open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Скелетон

**Скелетон** (англич. skeleton — скелет, каркас) — Телымсе Олимпиадын спорт тӱрлыкшӧ. 
Спортсмен, издерыш возын, ий курык гыч мунчалтен вола. Скелетонын лишыл родыжо бобслей да издер дене тыгалай мунчалтымаш. Но скелетонын издерже ойыртемалтеш. Тыглай издер деч нелырак. Руль уке. Спортсмен мунчалтымыж годым издерыште вуй ден ончыко, мӱшкыр валне кия. Кем денже издерым виктарен кертеш. Кок але ныл волымаш деч вара погымо очком ушат да сеҥышым ойырат.

## Эртымгорно
Канаде мландыште илыше индеец-влак ожнысек издер дене курык гыч мунчалташ йӧратеныт. Нунын издерышт тобогган лӱмдалтын. Икымше гана тыгай модмаш нерген XVI-шо курымысо книгаште возеныт. А вот таҥасымаш-влакше шукерте огыл тӱҥалыныт. XIX курымышто англичан-влак Швецарийыште канымышт годым издер дене мунчалтеныт. Коклаштышт таҥасымашым эртареныт. 

А икымше скелетон-издерым Швейцарийыште 1887 ийыште Санкт-Мориц олаште ыштеныт. 
Тиде ола воктенак таҥасымаш-влак чӱчкыдын эрташ тӱҥалыныт. Тунам таҥасымашште пӧръеҥ-влак гына шке вийыштым тергеныт. 

1914 ийыште Европо кӱкшытысӧ таҥасымаш лийын. Икымше чемпионат деч вара паша шолаш тӱҥале. Ушымо Королевстве, УАШ, Франций, Швейцарий – тиде эллаште бобслей да скелетон модмаш-влак шарлаш тӱҥалыныт. Туштак индеец-влакын мунчалтымашышт – тобогган вияҥын.
А теве скелетон 2-шо Телымсе Олимпиадын программышкыже пурен. Тунам Олимпиаде лач тиде Санкт-Мориц олаште эртен. Икымше чемпион лӱмым скелетон модмашште американец Дженнисон Хитон сулен. Ший медальым тунамак шольыжо Джон Хитон налын. Кумшо верым Великобританийысе спортсмен Дэвид Эрл оф Нортеск айлен.

Но кокымшо гана скелетон дене Олимпиадыште 20 ий эртымеке гына таҥасеныт. Адакат Санкт-Мориц олаште. Молан манаш гын, лач тиде олаште гына скелетон дене таҥасымашлан ий курык лийын.

1913 ийыште тобогган модмашын Калык-влак кокласе ушем чоҥалтын.

## Кызытсе жапыште
Телымсе Олимпиадын программышкыже тиде спорт тӱрлык угыч 2002 ийыште пура. Тиде Солт-Лейк-Сити оласе олимпиадыште лийын. 
Россий шкенжым скелетонышто тергаш тӱҥалын гына. 1994 ийыште, тӱнямбалсе таҥасымашште. Тудо жапыште мемнан эн сай лектыш – тиде 18 вер гына ыле. Но Солт-Лейк сити оласе Олимпиадыште Екатерина Миронова 7-ше верым налын. А вара тӱнямбалсе таҥасымашште ший медальым сеҥен, да эше тудо корнышто писылыкым погымашште у рекордым шынден шуктен. Российысе спортсмен-влакын скелетонышто тиде икымше медальышт лийын. А Ванкуверысе олимпиадыште Российысе скелетонист Александр Третьяков той медальым налын кертын. 

## Тидым палаш оҥай
Скелетон издер тӱҥалтыште шагатыште нылле меҥге писылык дене кудалеш. Эн кугу писылыкше 130 меҥге марте лийын кертеш. 
 почеш спортсменын да издерын ушымо нелытше 115 килограмм марте гына лийышаш. Удырамаш-влакын таҥасымашште – 92 килограмм марте. Южгунам спортсменын нелытше ок сите гын издерым кӱртнӧ дене нелемдат.

Категорий:Спорт
Категорий:Олимпий модмаш-влак
Категорий:Спорт тӱрлык-влак
Марий чынвозыш

**[[Марий]] [[чынвозыш]]то** икмыняр виктарчык-влак улыт. Чылам тудым марий йылме кнагаште ончалаш лиеш. Тыште икмыняр виктарчык-влак ӱлнӧ возымо.

## Мутышто пытартыш   возен моштымаш
1. Пералтыш *о, у, ё, ю* йоҥйӱк ӱмбалан возеш гын, мут мучаште *о* возалтеш. Мутлан: *шо́кшо*, *о́жно*, *во́лгыдо*, *ю́жышто*.

2. Пералтыш *ӧ, ӱ* йоҥйӱк ӱмбалан возеш гын, мут мучаште *ӧ* йӱкпале возалтеш. Мутлан: *шӧ́ртньӧ*, *мӱ́ндырнӧ*, *кӱ́ртньӧ*.

3. Пералтыш *а, я, э, е, и, ы* йоҥйӱк ӱмбалан возеш гын, мут мучаште *е* йӱкпале возалтеш. Мутлан: *ка́нде*, *я́лже*, *э́лыште*, *е́че*, *пи́сте*, *ты́ште*.
## Мутышто ъ ден ь йӱкпале-влакым возымаш
Ъ ден ь йӱкпале-влак нимогай йӱкым огыт ончыкто.

**Ъ** йӱкпале возалтеш:

*  *е, я* дене тӱҥалше кокымшо ужашыштым ончылсо деч ойырен палемдаш, мутлан: *Нужъер*, *оръеҥ*, *Пӧтъял*, *Торъял*.
* Руш йылме гыч пурышо мутлаште кокымшо ужашым *й* йӱк дене тӱҥал каласаш кӱлмым ончыкташ, мутлан: *подъезд*, *подъем*, *съезд*.

**Ь** йӱкпале возалтеш:
* Ончылсо  пушкыдо улмыжым ончыкташ, мутлан: *кольмо*, *кӱртньӧ*.
* Руш мутлаште *е, и, я* дене тӱҥалше слог-влакым *й* йӱк дене тӱҥал каласаш кӱлмым ончыкташ, мутлан: *статья*.

## Негыз
*Марий йылме. Теорий. 5-9 класслан учебник. З.В. Учаев. 1993, Марий кнага савыктыш.

Категорий:Чынвозыш
Война увер

**Война увер** (оригинал лӱм – **Война увэр**) – икымше марий йылме дене возымо газет. 1915 ийын пургыж тылзын 4 кечынже Вяткыште икымше номерже савыкталтын. Тидлан негызым Павел Петрович Глезденев пыштен. Икымше Тӱнямбал сар нерген уверым умылтарен. Павел Глезденёв тиде газетым кум йылме дене возен: марла "Война Увер", суасла "Сугыш хабарляре", одо йылме дене "Войнаысь ивор".

Тылзыште кок гана савыкталтын, ик номерлан возалтмаш ак 1 теҥгеат 20 ыр палемдалтын. Тӱжвач ончымаште тунемшын тетрадьшыла койын. Материал-влак кандаш страницеш кок радам (колонко) дене вераҥдалтыныт. Газетын икымше кок номерже аралалт кодын огыл, 30 номерже мемнан жап марте шуын.

1915 ийыште лу номер лектын. Талук мучаште губернийын земствыже инородческий газет редакцийлан оксам ойырымым чарнен, тунам П. Глезденев шке оксаж кӱшеш савыкташ тӱҥалеш, икмыняр спонсор ден лудшо-влак изирак окса дене полшеныт. Тунам газетлан 212 марий, 300 одо, 222 суас возалтыныт. Тыгак 60 книгапӧрт ден 60 школ налын шогеныт.

Чумыр тираж 1300 экземплярыш шуын.

1916 ий мучашлан газетлан возалтше-влак коклаште 412 марий, 222 суас, 360 одо лийыныт. А талук гыч газетым 1680 марий еҥ лудын.

1917 ий ага тылзыште "Война Уверым" Озаҥыште савыкташ тӱҥалыме. Пытартыш номерже 1917 ий 15 идым тылзыште лектын.

## Негыз
* “Марий Эл” газетлан 95 темеш.

Категорий:Калык коклаште увер шарыме йӧн-влак
Категорий:Марла савыкталтше газет-влак
Категорий:Марий Эл
Нӧлпӧ

**Нӧлпӧ** () — кумдан палыме пушеҥгын урлыкшо. Чылажге 30 наре тӱрлык уло.

**Сур нӧлпӧ** – 15–20 м кӱкшытан лышташан пушеҥге але йыргешке парчан кугу вондо. Вожшо келгышкак ок кай, мланде ӱмбал деке лишке лиеш. Лышташыже 10 см кужытан, 7 см лопкытан, чуяка але муно гай форман, мучашыже пӱсӧ, тӱржӧ кокытлан пӱчкылтшӧ пӱян, вудака-ужар тӱсан, йымалже кандалгырак-сур мамыкан.

Нӧлпӧ лышташ лекме деч ончыч, мартыште-апрельыште пеледеш. Шем-кӱрен тӱсан пӱгыльмыжӧ кӱчык йолан, сандене кашташте 3–8-ын шинчыме гай койыт. Кичкыже – аҥысыр шулдыран лапташке пӱкш, шыжым шуэш.

Нӧлпӧ Российын Европейский ужашыштыже, чодыран кундемысе вӱдыжгӧ, купаҥше мландыште кушкеш. Йӱдйымаке, Петрозаводск – Пермь линий деке, кӱза. Касвел Сибирьыште Иртыш марте шуэш. Кечывалвелне, Крымыште да Кавказыште, вашлиялтеш.

Марий Элыште нӧлпӧ чодыра дене айлалтше вӱдыжгӧ верлаште, эҥер да ер серлаште, коремлаште да куплаште кушкеш.
## Лӱмдымӧ ойыртем
Марий йылмын диалектлаште нӧлпым лӱмдышӧ мутын икмыняр параллельный формыжо уло. Нунышт икте-весышт деч ончыч радаман гласный да сонорный согласный дене ойыртемалтыт:
: олык, эрвел наречийлаште *нӧлпӧ*
: морко подговорышто *нӧрпӧ*
: тоншай говорышто *нӱлпӧ*
: йошкар-ола, красноуфимск говорлаште *лӧлпӧ*
: курык марий наречийыште *лӱлпӹ*
: яраҥ говорышто *лӱлпӧ*
: малмыж говорышто *лӧрпӧ*

## Биологий сӱрет
Нӧлпӧн однодомный пеледышыже йолваш погынымо. Йолва шыже пагытлан шуэн шуктеш, теле годым пушеҥгыште кодеш, а эр шошым пеледеш. А варажым лышташ-влак лектыт. Пӧръеҥ пеледыш-влак кумытан шинчат (южгунам, икте), ӱдырамаш пеледыш-влак кокытан шинчат. Ӱдырамаш пеледыш пӱгылмӧ семын коеш.

## Пайдалымаш
Нӧлпӧн пушеҥге йошкар тӱсан да пеҥгыде огыл. Садылан тудым сувенир-влаклан веле кучылталтеш. Утларакше тудо пулан кая (10-30% куэ пу гыч шулдерак).

Нӧлпӧ пу вӱд йымалне сайын арален кодеш, садлан вӱд йымалне куштылго чоҥымашлан келша.

Категорий:Пушеҥге-влак
Ӱжара (газет)

**«Ӱжара»** — марий йылме дене возымо газет. Озаҥыште савыкталтын. Икымше номер 1917 ийыште Сорла тылзын 25-ше кечынже лектын. Тиде газетлан Павел Петрович Глезденев да Валериан Михайлович Васильев негызым пыштеныт. Глезденев тиде газетын икымше номерже-влакым лукташ шке оксажым пуэн. Васильев икымше номерлан ончылмутым серен.

Газетын шочмыжо нерген Глезденев Икымше Пӱтынь Российысе Марий-влакын погын годым увертарен. Газет арнялан кок гана лектын, ик ийлан подписке 6  теҥге шоген. Газет олык марий йылме дене савыкталтын. Руш да суас мут-влакым газетыште кучылталтын огытыл, да "варваризм" олмеш марий мут-влак дене возышо-влак пайдаланаш тыршеныт. Икымше Марий Погынымашын пунчалже почеш, «Ӱжара» газет партийдыме-прогрессивный лийшаш.

«Ӱжарам» лукташ тӱҥалме жапыште  сомылым иканаште кумытын шуктеныт: В.М. Васильев, Д.И. Адаев да С.Г. Гаврилов (Эпин).

«Ӱжара» газет шуко жап лектын огыл, вашке петыралтын. 1918 ийыште революций лийын. Озаҥыш большевик-влак толыныт, ошо-влак каеныт, садлан газетыште возымо келшен огыл. «Йошкар кече» лӱман у газет лекташ тӱҥалын. «Ӱжара» газет марий калыкын илышыже нерген гына возен, а «Йошкар Кече» газет коммунистический лийын.

## Важ-влак


## Негыз
* «Ӱжара» гыч «Марий Эл» марте. «Марий Эл» газет редакций. Йошкар-Ола, 2002.
* “Марий Эл” газетлан 95 темеш
*   Марий калыкын погынжо-влак, 1917-2004 ийла. Валентин Колумб лӱмеш рӱдер-тоштер, Йошкар-Ола, 2008. ISBN 5-7590-0990-7

Категорий:Калык коклаште увер шарыме йӧн-влак
Категорий:Марий Эл
Категорий:Марий газет-влак
Икымше Пӱтынь Российысе Марий-влакын погын

**Икымше Пӱтынь Российысе Марий-влакын погын** (Марий Калыкын Икымше Всероссийский Съездше, але Икымше Марий Погынымаш) — Пӱрӧ олаште эртаралтын. 15 Сӱрем - 25 Сӱрем 1917 ий. Чылажге 178 делегат-влак толын.Эн палыме: Павел Петрович Глезденев, Валериан Михайлович Васильев, Леонид Яковлевич Мендияров.

Делегат-влак шуко йодыш-влак нерген каҥашеныт:
* Марий туныктыш. Марий-влак школышто марий йылме дене тунемаш лийшаш.
* Марий йылме. Тыгай  лектын:

Марий калыкым аралашлан, шочмо марий йылме вияҥмашлан уло вий дене полшаш кӱлеш. Кӱлдымаш "варваризм"-влакым луктын кудалташ, да чыла ер-влакын да эҥер-влакын да ял-влакын марий лӱмым да айдемын лӱмым да  саемдаш да арален кодаш.

* Марий банк.
* Марий .
* Марий юмынйӱла.
* да моло.

Ялыште марий калыкын  нӧлталаш пеш тыршеныт. Арака нерген посна каласышт. Могай тудо осалым мер илышлан да айдемылан пуа. Тыгодым уло аракам тӱҥге-вожге пытараш тыршеныт.

## Важ-влак


## Негыз
*   Марий калыкын погынжо-влак, 1917-2004 ийла. Валентин Колумб лӱмеш рӱдер-тоштер, Йошкар-Ола, 2008. ISBN 5-7590-0990-7

Категорий:Марий погынымаш-влак
Онар

**Онар** — марий-влакын ик эн шарныме да пагалыме патырже. 

Онар нерген марий сылнымут произведений-влак:
* "Онар", роман. Леонид Логинович Яндак возен.
* "Кок Онар", легенде. Тихон Ефремов.
* "Тотара", легенде. Тихон Ефремов.

Унчо ял воктене Онарлан чапкӱ шога.

## Тыгак ончо
* Онарын Капка

Категорий:Марий талешке-влак
Акпатыр

**Акпатыр** — Марий Талешке. Акпатырым таче С. Г. Чавайн «Акпатыр» драмыж да Э.Н. Сапаевын «Акпатыр» оперыж гыч палена. Тиде тоштыой да сылнымутан произведений гыч толшо образ. А тоштыеҥ ойысо Акпатыр - йӧршын весе. Тудын шӱгарже Киров вел, Малмыж кундем, Кугу Кетек села воктенсе курыкйолышто.

Верысе  В. С. Соловьевын тыршымыж почеш 1998 ийыште тушан чапкӱм шогалтыме. Чапкӱэш тыге возымо: «Марийлан вий-куатым пуэн шого».

Акпатыр чочой марий-влак кнызьышт гай лийын. Пеш таза, виян марий улмаш. Суас-влак тудым «Ак батыр» манын лӱмденыт.

## Негыз
* *Марий Талешке-влак. Валентин Колумб лӱмеш рӱдер-тоштер. Регион-влак кокласе "Марий ушем" мер организаций.— Йошкар-Ола, 2009*

Категорий:Марий талешке-влак
Марий Талешке кече

**Марий Талешке кече** — Марий Талешке-влакым пагалымаш, патыр-влакым шарнымаш кечыже. Пайрем кажне ийын 26 Вӱдшорышто эртаралтеш. Тиде кечын 1556 ийыште кугыжан сарзыже-влак дене кредалмаште Малмыж орым аралыме годым марий талешке Полтыш колен. 
## Эртыме радам
Пайремым эртарыме йӱла, радам але пеҥгыдемын шуын огытыл. Школлаште, книгагудылаште тачысе чолга еҥ дене вашлиймаш, лудмаш, вуй савымаш-влак эртаралтыт гынат, уло калыкнам иктеш ушышо паша таче але уке. Ты шотышто мер ушем-влак мучаш мартеак  шке йöныштым кучылтыт манаш огеш лий. Мер Каҥаш Йошкар-Оласе чапкӱ-влак воктеке пеледыш аршашым, вуй савыме йӱлам шуктымо радамым мер ушем-влаклан шукташ темлен ыле. Туге гынат Йошкар-Олаште, В.Мосоловым, И.Палантайым, С.Чавайным да молымат шарналтен, чапкӱышт, шарныме оҥашт ончыко калыкым чумырымо огыл. Районлаште да яллаште улшо чапкӱ, кугезына-влакын шӱгарлашт нергенат ты кечын шагал еҥ шарналтен. Икмыняр ий ончыч ты кече вашеш кугезына-влакын шӱгарыштым тöрлымö пашам тӱҥалме ыле.

Талешке кечын Йошкар-Оласе самырык-влак Марий паркым почмо йӱлам илышыш пуртеныт ыле. Кызыт Марий парк уке. Садлан марий ӱдыр-рвезе-влак утларак куатле йöным кычалыт. Тидын нергенак ойла тений нунын «Тый марла кутырет?» акцийлан ямдылалтмышт. Ты кечын студент-влак Йошкар-Оласе уремлаште шке таҥашышт деке ик йодыш дене лектыт: тый марла кутырет? Вашештыше кажне еҥым öрыктарыше пöлек вуча.

Марий-влак Кукаркакугызан, Чумбылатын да Акпатырын шӱгарлашкышт кумалаш да надыр пуаш коштыт. Нунын поро илышым конден кертмыштлан ӱшанат.
## Эртымгорно
Марий Талешке кечым икымше гана 1917 ий гыч палемдаш тӱҥалме. Тунам, Пӱрӧ олаште эртыше Икымше Пӱтынь Российысе Марий-влакын погыныштышт тиде пайрем нерген марий интеллигенций кумдан увертарен. Тыге марий ончылъеҥ-влак XX курымышто шке эртымгорныжым кумдан да кӱкшын аклен ончалыныт.

Варажым Шыжа революций тургым, , шужен ий, у экономик политике, коллективизаций, шучко 30-шо ийла, Кугу Авамланде Сар, а умбакыжым совет идеологий тиде шонымашым ӱмылтеныт, атыланышыже пуэн огытыл.

1991 ийыште икымше гана Марий Талешке кечым угыч пайремдыме. Тидын деч вара кажне ийыште тиде пайрем эртаралтеш.

## Шарлыме кумдыкшо
Марий Элыште да вес кундем-влаште илыше марий-влак пайремлат. 1993 ий гыч Марий Талешке кечым Эстонийыште пайремлат.

## Негыз
* Марий талешке-влак. Валентин Колумб лӱмеш рӱдер-тоштер, Регион-влак кокласе "Марий ушем" мер организаций, Йошкар-Ола, 2009.

Категорий:Марий пайрем-влак
Слалом

## Модмаш нерген

Курык вуй гыч ӱлыкӧ, лум валчын спортсмен ече дене вола. Корнын кужытшо – 500 метр марте.  Корно мучаш марте кок тоя дене капкам ыштен шогалтыме.  Спортсмен ече дене корно почеш мунчалтышаш, да лач тиде капка гоч эртышаш. Иктаж могай капкам кода гын – таҥасымаш гыч тудым кораҥдат.  Волымо годым спортсмен шагатыште 40 меҥге марте писылыкым поген кертеш.

## Эртымгорно

1767 ийыште  Норвегийыште оҥай таҥасымаш эртен.  Ечызе-влак курыкышто погыненыт. А курык йыр, курык вуйыштыжат, пушеҥге шогеныт. А могай еҥ чак шогышо пушеҥге кокла гоч курык гыч мунчалтен волен кертеш, да эше ты годым ечыжым ок шалате, да ок сусырго гын  – тудо призым налеш.  Тудо жапыште, ече-шамыч курык да тыглай ечылан шелалтын огытыл. Да  курык гыч мунчалтымашыжат тудо жапыштак веле шыҥдаралташ тӱҥалын, Норвегийын кечывалвелыныже, Телемарк манме верыште. Иктаж шӱдӧ ий эртымеке, тушто икмыше курык-ече клубым чоҥеныт. Христиания олаште (кызыт Осло ола). Тудо жапым мыланна аралалтше термин-влак шарныктат: мутлан савырнымаш-влакым «телемарк» да «Христиания» лӱмдат.

Такшым южо специалист-влак тиде ойлымаш дене огыт келше. Молан манаш гын курыкече дене таҥасымаш Альп курыклаште эрташ тӱҥалыныт. Туге гынат 1905 ий гыч гына.  А эртыше курымын 30-шо ийлаштыже тиде спорт тӱрлык дене тӱнямбалсе таҥасымаш-влак эртат.

## Тӱрлык-влак

Слаломын икмыняр тӱрлыкшӧ уло:
* Кугу слалом, тудым йот элысе ылмылаште Слалом-гигант лӱмдат. Тиде таҥасымашыште корнын кужытшо кум меҥге марте шуйнен кертеш. 
* Спортсмен ече олмеш лумоҥам (сноубордым) чия гын – тиде вес слалом лиеш. Тыште спортсменым ечызе огыл, сноубордист лӱмдат. Тиде спорт тӱрлык дене Россий кӱкшытысӧ таҥасымаш-влак Ханты-Мансийск олаште эртат.

Категорий:Спорт
Категорий:Спорт тӱрлык-влак
Купсола (ыҥ-влак)

**Купсола** мут ончыктен кертеш:

* Купсола — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше ял.
* Купсола — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше ял.
* Купсола — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше ял.
* Купсола — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Кужмарий ял шотан илемыте лийын шогышо пытыше ял.
* Купсола — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Чакмарий ял шотан илемыте лийын шогышо пытыше ял.
* Купсола — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Тошто Торъял ял шотан илемыш пурышо ял.
* Купсола — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо Чӱксола ял шотан илемыш пурышо пытыше ял.
* Купсола — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Кукнур ял шотан илемыш пурышо ял.
* Купсола — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Марийсола ял шотан илемыш пурышо ял.
* Купсола — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше ял.
Матрице

**Матрице** — прямоугольник семын шогышо a_{ij} тӱҥлык-влакын радамлыкше. Мутлан, ӱлнӧ матрице возымо:

::
\begin{bmatrix}
1 & 9 & 13 \\
20 & 55 & 4
\end{bmatrix}


Матрице-влак дене алгеброический операций-влакым ышташ лиеш. Иктӱрлӧ кугытан матрице-влакым  да  лиеш. Йӧршышӧ кугытан матрице-влакым  лиеш.

Категорий:Математике
Лӱдыкшыдымылык

**Лӱдыкшыдымылык** — лӱдыкшӧ, осалчык але йомдарымаш деч аралалтмын кӱкшытшӧ.

## Тыгак ончо
* Криптографий

Категорий:Чыла
Парняпале

**Парняпале** — чыла вере парняште йыгалтмашын рӱдӧ крачже-влак. Йыгалтмашын рӱдӧ крачже-влак - тиде  але  кӱшкӧ нӧлталтше эпидермисын ужашыже-влак. Южгунам тидым эпидермисын крачже-влак лӱмдат. Козыра ӱмбач парням ниялтымаш годым тиде эпидермис крачже-влак чытырыкташым кугемдат. Садлан сигнал-влак сенсорный нерв-влак марте сайрак шуат. Тиде крачже-влак коштыра да йывыжа настам кидыш налаш.

Эпидермис крачыште пӱжвӱд ту-влак верланат. Нунын лектыш гыч парняпалым ышташ лиеш. Але эше чернила дене парняпалым ышташ лиеш. Чернила дене парням лавырандат, вара парням тӧр йывыжа ӱмбаллыкыш пыштат. Парнян крачын чоҥгаже гочын чернила ӱмбаллыкыш пижын кодеш. Тыглай парняпале пытартыш парня йыжыҥ гоч парня мучаш марте шаралтеш. Молгунамсе, ӱлыл парня ужашым пален налат (Тудо тыгак идентификацийыште кучалтеш).

## Важ-влак


Категорий:Чыла
Йошкар кече

**Йошкар кече** — марий йылме дене возымо газет. Тудо икымше кече гычак большевик газет ыле. Революций годым большевик-влак Озаҥыш толымо деч вара Наркомнац пеленсе Рӱдӧ марий пӧлкан пуымо оксаж дене газетым савыкташ тӱҥалыме. Редакторже - Сави В. А., пашаеҥже-влак: Сави ден Соколов лийыныт. Нуно кокытан ошын тюрьмашкыже гыч лекше, газетын икымше номерешыжык ошо ваштареш чот шогаш ӱжмашым савыктеныт.

1920 ий Ӱярня тылзе гыч тӱҥалын 1921 ий Пеледыш тылзе марте Сергей Чавайн редакцийын пашаеҥжылан шоген. Вара 1921 ий мучаш гыч тӱҥалын, 1922 ий 15 Пеледыш марте ондак обработчиклан, вара  шоген.

Кеч "Йошкар кече" Чарлашке куснымо, тудо кӱрылтде лектын шогыш. Тушто у  почылтмо.

## Негыз
* "Ӱжара" гыч "Марий Эл" марте. Марий Эл газет редакций. Йошкар-Ола, 2002.

Категорий:Калык коклаште увер шарыме йӧн-влак
Категорий:Марий Эл
Венгр йылме

**Венгр йылме** () — финн-угор йылме. Венгрийыште кугыжаныш йылме улеш. 
Венгр йылме - урал йылме, угор тӱшка гыч, финн, эстон да икмыняр Российысе улшо миноритор йылме гай улеш.

Категорий:Угор йылме-влак
Чурийым палымаш

**Чурийым палымаш** — фотосӱрет але видео-йогынын кадрже гыч автоматик семын айдемын идентификацийым але верифицийым ышташлан компьютер программе. Тидым ышташ тыгай йӧн уло - фотосӱретысе чурийын ойыртемжым базыште улшо чурий-влак дене таҥастараш.

Чӱчкыдын лӱдыкшыдымылык радамлыклаште кучылталтеш. Вес биометрий дене таҥастараш лиеш: парняпале але .

## Йӧн-влак
### Эреак ышталтше
Южо алгоритм-влак чурийым палымашлан айдемын чурийын фотосӱретше гыч палем, але палдыртымашым налыт. Мутлан, алгоритм шинчан, нерын але оҥылашлун ваш верланымашым, кугытшым але сыным муын кертеш. Вара тиде палдыртымаш-влак почеш вес фотосӱрет-влакым кычалат. Вес алгоритм-влак чурий дене фотосӱрет погыным нормализироватлат, чурийын палым ишат, чурийым палымашлан кӱлешан палым гына кодат. Вара фотосӱрет-влак тиде ишыме пале-влак дене таҥастаралтыт.

Эн чӱчкыдын кучылтмо алгоритм-влак: PCA (Principal Component Analysis), шкечурий (eigenface), LDA (Linear Discriminant Analysis), Elastic Bunch Graph Matching, шылтыме Марковын модельже да Dynamic Link Matching.

### 3-В
Кум-вел кугытлыкан чурийым палымашлан кум-вел кугытлыкан сенсор-влак кӱлыт. Тунам чурийын сын палым пален налаш лиеш. Тиде пале варажым чурий ӱмбалсе ойыртемым кычал муашлан кучылталтеш, мутлан шинчан чек, нер але оҥылашлу.

3-Вел кугытлыкын чурийым палымашлан тӱл вашталтымаш-влак але вуй савырымаш-влак чаракым огыт пу. Вуй тореш шогышо гынат, тыгай алгоритм чурийым пален налын кертеш.

Ик чарак гына уло - чурийын . Чурийын чоншижмашыже изометрий семын лийже манын, метрик геометрийын йӧн-влакым кучылташ лиеш.

### Коваште сӱретым тергымаш

## Таҥастарыме шонкалымаш
Тӱрлӧ биометрийысе йӧн-влак коклаште чурийым палымаш эн ӱшанле да пайдале огыл. Но тудо "йывыштык" лийын кертеш, айдемылан чурийым палымашлан нимогай сомылым эртараш огеш кӱл. Аэропортышто але вес шуко еҥан верыште сай ыштыме радамлык калык лоҥгаште айдемым муын кертеш. Вес биометрий радамлык-влак, мутлан парняпале але йӱк гыч палымаш тигай калык ораште сканированийым ыштен огыт керт.

## Важ-влак


## Ӧрдыжкӧ кылвер
*  Чурийым палымаш. Тӱрлӧ алгоритм-влак.

Категорий:Технологий
Интернет

**Интернет** (марла тыгак **Интервот** , альтернатив марий лӱм - **Вапштӱня**) — компьютер вапш-влакым ваш-ваш ушнышо тӱнямбал радамлык. Тӱнямбалне камысыр пайдаланыше-влакым  иктӱрлӧ протоколым кучалтеш - TCP/IP. Тиде вапш коклаште верланыше вапш. Интернетыште шуко увераҥар ресурс да сервис-влак улыт, мутлан, тӱнямбал эҥыремышвотын ваш-кылдалтын гипертекст документ-влак, але электрон почтылан кӱлешан инфраструктур.

## Терминологий

## Эртык

## Технологий
## Вуйлатымаш

## Тачысе пайдаланымаш

## Асулымаш-влак
### Увераҥар
### Коммуникаций
### Данныйым кусаркалымаш

## Вапштӱняшке лекмаш
Вапштӱняште эн пайдаланыме да чӱчкыдын кучылтмо йылме - тиде Аҥгличан. Ондак компучыр-влакыште Увераҥарым ваш-ваш вашталтыме шотышто америкысе стандартле код (ASCII) кучыталтын.

Аҥгличан йылме (27%) деч посна, Тӱнямбал эҥыремышвотышто эн пайдаланыме йылме-влак тыгай улыт: китай йылме (23%), испан йылме (8%), япон йылме (5%), португал да немыч йылме (4% кажне), араб, француз да руш йылме (3% кажне) да корей йылме (2%). Регион почеш, 42% вапштӱня пайдаланыше Азийыште верланен, 24% Европышто, 14% Йӱдвел Америкыште, 10% Латин Америкыште да Каррибыште, 6% Африкыште, 3% Покшел Эрвелыште да 1% Австралий да Океанийыште. Пытартыш ийлаште Вапштӱня технологий ончыко каен, поснак Юникодым кучылтмаште. Юникод чыла тӱня йылме дене коммуникацийлан да программе ышталтмыжлан полша.

Мӧнгыштӧ тыглай вапштӱняшке лекмаш метод-влак улыт: dial-up, broadband (коаксиал кабель, оптик кабель, вӱргене кабель гоч), Wi-Fi, спутник да 3G/4G кӱсен кутырчык гоч. Мер верыштат вапштӱняшке лекташ лиеш, мутлан, кнагапӧртышто але вапштӱня-кафеште. Аэропонтышто, кафеште да моло верыштат кызыт вапштӱняшке лекташ лиеш.

### Вапштӱняшке лекмаш айдемын праваже
Кызыт Ушнышо Наций-влак организаций вапштӱняшке лекмашым айдемын права семын ыштынеже.

Южо эллаште вапштӱняшке лекмаш тугат айдемын праваже улеш, мутлан, Эстонийыште але Грецийыште. Да тиде айдемын праважым ойырен налаш (тӱкаш) ок лий. Чыла айдемылан вапштӱняшке лекмашым пуаш - тиде вапштӱня провайдер-влакын порысше улеш.

## Мерлан влияний

## Важ-влак
Тӱнямбал эҥыремышвот

**Тӱнямбал эҥыремышвот** але тыглайрак **вот** () — интернетыште ваш-кылдалтше гипер-лаштыкын радамлыкше. Вот-браузер полшымо дене кажне вотлаштык-влакым ончен кертеш. Вотлаштыкыште текст, сӱрет, видео да вес мультимедиа лийын кертеш. Ик вотлаштык гыч весыш гиперкылвер гоч куснаш лиеш. 1989 ийын Ага тылзыште англичан энжинер да компуче шанчызе Тим Бернерс-Ли () темлымашым возен. Тиде темлымаш кызытсе Тӱҥямбал эҥыремышвотлан негызым пыштен, а Тим Бернерс-Ли кызыт Тӱҥямбал эҥыремышвот консорциумын () директоржо улеш.

Категорий:Информатике
Кумлукан матрице

**Кумлукан матрице** — линейне алгебраште матрицын тӱрлыкшӧ, тӱҥ диагональ кӱшнӧ але тӱҥ диагональ ӱлнӧ шогышо чыла тӱҥлык-влак укелык ыҥжым нумалат.

Кумлукан матрице дене матрице операций-влакым каньыле ышташ, садлан тыгай сынан матрице-влак  пеш кӱлешан.

Категорий:Математике
Келшыше матрице

Линейный алгебраште кок *n*-x-*n* матрице-влак **келшыше** маналтыт, кунам:
:\! B = P^{-1} A P

P - тиде ала-могай *n*-x-*n* вырожденный огыл матрице. Келшыше матрице-влак кок тӱрлӧ базисыште иктӱрлӧ линейне трансформаций-влакым ончыктат, P - тиде куснымо-матрице, ик базис гочын весыш куснымо годым.

Категорий:Математике
Вӱдорва

**Вӱдорва** — вӱд волымашын энергийжым таза вийыш савырыме машина. Кокла Курымлаште тӱрлӧ эллаште вӱдорва тӱрлӧ фабрикыште кучылтын. Южгунам вӱдорва олмеш мардеж вакшым кученыт, айдемын але янлыкын энергийыжым пайдалененыт.

Категорий:Вӱдвакш
Лексикографий

**Лексикографий** (, *lexikon* — мутер + γραφο, *grapho* — возем) — йылмышанчын ужашыже, мутерым ыштыме пашам, мутерым шымлызе шанче.

Марий лексикографийын вияҥден колтымаште кугу суапле пашам кумдан палыме шанче пашаеҥ Валериан Михайлович Васильев - Ӱпымарий ыштен. В.Васильев шуко вере лийын, калыкын тӱрлӧ ойыртемжым, диалектшым шымлен. 1928 ийыште Москваште «Марий мутерже» лектын.

Категорий:Йылмышанче
Емельянов Петр Емельянович

**Емельянов Петр Иванович** (23 Шорыкйол 1935 — ?) — марий туныктышо. Калмаш ялыште, Калтаса кундемыште, Пошкырт Элыште шочын. Эльян педучилищым пытарен. 1963 ий гыч Ӧрша туныктышым ямдылыше училищыште туныктен.

1972 ийыште РСФСРын сулло туныктышыжо лӱм дене палемдалтын, 1980 ийыште ССРУ калык туныктышо лӱмым налын.

Категорий:Марий туныктышо-влак
Калькулятор

Тачысе **калькулятор** — куштылго арифметическе операций-влакым шотлашлан электронне изи (кусеныш пура) шотпал, шулдо устройстве. Тыглай калькулятор-влак посна шанче калькулятор-влак улыт. Шанче калькулятор-влак ешартыш операццийым шотлаш кертат, мутлан, тринометрическе але иктешлымаш (статистическе) операций-влакым шотлаш лиеш.

Категорий:Математик ӱзгар
Бэббидж, Чарлз

**Чарлз Бэббидж** (26 Теле 1791 – 18 Шыжа 1871) — аҥгличан математик, философ, , механике инженер. Программирований кертмаш дене компьютерын  шонен луктын. Лондон Шанче Тоштерыште тудын ыштен пытарыдыме механизм-влакын ужашыжым ужаш лиеш.

## Важ-влак


Категорий:Англичан математик-влак
Вес-вереш колтымаш

**Вес-верек колтымаш** але **колтымаш** командле интерпретаторын кертмашыже, стандартле йогын-влакым пайдаланышылан кӱлшӧ верыш колтымаш.

Unix-гай операций радамлыклаште программе вес-верек колтымашым dup2(2) каласымаш дене але freopen(3) да popen(3) кӱшылрак stdio-гай каласымаш дене ыштен кертеш.

## Стандартле пурымаш да лектымаш йогыным колтымаш
Шукыж годым, колтымашым специальле  ушнымаш дене ыштат. Синтаксис тыгай:


```bash
команде1 > файл1
```


команде1 командым ыштен шукта, лектыш файл1 файлыш кая. Тиде команде file1 файлыште уло палым пӱчкедеш. Файл мучашке лектышым ешарашлан >> операторым кучалташ кӱлеш.


```bash
команде1 < файл1
```


команде1 командым ыштен шукта, файл1 файл гыч пуртымашым нала (клавиатуро олмеш).


```bash
команде1 < пуртфайл > лектфайл
```


кок кертмым ушна: команде1 пуртфайл гыч лудеш да лектфайл-ыш воза.

## Пучалымаш (piping)
Программе-влакым пырля тӱҥалын ышташ лиеш, ик программе вес программын лектышым лудеш, тудын коклаште нимогай файл огеш кӱл:


```bash
команде1 | каманде2
```


команде1 командыш ыштен шукта, тудын лектышыже кокымшо command2 коммандылан пуртен пурымаш гай улеш (Пучалымаш лӱм дене кумдан палыме, "|"  ожнысек "пуч", аҥгл. "pipe" маналтеш). 

Тиде ӱлнӧ возымо кок колтымаш команде да жаплан ыштыме файллан келша:


```bash
команде1 > жфайл
команде2 < жфайл
rm жфайл
```


Интерактивдымо командле интерпретаторышто изиш интерактивлыкым налашлан `[[echo]]` (йӱксавыш) командым чӱчкыдын кучыт. Тиде командле пучалымашым сай кучылтмаш улеш, мутлан: 


```bash
echo -e "пайдаланыше\nшолыпмут" | ftp localhost
```


Тиде FTP клиентым тӱҥалеш, пайдаланыше пуртымашым пышта, return-ым (\n) темдала, вара шолыпмут-ым пуртен пышта.

Категорий:Информатике
Архипова, Элина Анатольевна

**Архипова Элина Анатольевна** (5 Ӱярня 1960) — марий семлызе. Элина Анатольевна Ӱярня тылзын 5 кечынже 1960 ийыште Маскасола кундемын Кугу Шаплак ялыште шочын. Изинекак сем деке шӱманын. Йошкар-Оласе 1 номеран школ-интернатыште тунемын.

«Алдиар» оперым возен. Пургыж тылзыште 4 кечынже 2001 ийыште «Алдиар» оперын премьерыже лийын. «Алдиар» оперылан семлызелан кугыжаныш премийым пуэныт.

Категорий:Марий семлызе-влак
Поранча кундем

**Поранча кундем**, **Параньга район** (, ) — Марий Эл республикын районжо.

Административ рӱдер — Поранча .

## Географий
Поранча кундем йӱдвелне — Шернур кундем дене, эрвелне — Марий Тӱрек кундем дене, кечывалвелне — Морко кундем дене, касвелне — Кужэҥер кундем дене . Ты мландыштак Элнет эҥер вӱд йогынжым тӱҥалеш.

Поранча кундемын кумдыкшо — 800 км² шуеш.

### Вӱд
Кундемын йӱдвел ужашыштыже йӱдвел-эрвелкыла Буй эҥер (Виче эҥерын пурла притокшо) йога. Буй эҥерыш Сереньга да Ляжмаринка изи эҥер-влак пурат.

Поранча район мучко кечывалвел-эрвелкыла Ноля эҥер (Уржумка эҥерын шола притокшо) йога. Ноля эҥерыш Кочан энер, Йошкарэнер, Ильмовка, Койла, Токсубайка, Кошпайка, Купайка, Верхний Лаж, Ирсолька, Олорка, Ольминка, Тектенер, Тошкемнурка изи эҥер-влак ушнат.

Эн кугу вӱдлан Элнет эҥер шотлалтеш. Юлын шола притокшо кечывалвел-касвелкыла йога.
## Эртымгорно
Озаҥ сеҥалтме деч вара суас-влак шке мланышт гыч куржыныт. Шукын марий мландыш толыныт. Поранча кундемыште илыше калык гыч пелыже – суас-влак лийыныт.
XVIII курымын икымше пелыштыже кызытсе Поранча кундемын кумдыкыштыжо 20 илмывер наре лийын. 1719 ий гыч икмыняр илмывер Уржумский уездыш пурен, молыжо Озаҥ губернийын Озаҥ уездыште лийыныт.

1779—1782 ийлаште кундемысе илмывер-влак Вятский наместничествын Уржумский да Царевосанчурский уездлашке пуреныт. XIX курымышто илмывер-влакым Вятский губернийын Уржумский уездын Ирмучаш, Тӱрек, Мазарский, Косолаповский волостьлашке пуртылыныт.

30 Вӱдшор 1931 ийыште суас калыкын йодмыж почеш ВЦИКын Президиумжо Параньгинский районым негызлаш пунчалым луктын. 8 Сӱрем 1932 ий марте кундемым  Татарский район лӱмденыт. Калык-влак кокла гыч суас-влак — 63,3 %, руш-влак — 21,2 %, марий-влак — 15,3 % иленыт.

1962 Теле тылзын Параньгинский районым пытареныт, илмывер-влак Марий Тӱрек кундемыш пуреныт. 1965 ий Шорыкйол тылзын кундемым угыч илаҥдареныт.

## Калык
1 Шорыкйол 2005 ийысе шотлымаш почеш кундемыште 17,6 тӱж. еҥ илен.

1989 ийысе шотлымаш почеш кундемшыте тыгай калык-влак иленыт: суас-влак — 47,6 %, марий-влак — 41,6 %, руш-влак — 10,2 %, моло калык-влак — 0,6 %.

## Административ шеледымаш
Кундемыште 1  да 8  уло.

* **Параньга ола шотан илем**
* Алашайский ял шотан илем
* Елеевский ял шотан илем
* Элнет ял шотан илем
* Ильпанурысо ял шотан илем
* Куракинысе ял шотан илем
* Пӧртанур ял шотан илем
* Руш Лажмарий ял шотан илем
* Усола ял шотан илем

## Экономике
Портянур ялыште чывефабрике пашам ышта. Парыш кугу лектеш, верысе калыклан пашаверым пуа.

## Туныктыш
* СПТУ-28 
* Параньгасе кыдалаш школ 
* СТТ (Строительно-технологический техникум)

## Тазалык аралтыш
* Районысо рӱдо эмлымвер

## Палемдымаш-влак


*
Йӱрнӧ кундем

**Йӱрнӧ кундем** (, ) — Марий Эл Республикысе кундем. Район рӱдер — Йӱрнӧ (Юрино) ола сынан посёлко.

## Географий
Кундем Юл эҥерын шола серыштыже, Марий Элын касвелныже верланен. Угарман велысе Воскресенский, Воротынский кундемла дене, эрвелне — Килемар кундем, кечывалвелне — Курыкмарий кундем дене . Вӱтла эҥер Йӱрнӧ кундемым кок ужашлан пайла.

Кундемын кумдыкшо 2154 км² (але 215400 га)-ш шуэш. Мландын 75 %-ште чодыра кушкеш. Тӱҥ шотышто мланде тӧр, курык-влак деч посна. Кундем гоч Юл, Вӱтла, Люнда, Дорогуча эҥер-влак йогат, шуко изи эҥер, ер уло.

Мландыште торф, чакарок, ошма ситышын уло.

## Эртымгорно
Кундемлан негызым 28 Сорла 1924 ийыште пуымо.

## Калык
1 Шорыкйол 2005 ийысе шотлымаш почеш кундемыште 10 800 еҥ ила.

Тӱҥ шотышто руш-влак кундемыште илат, марий-влакат улыт.
## Административ шеледымаш
## Экономика
### Промышленность
Кундемысе промышленный предприятий-влак пу ыштымаш дене илат, оҥам, брусым пӱчкедат, фанерым ыштат, торфым луктыт. Чодрам руышо да пум обрабатыватлыше предприятий-влак кундемын промышленный секторыштыжо 65%-аш ужашым айлат, топливный промышленность — 1,8 %, перерабатыватлыше — 32%.

### Ял озанлык
Ял озанлык гыч лектыш тӱҥ шотышто шӧр да шыл дене.
### Транспорт
## Тӱвыра да туныктыш

### Туныктымо тӧнеж-влак
* 5 кыдалаш школ,
* 4 тичмаш огыл кыдалаш школ,
* 9 тӱҥалтыш школ.

### Тӱвыра тӧнеж-влак
* Районысо рӱдо да йоча книгагудо-влак, сем школ, 
* Историко-художественный тоштер.

### Тӱвыра памятник-влак
* «Шереметевын полатше»
* Михайло-Архангельский храм
* Район мучко уло:
** 59 археологий памятник,
** 21 эртымгорно памятник,
** 13 архитектур памятник.

## Кылвер-влак
* Республика Марий Эл. Официальный интернет-портал. Муниципальное образование «Юринский муниципальный район».

*
Килемар кундем

**Килемар кундем** (, ) — кундем Марий Элыште.

Рӱдӧ: Килемар ола сынан посёлко.

*
Оршанке кундем

**Оршанке кундем** (Оршанке район) () — Марий Эл Республикысе муниципал район. 

Кундем рӱдӧ — Оршанке () ола сынан посёлко.

## Географий
Оршанке кундем Марий Элын йӱдвелныже верланен. Кечывалвелне – Маскасола кундем, кечывалвел-эрвелне – У Роҥго кундем, эрвелне – У Торъял кундем дене, йӱдвелне – Киров вел дене чек уло.

Кумдык: 880 км² але (88 000 га).

## Эртымгорно

## Калык
1 Шорыкйол 2005 ийысе шотлымаш почеш, кундемыште 15 700 еҥ ила.

## Административ шеледымаш

## Экономике

### Промышленность
Оршанке кундемыште Марий нефтеперегонный завод шога. Заводын нефтьым перерабатыватлыме артамже идалыклан 1 250 тӱж. (???) тонныш шуеш.

### Ял озанлык

### Транспорт
Марий Эл да Киров вел коклаште Оршанке верланен. Посёлко гоч чӱчкыдын регион-влак кокласе автобус-влак коштыт.

## Тӱвыра паша
Оршанке Тӱвыра полат пашам ышта.

## Кылвер-влак
* Марий Эл Республикын. Официал интернет-порталже. Муниципальное образование «Оршанский муниципальный район».

*
Почешмут

**Почешмут** — ойлончышто самостоятельный мут-влак кокласе кылым ончыктышо служебный ойлымаш ужаш. Почешмут ок вашталт. Южганум лица супикс дене каласалтеш. Ойлончышто йыжыҥже ок лий, но вес мут дене пырля ойлончо йыжыҥ составыш пура.

Мутлан: 1. ***Пӱнчӧ йыр**** куралде кодымо изирак сӧрем уло.* (А. Асаев) 2. *Андрий ала-мо *'йӱк деч***'' кенета помыжалте.'' ([[Яныш Ялкайн|Я. Ялкайн]]) 3. ''Григорий Петрович '''музык нерген**** веле огыл, *'моло нергенат****' ойлен мошта.* ([[Чавайн, Сергей Григорьевич|С. Чавайн]])

Почешмут тӱрлӧ знаменательный ойлымаш ужаш дене пырля каласалтеш:
* [[лӱммут]] дене: *Ынде Сакар чодыра корно дене ошкылеш, чодыра юж дене шӱла.* (С. Чавайн);
* [[палымут]] дене: *Самырыкда годым тыланда тунемаш кӱлеш.* (А. Юзыкайн);
* [[чотмут]] дене: *Тӱжем денат, тӱжем дене мӱкш эрталеш, шӱльӧ парчаш шинчын каналта.* (С. Чавайн);
* [[олмештышмут]] дене: *Геройна шкеж нерген каласкалаш ок йӧрате.* (В. Иванов);
* [[причастий]] дене: *Элнет курык волымаште корно суран шарыме гае мотор лийын.* (С. Чавайн)

Шкет почешмут-влак: *дене*, *деран*, *деч*, *деке*, *гыч*, *гоч*, *семын*, *гай*, *годым*, *марте*, *даҥыт*, *йотке*, *наре*, *еда*, *гана*, *кӧра*, *верч*, *чоло*, *виса*, *нерген*, *утла*, *пачаш*, *шотышто* да молат.

Йыжыҥан почешмут-влак: *деч ончыч*, *деч вара*, *деч посна*, *деч гоч*, *дене пырля*.

==Наречий гыч лийше почешмут-влак==
Ятыр почешмут наречий гыч лийын: *вашеш*, *ваштареш*, *воктене*, *воктеч*, *гоч*, *йыр*, *вошт*, *почеш*, *олмеш*, *пелен*, *йымалне*, *йымаке*, *йымалан*, *йымачын*, *лишне*, *лишан*, *лишыч*, *лишке*, *покшелне*, *покшеке*, *покшелан*, *покшеч*, *ончылно*, *ончыко*, *ончылан*, *ончыч*, *ӱмбалне*, *ӱмбаке*, *ӱмбач*, *ӱмбалан*, *шеҥгеке* да молат.

Нуно наречий семынат почешмут семынак кучылталтыт. Икте-весышт деч ойыраш ойлончышто мут-влак кокласе кыл полша.

===Наречий ден почешмутын икте-весышт деч ойыртемалтмышт===


==Почешмутын лицаште каласалтмыже==
Лӱммутан кучылталтмыште лийа супикс-влак кок семын кучалталтыт — лӱммутышто але почешмутышто, мутлан: *вует гыч* — *вуй гычет*, *тупышт гыч* — *туп гычышт*.

Олмештышмутан южо кучылталтмыште лица супикс почеш мутышто гына каласалтеш, мутлан: *мый денем*, *тый денет*.

==Почешмутым да пеленсе мутым возен моштымаш==
# Почешмут пырля каласыме мутшо деч эре посна возалтеш, мутлан: *урем дене*, *олык гыч*, *ял мучко*, *вуй ӱмбалне*, *пӧрт дек*.
# Йоҥйӱк дене пытыше мутыш *-же* (*-жо*, *-жӧ*) супиксым ушымек, супиксын пытартыш йӱкпалеже почеш мут ончылно возалтде кодын кертеш, мутлан: *аваж дене*, *толмыж еда*, *ӧрмыж годым*.
# *-ыже* (*-ыжо*, *-ыжӧ*) супиксыштат пытартыш йоҥйӱкше почешмут ончылно возалтде кодын кертеш, мутлан: *упшыж дене*, *пыжашыж деран*.



*Паша **гыч** мастарлык памаш шочеш.* ([[Колумб, Валентин Христофорович|В. Колумб]]) *Авай! Айдеме тыйым пӱтынь ӱмырлан эр кече **гаяк** шӱмыштӧ ашна.* (С. Николаев) *Нимо **деч гоч** ом чыте тулым...'' (В. Колумб)

## Негыз
* Марий йылме. Теорий. 5-9 класслан учебник. З.В. Учаев. 1993, Марий кнага савыктыш.

Категорий:Ойлымаш ужаш
ICQ

**ICQ** — чӱчкыдын кучылтмо вигак каласымашыкташ компьютер программе. Израилисе Мирабилис(Mirabilis) компаний икымше гана тудым шонен луктын. 1998 ий гыч Америкысе АОЛ(AOL) компаний оза улеш. Икымше гана программ 1996 ийыште Кылме тылзыште лектын. Икымше интернет мучко кучылтмо вигак каласымашыкташлан , вара тиде технологийлан патентым налме. ICQ лӱм аҥгличан "I seek you" мут гыч лектын. АОЛ Мирабилис компанийым 1998 ийыште, Пеледыш тылзын 8-шо кечыште налын, $407 оксам тӱлен. 100 амион пайдаланыше ICQ программыште регистрацийым эртеныт.

## Таҥастарымаш
* Тӱжвал сыным марий йылмым эше кусарыме огыл. QIP Infium лан марий кусарымаш уло.
* Юникодым да марий йӱкпале-влакым возаш лиеш, QIP Infium-ыште юникодым возаш огеш лий.

## Важ-влак


Категорий:Информатике
QIP Infium

**QIP Infium** — оксадыме чӱчкыдын кучылтмо вигак каласымашыкташ компьютер программе. Тӱрлӧ протоколым пала: OSCAR (ICQ, AOL), XMPP (Jabber), Mail.ru Агент, IRC, XIMSS (SIP), Facebook да Twitter.

Тӱжвал сынын марий йылмыш кусарымашыже уло. ICQ программ деч ойыртем — марий йӱкпале-влакым возаш огеш лий.

## Важ-влак


Категорий:Информатике
Окситан йылме

**Окситан йылме** (окситанла *occitan*, *lenga d'òc*) — индоевропысо (роман) йылме.

Окситан йылме
Роман йылме-влак
Чуваш

**Чуваш** - (*Кукмарий*; шкелӱм ; ) —  Российын Европо ужашыште верланыше рӱдӧ веллаште, Юлвелыште, Уралыште, Сивырыште, Казахстаныште илыше тюрк калык.
*Калыкчот Российыште 1637,2 тӱж. еҥ (еҥшотлымаш 2002) — Россий калыкчотын 1,12 %.
*Калыкчот Марий Элыште 7,4 тӱж. еҥ (еҥшотлымаш 2002) — Марий Эл калыкчотын 1,0 %.

## Тыгак ончо
* Чуваш йылме
* Чуваш кочкыш
* Вирьял
* Анатри

*
Категорий:Чуваший
Категорий:Россий калык
Категорий:Украина калык
Категорий:Суас Эл калык
Марий Элын чапмурыжо

**Марий Эл республикын чапмурыжо** — семым Юрий Тойварс-Евдокимов возен, мутым Д. Исламов возен. Руш мутым — Вл. Панова. Чапмуро олыкмарла, курыкмарла да рушла йоҥгалтеш.

## Олык Марий мут
: Марий Эл тый улат
: Авай гай кажнылан.
: Шке сурт гай тый кÿлат
: Чыла мÿндыр марийлан.

:: Ме таче, чон пуэн,
:: Марий мландым моктена.
:: Вийнам иктыш чумырен,
:: Пиалан илышым чоҥена.

: Сакла чот кугешнен
: Шке сынжым калыкна.
: Йомартле улмыж ден
: Эре тудо чаплана.

:: Припев

## Курык Марий мут
: Марий Эл, äвä гань
: Ылат каждыйланок.
: Келäт шачмы пöpт гань
: Цилä мӹндӹр йыхланок.

:: Кымылын ӹвӹртäл,
:: Мары млäндӹм мактенä.
:: Силам иктӹш цымырал,
:: Соты цäшнäм ӹшкеок чангенä.

: Лÿктä кÿш лӹмжӹмäт
: Мары халык соок.
: Веселäжӹ, сӹржäт
: Лӹмлештäлтеш йӹрвäшок.

:: Припев

## Руш мут
: Марий Эл, ты — как мать
: Для каждого в судьбе.
: Где бы ни был — вспоминать
: Твой сын будет о тебе.

:: Славься, наш край родной,
:: Цвети в счастье и в труде.
:: Гордимся всегда тобой
:: И поем, Марий Эл, о тебе!

: Свою честь сохранит
: Народ наш на века,
: И дружба как гранит
: Всегда с братьями крепка.

:: Припев

## Негыз


Категорий:Марий Эл
Мадонна (мурызо)

**Мадонно** (Чын лӱмжӧ: Мадонно Луизе 'Веронике' Чикконе Ричи, ) () тиде Америкысе мурызо.

Категорий:Мурызо-влак
У Торъял

**У Торъял** () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. У Торъял кундемын рӱдерже. Калыкчот: 7075 еҥ (2003 ий), 6635 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Йошкар-Ола деч 80 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.

## Кылвер-влак
* Поселок Новый Торъял (село Новоторъяльское.

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Новоторъяльский район: Сборник документальных очерков.— Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Новоторъяльский район», 2005 г. — 304 с. ил. (ISBN 5-87898-297-8). С. 152.

## Важ-влак


Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Категорий:Марий Элысе кундем рӱдерла
Категорий:У Торъял
Категорий:Марий Элысе ола сынан посёлкыла
Касвел

**Касвел** () — ик ныл тӱня вел гыч. Первоначально это слово обозначало «закат», так как Солнце на закате всегда находится приблизительно на западе, кроме приполярных и полярных широт.

Марий тамга — **К**, тӱнямбал — **W** (*west*).

Категорий:Навигаций
Кугу Лумарий (У Торъял кундем)

**Кугу Лумарий** () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Масканур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 392 еҥ (2002 ий), 338 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
У Торъял ола сынан посёлко деч 13 километр йӱдвел-касвел могырно Талман эҥерын  шола серыштыже  верланен.

## Эртымгорно

## Кылвер-влак
* Деревня Большая Лумарь (Кугу Лумарий).
* Муниципальное образование «Новоторъяльский муниципальный район», д. Большая Лумарь (Кугу Лумарий).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Новоторъяльский район: Сборник документальных очерков.— Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Новоторъяльский район», 2005 г. — 304 с. ил. (ISBN 5-87898-297-8). С. 11.

## Важ-влак


Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Шорык (зодиак тамга)

**Шорык** — икымше зодиак тамга.

## Стихий

## Период
Кече касвел астрологийыште келшышын Шорык тамгаште 21 Ӱярня гыч 20 Вӱдшор марте наре улеш, веда астрологийыште — 15 Вӱдшор гыч 15 Ага марте улеш.

## Планета
Шорыкын планетше — Марс.

## Пале
Шорыкын палеже ♈.

## Тыгак ончо
* Шорык (тӱшка шӱдыр)

Категорий:Зодиак тамга-влак
Презе (зодиак тамга)

**Презе** — кокымшо зодиак тамга.

## Стихий

## Период
Кече касвел астрологийыште келшышын Презе тамгаште 21 Вӱдшор гыч 21 Ага марте наре улеш, веда астрологийыште — 16 Ага гыч 15 Пеледыш марте улеш.

## Планета
Презын планетше — Чолпан.

## Пале
Презын палеже ♉.

## Тыгак ончо
* Презе (тӱшка шӱдыр)

Категорий:Зодиак тамга-влак
Йыгыр (зодиак тамга)

**Йыгыр** — кумшо зодиак тамга.

## Стихий

## Период
Кече касвел астрологийыште келшышын Йыгыр тамгаште 22 Ага гыч 21 Пеледыш марте наре улеш, веда астрологийыште — 16 Пеледыш гыч 15 Сӱрем марте улеш.

## Планет
Йыгырын планетше — Меркурий.

## Пале
Йыгырын палыже ♊.

## Тыгак ончо
* Йыгыр (тӱшка шӱдыр)

Категорий:Зодиак тамга-влак
Рак (зодиак тамга)

**Рак** — нылымше зодиак тамга.

## Стихий

## Период
Кече касвел астрологийыште келшышын Рак тамгаште 22 Пеледыш гыч 22 Сӱрем марте наре улеш, веда астрологийыште — 17 Сӱрем гыч 16 Сорла марте улеш.

## Планет
Ракын планетше — Тылзе.

## Пале
Ракын палеже ♋.

## Тыгак ончо
* Рак (тӱшка шӱдыр)

Категорий:Зодиак тамга-влак
Вӱд йоктарыше (зодиак тамга)

**Вӱд йоктарыше** — латикымше зодиак тамга.

## Стихий

## Период
Кече касвел астрологийыште келшышын Вӱд йоктарыше тамгаште 21 Шорыкйол гыч 19 Пургыж марте наре улеш, веда астрологийыште — 15 Пургыж гыч 14 Ӱярня марте улеш.

## Планета
Вӱд йоктарышын планетше-влак — Сатурн ден Уран.

## Пале
Вӱд йоктарышын палеже ♒.

## Тыгак ончо
* Вӱд йоктарыше (тӱшка шӱдыр)

Категорий:Зодиак тамга-влак
Кол (зодиак тамга)

**Кол** — латкокымшо зодиак тамга.

## Стихий

## Период
Кече касвел астрологийыште келшышын Кол тамгаште 20 Пургыж гыч 20 Ӱярня марте наре улеш, веда астрологийыште — 15 Ӱярня гыч 14 Вӱдшор марте улеш.

## Планет
Колын планетше — Нептун.

## Пале
Колын палыже ♓.

## Тыгак ончо
* Кол (тӱшка шӱдыр)

Категорий:Зодиак тамга-влак
Lady Gaga

**Lady Gaga** (Чын лӱмжо: **Стефани Джоанн Анджелина Джерманотто**, ) () тиде Америкасе мурызо.

## Важ-влак


Категорий:Мурызо-влак
Чачбамыт

**Чачбамыт** (, мн.ч. — Чачаа; , *Шервашидзе*; мегрел форма — *Шарашиа*) — Абхаз он фамилий, Абхазийын Оньыжа-влакын тукымышт. Эн суапле Абхазийын.

## Он Пӧртын вуйжо-влак
### Абхаз онлыкын Оньыжаже-влак
* Дотагод (Отаго) (1180 наре— 1210)
* Дардын (кол. 1243 Кёсе-Даг воктен битвыште)
* Рабиа (1450 наре)
* Григол I (1510 наре)
* Григол II (1550 наре)
* Путо (1580 наре— 1620)
* Сетеман (1620 наре— 1640)
* Сустар (1640 наре— 1665)
* Зегнак (1665 наре— 1700)
* Ростом (1700 наре— 1730)
* Манучар (1730 наре— 1750)
* Зураб (1750 наре— 1780)
* Келеш Ахмат-бей (1780 наре— 1808)
* Аслан-бей (1808—1810)
* Сафар Али-бей (Георгий) (1810—1821)
* Омар-бей (Дмитрий) (1821—1822)
* Михаил (Хамуд-бей) (1822—1866)

### Тукым вуй-влак
## Палыме Чачбамыт

## Тыгак ончо
* Абхаз онлык
Ӱдыр (зодиак тамга)

**Ӱдыр** — кудымшо зодиак тамга.

## Стихий

## Период
Кече касвел астрологийыште келшышын Ӱдыр тамгаште 24 Сорла гыч 23 Идым марте наре улеш, веда астрологийыште — 16 Идым гыч 15 Шыжа марте улеш.

## Планета
Ӱдырын планетше — Меркурий.

## Пале
Ӱдырын палеже ♍.

## Тыгак ончо
* Ӱдыр (тӱшка шӱдыр)

Категорий:Зодиак тамга-влак
Пикшызе (зодиак тамга)

**Пикшызе** — индешымше зодиак тамга.

## Стихий

## Период
Кече касвел астрологийыште келшышын Пикшызе тамгаште 23 Кылме гыч 21 Теле марте наре улеш, веда астрологийыште — 16 Теле гыч 15 Шорыкйол марте улеш.

## Планета
Пикшызын планетше — Юпитер.

## Пале
Пикшызын палеже ♐.

## Тыгак ончо
* Пикшызе (тӱшка шӱдыр)

Категорий:Зодиак тамга-влак
Ирказа (зодиак тамга)

**Ирказа** — луымшо зодиак тамга.

## Стихий

## Период
Кече касвел астрологийыште келшышын Ирказа тамгаште 22 Теле гыч 20 Шорыкйол марте наре улеш, веда астрологийыште — 15 Шорыкйол гыч 14 Пургыж марте улеш.

## Планет
Ирказан планетше — Сатурн.

## Пале
Ирказан палеже ♑.

## Тыгак ончо
* Ирказа (тӱшка шӱдыр)

Категорий:Зодиак тамга-влак
Эрвел

**Эрвел** () — Ныл тӱня вел гыч иктыже. Кече кынелме вел.

Марий тамга — **Э**, тӱнямбал — **E** (*east*).

Категорий:Навигаций
Виса (зодиак тамга)

**Виса** — шымше зодиак тамга.

## Стихий

## Период
Кече касвел астрологийыште келшышын Виса тамгаште 24 Идым гыч 23 Шыжа марте наре улеш, веда астрологийыште — 16 Шыжа гыч 15 Кылме марте улеш.

## Планета
Висан планетше — Чолпан.

## Пале
Висан палыже ♎.

## Тыгак ончо
* Виса (тӱшка шӱдыр)

Категорий:Зодиак тамга-влак
Скорпион (зодиак тамга)

**Скорпион** — кандашымше зодиак тамга.

## Стихий

## Период
Кече касвел астрологийыште келшышын Скорпион тамгаште 24 Шыжа гыч 22 Кылме марте наре улеш, веда астрологийыште — 16 Кылме гыч 15 Теле марте улеш.

## Планета
Скорпионын планетше-влак — Марс да Плутон.

## Пале
Скорпионын палеже ♏.

## Тыгак ончо
* Скорпион (тӱшка шӱдыр)

Категорий:Зодиак тамга-влак
Сочи (ыҥ-влак)

**Сочи** мут ончыктен кертеш:

* Сочи — ола Российыште.
* Сочи (эҥер) — эҥер Российыште, Краснодар мландыште.
* Сочи (поезд) — Российысе кӱртньӧ корно-влакын поездже.
* Сочи (станций) — Российысе кӱртньӧ корно-влакын станцийже.
* Сочи (аэропорт) — калык-влак кокласе аэропорт.
Волгоград

**Волгоград** (Юлысо ола) () — ола, тошто руш лӱм — Царицын.
 
Волгоград — калыкчот шотышто латкокымшо ола Российыште, кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.

## Эртымгорно

Категорий:Волгоград
Категорий:Российысе миллионер-олала
Йӱдвел

**Йӱдвел** () — ныл тӱня вел-влак гыч икте. Кызытсе географий картылаште йӱдвелым эн чӱчкыдын кӱшычын ончыктат, но южгунам савырыме карте-влак вашлиялтыт. Мемнан велыште йӱдвелыш Коркашӱдыр эре ончыкта

Марий тамга — **Й**, тӱнямбал — **N** (*nord*).

## Мом ончыкта
* Акрет еврей йылмыште "йӱдвел" мут эше "ӱшан" семын кусаралт кертеш.
* Инк калыкыште йӱдвелым эре ӱлычын ончыктеныт, кечывалвелым - кӱшычын.
* Мьянмаште бирман йылмыште "йӱдвел" мут (мьяу) маймыл мутын омонимже улеш.
## Тыгак ончо
* Йӱдвел полюс
* Йӱштӧ

Категорий:Навигаций
Кечывалвел

**Кечывалвел** () — ныл тӱня вел-влак гыч икте. Йӱдвел полушарийыште улмо годым кечывал жапыште кече кечывалвелкак ончыкта.

Марий тамга — **Кв**, тӱнямбал — **S** (*south*).

Категорий:Навигаций
Давша

**Давша** () — ял Российыште, Бурятийын Йӱдвел Байкал кундемыште.

## Эртымгорно

Категорий:Йӱдвел Байкал кундемысе илымверла