open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Курыктӱр

**Курыктӱр** мут ончыктен кертеш:

* Курыктӱр — Марий Элын Килемар кундемыштыже верланыше Арде ял шотан илемыш пурышо ял.
* Курыктӱр — Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Пӧтъял ял шотан илемыш пурышо ял.
* Курыктӱр — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше пытыше ял.
Якайсурт

**Якайсурт** () — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Верланыме вер
Кужэҥер ола сынан посёлко деч 1 километр йӱдвелне лийын шоген.

## Эртымгорно
1977 ийыште Якайсурт ял Кужэҥер ола сынан посёлко деке ушалтын.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*    Пирогов Василий Никитович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 

## Кылвер-влак
*
Рвезылык (ыҥ-влак)

**Рвезылык** мут ончыктен кертеш:

* Рвезылык — социал-ийгот тӱшка.
* Рвезылык — куштымаш ансамбль.
Красный Мост

**Красный Мост** () — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже верланыше посёлко. Красный Мост ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 273 еҥ (2004 ий), 260 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Килемар ола сынан посёлко деч 32 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Фурзиков Михаил Ефимович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Посёлок Красный Мост (Царевская переправа Царевский дом лесной охраны. Красный дом лесной охраны).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Килемарский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Килемарский район», 2005. — 304 с., илл. С. 137.

## Важ-влак


Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Изи Юлъял

**Изи Юлъял** (, ) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже верланыше Юлъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 40 еҥ (2004 ий), 40 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Юлъял ял деч 1 километр касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*    Белов Виталий Павлович — I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Малое Кибеево (Изи Йылейäл).  

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Килемарский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Килемарский район», 2005. — 304 с., илл. С. 96.

## Важ-влак


Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Изи Аванур

**Изи Аванур** () — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Верланыме вер
Юлъял ял деч 5 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.

## Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1990 ийыште теле тылзын 14-ше кечынже Изи Аванур ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Егоров Илья Васильевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Малый Абанур. 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Килемарский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Килемарский район», 2005. — 304 с., илл. С. 95.

## Важ-влак


Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Кугу Пинеж

**Кугу Пинеж** (; ) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже верланыше Нежнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 57 еҥ (2004 ий), 47 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Нежнур ял деч 3 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Пуштареков И.П. — Паша Йошкар Тисте орденын кавалерже.
*  Чурашова К.П. — «Чап Тамга» орденын кавалерже.

## Кылвер-влак
* Деревня Большой Пинеж (Кого Пӹньӹж). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Килемарский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Килемарский район», 2005. — 304 с., илл. С. 190.

## Важ-влак


Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Поянсер

**Поянсер** (; ) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Верланыме вер
Нежнур ял деч 3 километр касвелне лийын шоген.

## Эртымгорно
1977 ийыште сӱрем тылзын 28-ше кечынже Поянсер ял Нежнур сола деке ушалтын.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Грачев Тихон Тихонович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Пылаев В.И. — Паша Йошкар Тисте орденын кавалерже.
*  Смирнов Семён Николаевич — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Богатырка (Паянсир).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Килемарский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Килемарский район», 2005. — 304 с., илл. С. 188.

## Важ-влак


Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Куп

**Куп** — кушкыл-влак дене ойыртемалше мланде ӱмбалын чот вӱдыжгӧ ужашыже.

## Кылвер-влак
* О. А. Сергеев. Кыдалаш школлан марий йылме дене биологий термин мутер

*
Куп (ыҥ-влак)

**Куп** мут ончыктен кертеш:

* Куп — пӱртӱс географик объект.
* Куп — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын ял.
Олык

**Олык** — шке семын шочшо да ӱдымӧ шукияш шудо дене айлалтше мланде кумдык.

## Кылвер-влак
* О. А. Сергеев. Кыдалаш школлан марий йылме дене биологий термин мутер

*
Вуйгорка

**Вуйгорка** (*вуйгоҥгыра*; ) — вуйдорык ден шӱргӧ органлам аралыше тупрӱдан янлык але вольык вуйын лулегыже.

## Кылвер-влак
* О. А. Сергеев. Кыдалаш школлан марий йылме дене биологий термин мутер

*
Крым кӱвар

**Крым кӱвар** (*Керчь пролив гоч кӱвар, Керчь кӱвар*; , ) — Керчь пролив гоч автомобиль да кӱртьыгорно вончак.

## Кылвер-влак
* Официал сайт

Категорий:Кӱвар-влак Краснодар мландыште
Категорий:Кӱвар-влак Крымыште
Категорий:Керчь пролив
Категорий:Кӱртньыгорно транспорт Российыште
Кугу Ломбенур

**Кугу Ломбенур** (, ) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже верланыше Килемар ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 46 еҥ (2004 ий), 34 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Килемар ола сынан посёлко деч 7 километр йӱдвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Епифанов Николай Андреевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Подковыркин Василий Семёнович — III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
*  Суворов Леонид Алексеевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Большой Ломбенур (Кого Ломбеныр). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Килемарский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Килемарский район», 2005. — 304 с., илл. С. 115.

## Важ-влак


Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Красное Озеро

**Красное Озеро** () — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Верланыме вер
Килемар ола сынан посёлко деч 5 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.

## Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1983 ийыште идым тылзын 16-ше кечынже Красное Озеро ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.

## Кылвер-влак
* Деревня Красное Озеро.  

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Килемарский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Килемарский район», 2005. — 304 с., илл. С. 126.

## Важ-влак


Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Кечкемет

**Кечкемет** () — ола Венгрийыште, Бач-Кишкун медьын рӱдолаже. Кандаш эн кугу ола элыште.

Категорий:Венгрийысе олала
Снегирёво

**Снегирёво** мут ончыктен кертеш:

* Снегирёво — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже верланыше пытыше ял.
* Снегирёво — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже верланыше пытыше ял.
Лоп

**Лоп** () — лап вер але кошкыдымо, вӱдан вер.

Категорий:Лапверла
Быковка

**Быковка** () — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже верланыше ял. Быковка ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 1071 еҥ (2003 ий), 868 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Йӱрнӧ ола сынан посёлко деч 1 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Кылвер-влак
* Деревня Быковка.   

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Юринский район: Сборник документальных очерков — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Юринский район», 2007. — 304 с., илл. С. 151.

## Важ-влак


Категорий:Йӱрнӧ кундемысе илымверла
Дьёр

**Дьёр** (, **Рааб** (), **Раб** () — ола Венгрийыште, Дьёр-Мошон-Шопрон медьын рӱдолаже. Кум эн кугу ола элыште.

Категорий:Венгрийысе олала
Окунево

**Окунево** () — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже лийын шогышо пытыше посёлко. 

## Верланыме вер
Шодыгол посёлко деч 16 километр тораште лийын шоген.

## Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Укзше почеш 1977 ийыште пургыж тылзын 17-ше кечынже Окунево посёлко шотлымо данный-влак гыч лукталтын.

## Кылвер-влак
* Посёлок Окунево (лесоучасток Окунево).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Юринский район: Сборник документальных очерков — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Юринский район», 2007. — 304 с., илл. С. 210.

## Важ-влак


Категорий:Йӱрнӧ кундемысе илымверла
Жуковский (аэропорт)

**Жуковский** () — Москосо тӱнямбал аэропорт, Моско велыште Жуковский олаште верланен. 

## Палемдымаш

Категорий:Транспорт Моско велыште
Никольское

**Никольское** () — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже лийын шогышо пытыше сола. 

## Верланыме вер
Марьино сола деч 5 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.

## Эртымгорно
1938 ийыште Никольское сола Копорулиха ял деке ушалтын.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Ильин Евгений Михайлович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Куликов Иван Васильевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Охотин Владимир Александрович — кок Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Село Никольское.     

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Юринский район: Сборник документальных очерков — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Юринский район», 2007. — 304 с., илл. С. 128.

## Важ-влак


Категорий:Йӱрнӧ кундемысе илымверла
Кузьмансола

**Кузьмансола** мут ончыктен кертеш:

* Кузьмансола — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже верланыше Козиково ял шотан илемыш пурышо посёлко.
* Кузьмансола — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже верланыше Козиково ял шотан илемыш пурышо ял.
Шӱгар пӧрт

**Шӱгар пӧрт** — ик ешын але тукымын шӱгарже вач пӧрт.

Эн лӱмлӧ христиан шӱгар пӧрт-влак:
* Вестминстер аббатстве
* Сен-Дени аббатстве

## Тыгак ончо
* Склеп
* Шӱгар
* Шӱгарла

Категорий:Христиан архитектуро
Категорий:Тойымо йӱла
Категорий:Культ оралте-влак
*
Фергана

**Фергана** () — ола Узбекистаныште, Фергана велын рӱдолаже.

Категорий:Фергана
Станице

**Станице** () — казак-влакын кугу ялышт.

## Важ-влак


Категорий:Илымвер
Казак

**Казак** () — ожно Дон, Кубань кундемыште илыше да тышеч куснышо калык гыч лекше еҥ, тыгак нунын кокла гыч чумырымо войскан боецше. 

## Важ-влак


Категорий:Кавалерий
*
Категорий:Сословий-влак
Категорий:Армия Русского государства
Категорий:Россия при Романовых (1613—1917)
*
Категорий:Вооружённые силы Русского государства
Категорий:Вооружённые силы Российской империи
Категорий:Калык-влак Российыште
Сарвӱд Макарля монастырь

**Шнуй Кумытло Макарля Сарвӱд монастырь** — ӱдырамаш танле монастырь. Юл эҥерын шола серыштыже, Сендевӱд кундем, Угарман вел, Макарля посёлко воктене верланен.

## Палемдымаш

Категорий:Руш танле черкысе монастырь-влак
Категорий:Ӱдырамаш монастырь-влак
Категорий:Юл ӱмбалсе монастырь-влак
Категорий:Сендевӱд кундем
Категорий:Шнуй Кумытло лӱман монастырь-влак
Категорий:Шнуй Кумытло лӱман черкыла
Категорий:Сендевӱд епархий
Категорий:Угарман велысе монастырь-влак
Городец (ыҥ-влак)

**Городец** мут ончыктен кертеш:

* Городец — Российыште Угарман велыште верланыше ола.
* Городец — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Абросимово

**Абросимово** () — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже верланыше Васильевский ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 84 еҥ (2003 ий), 68 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Васильевский ял деч 8,5 километр кечывалвел могырно верланен.

## Кылвер-влак
* Деревня Абросимово (Верхнее Абросимово). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Юринский район: Сборник документальных очерков — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Юринский район», 2007. — 304 с., илл. С. 132.

## Важ-влак


Категорий:Йӱрнӧ кундемысе илымверла
Городец

**Городец** (Изи Китеж) () — Российыште Угарман велыште верланыше ола.

## Эртымгорно

## Важ-влак


Категорий:Угарман велысе олала
Категорий:Городец кундем
Китеж

**Китеж** (*Китеж ола, Кугу Китеж*; ) — мессианистик ола, легенде почеш Угарман велысе йӱдвел ужашыште, Владимирский сола воктене, Сотыер серыште верланен.

## Лӱм этимологий
Оласе лӱм «Китеж» Владимир велысе акрет Кидекше сола пуыш. Тиде топоним финн-угор мерян йылме (*Kidekša) гыч: «кид» — *кӱ*, «икша» — *икса*.

Категорий:Руш мифологий
Категорий:Пуреҥгайыше мландыла нерген легенде-влак
Категорий:Угарман вел
Категорий:Шоя олала
Виче Арка

**Виче Арка** () — аркамбал Марий Элыште да Киров велыште (Россий).

Категорий:Марий Элысе курыкла
Категорий:Киров велысе курыкла
Курмызак

**Курмызак** мут ончыктен кертеш:

* Курмызак — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Сотнур ял шотан илемыш пурышо ял.
* Курмызак — Российыште Пошкырт Элын Пӱрӧ кундемыштыже верланыше Кужнур ял шотан илемыш пурышо ял.
Ӱжара (ыҥ-влак)

**Ӱжара** мут ончыктен кертеш:

* Ӱжара — Кече лекме деч ончыч але Кече шичме деч вара каватӱрым чот волгалтарыме.

## Газет
* Ӱжара — марла савыкталтше газет.

## Илымверла
* Ӱжара — Российыште Пошкырт Элын Пӱрӧ кундемыштыже верланыше посёлко.
Памаш (ыҥ-влак)

**Памаш** мут ончыктен кертеш:

* Памаш — йымачын мланде ÿмбак лекше вÿд.

## Илымверла:
* Памаш — Российыште Пошкырт Элын Пӱрӧ кундемыштыже верланыше Памаш ял шотан илемыш пурышо сола. 
* Памаш — Российыште Пошкырт Элын Пӱрӧ кундемыштыже верланыше Угузево ял шотан илемыш пурышо ял.
Красноярск мландысе марий илымверла

Красноярск мландысе марий илымверла:

## [[Енисейск кундем]]
* Подгорное () — сола.

## Важ-влак

*
Нерге (ыҥ-влак)

**Нерге** мут ончыктен кертеш:

* Нерге — йос-влак йамагатын гыч янлык.

## Илымвер:
* Нерге — Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше ял.
Веденский высылке

**Веденский высылке** () — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем. 

## Эртымгорно
Веденский высылке илем шотлымо данный-влак гыч лукталтын.

## Кылвер-влак
* Выселок Веденский. 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Юринский район: Сборник документальных очерков — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Юринский район», 2007. — 304 с., илл. С. 37.

## Важ-влак


Категорий:Йӱрнӧ кундемысе илымверла
Капальди, Питер

**Питер Капальди** (Peter Dougan Capaldi) () — шотланд актёр да режиссёр.

## Илыш корно
* 1958 ий 14 Вӱдшор Глазго олаште (Шотландий, Ушымо Королевстве) шочын.

Категорий:Шотланд артист-влак
Категорий:Шотланд актёр-влак
Категорий:14 Вӱдшор Кӧ шочын
Брно

**Брно** (, ) — ола Чехийыште, Моравий эртымгорно велын рӱдолаже.

## Тыгак ончо

Категорий:Чехийысе олала
Вашке медицине полыш

**Вашке медицине полыш** — медицине полышын тӱрлыкже.

Категорий:Вашке полыш
Шолер монастырь

**Шнуй Юмынава Шолер монастырь** — пӧръеҥ танле монастырь. Высокогорский кундем, Суас Эл, Шолер посёлко воктене верланен.

## Палемдымаш

Категорий:Руш танле черкысе монастырь-влак
Категорий:Пӧръеҥ монастырь-влак
Категорий:Высокогорский кундем
Категорий:Шнуй Юмынава лӱман монастырь-влак
Категорий:Шнуй Юмынава лӱман черкыла
Категорий:Озаҥ да Суасэл епархий
Категорий:Суас Элысе монастырь-влак
Сумпу монастырь

**Шнуй Юмынава Сумпу монастырь** () — танле пӧръеҥ монастырь. Суас Элын Парат кундемыштыже Сумпу эҥерын да Сумпу ерын серлаштыже верланен.

## Палемдымаш

Категорий:Руш танле черкысе монастырь-влак
Категорий:Пӧръеҥ монастырь-влак
Категорий:Парат кундем
Категорий:Шнуй Юмынава лӱман монастырь-влак
Категорий:Шнуй Юмынава лӱман черкыла
Категорий:Озаҥ епархий
Категорий:Суас Элысе монастырь-влак
Сумпу (ер)

**Сумпу** (, ) — Суас Элын Парат кундемыштыже верланыше карст-суффизион ер.

Категорий:Суас Элысе ерла
Категорий:Парат кундем
Кӧҥгырысе курыкпомыш

**Кӧҥгырысе иян курыкпомыш** () — курыкпомыш Кӧҥгыр олаште, Пермь мланде, Россий.

Категорий:Российыште курыкпомышла
Категорий:Кӧҥгыр
Хромосом

**Хромосом** ( — тӱс да  — кап) — илпарчакын рӱдыштыжӧ улшо, шӱртӧ гай койшо йӧр; клеткын да организм-влакын урлык ойыртемыштым рашемда.

*
Сумпу

**Сумпу** мут ончыктен кертеш:

* Сумпу — ер Суас Элыште (Россий).
* Сумпу — эҥер Суас Элыште (Россий).

## Тыгак ончо
* Сумпу монастырь
Кидшер (интернет-журнал)

«**Кидшер**» интернет-журнал — марла (олык да курык), руш йылме дене савыктыш. Тӱҥ редактор — Любимов Николай Иванович. Редакций Йошкар-Олаште верланен.

## Тӱҥалтыш
«Кидшер» интернет-журнал шке пашажым 2013 ий 15 теле тылзыште тӱҥалын. Негызым компьютер лингвист Андрей Чемышев ден журналист Николай Любимов пыштеныт. Ик жап тудо марий йылме  дене гына савыкталтын.

## Тачысе кечын
2016 ийыште сайтым «Марнетын шудыржӧ-влак» конкурсышто марий йлыме дене эн сай сайт семын палемденыт.

## Кылвер

* «Кидшер»
Карагӧл кундем

**Карагӧл кундем** (, ) — Одо Элыште ик кундем. Рӱдола: Карагӧл.

## Важ-влак

## Кылвер-влак
* Карагӧл кундемын официал сайтше.

*
Антропоним

**Антропоним** ( — айдеме и  — лӱм) — айдемын лӱмжӧ.

Ты тӱшкашке, айдемын могай лӱмжӧ лийын кертеш, чыла пура: личный лӱм, ача лӱм, фамилий, лӱмдылтыш, шонен лукмо лӱм, кличке, родо-тукым, урлык лӱм.

## Кылвер-влак
* *Галкин И. С. Марий ономастика.- Йошкар-Ола, 1997.- Л.8.*

Категорий:Ономастике
Этноним

**Этноним** ( — калык, племя да  — лӱм гыч)  — род, племя, фратрий, тӱрлӧ этнографик тӱшка, калык, наций-влакын лӱмышт.

## Кылвер-влак
* *Галкин И. С. Марий ономастика.- Йошкар-Ола, 1997.- Л.80.*

Категорий:Ономастике
2016

**2016 ий** — 366-кечаш ий (високос идалык), григориан кечышот почеш кугарнян тӱҥалын.

Моло эллаште:
* 105 Чучхе идалык (КНДР-ыште).
* Хэйсэй эпохын 28 идалыкше (Японийыште).

## Мо лийын
*

## Кӧ шочын
* 

## Кӧ колен
* 12 шорыкйол — Виталий Петухов (Виль Мамут, Кыйыр Витали), курыкмарий серызе, почеламутчо, журналист, РСФСР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже (1979), СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1990), Марий Эл Республикын сулло журналистше (1993), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1997), Марий Эл Республикын Калык серызыже (2014).
* 8 ӱярня — Илья Караев, марий серызе, почеламутчо, кусарыше, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2006), Пошкырт Элысе Яныш Ялкайн лӱмеш премийын лауреатше.
* 21 вӱдшор — Владимир Смирнов-Сэмэҥер, марий серызе, туныктышо, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже.
* 14 ага — Анатолий Николаевич Куклин, марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1983), филологий шанче доктор (1998), профессор (1999), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (1998), Россий Федерацийын кӱшыл профессионал туныктышын почётан пашаеҥже (2006), РАЕ шанчын да туныктышын сулло пашаеҥже.
* 1 шыжа — Виталий Ерошкин, курыкмарий серызе, почеламутчо, туныктышо, историй шанче доктор, СССР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже (1966), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже.

Категорий:2016
Иманаев, Эдуард Аркадьевич

**Эдуард Иманаев** (Эдуард Аркадьевич Иманаев) (, РСФСР, Марий АССР, Юлсер кундем, Кӱшыл Азъял ял) – марий журналист,  мер пашаеҥ, Россий Журналист-влак ушемын йыжъеҥже (2005), «Кугарня» газетын тӱҥ редакторжо (2015 ий шыжа тылзе гыч), «Марий калык конгресс» мер ушем вуйлатышын алмаштышыже (2018–2020), «Марий калык конгресс» мер ушемын вуйлатышыже (2020 ий шорыкйол тылзе гыч).

## Илыш корныжо
Эдуард Иманаев 1977 ийын шыжа тылзын 31-ше кечынже Марий АССР Юлсер кундем Кӱшыл Азъял ялеш шочын. 2000 ийыште Марий кугыжаныш университетым тунем пытарен. 1999 – 2015 ийлаште «Марий Эл» газет редакцийыште тыршен. Россий журналист ушемын еҥже (2005 ий). 2015 ий 1 шыжа тылзе гыч Марий Эл Республикыште самырык-влаклан лектын шогышо «Кугарня» газетын тӱҥ редакторжо. 2018 ий гыч «Марий калык конгресс» мер ушем вуйлатышын алмаштышыже. 2020 ий шорыкйол тылзе гыч «Марий калык конгресс» вуйлатыше .

## Еш
* Ачаже – Аркадий Степанович Иманаев.
* Аваже – Серафима Степановна Иманаева (Лузина).

## Чап
* Россий Журналист-влак ушемын йыжъеҥже (2005).

## Кылвер-влак
* Марийский национальный конгресс возглавил новый руководитель.

## Важ-влак


Категорий:Марий журналист-влак
Шыде Йыван (телесериал)

**Шыде Йыван** () — российысе эртымгорно 16-сериян телесериал.

## Важ-влак
* Марий-влак полшымо дене сниматлыме сериалым ТВ дене ончыктат. MariUver
Шыл

**Шыл** — янлык-влакын лу ӱмбалне пыжыкталтше поперечно-полосатый мускулатурыжо, шыл деке коя ден соединительный ткань пыжыкталтеш. 
Шылым тӱҥ шотышто кочкышым ямдылымашыште кучылтыт.
## «Шыл» дене мутсавыртыш-влак
* Имне шыл — конина
* Ушкал шыл — говядина
* Презе шыл — телятина
* Сӧсна шыл — свинина
* Шорык шыл — баранина
* Кӱчымӧ шыл — сырое мясо
* Шолтымо шыл — варёное мясо
* Шордо шыл — лосятина
* Маска шыл — медвежатина
* Шыл ужалыше — мясник
* Шыл тӱйымӧ машина — мясорубка
Петров, Эрнст Алексеевич

**Эрик Петров, Эрик-Эрнст Петров** (Эрнст Алексеевич Петров) (, Марий АССР, Кужэҥер кундем, Кожласола ял) — марий серызе, почеламутчо, журналист, СССР да Россий Журналист-влак ушемын йыжъеҥже, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2016).

## Илыш корныжо
Эрик Петров 1960 ийын сорла тылзын 16-шо кечынже Марий АССР Кужэҥер кундемысе Кожласола (Марий Олма) ялеш кресаньык-селькор ешеш шочын. НСХТ-м да МГПИ-м тунем лектын. 1982 ийыште Кужэҥер районысо "Заря" (Ӱжара) газетыште корреспондентлан пашам ышташ тӱҥалын. Умбакыже Килемар кундем "Восход", Марий коммуна", "Марий Эл", "Совершенно несекретно" газетлаште тыршен, 2003-2004 ийлаште "Кугарня" газетыште директор-тӱҥ редактор лийын. Чукоткысо "Золотая Чукотка" газет мартеат шуын. "Ончыко" журналыште ответственный секретарь, редактор лийын. 20 ий утла Самое Вий, МВД, ФСНП-ште (налог полиций) служитлен (утларакше пресс-службышто). Тидат ситыдымыла чучмеке, МЧС-ыште 8 ий утла пашам ыштен. Ведомствысе медаль-влак дене палемдалтын. Ветеран труда (2016). 

Почешыже шольыжо Александр Алексеевич Петров (Марий Элын калык серызеже, сулло журналистше) ден шӱжарже Любовь Алексеевна Камалетдинова (Петрова) (Марий Элын сулло журналистше) журналист корным тошкеныт.

## Чап
* СССР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже.
* Россий Журналист-влак ушемын йыжъеҥже.
* Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2017).
* III степенян «Наследие» шӱдыр руш тӱвыра йӱлан литератур пашалан (2019).
* «Антон Чеховлан – 160 ий» медаль руш литературым вияҥдымашке надырлан (2019).

## Кылвер-влак
* Эрик Эрнст Петров.
* Эрик Петров.
* Петров Эрнст Алексеевич.
* Эрик–Эрнст Петров | ВКонтакте – VK.com.

## Важ-влак


Категорий:Марий серызе-влак
Категорий:Марий почеламутчо-влак
Категорий:Марий журналист-влак
Васильев, Анатолий Алексеевич

**Анатолий Алексеевич Васильев** (14 Идым 1955 шочын), туныктыш пашаеҥ. Шкеже тудо Кужэҥер кундем Чодраялыште шочын-кушкын. Марий кугыжаныш педагогик институтым тунем лектын, но паша верым Шернур кундем Купсола школышто муын. Вара Марисола школыш куснен да вуйлатышылан шогалын. Тудын тыршымыжым моткоч кӱкшын акленыт: 1997-ше ийыште «Идалыкын вуйлатышыже» лӱм дене палемденыт. А тунемме тӧнежше «Идалыкын школжо» лийын. Суапле пашажлан кугыжаныш чап танык дене палемдалтын.

Категорий:Марий туныктышо-влак
.se

**.se** шотлалтеш top-level domain кодеш Швеций интернет.

См. категорий: Лӱмер top-level domains.
.bi

**.bi **- тиде top-level domain кодеш Бурунди Интернет.

## Πηγές
* IANA .bi whois

## Тыгак ончо
* Top списке-level domains.
.tv

**.tv** - тиде top-level domain эл отрош кодеш Тувалу интернет.

Ала кӧра, мо тв-англичан мут тиде класслан тыгак *телевиденийыште* (=тв), кугыжаныш тиде изи кучылт кертеш, американ компаний гоч, уло тӱнялан домен лӱм, тӱредыт, калыкын дене таҥастаренна, кугу оксалан чекым, лийже манын член ШЫЖА.

См. категорий: Лӱмер top-level domains.
Алексеев, Виталий Михайлович

**Виталий Михайлович Алексеев** (14 Идым 1946 шочын), семлызе, Марий Элын сулло сымыктыш пашаеҥже да Марий Эл Республикын Калык артистше. Морко кундем Нуръялыште шочын. 

Москосо консерваторийым тунем лекмек, Шкетан лӱмеш драмтеатрыште сем пӧлкажым вуйлатен, а 1998-ше ийыште Искандаров лӱмеш капеллыштат тыршаш тӱҥалын. Икымше марий мюзиклын, симфоний семӱзгар произведений-влакын, ятыр романсын да мурын авторжо. А «Морко сем» спектакль мурылан семым келыштарымыжлан кугыжаныш премий дене палемдалтын.

Категорий:Марий семлызе-влак
Иванов, Иван Семёнович

**Иван Семёнович Иванов** (, Марий автоном область, У Роҥго кундем, Кӱверсола ял) – марий йылмызе, шанчызе, филологий шанче кандидат, Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1981), «Россий Федерацийын кӱшыл профессионалн туныктышын почётан пашаеҥже» (2003), Н.К. Кркупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институтын почётан профессоржо (2004), Россий Федерацийысе кӱшыл школын сулло пашаеҥже (2015).

## Илыш корныжо
Иван Семёнович 1934 ий пургыж тылзын 25-ше кечынже Марий автоном область У Роҥго кундем Кӱверсола ялыште шочын.

## Тӱҥ произведенийже-влак
* Марий калык лирика [Марийская народная лирика]. Йошкар-Ола, 1980. 96 с.
* Писательын йылмыже : туныктышо-вл. пособий [Язык писателя : пособие для учителей]. Йошкар-Ола, 1989. 72 с.
* Писательын йылме сылнылыкше : туныктышылан пособий [Художественные особенности языка писателей : пособие для учителей]. Йошкар-Ола, 1991. 76 с.
* Марий поэзийын сылнылыкше [Образы марийской поэзии]. Йошкар-Ола, 1993. 20 с.
* Сылнымут корныш ӱжеш : туныктышылан полыш [Художественное слово зовет в дорогу: в помощь учителю]. Йошкар-Ола, 1994. 68 с.
* Г. Микай. Йошкар-Ола, 1995. 16 с.
* Йоча литератур [Детская литература]. Ч. 1. Йошкар-Ола, 1995. 88 с.
* Йоча литератур [Детская литература]. Ч. 2. Йошкар-Ола, 1996. 140 с.
* Лирика Альбертины Ивановой // Литература и время : сб. статей. Йошкар-Ола, 2003. С. 106–115.
* С. Г. Чавайн : указ. лит. / Иванов И., Гаврилова И. Йошкар-Ола, 2006. 40 с.
* В. Сапаев: указ. лит. / Иванов И., Гаврилова И. Йошкар-Ола, 2006. 32 с.
* М. Шкетан : указ. лит. / Иванов Й., Гаврилова И. Йошкар-Ола, 2007. 28 с.
* Осып Шабдар : указ. лит. / Иванов И., Гаврилова И. Йошкар-Ола, 2007, 32 с.

## Илышыже да творчествыже нерген литератур
* Шарналтеш йыжыҥан илыш корно // Ончыко. 2004. № 2. С. 128. 
* Марийский государственный педагогический институт имени Н.К.Крупской : очерки истории факультетов и кафедр в лицах и событиях. Йошкар-Ола, 2006. С. 49–51.
* Михеева И., Михеев Н. Шочмо йылме – калыкын тӱҥ поянлыкше : паша опыт гыч. Йошкар-Ола, 2007. С. 64–65.
* МБЭ. Йошкар-Ола, 2007. С. 145.

## Чап
* Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1981).
*  «Россий Федерацийын кӱшыл профессионал туныктышын почётан пашаеҥже» (2003).
* Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институтын почётан профессоржо (2004).
* Россий Федерацийысе кӱшыл школын сулло пашаеҥже (2015).
* Марий АССР Президиум Верховный Советын Чапкагазше (1980).

## Кылвер-влак
* Иван Семёнович Иванов.

## Литератур
# Марийская биографическая энциклопедия : 3849 имен в истории Марийского края и марийского народа / авт. и рук. проекта В. Мочаев. – Йошкар-Ола, 2007. С. 107-108.
# Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. – Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. – 752 с. С. 255–256.

Категорий:Марий йылмызе-влак
Категорий:Марий шанчызе-влак
Категорий:Марий туныктышо-влак
Аттестат

**Аттестат** — тунемме тӧнежым тунемын пытарыме нерген але службым эртыме нерген письменный свидетельство.

Категорий:Палымаш
Геологий

**Геологий** ( +  деч) () — Мланде комын строенийжым да тушто лийын шогышо вашталтышым шымлыше шанче.

*
Геодезий

**Геодезий** ( — мландым пайлымаш,  да ) () — Мландын могай улмыжым, кугытшым шымлыше да вискалыше шанче.

*
Гидрографий

**Гидрографий** — вӱд верым описатлымаш да тудым картыш пуртымаш.

*
Маков, Сергей Николаевич

**Маков Сергей Николаевич** (, Кужэҥер кундем, Тумньымучаш ял) — марий семлызе, туныктышо, Совет Ушем семлызе-влак ушемын йыжъеҥже (1982), Совет Ушем семлызе-влак ушемын Дмитрий Шостакович лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1989), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1991), Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (1984), Марий Эл Республикысе И.С. Палантай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1995).

## Кылвер-влак
* Маков Сергей Николаевич.

Категорий:Марий семлызе-влак
Гидрологий

**Гидрологий** () — Мланде ӱмбалне вӱд пространствым да пӱртӱсыштӧ вӱдын состоянийжым шымлыше шанче.

Категорий:Вӱд
Категорий:Географий
Этномедий

**Этномедий** — марий кинокомпаний.

В 2003 ийыште «Этномедий» кинокомпаний ышталтын, лӱмынак марий-влак нерген этнографический фильм-влакым войзаш. «Этномедий» кинокомпаний шке пашажым виктарен шога да тудын ошкылжо кажне ийын утларак пеҥгыдемеш, кӱлешлыкше рашемеш да пашажат шукемеш. Кызыт «Этномедий» пӱтынь марий калыклан кӱлешан пашам шукта, эстон ден марий-влак коклаште вашкылым виктараш полша.  
«Этномедиий» кинокомпаниште ятыр этнографический кином ямдылен: «Морко сӱан», «Чумбылат курык», «Мыры айо», «Кӱсӧ памаш» (Урал марий-влак нерген), «Мӱкш отар» (Эрвел марий-влак нерген), «Акпатыр чочой» (Киров марий-влак нерген), «Сӱрем» (Моркышто эртаралтше Сӱрем нерген), «Шкетанын мландышытыже» (Шкетанын илышкорныжо нерген), «Угинде» (Татарстныште илыше марий-влак нерген) да молат.

Категорий:Марий кинокомпаний-влак
Категорий:Марий Эл
Морко сӱан

**«Морко сӱан»** — марий этнографический кинофильм. 1998 ийыште кинорежиссёр Алексей Алексеев войзен.

«Морко сӱан» — тиде мотор да сылне йӱла пайрем. Морко куштымашым калык уло кумылын ончаш сӱанышке погына. «Морко сӱан» кинофильмыште  Тыгыде Морко ялысе мурызо Юрий Григорьевын сӱанже ончыкталтын.         

«Морко сӱан» кино 2000 ийыште Эстонийыште Пярну оласе кинофестивальыште Самырык режиссер-влак премийым налын.         

## Кылвер-влак
* Морко сӱан

Категорий:Марий кинофильм-влак
Чумбылат курык

**«Чумбылат курык»** — марий этнографический кинофильм. 2000 ийыште кинорежиссёр Алексей Алексеев войзен. 

Луымшо курым мучаште, Виче кундемысе кугезе марий мландште, Кукарка лӱман карманым чоҥен шогалтеныт. Калык Онжылан Чумбылат лӱман талешкым сайлен да моткоч кугун ӱшанен, пагален илен. Шочмо тукымжо дене ӱмарешлан чеверласаш жап толын шумеке, тудым курык серысе сылне вер-шöреш тоеныт. Тукымжым арален кодаш тыршымыжлан, виян да чолга улмыжлан Оным калык шке юмыжлан шотлаш тӱҥалын. Неле жапыште кугезына-влак курыкыш толыныт да осал тушман деч пыдал налаш, порылыкым да тыныслыкым Курык Кугыза деч йодыныт. Кава деке нöлталтше Шнуй курыкым тачат Ош Поро Кугу Юмо деке эн лишыл верлан шотлат.

## Кылвер-влак
* Чумбылат курык

Категорий:Марий кинофильм-влак
Мыры айо

**«Мыры айо»** — марий этнографический кинофильм. 2005 ийыште кинорежиссёр Алексей Алексеев войзен.

И йӹдеок, шошымшы ныр пӓшӓвлӓ паштек, июньын, Кырык сирӹштӹ пиш яргата, цевер «Мыры айо» традиционный празньык эртӓрӓлтеш. 2002-шы ин мӓмнӓн кымдемнӓн культурын историштӹ у страница пачылтын. Кырык мары районын цевер лыкышты, Когосола поселенин Сухин сола сага вӓрлӓнӹшӹ сӓрӓнӹштӹ, кышты мӹндӹрнӹ агыл Кого Йынгы ӓнгӹр Йылышкы йоген пыра, мыры празньык эртен.Тӹдӹ цилӓм цӱдейӹктен. Пӹтӓришӹ гӓнӓ хынавлӓ, анжаш толшывлӓ, «Пеледӹш айо»-н участниквлӓ кого хорым ужыныт. Тӹдӹ 700 нӓрӹ самодеятельный исполнительӹм иквӓреш поген.

## Кылвер-влак
* Мыры айо

Категорий:Марий кинофильм-влак
Кӱсӧ памаш

**«Кӱcӧ памаш»** — марий этнографический кинофильм. 2009 ийыште кинорежиссёр Алексей Алексеев войзен.

Ожно финн-угор-влак мландым, Балтик теҥыз деч тӱҥалын, Урал марте айленыт. Урал марий-влак — Свердловск областьын кечывалвел-касвелныже да Пермь кундемын йӱдвел-эрвелныже ила. Кызыт урал марий-влакын ожнысо марий йӱлам аралыме рӱдӧ вержылан Свредловск областьысе Изи Тавра ял шотлалтеш. Тиде ял воктен кумалме ото верланен. Тушко Изи Тавра ялысе калык кумалаш коштеш да отышто Кӱсӧ памаш йоген вола.

## Кылвер-влак
* Кӱcӧ памаш

Категорий:Марий кинофильм-влак
Категорий:Марий Эл
Акпатыр чочой

**«Акпатыр чочой»** — марий этнографический кинофильм. 2011 ийыште кинорежиссёр Алексей Алексеев войзен.

Марий калык Юл кундемын кыдалаш ужашыштыже верланыше ик эн тошто калыклан шотлалтеш. Марий-влак Изи Какшан ден Виче эҥерла коклаште верланеныт. Тыште, онапу йымалне, марий калыкын пытартыш вуйлатышыже Акпатырым тойымо. Кажне марий еҥ шке ӱмырыштыже кеч ик гана тышке толын шовычым ӱдырлан але солыкым рвезылан сакышаш улеш.

## Кылвер-влак
* Акпатыр чочой

Категорий:Марий кинофильм-влак
Категорий:Марий Эл
Демократий

**Демократий** — кугыжаныш вуйлатымашын тугай формыжо, кунам власть пӱтынь калык масса кидыште.

## Важ-влак
* Виктем йӧн


*
Алексеев, Алексей Геннадьевич

**Алексей Алексеев** (Алексей Геннадьевич Алексеев) (, Йошкар-Ола) — марий серызе, кинорежиссёр, актёр.

## Ӱмыргорно
Алексей Геннадьевич Алексеев — 16 октябрьыште 1974 ийыште Йошкар-Олаште, Марий Элыште шочын.1990 ийыште Национальный президент интернат-школым тунем пытарен. 1990-1994 ийлаште И.С.Палантай лӱмеш республикысе тӱвыра да сымыктыш колледжыште театр пӧлкаште шинчымашым налын.  Колледжыште тунеммыж годымат, варат Марий самырык театрыште актерлан пашам ыштен. Тыгак Алексей Алексеевын мурыжо-влак шке семыш дене куандарат.  

1994 ийыште Марий Эл правительствын направленийже почеш Эстонийыш тунемаш логалын.  1994-2000 ийлаште Таллинн университетысе тӱвыра факультетын фильм да видео пӧлкаште тунеммеке, документальный кинон режиссёржо дипломым налын. Диплом пашаже – Эстонийысе «Эстинфильм» кинокомпанийыште ышталтын. 

2003 ийыште «Этномедий» кинокомпанийым ыштен. 2008 ийыште искусствоведений магистр дипломым – кино да медиа сымыктыш дене Балтийский школышто арален. Алексей Алексеев видео специалистлан Таллинн университетысе инфотехнологий пӧлкаште пашам ышта да эше Сауэ гимназийыште аудиовизуальный видеоурок-влакым вӱда.

Тудо ятыр этнографический фильмым войзен: «Шемъер» (1997) «Морко сӱан» (1998), «Чумбылат курык» (2000), «Мыры айо» (2005), «Кӱсӧ памаш» (Урал марий-влак нерген, 2009), «Мӱкш отар» (2010), «Акпатыр чочой» (Киров марий-влак нерген, 2011), «Сӱрем» (Моркышто эртаралтше Сӱрем нерген, 2013) «Шкетанын мландышытыже» (Шкетанын илышкорныжо нерген, 2014), «Угинде» (Татарстныште илыше марий-влак нерген, 2016) да молат.  

Кажне фильмже кинофестивальыште таҥасен да тӱрлӧ элыште ончыкталтын. Мер илышыштат Таллин Марий ушемын еҥже улеш да марла куштымаш мастер-класс-влакым тӱрлӧ вере эртара.

## Алексей Алексеевын мурыжо-влак
1990-1994 ийлаште Марий Самырык театрыште пашам ыштыме годым Алексей Алексеев театрын концерт прграммылан муро-влакым возен. Муро-влакым возаш композитор Юрий Евдокимов ден Алексей Яшмолкин туныктеныт. Кызыт Алексей Алексеевын тыгай муро-влак улыт: «Пампалче» (1991), «Памаш вӱдем» (1992), «Кӱдыроҥгыр» (1992), «Пызле кичке шер» (1993), «Пеледышан шовыч» (1993), «Кушталте» (1994), «Саскавий» (2013), «Чоҥештем» (2016).

И.С.Палантай лӱмеш республикысе тӱвыра да сымыктыш колледжыште Алексей Алексеев вокалым туныкткшо Олейникова Фаина Яковлевна дене тунемын. Олейникова Фаина Яковлевна дене тунемыныт: актер-мурызо Иван Смирнов, мурызо Лариса Сидоркина да молат.

## Алексей Алексеев YouTube-ышто
* Родо-тукым кече-влакым порын шарнен....
* «Чоҥештем».
* Веныште — марий кино.

## Кылвер-влак
* Алексей Алексеевын кудолышташ http://etnomarikino.wixsite.com/etnokino
* Алексей Алексеев YouTube.
* «Марий Эл ТВ-ыште» — чолга марй пӧръеҥ Алексей Алексеев дене интервью.
* Фильм о свердловских мари доступен на четырех языках.

Категорий:Марий серызе-влак
Категорий:Марий кинорежиссёр-влак
Сӱрем (кинофильм)

**«Cӱрем»** — марий этнографический кинофильм. 2013 ийыште кинорежиссёр Алексей Алексеев войзен.

Российын рӱдыштыжо, шола Юл серыште, Озаҥ да Угарман кундемыште финн-угор ешыш пурышо марий калык ила. Марий калыкын чотшо — 671 тӱжем еҥ. Шымлызе-влак марий калыкым субурал анрополигический радамыш пуртат. Марий калык кум тӱшкалан шелалтеш: курыкмарий, олыкмарий, эрвелмарийлан. Марий Эл Республикын покшел да эрвел ужашыжым шуко чотан олыкмарий тӱшка айла. Кажне ийын, 12 июль кечын, марий калык чимарий пайремым, Сӱремым палемда. Сӱрем — кеҥеж рӱдын эртарыме, акрет годсо чимарий йӱла кокла гыч эн тӱҥ да жаплыме пайрем.

## Кылвер-влак
* Cӱрем

Категорий:Марий кинофильм-влак
Шкетанын мландышытыже

**«Шкетанын мландышытыже»** — марий этнограф кинофильм. 2014 ийыште кинорежиссёр Алексей Алексеев войзен.

М. Шкетаным ме шке илыме пуламыр пагытше вошт мӱндыркӧ, ончыко ужын моштымыжлан йӧратена. «Пашанам ончыко колтымаште» Яков Павлович Майоровын (тыгай тудын илыш лӱмжӧ, а литературышто М.Шкетан), псевдонимыште «М.» пурен шичмым серызе шкеже М. Горький деке лишемаш тӧчымӧ кумылжо дене умылтара, сандене серызым юзо шымлызына «Яков Павлович Майоров-Шкетан манмыжлан ида ӱшане: тыге М.Шкетан ик произведенийжымат подписатлен огыл, сандене тыгай лӱман серызе литературышто уке, уло икте гына – М. Шкетан!) эше ик шӧржым ончыктена – тудо театр илышым вораҥдарымаште эше режиссёр семын да эше актёр семын кугун тыршен.

## Кылвер-влак
* Шкетанын мландышытыже

Категорий:Марий кинофильм-влак
Угинде (кинофильм)

**«Угинде»** — марий этнографический кинофильм. 2016 ийыште кинорежиссёр Алексей Алексеев войзен.

Угинде пайрем чыла кундемлаште илыше марий-влакын йӱлаштышт уло. Угинде пайрем уржа-сорла пашам тӱҥалме деч ончыч Илян кече годым, 2 август гyтлаште эртаралтеш. Утларак йӧнанлан кугарня кече шотлалтеш. Татарстаныште Кукмара районышто, Кна ер воктене марий ял-влак верланеныт. Тыште кажне ийын Угинде пайремым пайремлат. Угинде — шыже пагытыште эртыше пайрем-влаклан тӱҥалтышым ышта.

## Кылвер-влак
* Угинде

Категорий:Марий кинофильм-влак
Угинде (ыҥ-влак)

**Угинде** мут ончыктен кертеш:

* Угинде — Сорла тылзыште эртарыме пайрем.
* Угинде — марий этнографический кинофильм.
Мӱкш отар

**«Мӱкш отар»** — марий этнографический кинофильм. 2010 ийыште кинорежиссёр Алексей Алексеев войзен.

Финн-угор тӱшка калык 20 миллион утлаш шуэш, тушко марий-влакат пурат. Эрвел марий-влак Ош Виче воктен верланеныт, вес семынже йӱдвел Башкортостаныште. Эрвел мландыште чотшо дене 106 тӱжем марий ила. Эн шукыжо Мишкан, Калтаса, Пӱрӧ рыйонлаште верланеныт. Эрвел марий-влак пошкырт калык деч тӱрлӧ сомыллыан тунемын. Эрвелмарий-влакат пошкырт-влакым ончен мӱкшым ашнаш тӱҥалыныт.

## Кылвер-влак
* Мӱкш отар

Категорий:Марий кинофильм-влак
Памаш вӱдем

**«Памаш вӱдем»** — Алексей Алексеевын 1992 ийыште возымо мурыжо.

Семже ден мутшо А. Алексеевын.


Кузе тиде лийын, тачат мый шарнем,Пуйто кава гычын шӱдыр волен.Тудо вашталтыш чыла илышем,Сылне мут-влакым мылам пöлеклен. 

Припев: 
Памаш вӱдем, яндар вӱдем, Мушкын колто шӱм ойгем. Чеверын ойлыш шӱмбелем,Наҥгайыш пиалем. Памаш вӱдем, яндар вӱдем, Мушкын колто шӱм ойгем, Мондашак полшо сай таҥем, Сöрвалем! 

Кеҥеж кас тӱтыра йырваш авалта,Ужмо вашлийме вернам шымата.Тышке арамак кастен мый коштам,Шыргыж от лек тый тетла нигунам.

Припев:

Жапна кӱэмалтын нимо ок вашталт,Кушто таҥем монден мыйым коштат.Пӱтынь тӱняжак улат тый гына,Тыйым вел ужын чонем лыплана.

Припев:


## Кылвер-влак
* Памаш вӱдем

Категорий:Марий муро-влак
Кӱдыроҥгыр

**«Кӱдыроҥгыр»** — Алексей Алексеевын 1992 ийыште возымо мурыжо.

Семже ден мутшо А. Алексеевын.


Адак пӱртӱс вашталтын толеш,Чыла уэш лай шошым пеледеш.Шапалге лум шулен йога,Пеледышем мотор гына шога.Шапалге лум шулен йога,Пеледышем мотор шога.

Припев:
Aх, кӱдыроҥгыр — сай пеледыш,Чевер лай шошым пеледат.Лач тые веле мыйын чоныш,Йöратымашым конденат.

Шыма мардеж лыжган пуалеш,Йомартле кече порын шыргыжеш.Мый шинчашкет шыман ончем.Пӱрымашемым шинчаштет ужнемМый шинчашкет шыман ончем,Пӱрымашемым мый ужнем.

Припев:

Молан гын шошо писын вашка,Чевер шинчан пеледышем кошка.Йöратымаш гына кодеш,Илаш туняште угыч туҥалеш.Йöратымаш гына кодеш,Илаш туняште туҥалеш.

Припев:


## Кылвер-влак
* Марий Эл Оршанка район Лужбеляк ялын «Кӱдыроҥгыр» ансамбыльже мура

Категорий:Марий муро-влак
Категорий:Марий Эл
Пызле кичке шер

**«Пызлыгичке шер»** — Алексей Алексеевын 1993 ийыште возымо мурыжо.

Семже ден мутшо А. Алексеевын.


Налын мундыражым,Шöртньö шӱртылажымЮмын ӱдыр шаҥгакКас кавам тӱрлен.Мый алят ом вашке,Шып ончем кавашке,Кок куэ коклаште,Шкетын лӱҥгалтен.

Пызлыгичке шерым,Вичкыж шӱртыш кермым,Тый дечет арамак,Нальым ӱшанен.Оҥ гыч шӱешпидыш,Кӱрылт возо кидыш,Кочо тамже кодо,Чонышко витен.

Жап чон кочым мушко,Ойго шӱртем лушкыш,Шер дене ом шоно,Шкем сöрастараш,Тек лӱҥгалтыш денеШкет улам кастене,Мом арамак чоныш,Печым печылаш.

Категорий:Марий муро-влак
Шемъер (ыҥ-влак)

**Шемъер** мут ончыктен кертеш:

* Шемъер — марий этнографический кинофильм.
* Шемъер — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Кугусола ял шотан илемыш пурышо ял.

## Тугак ончо
* У Тумер (Шемъер)
Пеледышан шовыч

**"Пеледышан шовыч"** — Алексей Алексеевын 1993 ийыште возымо мурыжо.

Семже ден мутшо А. Алексеевын.


Почым шондыкемым, ончем шке погемым,Ах, могай вургемжым мыланем чияш?Тевыс, тиде шовырым, лач могае шовычым,Тиде умыр каслан шкеланем ойыраш?

Припев:
Пеледышан шовычым, йылгыжалтше шовычым,Ӱпым тöрлатен, пидылдалаш шонем.Тӱрвым чиялтем гын, шинчам модыктем гын,Чолга качын чонжым вигак йӱлатем.

Коштам ойгыралын, илышым шоналын,Могай качыж дене мыланем келшаш?Тидат мылам ок келше, тудат мылам ок йöрö,Кушто шӱмлан келшышым шкеланем муаш?

Припев:


Категорий:Марий муро-влак
Кушталте

**"Кушталте"** — Алексей Алексеевын 1994 ийыште возымо мурыжо.

Семже ден мутшо А. Алексеевын.


Шӱдыран мотор кастене,Тыйым вученам.Лач капкат воктене,Мые шогенам.Шӱмбелем тый йӱдым,Тол тый кӱдыкем.Чон гыч лекше мурым,Тыланетак пöлеклем.

Припев:
Кушто, öрын ит шого, кушто,Мом тый вожыл шогылтат.Сылне муро почеш тый кушто,Ит аптыране йöршынат.Ой, йолташем, тый кушто,Ой, койшетым ончыктал.Ой, чонетым лыпландаре,Мый денем тый тавалтал.

Капкам почын куржын тольычТыйе воктекем.Шинчашкем ончальыч,Маньыч: “Йöратем”.Ом пале мо лие,Кызыт чоныштем.Ушыштем улат тый,Ынде мые мом ыштем.

Припев:


## Кылвер-влак
* Кушталте

Категорий:Марий муро-влак
Категорий:Марий Эл
Пампалче

**«Пампалче»** — Алексей Алексеевын 1991 ийыште возымо мурыжо.

Семже ден мутшо А. Алексеевын.


Мый шарнем кован шомакшым,
Йоча шöртньö жапым.
Шочмо кечылан пöлеклышт,
Сӱретан йомакым.
Кенета сӱрет гыч ӱдыр
Шинчажым пуале.
Сынже, сылне, ӱпшö кудыр,
Кö тыгай ом пале?

Припев: 
Пампалче, Пампалче, 
Ший пӱян Пампалче. 
Тый йомак гыч тышке толынат. 
Сылне ончалмет дене, 
Ныжыл воштылмет дене. 
Шке декет, йомакышке ӱжат. 

Ош моторым мый вашлийым, 
Маньыч шып: «Ужате».
Кушто тыйым ужынам гын,
Товатат ом шарне.
Кӱсле гай яндар йӱкетшым
Кушто колынам гын.
Ала толшо йомакем гыч
Пöртылыч Пампалче.

Припев:

Эй, йолташем, шарнет уке,
Кеҥеж умыр касетым.
Кеҥеж умыр касетым да
Ом кудалте манметым.
Мый тыгаяк шочынам да 
Мый тыгаяк кушкыным.
Ончалам да, воштылам да,
Савырнем да ошкылам.

Припев:


## Кылвер-влак
* Пампалче
* Пампалче

Категорий:Марий муро-влак
Шемъер (кинофильм)

**«Шемъер»** — марий этнографический кинофильм. 1997 ийыште кинорежиссёр Алексей Алексеев войзен.

Марий Эл Республикыште, Волжский районышто Шемъер лӱман ял уло. Ял шым ер коклаште верланен. Шке жапыште тиде кугу ял лийын, кызыт тиде ялыште шагал еҥ ила. Киношто Васюковмыт еш ончыкталтеш, Чапай чӱчӱ ден Таисия пелашыже.

## Кылвер-влак
* Шемъер

Категорий:Марий кинофильм-влак
Саскавий

**"Саскавий"** — Алексей Алексеевын 2013 ийыште возымо мурыжо.

Семже ден мутшо А. Алексеевын.


Кушко кайыш гын йӱдомоСомылат ок тол шотешЧоныштем ласкалык йомоТыйын верч йӱлен шортешСерышлан уке вашмутЙыҥгыртем — ок шокто йӱкОт вашеште тый мылам,Ом пале — кузе лиям.

Припев:
Саскавий, Саскавий,Шинчаштетше юзо вий.Сымыстарышыч тый мыйым,Утлен каяш огеш лий.Ойла йолташ шылталенИле шкендым пагаленАла-могай ӱдыр верчынЧуриетше шапалген.Нал арням тый каналташ,Кай вес элым ончалаш,А вара шкежат шижат,Йомак веле чылажат.

Шукертсек илем тораштеЯтыр жап эртен гынат,Мый шым керт монден лӱметым,Тӱрвыштем шижам ӱмат.Весе дене пайлен пиалымКушто тый илет таҥем?Пижынат тый чонышкем.Кеч вашеште мыланем.

Припев:


## Кылвер-влак
* Саскавий

Категорий:Марий муро-влак
Чоҥештем

**"Чоҥештем" ** — Алексей Алексеевын 2016 ийыште возымо мурыжо.

Семже ден мутшо А. Алексеевын.


Интернетым чÿктем,Тый денет мутланаш.Шуко поро мутемПогынен каласаш.Жап шагал кутыраш,Шуко уло ойлаш.О кузе гын йолташ,Шÿм-чонемым почаш.

Припев:
Чоҥештем, чоҥештем.Таллинн гыч чоҥештем.Эстон мланде гыч мыйМарий Элыш вашкем.Солалтен наҥгаем,Йот элем ончыктем,Вот тунам мыланем,Тый лият пелашем.

Оксамат погенам,Евро дене тÿлем.Самолетлан оксамПогаш ынде шонем.Кеч пытартыш теҥгем,Тыланет кучыктем.Вучо мыйым шонен,Мый мием чоҥештен.

Припев:
 

Толынам наҥагаяш.Кумда элым ужаш.Ӱмырешлан ваш-ваш,Йöраталын илаш.Ушем дене шонем,Тыйым чотак ужнем.Самолет наҥгая,Лийына ме пырля.

Припев:


## Кылвер-влак
* Чоҥештем

Категорий:Марий муро-влак
Олян гына

**«Олян гына»** — Урал кундемысе марий калык муро.


Олян гына, кыштыр гына
Курыкышко кӱза алаша.
Курыкышко кӱза алаша.
Олян гына, кыштыр гына
Эрталалеш мемнан пагытна.

Пеледалтеш, велалт кая
Олыкышто пеледыш ик гана.
Олыкышто пеледыш ик гана.
Пеледалтеш, эртен кая
Мемнан рвезе пагыт ик гана.

Кайышаш гын, кайышаш,
Мӧр, снеге погаш.
Кеҥеж кече мемнам ок вучал.
Кеҥеж кече мемнам ок вучал.
Пуралтышаш, куштышаш,
Толын ужын кутыршаш.
Илыш-ӱмыр мемнам ок вучал.
Илыш-ӱмыр мемнам ок вучал.

А-а-а....
А-а-а....
А-а-а....
А-а-а....
Олыкышто, ик лукышто
Порсын вуян пеледышлан куку мура.
Порсын вуян пеледышлан куку мура.
Муралтена — колыштса,
Каена гын, ончалза,
Мурынам шарналтен илалза.
Муралтена — колыштса,
Каена гын, ончалза,
Мурынам шарналтен илалза.
Мурынам шарналтен илалза﻿.


## Кылвер-влак
* Урал марий муро «Олян гына»

Категорий:Марий муро-влак
Кожла

**Кожла** () — нугыдын (пырля) кушкын шогышо кож-влак але утларакшым кож гыч гына лийын шогышо иман чодыра .

## Тугак ончо
* Кожер

## Важ-влак


Категорий:Чодыран типше-влак
Кожла (ыҥ-влак)

**Кожла** мут ончыктен кертеш:

* Кожла — нугыдын (пырля) кушкын шогышо кож-влак але утларакшым кож гыч гына лийын шогышо иман чодыра.
* Кожла — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Чакмарий ял шотан илемыш пурышо ял.

## Тугак ончо
* Кожер
Кадрек

**Кадрек** (, ) – Российыште Суас Элын Агрыз кундемыштыже верланыше Азёвский ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 509 еҥ (2002 ий), 516 еҥ (2012 ий).

## Верланыме вер
Агрыз ола деч 63 километр кечывалвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Исламов Александр Исламович – II степенян Ачамланде сар орден да III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Ишпаев Степан Ишпаевич – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Семёнов Ишкат Семёнович – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Шуматов Исанай Шуматович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Шуматов Ишпай Тимофеевич – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Кадряково | Родная Вятка.

## Важ-влак


Категорий:Суас Элысе марий илымверла
Категорий:Агрыз кундемысе илымверла
2017

**2017 (кок тӱжем латшымше) ий** — григориан кечышот почеш високосный идалык огыл, рушарнян тӱҥалын. Мемнан Курымын 2017-ше ийже, XXI курымын 17-ше ийже.

Российыште экологий идалык семын палемдалтын, Белоруссийыште — Шанче идалык.

## Мо лийын

* 1 Шорыкйол — шке пашажым ООН-ын ӱ-ше генеральный секретарьже Антониу Гуттереш тӱҥалын.
* 20 Шорыкйол — Дональд Трамп Ушымо Американ Штат-влакын президентшылан шогалын.

## Кö шочын
*

## Кö колен
* 27 теле — Виталий Дмитриев-Ози, серызе, почеламутчо, басньывозызо, драматург, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1999).

Категорий:2017
Олык (ыҥ-влак)

**Олык** мут ончыктен кертеш:

* Олык — шке семын шочшо да ӱдымӧ шукияш шудо дене айлалтше мланде кумдык.
* Олык — Российыште Пермь мландын Суксо кундемыштыже верланыше ял.
Керли (мурызо)

**Керли** (Чын лӱмжӧ: Керли Кыйв, ) () — эстон мурызо.

## Важ-влак


Категорий:Мурызо-влак
Горняк (ыҥ-влак)

**Горняк** мут ончыктен кертеш:

* Горняк — курык пашазе.
* Горняк — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Чылдемыр ял шотан илемыш пурышо посёлко.