын. Йоча пагытше Поранча кундем Ирнур ялыште эртен. 1991-ше ий гыч Россий Федераций аралтыш министерствы пелен лётно-испытательный рӱдерыште пашам ышташ тӱҥалын да вуйлатыше марте шуын. 52 тӱрлӧ самолёт дене чоҥештылын. Лӱддымылыкым ончыктымыжлан Йошкар Шӱдыр орден дене палемдалтын.
* 1965 ий — Галина Анисимовна Горохова, туныктыш да кугыжаныш пашаеҥ. Шернур кундем Лажъял кыдалаш школ вуйлатышылан ынде ятыр ий тырша. Россий Федерацийын тӱҥ образованийын почетан пашаеҥже.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 31 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* **Емельянын кечыже**. Озавате-влак телылан тӱрлӧ саскам ямдылат: поснак чодыраште погымо емыж дене вареньым шолтеныт. 

Категорий:31 сӱрем
31 теле

**31 теле** (31 декабрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 365-ше (кужемдыме ийлаште — 366-шо) кечыже. Идалык мучаш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 31 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 31 кечынже шочшо-влак]]*
* 1917 — Чалай Васлий, марий серызе, почеламутчо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1951), Советско-японский сарын участникше.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 31 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:31 теле
31 шорыкйол

**31 шорыкйол** (31 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 31-ше кечыже. Идалык пытыме марте 334 (кужемдыме ийлаште — 335) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 31 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 31 кечынже шочшо-влак]]*

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 31 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:31 шорыкйол
31 шыжа

**31 шыжа** (31 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 304-ше (кужемдыме ийлаште — 305-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 61 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* , , , , ,  — Шем теҥыз пайрем. 
*  — СИЗО да казамат-тюрьмаште пашам ыштыше-влакын кечышт.

### Тӱнямбалсе пайрем
* Хэллоуин, шнуй-влакын кечышт.

## Лӱмгече
* Шыжа тылзын кумло икымше кечынже Лука, Иосиф, Гавриил, Давид, Леонтий, Сергей да Юлиан – влакын лӱм кечышт.  

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 31 кечысе событий-влак]]*
* 1958 — Борис Пастернак Никита Хрущёвлан серышым возен: тушто Нобель премийым налаш тореш лиймыже нерген палдарен, Совет Ушемыштак кодаш йодын.
* 1961 — Йӱдым Мавзолей гыч Иосиф Сталинын капшым луктыныт. 

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 31 кечынже шочшо-влак]]*
* 1923 — Василий Петрович Алексеев, Паша Герой. Юлсер кундем Кӱшыл Азъял ялеш шочын. Тӱҥалтыш класс шинчымашым налмек, ача-аваж ден пырля Сибирь кундемышке илаш куснен. Кугу Ачаэл сар корнымат эрташ логалын. Василий Петровичын паша корныжо чодыра озанлык дене кылдалтын. Социалистик паша герой. Суапле сомылжылан «Знак Почета» орден дене палемдалтын. 
* 1955 — Геннадий Валентинович Васильев, шанче пашаеҥ. Тудо Морко кундем Чодрасолаште шочын. Кӱшыл шинчымашым Горькийысе мединститутышто поген. Ятыр жап Медведево санэпидемстанцийыште санитар врачлан пашам ыштен. 1985-ше ийыште тӱҥ эмлызылан шогалын. А 1993 ийыште Йошкар-Ола кугыжаныш санэпиднадзор  рӱдерын тӱҥ эмлызыже лийын. Йошкар-Оласе депутат-влак погынымат вуйлатен. Икмыняр шанче пашан авторжо. 
* 1977 — Эдуард Аркадьевич Иманаев, марий журналист,  мер пашаеҥ, Россий Журналист-влак ушемын йыжъеҥже (2005), «Кугарня» газетын тӱҥ редакторжо (2015 ий шыжа тылзе гыч), «Марий калык конгресс» мер ушем вуйлатышын алмаштышыже (2018–2020), «Марий калык конгресс» мер ушемын вуйлатышыже (2020 ий шорыкйол тылзе гыч).

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 31 кечынже колышо-влак]]*
* 2007 — Тимофей Петухов, марий серызе, почеламутчо, семлызе, артист.

## Калык пале

**Шнуй Лукан кечыже**. Ты кечын юмоҥа возышо, сӱретлыше-влакым чот саламленыт. Тыгак шоганым кочкыныт, икте-весылан шоганым ужаленыт. 

Категорий:31 шыжа
3 ага

**3 ага** (3 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 123-шо (кужемдыме ийлаште — 124-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 242 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 3 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 3 кечынже шочшо-влак]]*
* 1926 — Александр Липатов, руш серызе, туныктышо, журналист, шанчызе, йылмызе, филологий шанче доктор (1991), профессор (1996), Марий Эл Республикысе сымыктышын сулло пашаеҥже (1986), Россий Журналист-влак ушемын йыжъеҥже, МарКУ-н Почётан профессоржо (2014). 
* 1935 — Валентин Колумб, марий серызе, почеламутчо, кусарыше, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъенже (1961), Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1968). 
* 1940 — И. Н. Молотов, композитор.
* 1974 — Ираида Геннадьевна Иванова, марий шанчызе, йылмызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2011), доцент (2013), Россий Кусарыше-влак ушемын йыжъеҥже.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 3 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:3 ага
3 вӱдшор

**3 вӱдшор** (3 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 93-шо (кужемдыме ийлаште — 94-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 272 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак: Агапия, Бургондофара, Ирина, Мария, Панкратий, Ричард, Сикст, Хиония.
* Танле (православный) лӱм-влак: Анания, Владимир, Домнин, Кирилл, Пахомий, Серафим, Филимон, Фома, Яков.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 3 кечысе событий-влак]]*
* 1963 — Россий Федераций министр-влакын погыныштыжо Оршанка педучилищым почмо нерген ойым лукмо да кӱлешан документыш кидым пыштыме. 
* 1879 — Болгарийын рÿдö олажлан Софиям ойыреныт.
* 1933 — хирург Юрий Вороной историйыште икымше гана вергым кусарен шынден. Верге - рушлаже «почка».

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 3 кечынже шочшо-влак]]*
* 1915 — Осмин Йыван, серызе, почеламутчо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1940), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1993), Марий Эл Республикын Калык почеламутчыжо (1997). 
* 1937 — Анатолий Степанович Подойников, футболист, Россий Федерацийын сулло тренерже. 14 ияш годымжак футбол дене кылым кучаш тӱҥалын. 1963-1968-ше ийлаште Йошкар-Оласе «Спартак» командыште модын. А 1969-ше ий гыч йоча тренерлан тыршаш тӱҥалын. Совет Ушем спорт мастер семын палена. 
* 1938 — Николай Александрович Свинцов, экономист да кугыжаныш службын ветеранже, Россий Федерацийын сулло экономистше. Паша корныжым «Колхозная правда» Кужэҥер кундемысо газетыште тӱҥалын. А 1962-шо ий гыч тудо Марий АССР-ысе финанс министерствышке пашам ышташ толын. 1988-ше ийыште финанс министр лийын. Экономик шанче кандидат.
* 1955 — Олег Анатольевич Дмитриев, кугыжаныш пашаеҥ. Кужэҥер кундем Шорсолаште шочын. 1975-ше ий гыч комсомол пашаште. Килемар да Медеведево кундемласе администрацийлаште вуйлатыше сомылымат шуктен шоген. 4 ий Марий Эл Республикын президентшын администрацийыштыже тӱрлӧ пашаште тыршен. Республикын кӱшыл погынын депутатшат лийын. 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 3 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
**Кириллын кечыже**. Тиде кечын ожно терым вес теле марте йытыраен шогалтеныт. Черланыше-влаклан шокшо шÿч, але йöрышö тулшол дене «грелке» манметым ыштеныт – тыге черланыше айдеме вашке паремеш манын ÿшаненыт.

Категорий:3 вӱдшор
3 идым

**3 идым** (3 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 246-шо (кужемдыме ийлаште — 247-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 119 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — Терроризм ваштареш кучедалмаште икоян улмо кече (). Тиде кечын 2004 ий Беслан оласе школышто лийше терроризм актым шарнат. Тунам 224 еҥ, нунын коклаште йоча, туныктышо, ача-ава-влак ӱмыр лугыч лийыныт. 
*  — Тисте кече.
*  — Англичан интервенций дене кучедалме кече.
*  — Эрыкан лийме кече.
*  — Японийым сеҥыме кече (Кокымшо тӱнямбал сарыште).
*  — Республикым чоҥымо кече.
*  — Эрыкан лийме верч шогымаш.
*  — Торговый флотын кечыже. 
*  — Национальный армийын кечыже.
*  — Тайванысе Сарзе вийын кечыже.

## Лӱмгече
Александр, Павел, Фаддей – влакын лӱм кечышт.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 3 кечысе событий-влак]]*
* 1826 ий — Россий император Николай Икымшын коронацийже эртен. 
* 1914 ий — бюстгалтерлан икымше патентым налме.
* 1939 ий — Великобританий ден Франций Германийлан сарым увертареныт.
* 1984 ий — англичан учёный Алек Джеффриз кажне айдемын ДНК-аже шкешотан, ойыртемалтше улмо нерген открытийым ыштен. 

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 3 кечынже шочшо-влак]]*
* 1924 ий — Зосим Алексеевич Краснов, Совет Ушем Герой. Морко кундемын талешкыже фронтыш 1942-шо ийыште каен. Украине фронтышто кредалын, снайпер лийын. 1945-ше ий январь тылзыште Одер энерым вончымаште 20 наре гитлеровецым пытарен, плацдармым руалташ полшен. Кум тылзе эртымек тудлан Совет Ушем герой чап лумым пуэныт. Мӧҥгӧ пӧртылмеке, Красный Стекловар посёлкышто пашам ыштен, а вара Украинысе Донецк олаш илаш куснен. Туштак 1984-ше ийыште илыш дене чеверласен. Марий калык шке талешкыжым порын шарнен ила.
* 1925 ий — Евгений Иванович Зотов, муниципал пашаеҥ. Киров вел Уржум кундемыште шочын. Кугу Отечественный Сар корным эртен. 1958-ше ий гыч Марий Тӱрек кундемысе комитетыште пашам ышташ тӱҥалын, вара Шернур райкомыш куснен. 12 ий Йошкар-Оласе кугыжаныш комитетым вуйлатен. Тудын тыршыме жапыште ятыр чоҥымаш проект илышыш шыҥдаралтын. Тӱвыра пашаштат Евгений Ивановичын надырже моткоч кугу. Суапле пашажлан Йошкар Знамя Паша орден дене палемдалтын. Йошкар-Олан да У Роҥго кундемын почётан гражданинже. 
* 1962 ий — Анатолий Николаевич Ведушев, бизнесъеҥ. Тудо Морко кундем Шлань ялыште шочын-кушкын. 1993-шо ий гыч тудо бизнес пашаште шуаралташ тӱҥалын. «Витекс» ушемын вуйлатышыже сомылым шуктен шога. 
* 1936 ий — Валериан Григорьевич Смирнов, паша ветеран. Морко кундем Кораксола ялеш шуко шочшан ешеш шочын. Ончыч Морко, вара Параньга педучилищыште тунемын. Шке шочмо Морко кундемыштыже Ярамор, Янцитово, Морко кыдалаш школлаште, Роҥгышто, туныктыш комбинатыште завучлан тыршен. Чылаже 55 ий утла школышто пашам ыштен. Валериан Григорьевич – уста сӱретче, пу гыч тӱрлӧ арверым пӱчкедыше мастар. Тудын пашаже-влакым тӱрлӧ ончерлаште чӱчкыдын ужаш лиеш.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 3 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* **Фаддейын кечыже.** Ты кечын ожно кынем тӱредыныт да олыкыштак коштеныт. Юмо деч сай кыне лектышым йодыныт.

Категорий:3 идым
3 кылме

**3 кылме** (3 ноябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 307-ше (кужемдыме ийлаште — 308-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 58 кече кодеш.

## Пайрем-влак
* Тунямбал кукшытышто таче поръен-влакын пайремышт.

## Лӱмгече
Кылме тылзын кумшо кечынже  Илларион, Феофил, Пелагея, Максимилиан, Константин, Захар, Денис, Аркадий, Яков да Мартин – влакын лӱм кечышт.  

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 3 кечысе событий-влак]]*
* 1912 — Россий ден Монголий коклаште Монголийын автономийже нерген вашкелшыкым пенгыдемдыме.
* 1957 — космосыш «Спутник-2» аппаратым колтымо. Бортыштыжо Лайка пий лийын.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 3 кечынже шочшо-влак]]*
* 1925 — Константин Андреевич Иванов, педагог, партий пашаеҥ, журналист. Шкеже Кужэҥер кундемысе Визым ял гыч. Школышто туныктен, завуч, директор лийын. Журналистикыштат шкем терген: кундемысе газетын редакторжо лийын. КПСС обкомышто инструктор  да шанче ден туныктыш пӧлкам вуйлатен. 
* 1925 — Лаврентий Иванович Шабалин, шанче-ботаник, Совет Ушем кӱшыл шинчымашын отличникше. Шкеже Шернур кундем Кугэнер ял гыч. Тудын паша корныжо Крупская лумеш марий педагогике институт дене кылдалтын. Ял озанлык шанче кандидат.
* 1953 — Валерий Викторович Кожевников, мер пашаеҥ. Валерий Викторович Йошкар-Олаште шочын.  Шинчымашым налмек, пушеҥгым руымо пашаште, «Электроавтоматика» заводышто слесарьлан, «Новатор» заводышто машинам виктарышылан тыршен. Кугыжаныш Погынын депутатшат лийын. Мер пашаште моткоч кугу пагалымашым сулен.
* 1954 — Николай Григорьевич Тимофеев, кидмастар, сӱретче. Поранча кундем Олор ялыште шочын-кушкын. Шинчымашым Йошкар-Оласе художественный училищыште налын, вара Таллин оласе институтышто тунемын. Паша корныжым кыдалаш школышто туныктышо семын тӱҥалын. Тыгодымак тӱвыра пӧртыштӧ сӱретче-оформитель пашам шуктен. Тудо кӱртньӧ гыч тӱрлӧ арвер-влакым ямдыла: калыкыште тиде сомылым «художественная ковка» маныт. Тудын кумдан палыме сомыл-влак кокла гыч «Тум-тум тумна», «Васли Валерик», «Кыдалаш эрге» пашаже-шамычым палемден кодаш лиеш. Ончерже-влак Марий кундемыште да Моско олаштат эртеныт.
* 1962 — Зоя Дудина, марий серызе, почеламутчо, журналист, кусарыше, Россий Серызе влак ушемын йыжъеҥже (2002), Россий Журналист-влак ушемын йыжъеҥже(2009), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2000), М.А. Кастрен Обществе премийын лауреатше (2000), «Марий Элын идалыкысе книгаже» конкурсын лауреатше (2006), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2013), Н.Лесков лӱмеш премийын лауреатше (2015).

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 3 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* Илларионын кечыже. Тыгай калыкпалым эскереныт: ты кечын вочшо лум ок шуло гын, шошым лумпеледыш ондак лектеш.

Категорий:3 кылме
3 пеледыш

**3 пеледыш** (3 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 154-ше (кужемдыме ийлаште — 155-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 211 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
Таче мелиораторын кечыже палемдалтеш!
* Исландийыште тиде кечын **морякын пайремже** палемдалтеш
* Литваште – **Ачан кечыже**.

## Лӱмгече
Пеледыш тылзын кумшо кечынже Елена, Касьян, Кирилл, Константин, Михаил, Федор, Ярослав – влакын лӱм кечышт.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 3 кечысе событий-влак]]*
* 1785 — Франсуа Бланшар икымше парашютын конструкцийжым ончыктен.
* 1965 — американ астронавт Эдвард Уайт космосыш лектын. Алексей Леонов деч вара тудо открытый космосыш лекше кокымшо айдемылан шотлалтеш. 
* 1973 — Йошкар-Ола гыч Москош «Марий Эл» поезд икымше рейсыш каен. 

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 3 кечынже шочшо-влак]]*
* 1925 — Леонид Иванович Загайнов, шанче-юрист, Россий Федерацийын сулло юристше. У Торъял кундемыште шочын. 18 ияшак сарыш каен. Патыр боец «За отвагу» медаль да Чап орден дене палемдалтын. Сар деч вара кӱшыл шинчымашым налын да Совет Ушем  шанче академийысе кугыжаныш да право институтышто пашам ышташ тӱҥалын: тыглай пашаче гыч вӱдышӧ сотрудник марте кушкын. 100 наре шанче пашан, 15 монографийын авторжо.
* 1935 — Борис Фёдорович Лаврентьев, шанче-изобретатель, Марий республикын сулло изобретательже. Ончыч Машина чоҥымо заводышто инженерлан пашам ыштен, вара Политехник институтышко куснен. Теҥыз шымлаш аппаратурым шонен луктын, тидын дене кугу чапым сулен. Технологий шанче кандидат. Марий Эл кугыжаныш премийын лауреатше. 
* 1964 — Елизавета Ивановна Игнатьева, марий йылмызе, шанчызе, филологий шанче кандидат (2004).

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 3 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:3 пеледыш
3 пургыж

**3 пургыж** (3 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 34-ше кечыже. Идалык пытыме марте 331 (кужемдыме ийлаште — 332) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 3 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 3 кечынже шочшо-влак]]*
* 1905 — Пауль Аристэ, ээсти йылмызе-шанчызе (1991 колен).
* 1934 — Михаил Смоленцев, руш серызе, почеламутчо, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2002).
* 1936 — Евгений Стариков, руш серызе, почеламутчо, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1986), Юлсер_Олан почётан гражданинже (1996), Россий Федерацийысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1997), Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2005).
* 1957 — Шкалина Галина Евгеньевна, марий шанчызе, историк, культуролог, философ, туныктышо, профессор, философий шанче кандидат (1986), культурологий доктор (2003), М.А. Кастрен Обществе премийын лауреатше (2000), Россий Федерацийын кӱшыл профессионал туныктышын почётан пашаеҥже (2007), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2012).

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 3 кечынже колышо-влак]]*
* 2000 — Луков Паю, марий серызе, туныктышо, драматург, Марий АССР-ын сулло туныктышыжо (1951), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Калык пале

Категорий:3 пургыж
3 сорла

**3 cорла** (3 август) — григориан кечышот почеш идалыкын 215-ше (кужемдыме ийлаште — 216-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 150 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — Эрыкан лийме кече.

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак: Лидия, Август (Августин), Никодим.
* Танле (православный) лӱм-влак (у стиль почеш):
** Пӧрьеҥ лӱм-влак:
*** Георгий (Егор, Егорий, Юрий) — мученик Георгий.
*** Евгений — мученик Евгений.
*** Иезекииль — пророк Иезекииль.
*** Иоанн (Иван) — преподобный Иоанн Палестинский.
*** Онисим (Анис, Анисим) — преподобный Онисим Печерский.
*** Онуфрий — преподобный Онуфрий молчаливый, Печерский.
*** Пётр — священномученик Пётр (Голубев).
*** Симеон (Семён) — преподобный Симеон Палестинский.
*** Феодор (Фёдор) — мученик Феодор.
** Ӱдырамаш лӱм-влак:
*** Анна — Анна (инок илышыште Ефросинья) Кашинская.
*** Ефросинья — кӱшнырак ончо.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сорла тылзын 3 кечысе событий-влак]]*

### Марий тӱняште
*  ий — Провой кундем Шелаҥгер посёлкышто книгапӧртым почыныт.

### Тӱня мучко
* 1492 ий — Христофор Колумб икымше путешествийышкыже лектын.
* 1959 ий — Москваште икымше кинофестиваль эртаралтеш. 
* 1995 ий — Афганистанысе Кандагар олаште «Ил-76» самолётым пленыш налыныт. Тиде событий историйыште келге кышам коден, вет пленыш логалше экипаж ик ий гыч талиб-влак деч шке самолётышт денак шылыныт. 

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сорла тылзын 3 кечынже шочшо-влак]]*
* 1952 ий — Антонида Леонидовна Ботняева, уста пашазе-технолог, Марий Эл Республикысе кочкыш индустрийын сулло пашаеҥже. Казахстан Республик Каменка селаште шочын. Кӱшыл шинчымашым Воронеж оласе технологий институтышто налын. Марий кундемыш 1977-ше ийыште толын да Волжскысо ик ушемын специалистше лийын. 1993-шо ий гыч Звениговысо шӧр комбинатын тӱҥ технологшылан тыршаш тӱҥалын. Шӧр-торыкым ямдылыше у технологийым шыҥдарымыжлан кугыжаныш премий денат палемдалтын. 
*  ий — Николай Константинович Орехов, Марий АССР-ын сулло чоҥышыжо, ече дене танасымаште спортын мастерже палемда. Тудо Ӧрша кундем Кугу Немдеж ялыште шочын. Политехник институтым тунем пытарымеке, ӱмыржӧ мучко чоҥымаш пашаште тыршен. Тудын вуйлатымыж почеш Йошкар-Олаште шуко пӧрт чоҥалтын.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сорла тылзын 3 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* **Онуфрийын кечыже.** Ожно тиде кечын чыла пашам да сомылым еҥ-влак ик мутым лукде ыштышаш улыт улмаш. Калыкпалымат эскернеыт: эрдене лупс чот возеш гын – кыне лектыш уда лиеш.
* Кыне сайын шочшо манын, кугезына-влак ожно тӱрлӧ йӱлам шуктеныт. Мутлан, кыне нӧшмым кӱш кышкеныт: кунар кӱш шуэт – тунар кыне кӱкшӧ лиеш. Кыне гыч куымо тувыр осал дечат арала, маныныт. Поснак тиде ӱшан Урал марий-влак коклашке шыҥдаралтын. 

Категорий:3 сорла
3 сӱрем

**3 сӱрем** (3 июль) — григориан кечышот почеш идалыкын 184-ше (кужемдыме ийлаште — 185-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 181 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — Эрыкан лийме кече.
* , Алтай Республик, Хакасий — Шинчымаш кече.
* , Виргиний — Эмансипаций кече
*  — ГИБДД кече.

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак: Анатолий, Гиацинт, Фома.
* Танле (православный) лӱм-влак: Андрей, Глеб, Инна, Лука, Наум, Римма, Фома.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 3 кечысе событий-влак]]*
* 1885 — Карл Бенц шке ыштыме икымше автомобильым испытанийыш луктын.

### Марий тӱняште
* Тиде кечын Йошкар-Олаште икымше аэроклубым почыныт.
* 1944 — Марий радиомеханик техникум почылтын.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 3 кечынже шочшо-влак]]*
* 1926 — Нинель Александровна Константинова, Россий Федерацийын сулло артисткыже. Санкт-Петербургышто шочын. Кундемнан моткоч пагалыме артист Георгий Константиновын пелашыже. Тудат Руш академ театрыште актрисылан ӱмыржӧ мучко тыршен: 50 утла рольым устан чоҥен, кудышт коклаште Эдит Пиафын, Гелян, Айседора Дунканын рольыштым поснак палемдыман. Образын койыш-шоктышыжым чон дене шижын модын моштен. Тидлан, мутат уке, калык пагалымашым сулен. 
* 1931 — Борис Сергеевич Пушков, марий живописец. Пейзажым сӱретлымыж ден марий сӱрет тӱняште икымше профессионаллан шотлалтеш. «Марий сӱретче» ушемын чолга еҥже. «За молодых!» да «Песня» триптихлан кугыжаныш премий дене палемдалтын. Пашаже-влак Москосо, Ижевскысе, Озаҥысе, Йошкар-Оласе ончерлаште лийыныт.
* 1943 — Аркадий Александрович Степанов, Россий Федераций транспортын сулло пашаеҥже.  Шкеже Провой кундем Нуктуж ял гыч. 20 ий наре Звенигово районысо автотранспорт ушемыште автобус виктарышылантыршен, а вара тыштак апшат сомылым шукташ тӱҥалын.
* 1949 — Рашида Апатеева, рушла возышо суас серызе, почеламутчо, туныктышо.
* 1959 — Ангелина Сионьевна Речкина, мурызо, Марий Эл Республикысе сымыктышын сулло пашаеҥже. Курыкмарий кундемын шочшыжо Бауман лицей пелен «Лира» сымыктыш школым вуйлата.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 3 кечынже колышо-влак]]*
* 1943 — Йыван Кырла, марий киноактёр да почеламутчо.
* 2015 — Юрий Петрович Русанов, марий серызе, тележурналист, диктор, тӱвыра да мер пашаеҥ, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2009), Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (1998), М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театр директорын алмаштарышыже – Марий самырык театрын вуйлатышыже (2002–2007), Марий Мер Каҥаш вуйлатышын алмаштарышыже (2008–2015), Марий Эл Республикысе Мер палатын йыжъеҥже (2009–2015), М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрын директоржо (2007–2015).

## Калык пале
* Православийыште таче Мефодийын кечыже палемдат. Пасулаште пулдырчын йӱкшӧ шокта. Шурно шуэш – маныт. Ты кечын калык палымат эскереныт: пӧрт вуйышко тумна толын шинчеш гын – пожарлан. 
* Таче Мланде Юмын ош кече йыр туран савырныме кечыже. Марий-влак тиде кечын игечым эскереныт: таче могай игече шога, тугаяк игечым шудым солымо да уржа-сорла пагытлан вучыман. 

Категорий:3 сӱрем
3 шыжа

**3 шыжа** (3 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 276-шо (кужемдыме ийлаште — 277-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 89 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  ОМОН-ын кечыже.
* Есенинын поэзий кечыже. Сергей Есенинын шочмо кечыже лӱмеш эртаралтеш.

## Лӱмгече
Шыжа тылзын кумшо кечынже шке лӱмгечыштым Фёдор, Александр, Василий, Иван, Илларион, Михаил да Олег-влак палемдат.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 3 кечысе событий-влак]]*
* 1782 — Екатерина Вторая кугыжа равноапостольный князь Владимир лумеш орденым ышташ палемден.
* 1903 — SOS сигналым шонен луктыныт. Но ожно тудо кугу тенызлаште энгекыш логалше-влакын гына полышым йодмо сигналлан шотлалтын. Кызыт тудо кумдан кучылталтеш.
* 1990 — ФРГ ден ГДР ушненыт. Тиде кечын немыч калык Немыч Элын икоян улмо кечыжым палемда.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 3 кечынже шочшо-влак]]*
* 1936 — Лев Ятманов, марий серызе, кусарыше, журналист, Серызе да публицист-влакын тӱнямбал ассоциацийыштын йыжыҥъеҥже (Лондон) (2006). 
* 1937 — Леонид Васильевич Полушин, озанлык вуйлатыше, Россий Федераций ял озанлыкын сулло пашаеҥже. Шкеже тудо У Торъял кундем гыч. Тиде уста пашаеҥ 34 ий Совет кундемысе «За мир» колхоз вуйлатышылан пашам ыштен. Россий Федераций кугыжаныш погынын депутатше лийын. Суапле пашажлан «Знак Почёта» орден дене палемдалтын.
* 1937 — Лев Иванович Ятманов, журналист да литератор палемда. Паша корныжо марий телевиденийыште тӱҥалын, вара «Молодой коммунист» газетыште, «Пачемыш» журнал редакцийыште шуйнен. Лев Иванович утларак ялысе илыш, тӱвыра паша нерген возен. «Сентябрьские звёзды», «Новый дом», «Четвёртый пассажир» книга-влакын авторжо. Писатель да публицист-влак ассоциацийын чолга еҥже.
* 1955 — Олег Терентьевич Токтаулов, тазалык аралтыш пашаеҥ. Шочынжо тудо Шернур кундем Товарнур ялыште. 1979-ше ий гыч республикысе тӱҥ эмлыме верыште тыршен, хирургий пӧлкан вуйлатышыжат лийын. Тыгак Олег Терентьевич калыкыште уста сӱретче да кидмастар семын шарнымашеш кодын.
* 1959 — Ираида Александровна Степанова, тӱвыра да мер пашаеҥ, почеламутчо, тӱрлызӧ, амалкалче. Кужэҥер кундем Визым ялыште шочын. Йошкар-Оласе йочасадыште икмыняр ий пашам ыштыме деч вара, «Радуга» йоча клубышто тыршен. 10 ий ончыч оласе «Марий ушемын» чолга еҥже лийын. Ираида Алексадровнан ик эн йӧратыме пашаже – тӱрлымаш. «Марий тӱр» календарьын авторжо. Лач тудын ойжо почеш «Марий вургем пайремым» эртараш тӱҥалме. Сылнымут аланыштат Ираида Шымакшанын лӱмжӧ палыдыме огыл: «Мутшер» да шукерте огыл лукмо «Сай ма!» муторлаҥге-влакын авторжо. Шукерте огыл тудын чумырымо «Кӱсото» книгаже калык коклаште кугу пагалымашым сулен.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 1 кечынже колышо-влак]]*
* 1994 — Николай Тихонович Пенгитов, марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1951), профессор (1962), РСФСР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1974), Марий АССР-ысе шанчын да техникын сулло пашаеҥже (1956), Финн-угор ушемын йотэлысе йыжъеҥже.

## Калык пале
**Астафийын кечыже.** Тиде кечын игече леве шога гын, лум варарак возеш – маныныт. Ожно тиде кечым мардежвакшым кучышо-влак чот вученыт, мельник-влак кугу пайремым ыштеныт.
 

Категорий:3 шыжа
30 шорыкйол

**30 шорыкйол** (30 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 30-шо кечыже. Идалык пытыме марте 335 (кужемдыме ийлаште — 336) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече
Шорыкйол тылзын кумлымшо кечынже Антон, Евлампия да Серафима-влакын лӱм кечышт.
 
## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 30 кечысе событий-влак]]*
* 1931 ий — Лос-Анджелес олаште Чарли Чаплинын уста киноактёр семын дебютшо лийын. Экраныш «Огни города» кино лектын.
* 1933 ий — Германийын рейхсканцлержылан Гитлер шогалын.
* 1948 ий — V Теле олимпий модмаш эртен.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 30 кечынже шочшо-влак]]*
* 1923 — Фомин, Анатолий Васильевич, сӱретче, Кугу сарыште лийше, Марий АССР сымыктышын сулло пашаеҥже (2003 колен)
* 1945 ий — Мария Байрамовна Матукова, Марий Элысе тӱвыран сулло пашаеҥже палемда. Пошкырт Эл Янаул кундемыште шочын-кушкын. 1968-ше ийыште Евсеев лӱмеш тоштерыште тыршаш тӱҥалын, да вуйлатыше сомылым 16 ий шуктен. Венгрийысе этнографий тоштерыште марий калыкын тошто илемым ончыктымылан 2001-ше ийыште Республикысе кугыжаныш премий дене палемдалтын. 
* 1937 ий — Василий Александрович Александров, партий-администраций пашаеҥ. Морко кундем Кортасэҥер ялыште шочын. Кок ий Звенигово районысо комитетым вуйлатен, 6 ий полиграфий да книга лукмо шотышто кугыжаныш комитетым вуйлатышыже лийын. Суапле пашажлан «Знак Почёта» орден дене палемдалтын.
* 1950 ий — Нина Евсафьевна Смирнова, пашазе. Курыкмарий кундемыште шочын. Ынде 30 ий утла тудо «Горномарийская» чыве фабрикыште тырша. 1974-1979-ше ийлаште Совет Ушем кӱшыл погынын депутатше лийын. «Паша чап» 3-шо степенян орденын кавалерже. 
* 1962 ий — Фёдор Евгеньевич Бикбатыров, марий агроном, шанчызе, ялозанлык шанче кандидат (2007). 
* 1984 ий — Александр Геннадьевич Кожевников (Мурызо Эчан), театр да кино актёр, радиовӱдышӧ, Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше. Марий Элын сулло артистше.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 30 кечынже колышо-влак]]*
* 2000 ий — Алексей Январёв (Чатлама Элексей), марий серызе, почеламутчо, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* 2010 ий — Василий Ижболдин, марий серызе, туныктышо, журналист.

## Калык пале
* **Шнуй Антонийын кечыже**. Тиде кечын йыргешке киндым але мелнам кÿэштыныт. Тудо кечын символжым ончыктеныт: вет теле рÿдö шеҥгелан кодын, кечыжат ынде мландым шукырак ырыкта да игече эркын-эркын шошо велыш тайна.
  

Категорий:30 шорыкйол
4 ага

**4 ага** (4 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 124-ше (кужемдыме ийлаште — 125-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 241 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 4 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 4 кечынже шочшо-влак]]*
* 1953 — Шулдыр Васлий, марий серызе, почеламутчо, драматург, журналист, Россий Cерызе-влак ушемын йыжъеҥже (1993), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1996).
* 1979 — Елена Хисамутдинова, руш серызе, почеламутчо, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2005). 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 4 кечынже колышо-влак]]*
* 1974 — Валентин Косоротов, марий серызе, туныктышо, кусарыше, Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1972).

## Калык пале

Категорий:4 ага
4 вӱдшор

**4 вӱдшор** (4 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 94-ше (кужемдыме ийлаште — 95-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 271 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  Интернет кече.

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак: Бенедикт, Гаетано, Зосима, Исидор, Тигернах.
* Танле (православный) лӱм-влак: Аглаида, Аполлинария, Василий, Дарья, Дросида, Исаакий, Мамфуса, Таисия.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 4 кечысе событий-влак]]*
* 1583 ий — Козьмодемьянск олалан негызым пыштыме.

* 1147 ий — тачысе кече марте аралалт кодшо эн тошто документ негызеш ончалаш гын, икымше гана «Москва» шомак йоҥгалтын.  
* 1932 ий — Американ шымлызе Чарльз Глен Кинг С витаминным луктын. Кызыт тудым аскорбин кислота лÿм дене палат. 
* 1949 ий — НАТО альянс шочын. 

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 4 кечынже шочшо-влак]]*
* 1899 ий — Иосиф Беляев, курыкмарий серызе, туныктышо, I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* 1920 ий — Василий Ошкан, курыкмарий серызе, почеламутчо, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* 1934 ий — Елизар Николаевич Мустаев, марий йылмызе, туныктышо, шанчызе, филологий шанче кандидат (1975), профессор (1991), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1994) Россий Федерацийысе кӱшыл школын сулло пашаеҥже (2004), Марий кугыжаныш университетын почётан профессоржо (2004). 
* 1923 ий — Лидия Александровна Попова пошкудо Татарстан кундемыште ял озанлык специалист, Россий Федерацийын сулло агрономжо  шочын. Волжский районысо «За коммунизм» колхозышто 11 ий агрономлан тыршен. 
* 1983 ий — Кирилл Андреевич Михайлов, спортсмен, Ванкувер олаште эртыше параолимпиадыште марий рвезе шӧртньӧ медаль-влакым сеҥен. Шкеже Пошкырт Эл Мишкан кундем гыч. Мыланна калык-влак кокласе классан спорт мастер семын палыме. Кандашымше марий калык погынышто Кирилл уна лийын, марий калыкын мер илышыштыжат моткоч кугу пагалымашым сулен.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 4 кечынже колышо-влак]]*
* 1971 ий — Тыныш Осып, марий серызе, туныктышо, драматург, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934).

## Калык пале
**Васли кече** (Василийын кечыже). Тиде кечын ожно шулышо вÿдын куш да кузе йогымыжым эскереныт: вÿд йогымо корнышто сурт-оралтым чоҥаш тыршен огытыл. Куткышуэ ÿмбалсе лум эн ончыч йÿдвел могыр гыч шулаш тÿҥалеш гын – шокшо кеҥежым вучыман. 

Категорий:4 вӱдшор
30 теле

**30 теле** (30 декабрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 364-ше (кужемдыме ийлаште — 365-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 1 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 30 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 30 кечынже шочшо-влак]]*

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 30 кечынже колышо-влак]]*
* 1965 — Юрий Чавайн, марий серызе, почеламутчо, музыкант.

## Калык пале

Категорий:30 теле
3 ӱярня

**3 ӱярня** (3 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 62-шо (кужемдыме ийлаште — 63-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 303 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 3 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 3 кечынже шочшо-влак]]*
* 1916 — Надежда Ялкайн, марий серызе, кусарыше, туныктышо.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 3 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:3 ӱярня
4 пургыж

**4 пургыж** (4 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 35-ше кечыже. Идалык пытыме марте 330 (кужемдыме ийлаште — 331) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
* 1915 — "Война увер" газетын икымше номерже савыкталтын.
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 4 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 4 кечынже шочшо-влак]]*
* 1940 — Б. Н. Нухов, семлызе.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 4 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:4 пургыж
4 сӱрем

**4 сӱрем** (4 июль) — григориан кечышот почеш идалыкын 185-ше (кужемдыме ийлаште 186) кечыже. Идалык пытыме марте 180 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* , Эрыкан лийме кече
* , Соня Харальдсен королеван шочмо кечыже.
* , Королеван кечыже.
* , Гарибальди кече.
* , Конституций кече.
* , Геноцидыш логалше-влакым шарныме кече.
* , Еш кече.
* , Кугыжан кечыже.
* , Суд эксперт кече.
* , Эрык верч кредалше-влакын кечышт.

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак: Берта, Изабелла, Ода/Одо, Ульрих.
* Танле (православный) лӱм-влак: Алексей, Анастасий, Анастасия, Антоний, Арчил, Афродисий, Василиса, Георгий, Дато, Иван, Иона, Келсий, Луарсаб, Максим, Марионилла, Никита, Николай, Павел, Руф, Терентий, Феодор, Юлиан, Юлий.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 4 кечысе событий-влак]]*
* 1670 ий — Степан Разинын войскаже Астрахань олам руалтен налыныт. 
* 1776 ий — УАШын независимость нерген декларацийыш кидым пыштыме. 

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 4 кечынже шочшо-влак]]*
* 1936 ий — Геннадий Пирогов (Макартук Геня), марий серызе, почеламутчо, журналист, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1998). 
* 1941 ий — Валерий Борисович Голубев, журналист, шанче да мер пашаеҥ. Йошкар-Олашке 1973-шо ийыште  толын да «Марийская правда» газет редакцийыште тыршаш тӱҥалын. 1985-ше ийыште Марий кугыжаныш университетышке куснен,  парткомын секретарьже лийын, а вара политологий да философий кафедрын вуйлатышыже. Философий шанче кандидат. Валерий Борисович - Россий Федерацийысе политолог-влак ушемын Марий пӧлкажын вуйлатышыже. 
* 1949 ий —  Наталья Сергеевна Морова, шанче да туныктыш пашаеҥ, Россий Федерацийысе кӱшыл школын сулло пашаеҥже. Козьмодемьянск олаште шочын. Кӱшыл шинчымашым Марий кугыжаныш педагогик институтышто налын да тыштак паша верым муын. 1983-шо ийыште педагогик да психологий факультетын деканже лийын. 100 наре шанче пашан авторжо. Тӱҥ шотышто Наталья Сергеевна йоча инвалид-влак  дене кылдалтше йодышым рашемдымаште тырша. Калык-влак кокласе информатизаций академийын академикше.
* 1964 ий — Андрей Иванович Яшин, амалкалче, Марий Эл Республикысе асулымо сферын сулло пашаеҥже. Козьмодемьянск олаште шочын. 1996-шо ий гыч «Яна» ушемын вуйлатышыже. 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 4 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* Православий календарь почеш таче Юлианын кечыже. Тиде кечын писте пеледышым погат. Тыгак маныныт: кӧ писте пушеҥгылан эҥгекым ышта, мутлан укшыжым тодылеш – тудо кунам-гынат чодыраште йомеш.
* Марий калык пистым Шнуй пушеҥгылан шотла. Писте чыла чер деч утлаш полша, маныныт. Сандене Шнуй писте дек кумалаш миеныт, могай-гынат надырым пыштеныт. Южо кундемлаште писте йочам ыштен кертдыме ӱдырамашланат полша, маныныт: тидлан ӱдырамаш йӱдым шнуй верышке мийышаш да чара могыр дене пистыш кӱзышаш улмаш.
 

Категорий:4 сӱрем
4 теле

**4 теле** (4 декабрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 338-ше (кужемдыме ийлаште — 339-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 27 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 1 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 4 кечынже шочшо-влак]]*
* 1928 — Евгений Першуткин, курыкмарий серызе, почеламутчо, драматург, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1993).

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 4 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:4 теле
4 шорыкйол

**4 шорыкйол** (4 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 4-ше кечыже. Идалык пытыме марте 361 (кужемдыме ийлаште — 362) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече
Шорыкйол тылзын нылымше кечынже Анастасия, Дмитрий, Федор, Григорий да Евгений–влакын лӱм кечышт.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 4 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 4 кечынже шочшо-влак]]*
* 1922 — Леонид Калинов, курыкмарий серызе, почеламутчо, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* 1949 — Виталий Дмитриев-Ози, серызе, почеламутчо, басньывозызо, драматург, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1999).
* 1951 — Павел Исадыкович Бикмурзин, марий философ, шанчызе, философий шанче кандидат (1983), доцент, мер пашаеҥ, Марий Эл Республикын Башкортостаныште палемдыме еҥже (1998).
* 1961 — Акрицкий, Александр Владимирович,  Марий кундемыште шке суапле пашаж дене чапланыше спортсмен. Краснодар олаште шочын-кушкын. Ятыр ий йоча спорт школышто биатлон дене тренерлан пашам ышта. Тудын спортсменже-влак кокла гыч ятырже чап лӱмымат суленыт. А Александр Владимирович Марий Эл республикын сулло тренерже лӱмым нумалеш. 
* 1962 — Логинов, Олег Петрович, артист, мурызо. Юлсер кундем, Нур-Шари ялын эргыже. Олег Логинов Эрик Сапаев лӱмеш опер да балет театрыште ынде ятыр ий пашам ышта, калыкым шке мастарлыкше дене куандара. 
* 1970 — Михаил Иванович Матвеев, марий тележурналист, мер пашаеҥ, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2004), М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрын директоржо (2015–2018), Марий калык конгрессын Вуйлатышыже (2016–2018).

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 4 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:4 шорыкйол
4 шыжа

**4 шыжа** (4 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 277-ше (кужемдыме ийлаште — 278-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 88 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — Космический войскан кечыже палемдалтеш. 
*  — Янлык-влак аралыме кечымат эртарат.

## Лӱмгече
Шыжа тылзын нылымше кечынже шке лӱмгечыштым Дмитрий, Иосиф, Иван, Константин, Даниил, Валентин, Владимир, Андрей, Агния-влак палемдат.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 4 кечысе событий-влак]]*
* 1925 — Марий кундемысе писатель-влакын икымше погынымаш Чарлаште эртен.

* 1830 — Керчь ола воктенысе Куль-Оба курганыште тошто склепым муыныт. Тиде – XIX-ше курымын ик эн кугу археологический находкылан шотлалтеш. 
* 1957 — Мландын орбитышкыже икымше искусственный спутникым лукмо.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 4 кечынже шочшо-влак]]*
* 1930 — Иван Степанович Гусев, партий пашаеҥ. Марий Тӱрек кундем Аимке ялыште шочын-кушкын. КПСС обкомын кокымшо, вара икымше секретарьжылан ыштен. Марий республикын гына огыл, Россий Федераций кӱшыл погынын депутатшылан сайлалтын.  
* 1933 — Гурий Иванович Лаврентьев марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче доктор (1994), профессор.
* 1951 — Валериан Иванович Денисов, Марий Элын сулло туныктыш пашаеҥже. Юлсер кундем Ӱлыл Азъялыште шочын-кушкын. Ончычсо паша корныжо шочмо кундемласе школла дене кылдалтын. 1989-ше ийыште тудо кундемысе туныктыш пӧлкан  вуйлатышыже лийын, а 1992-шо ийыште туныктыш министр сомылымат шуктен. Умбакыже уэш шочмо кундемыш пӧртылын, 8 ий ончыч администраций вуйлатышын алмаштышыже сомылым шукташ шогалын.
* 1955 — Александр Сергеевич Давыдов, юрист, Россий Федерацийын сулло юристше. Курыкмарий кундемыште шочын. 1982-шо ий гыч тудо Килемар кундемын судьяжлан шогалын, вара Марий кӱшыл судышко куснен – вуйлатышыже лийын.
* 1956 — Аркадий Семёнович Ефремов, марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, журналист, филологий шанче кандидат (1987).

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 4 кечынже колышо-влак]]*
* 2007 — Юрий Петров, руш серызе, почеламутчо, журналист, мер пашаеҥ, Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1977), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1980). 

## Калык пале
**Кондратын да Ипатын кечыже**. Тиде кечын чыла кугу пашам вораҥдараш тыршеныт. Пакчасе йыраҥлашке терысым луктыныт. Кас велеш гын кажне ешын устембалныже шӱльӧ пучымыш лийшаш улмаш.

Категорий:4 шыжа
5 ага

**5 ага** (5 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 125-ше (кужемдыме ийлаште — 126-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 240 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  Инвалид-влакын правашт верч кучедалме кече.
*  Акушер-влакын калык-влак кокласе кечышт.
* , Шифровальщик кече; Водолаз кече.
* , Савык кече (Печать кече).
* , Расизм да виешлымаш ваштареш кучедалме кече.
* , Эрык кече.
* , Конститутций кече.
* , Эрык кече.
* , Коронаций кече.
* , Йоча кече

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 5 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 5 кечынже шочшо-влак]]*
* 1909 — Ольга Георгиевна Сурикова (Хорошавина), марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, педагогике шанче кандидат (1953), доцент (1959), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже.
* 1950 — Валерий Бердинский, марий серызе, прозаик, Марий Эл Республикын асулымо сферысе сулло пашаеҥже (2000), Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2001).

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 5 кечынже колышо-влак]]*
* 1967 — Никандр Ильяков, курыкмарий серызе, почеламутчо, драматург, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1940), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* 1988 — Макс Майн, марий серызе, почеламутчо, драматург, прозаик, журналист, кусарыше, РСФСР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1941), Марий АССР-ын Калык почеламутчыжо (1974), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* 2000 — Андрей Горинов (Андрей Иосифович Горинов), марий серызе, почеламутчо, драматург, СССР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже.

## Калык пале

Категорий:5 ага