open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Смирнов, Геннадий Николаевич

**Геннадий Смирнов** (Геннадий Николаевич Смирнов) (, РСФСР, Марий АССР, Маскасола кундем, Изи Аксарка ял) — марий серызе, почеламутчо, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1998).

## Илыш корныжо
Геннадий Смирнов 1953 ийын пургыж тылзын 22-шо кечынже Марий АССР Маскасола кундем Изи Аксарка ялеш кресаньык ешеш шочын.

## Тӱҥ произведенийже-влак
* Люблю когда порой вечерней...; Холодно. Ранняя темень...: стихи // Дружба. Хрустальный ключ. Йошкар-Ола, 1990. С. 96—100.
* Палитра : стихи. Йошкар-Ола, 1991. 144 с.
* Стихи //Сотовый мед. Йошкар-Ола, 2000. С. 151 — 160.
* Дым полыни : стихи. Йошкар-Ола. 2001. ШО с.
* Облетают дубы...; Старые качели : стихи // Русское слово Марий Эл. Йошкар-Ола, 2004. С. 276-279.
* Вторые сутки дождь идет...; Когда зависнет колокольный...: стихи // Дружба. Время питьхерши. Йошкар-Ола, 2007. С. 240—245.

## Кусарыме произведенийже-влак
* Васильев А. Разговор со временем : стихи. Йошкар-Ола, 2001.64 с.
* Сабанцев-Ояр Г. Светом единым : стихи. Йошкар-Ола, 2003. 88 с.

## Илышыже да творчествыже нерген литератур
* Щеглов С. Обретение голоса// Республика. 1991. 19 июля.
* Сабанцев Г. «Эше шӱлем — ӱшанем...» // Ончыко. 2003. № ЕС. 144— 146.
* Сабанцев Г. Пургыж тылзын шочшо май чонан поэт // Марий Эл. 2003. 22 февр.
* Писатели Республики Марий Эл : автобиобиблиогр. сборник. Йошкар-Ола, 2004. С 61-62.
* МБЭ. Йошкар-Ола, 2007. С. 333.

## Чап
* Россий Серызе-влак ушем йыжъеҥже (1998).
* Марий Эл Республикын Тӱвыра, савыктыш да калык паша шотышто министерствын Чапкагазше.
* Марий Эл Республикын Туныктымаш да шанче министерствын Чапкагазше.
* Россий Серызе-влак ушем Чапкагазше.

## Кылвер-влак
* Смирнов, Геннадий Николаевич.

## Литератур
# Марийская биографическая энциклопедия : 3849 имен в истории Марийского края и марийского народа / авт. и рук. проекта В. Мочаев. - Йошкар-Ола, 2007. С. 333.
# Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 576-577.

Категорий:Марий серызе-влак
Категорий:Марий почеламутчо-влак
Совет Социализм Республик-влак Ушем

**Совет Социализм Республик-влак Ушем** (**ССРУ**), тыгак **Совет Ушем** () — 1922-1991 ий жапыште Европо да Азий континент-влаклаште верланыше кугыжаныш. Совет Ушем мландын ("суша" умылымашште)1/6 ужашыжым айлен, да кумдык шотышто Мланде ӱмбалне эн кугу эл лийын.

1977-ше ийысе Конституций почеш Совет Ушемым икоян шуко калыкан социализм кугыжаныш семын лӱмдалтын.
Кокымшо тӱнямбал сар деч вара Совет Ушемын Афганистан, Венгрий, Иран, Китай, ККДР, Монголий, Норвегий, Польша, Румыний, Турций, Финляндий, Чехословакий дене мланывалсе чек да УАШ, Швеций, Японий дене теҥыз чек лийын.

Категорий:Совет Социализм Республик-влак Ушем
Сомали

**Сомали** (,  *эс-Сумаль*) — Африкыcе эл.

Рӱдолаже Могадишо.

Категорий:Сомали
Сорла (тылзе)

**Cорла тылзе** () — ийын кандашымше тылзыже. Тугак, Тÿредме тылзе, Саска тылзе, У шурно тылзе, Шыжага тылзе, Уржа ÿдымо тылзе, Шӱльӧ тÿредме тылзе, Уржа ӱдымӧ тылзе, Угинде тылзе.

Кеҥеж пагытын кумшо тылзыже.
## Негыз
* Марла календарь. 
* А.Е. Китиков, Марийские народные приметы.
* В.Н. Васильев, Русско-марийский разговорник.
* Зорина, Крылова, Якимова, Марийский для всех.
* История и культура марийского края, 8-9 класс. 
* Паасонен, Восточно-марийский словарь.
* И. С. Галкин, Народные названия месяцев в марийском языке.

Категорий:Тылзе
Стокгольм

**Стокгольм** () — Швецийын рӱдолаже.

Категорий:Швецийысе олала
Категорий:Миллионер-олала
Суас

**Суас** (шкелӱм ; ; ; ) —  Российын Европо ужашыште верланыше рӱдӧ веллаште, Юлвелыште, Уралыште, Сивырыште, Казахстаныште, Кокла Азийыште, Синьцзяныште, Мӱндыр Эрвелыште илыше тӱрк калык.

* Калыкчот Российыште 5554,6 тӱж. еҥ (еҥшотлымаш 2002) — Россий калыкчотын 3,83 %.
* Калыкчот Марий Элыште 43,4 тӱж. еҥ (еҥшотлымаш 2002) — Марий Эл калыкчотын 6,0 %.

## Калыкын вес лӱмжӧ-влак
Суас Элыште да Одо Элыште илыше марий-влак суас-влакым сӱас маныт. Тугат марий-влак суас-влакым тыге манын кертыт: татар, тотар, тадар да тодар.

## Тыгак ончо
* Суас йылме
* Суас кочкыш
* Озаҥ суас
* Касимов суас
* Суас-мишер
* Суас-тептер
* Астархан татар
* Карагаш
* Сивыр татар
* Абакан татар
* Польшо-литва татар
* Крым татар
* Финн татар

*
Категорий:Мусульман калык-влак
Категорий:Калык-влак Российыште
Категорий:Калык-влак Румынийыште
Категорий:Калык-влак Украиныште
Сургут

**Сургут** () — Ола Российыште, Ханты-Манси автоном йырвел — Юграште.

298,5 тӱжем еҥ (2009 ий).

Сургут - тошто ола улеш, 19 Пургыж 1594 шочын.

Кÿртньыгорно уло, Интеркалыкын Кÿртньыгайык порт, да Обь эҥерыште кугу порт.

Шагат ӱштӧ - UTC+6 (кеҥежым), UTC+5 (телым).

## Туныктыш
Олаште кок шке университет-влак уло:
* Сургут кугыжаныш университет
* Сургут кугыжаныш педагогик университет

## Важ-влак


Категорий:Ханты-Манси автоном йырвел — Юграсе олала
Сылнысӱрет

**Сылнысӱрет** (руш. *живопись*) — сӱретсымыктышын лончыжо.

*
Сӱрем (пайрем)

**Сӱрем** (Эрвел марий - **Кӱсӧ**) — кеҥеж чоклашымаш, сӱрем тылзын эртаралтше традиционный марий пайрем.

## Пайремын шарлыме кумдыкшо
*Сӱрем* олык марий да пошкырт марий-влак коклаште аралалт кодын. Кызыт Марий Элын Морко, Юлсер кундемыште, Пошкырт Элыште пайремлат.

## Эртарыме жап
*Сӱрем-Пӱсӧ* кажне ийын эртаралтеш. Южо марий-влак кажне 3 ий гыч сӱрем тылзе тӱҥалтышыште, кече иктӧрлык (22 сӱрем) деч вара кум арня эртымеке пайремлат. Тудо руш Петро пайрем деке лишке але Петро кече дене иктеш толын кертеш. Пайрем ожно арня мучко шуйнен. Пайремын икымше кечыже карт-влакын мутланен келшымышт почеш палемдалтын.

## Пайремын кӱлешлыкше
*Сӱрем* юмыйӱла радамым шуктымаште кумда верым налеш. Кеҥежым эртарыме моло пайрем-влак коклаште ик эн тӱҥ да жаплыме пайрем семын палемдалтеш. *Сӱрем* годым кугу тӱткылыкым надырым пуэн кумалмылан ойырат. Пайрем тӱҥалтыште, ончычсо пагытлан, кинде пеледме жаплан увертарыме, Мланде Аван тымыкшым аралыше ойӧрӧм чарыме йӱлам эртареныт. Тыге нуно озанлык да еш сомылым тӧрлен шогымаште Юмын поро кумылжым йодыныт.

## Пайрем йула радам
*Сӱрем* тыглай огыл йӱла радам гыч шоген. Пайрем годым **сӱрем отышто** (кӱсотышто, кӱсӧ олмышто - эрвел марий-влакын) кумалтыш эртаралтын. Кумалме деч вара **сӱрем мужым** (осал шӱлышым) поктымо йӱла шукталтын. Рвезе-влак кугу йӱк-йӱаным луктын имне дене ото йыр, пасу мучко, ял покшеч кудалыныт да сӱрем пучым пуалтеныт, сурт-пучым сола дене лупшеныт, пуч ден солам пудыртен, палемдыме верыш кудалтеныт але чодырасе укшеш сакен коденыт. Тиде йӱлам шуктышо самырык-влакым варажым шупшаш, аракам йӱаш, уда шомакым ойлаш, йӱк-йӱаным лукташ чарен. Кумалтыш эртыме кечылаште эҥерыште йӱштылын але мончашке пурен кап-кылым лывыртеныт. Пайремым муро да куштымаш, весела модмаш мучашлен. Моло пайрем семынак оза-влак унам вашлийыныт, тамле кочкыш-йӱыш дене сийленыт.

## Тыгак ончо
* Агавайрем

## Негыз
* О. А. Калинина "Марий пайрем-влак. Полшык", Йошкар-Ола, 2006

Категорий:Марий пайрем-влак
Тайвань

**Китай Республик (Тайвань)** () — эл Азийыште.

Рӱдолаже Тайбэй.

Тайвань
Таллинн

**Таллинн** () — Эстонийын рӱдолаже. 2016 ийыште Таллинныште 440 702 еҥ илен.

## Эртымгорно

## Верланыме вер

## Административ шеледымаш

8 кундем-влак:
#  Хааберсти
#  Кесклинн
#  Кристийне
#  Ласнамяэ
#  Мустамяэ
#  Нымме
#  Пирита
#  Пыхья-Таллинн

## Калыкчот

## Лӱмлӧ еҥ-влак

## Литератур
* Sulev Maèvali. Historical and architectural monuments in Tallinn.
* Elena Tannu. The living past of Tallinn. — ISBN 5-7979-0031-9.
* Dmitri Bruns. Architectural Landmarks, Places of Interest.
* Karl Helemäe. Tallinn, Olympic Regatta city.
* Clare Thomson. Tallinn. — Footprint Publishing, 2004. — ISBN 1-904777-77-5.
* Neil Taylor. Tallinn. — Bradt City Guide, 2004. — ISBN 1-84162-096-3.

## Кылвер-влак
* Официал сайт
* Panoramas of Tallinn Old Town
* 3D model of Tallinn Old Town
* Historical footage of Tallinn, 1920 ()

## Важ-влак

Категорий:Эстонийысе олала
Категорий:Таллинн
Таджикистан

**Таджикистан** () — эл Азийыште.

Рӱдола — Душанбе.

Категорий:Таджикистан
Таиланд

**Таиланд** () — эл Азийыште.

Рӱдолаже Бангкок.

Категорий:Таиланд
Тампере

**Тампере** (, ) — ола Финляндийыште.

Категорий:Финляндийысе олала
Тапа

**Тапа** (эстонла *Tapa*) — ола Эстонийыште. Йудвел касвел кундемыште верланен.

Категорий:Эстонийысе олала
Тарту

**Тарту** (эстонла *Tartu*) — ола Эстонийыште. 2000 ийысе еҥшотлымаш почеш Тартушто 101 246 еҥ илен. Ола возен кодымо важлаште икымше гана 1030 ийыште ушештаралтын.


Puitelamu Tartus Oa 1.jpg|
Tartu Ülikooli peahoone 2012.jpg
Tartu Peetri kirik 2012.jpg|
Tartu Raekoda 2012.jpg|
Tartu Raekoja plats 6, 8 ja 10.jpg|
Tartu Raekoja plats 18 ja 20.jpg|
Tartu Toomkiriku varemed 2012.jpg|
Raudteetööliste elamu Tartus Vaksali 4.jpg|


Категорий:Тарту
Токио

**Токио** (; *Tōkyō* — Эрвел рӱдола) — Японийын рӱдолаже.

Категорий:Японийысе олала
Категорий:Японийысе миллионер-олала
Категорий:Токио
Турций

**Турций** () — эл Азийыште да Европышто. Покшел Эрвелне верланыше кугыжаныш. Рӱдолаже Анкара.

Кызытсе Турций группын шаланымыж деч вара тудым 1923 ийыште икымше тӱнямбал сарыште сеҥалтын лийын да результат почеш кугыжаныш дипомат-влак-эрыкан турецкий сарыште лийын, калык да территорий-влак ыштыме фракия упразднение эрвел монархий, кугыжанышым национальный да изи азийын касвел турцийыште армян аркамбал. Дипомат-влак рӱдер мо ондак лиймым, тиде акрет годсо шуко регионлаште кугыжаныш историй возалте: кугыжаныш Хеттский, Ассирия, Урартула, Армений, Византий, Грузий (Иберия да Колхида), Персийыште, Рим и т. д.

Йӱдвелне Болгарий да Шем теҥыз дене пошкудо улеш; эрвелне Грузий, Армений, Азербайджан (Нахичеван) да Иран; кечывалвелне Мландепокшел теҥыз, Ирак да Сирий; касвелне Эгей теҥыз да Греций дене уло.

Турцийыште ожнысек илыше калыкым *турок калык* маныт.

## Кугу олала
Турцийыште эн кугу олала:

# икымше Стамбул
# кокымшо Анкара
# кумшо Измир
# нылымше Бурса
# визымше Адана
# кудымшо Газиантеп
# шымше Конья
# кандашымше Анталья
# индешымше Кайсери
# луымшо Мерсин

## Gallery

File:Anit Kabir (6526103103).jpg|
File:Aya sofya.jpg| 
File:Kocatepe Mosque Ankara.jpg| 
File:State Painting and Sculpture Museum of Ankara.jpg| 
File:DolmabahceMainGate.JPG| 
File:İzmir clock tower.jpg| 
File:Pamukkale00.JPG| 
File:Eskişehir-Aycan.jpg| 
File:Antalya falezler.jpg| 
File:Alanya.jpg| 
File:Bluemosquefront.jpg| 
File:Diyarbakir P1050751 20080427135832.JPG| 


## Важ-влак


Категорий:Турций
Тыгыдер

**Тыгыдер** (тыгак *Арама*, *Тӱшка*) — кушкыл. Ик тӱҥ пушеҥге семын уке, шуко изи тӱҥ-влак.

Категорий:Кушкыл
Теле (тылзе)

**Теле тылзе** () — идалыкын латкокымшо тылзыже. Тугак, Чатлама тылзе, Кугу шыл тылзе (Имне тылзе), Изи кырлас тылзе.

Теле пагытын икымше тылзыже.

21-ше але 22-шо кечынже телымсе кечышогымаш.

## Негыз
* Марла календарь. 
* А.Е. Китиков, Марийские народные приметы.
* В.Н. Васильев, Русско-марийский разговорник.
* Зорина, Крылова, Якимова, Марийский для всех.
* История и культура марийского края, 8-9 класс. 
* Паасонен, Восточно-марийский словарь.
* И. С. Галкин, Народные названия месяцев в марийском языке.

Категорий:Тылзе
Фарер йылме

**Фарер йылме** () — индоевропысо (герман) йылме.

Категорий:Фарер йылме
Категорий:Герман йылме-влак
Филиппин-влак

**Филиппин-влак** () — Азийысе эл.

Рӱдола Манила.

Филиппин-влак
Финн йылме

**Финн йылме** () — урал йылме. Кугыжаныш йылме Финляндийыште.

## Важ-влак


Категорий:Евразийысе йылме-влак
Категорий:Финн йылме
Француз йылме

**Француз йылме** () — индоевропысо (роман) йылме. Кугыжаныш йылме Францийыште.

Категорий:Француз йылме
Категорий:Роман йылме-влак
Фриз йылме

**Фриз йылме** (фризла *frysk*, *fresk*, *frasch*. *fӱrs*) — индоевропысо (герман) йылме.

Категорий:Фриз йылме
Категорий:Герман йылме-влак
Хаапсалу

**Хаапсалу** (, тошто руш лӱм — **Га́псаль** (, )) — ола Эстонийыште.


Haapsalu linnuse varemed1.jpg|
Haapsalu linnuse kirik 2012.jpg|
Haapsalu linnuse varemed2.jpg|
Haapsalu Maarja õigeusu kirik.jpg|
Haapsalu raekoda 2012.jpg|
Haapsalu kuursaal 2012.jpg|
Haapsalu raudteejaama ooteplatvorm.jpg|
Haapsalu raudteejaama veetorn.jpg|
Haapsalu raudteejaama sepikoda.jpg|
Haapsalu raudteejaama ambulants.jpg|
Auruvedur Su 252-94 Haapsalus.jpg|


Категорий:Эстонийысе олала
Ханты-Манси автоном йырвел — Югра

**Ханты-Манси автоном йырвел — Югра** (, , ) — йырвел Российште. 2002 ийыште 7309 марий еҥ тыште илен (калыкчот 2002 ийыште).

### Эн кугу ола-влак
* Сургут (298,5 тӱжем еҥ 2009 ий)
* Нижневартовск (242,0 тӱжем еҥ 2007 ий)
* Нефтеюганск (115,7 тӱжем еҥ 1 Кылме 2008)

Категорий:Ханты-Манси автоном йырвел — Югра
Хельсинки

**Хельсинки** (, ) — Финляндийын рӱдолаже. Калыкчот: 675 747 еҥ (2021 ий).

## Эртымгорно
1550 — негызленыт.

## Верланыме вер
Ола Финн вӱдлук серыштыже верланен.

## Административ шеледымаш

# Кечывалвел йырвел
# Касвел йырвел
# Центр йырвел
# Йӱдвел йырвел
# Йӱдвел-Эрвел йырвел
# Кечывалвел-Эрвел йырвел
# Эрвел йырвел
# Эстерсунд йырвел

## Калыкчот

## Лӱмлӧ еҥ-влак

## Литератур
* Иконников А. В. Хельсинки / Оформл. А. П. Рыбакова; Союз архитекторов СССР, Ленингр. отделение. — Л.: Стройиздат, Ленингр. отделение, 1967. — 72 с. — (Архитектура и строительство городов мира). — 10 000 экз.
* Курбатов Ю. И. Хельсинки. — М.: Искусство, 1985. — 248 с. — (Города и музеи мира). — 50 000 экз.
* Никонов В.А. Краткий топонимический словарь. — М.: Мысль, 1966. — 509 с. — 32 000 экз.

## Кылвер-влак
* Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.
* HELFI.RU — всё про Хельсинки для гостей и жителей столицы
* Регион Хельсинки
* Helsinki.ru
* Helsinki.fi
* Городской транспорт Хельсинки
* Интерактивная карта дорог и зданий Хельсинки в ретроспективе 1943—2012

## Важ-влак


Категорий:Хельсинки
Хорват йылме

**Хорват йылме** (хорватла *hrvatski jezik*) — индоевропысо (славян) йылме.

 

## Йылме

Категорий:Хорват йылме
Чех йылме

**Чех йылме** (чехла *čeština*) — индоевропысо (славян) йылме.

Категорий:Чех йылме
Чодыра сем (балет)

**Чодыра сем** () — икымше марий балет (1973), семым А.Б.Луппов возен.

## Кузе шочын
Балетлан музыкым А.Б.Луппов 1971 ийыште возаш тӱҥалын да вес ийыште пытарен. 

Либреттожым ямдылымаште композитор шкежат тыршен, балетмейстер Валентина Наваевалан тудым марий калык йомак негызеш возаш темлен. Балетын героиньыжланат Эрика лӱмым тудо ӱмыр лугыч лийше йолташыжым, композитор Эрик Сапаевым, шарныме лӱмеш пуэн. 

1973 ий 17 пургыж тунамсе марий музык театрыште "Чодра семым" икымше гана ончыкталтын. Балетым эстон Энн Рая шынден.

Вара 90-шо ийлаште у балетмейстер-постановщикын тыршымыж денат сценыш лукмо. Но 2000 ийыште тиде балетым автор шкеак, паленак, репертуар гыч кораҥден.

2005 ийыште балетым кумшо гана шындыме да 15 ӱярняште ончыктымо. Спектакль кӱчыкрак да кумылым нӧлтышӧ, шинчам сымыстарыше лийже ман ыштеныт. Кум акт гыч кокытым веле кодымо. Лупповын "Чодыра сем", "Замок Шеремета", "Кӱрылтшӧ пайрем" - кум балетше гыч сем-влакым, ужашын-ужашын налын, иктыш чумырымо. Тиде пашам Россий сымыктышын сулло пашаъеҥже Иван Егоров, концертмейстер Надежда Кузнецова шуктеныт, декорацийым сӱретче Б.Голодницкий ямдылен. Аксайым Дмитрий Марасанов, Кереметым Александр Зверев, Эрикам Светлана Севрюгина, Шайвим Екатерина Кужнурова куштеныт.

## Негыз
# "Марий Эл" газет, 05.03.2005, 09.04.2005.

Категорий:Балет-влак
Категорий:Марий Эл
Чоткар

**Чоткар** - марий патыр, Юлсер кундемыште, Корамас ялыште шочын. Тоштыеҥ ой почеш, Чоткар марийын кугыжаже лийын. Чоткар пеш виян улмаш. Иктат сеҥен кертын огыл тудым. Марий Сылнымут классикше-влакат тиде образым шке произведенийлаштышт шагал огыл кучылтыныт.

Юлсер кундемыште Корамас ял воктене 2002 ийыште Чоткарлан чапкӱым пыштыме.

Сергей Чавайн, Шабдар Осып да Олык Ипай 1936 ийыште кумытын "Чоткар патыр нерген мур" кугу поэмым возеныт. Тудо ятыр жап мыланна палыме киен, да "Ончыко" журналын 1992 ий 5-ше номерешыже Г. Зайниевын тыршымыжлан кӧра савыкталтын.

## Тыгак ончо
* Полтыш
* Чумбылат

## Негыз
* Марий Талешке-влак. Валентин Колумб лӱмеш рӱдер-тоштер, Регион-влак кокласе "Марий ушем" мер организаций, Йошкар-Ола, 2009.

## Кылвер
* Чоткар патырым пагален.

Категорий:Марий талешке-влак
Чуваший

**Чуваший** (, , ) — Россий Федерацйын ужашыже, Тудо Юлсер федерал йырвелыш пура.

Рӱдола — Шовакшэҥер.

Марий Эл, Татарстан, Сембер вел, Мордовий да Угарман вел дене йыгыре улеш.

## Илышйогын

## Географий верланымаш

## Административ шеледымаш

### Кундемла

### Олала

## Эртымгорно

### Чуваш автоном вел

### Чуваш АССР

### Чуваший Республик

## Экономик вияҥмаш

### Инфраструктур

### Йӧнозанлык

## Кылвер-влак
* Почему чуваши не говорят по-чувашски? Why don't Chuvash people speak Chuvash?

## Важ-влак


Категорий:Чуваший
Хорватий

**Хорватий** () — эл Европышто.

Рӱдолаже Загреб.

Вуйлатымаш формо — парламент республик. Премьер-министр андрей пленкович 19 шыжа 2016 ий дене налын, президент пост а 2020 гыч 19 пургыж — Миланович Зоран.

Рӱдолаже да эн кугу олаже — Загреб. Категорий хорватий йӱдвел-касвел Файлым дене, йӱдвел-эрвел — венгрий сербийлан дене, эрвелыште да кечывалвел — Босний да герцеговине дене да шемкурык элыште; касвел чек да италийыште лийын мушмо адриатик теҥыз ден теҥыз.

Валюта кугыжаныш — кунам.

1992 ий наций-влак организацийын членжылан шотлалтеш эл дене ушен; ОБСЕ, европын каҥашыже, 2009 ий гыч йылме-влак; 2013 ийыште союзышто Европысо.

## Экономике
Вӱдышӧ отрасльлан шотлалтеш: судостроение, машиностроений, химий, кочкыш, кылдалтын, обрабатыватлыше, электронный да электротехнике, фармацевт промышленность. Туризм экономикын кӱлешан отрасльже шотлалтеш.

Индекс Кейтец (элыште пашадарын эн изи да кокла шот дене келшен толшо) 2018 ийыште хорватийыште (кыдалаш да кунам кунам эн 3442,25 8420) наре ыштышыже 40,8 %. 2020 ий 1 январь гыч ышта пашалан тӱлымӧ эн изи кугытым 4062,51 кунам, 543,35 евро (брутто), кунам да 3250,01, 434,68 евро (нетто). 2021 ий 1 январь гыч ышта пашалан тӱлымӧ эн изи кугытым 4250 кунам, 562,04 евро (брутто), кунам да 3400, 449,44 евро (нетто). 2022 ий 1 январь гыч ышта пашалан тӱлымӧ эн изи кугытым 4687,50 кунам, 623,42 евро (брутто), кунам да 3750, 499,22 евро (нетто), возымо индекс Кейтс 48,78 %.

Адриатик хорватий отро серыште да шуко — шуко направлений международный туризм. Адриатик xix курымышто туризмым вияҥдыме тӱҥалеш; серыште турист корным вияҥдыме тӱҥалын xx курымын социализм тӱняште ик эн хорватийысе. 1990 ий иземда туризм а хорватий, военный действийын могай амал лиймым да инфраструктурын тоштеммыж турист, касвел стандарт шот огеш вашеште. Тӱҥалтыш гыч 2000-х годов турист-влакым отрасльыштат кушмаш ончыкта. Турист индустрий 2010 покшелне-х гг. 18 логалеш % ВНП, экономист-влак у можо чоным корштара.

Верысе вторичный пазарыште недвижимость объектым тӱҥ шотышто. Изиш элын у стройкышкыжо, кушмаш темп гынат, пытартыш ийлаште чоҥаш палемдалтеш. Серыште турист поснак регион наледылше да активнын объектым ужын пӧрт. Тыште пеш писын ликвидный объект дене ургат.

## Важ-влак


Категорий:Хорватий
Чумбылат

**Чумбылат** (Лемдэ Курыккугыза, Курык ӱмбал керемет, Кугу еҥ, Курыккугыза) — марий он, шнуй талешке да тале сарзе-аралтыш. XII курымышто илен, шке калыкым тушман дечын арален.

Чумбылатын илыме верже Лемде эҥерын шола серыштыже, Кукарка деч латвич меҥге тораште верланен.

## Илыме корно
Чумбылат он ончыч Какшарыште () илен. 1181 ийыште Какшарым новгородысо ушкуйник-влак налыныт, да Чумбылат Кукаркаш (кызыт *Советск*) куснен.

Латкокымшо курым тӱҥалтыште, Виче кундемысе кугезе марий мландште, Кукарка лӱман карманым чоҥен шогалтеныт. Калык Онжылан Чумбылат лӱман талешкым сайлен да моткоч кугун ӱшанен, пагален илен. Шочмо тукымжо дене ӱмырешлан чеверласаш жап толын шумеке, тудым курык серысе сылне вер-шӧреш тоеныт. Тукымжым арален кодаш тыршымыжлан, виян да чолга улмыжлан Оным калык шке юмыжлан шотлаш тӱҥалын. Неле жапыште кугезына-влак курыкыш толыныт да осал тушман деч пыдал налаш, порылыкым да тыныслыкым Курык Кугыза деч йодыныт. Кава деке нӧлталтше Шнуй курыкым тачат Ош Поро Кугу Юмо деке эн лишыл верлан шотлат.

## Шарнымаш йӱла
Тудын лӱмжӧ кумдан шарлен да ятыр марий-влак тудлан кумалыныт. Тыгодым тӱрлӧ семын лӱмденыт: Лемде Курык кугыза, Курык ӱмбал керемет, Кугу еҥ. А утларакше тудо Курык кугыза лӱм дене палыме. Чумбылат манме умылымаш — тиде курыклан кумалме йӱла. Тыгеракак йоҥгалтше лӱман он-влак моло калыкынат улмаш. Мутлан, тыгай курык Юмо-влак улыт: Индийыште — Шамбала, Кокла Азийыште — Джамбул, Мордва мландыште — Чампас да молат.

Чумбылат курыкым 1830 ий шыжым, марий-влак тетла шке Чумбылат Юмыштлан ынышт кумал манын, нуным танле тыныш савыраш шонен, Москосо митрополит Филаретын кӱштымыж почеш пудештарыме. Туге гынат Курык кугызалан калыкын ӱшанжым ӱштыл луктын кертме огыл.

Курыкысо Кугу кӱм пудештарымашын амалже XIX курымын 20-шо ийла мучаште марий-влак коклаште кӱсотышто кумалмаш моткоч кумдан шарлен. Мутлан, 1827 ийыште Чарла уезд, Морко кундемысе Варангыш ял воктене марий-влак кугу шыже кумалтышым эртареныт. Тушко 4 000 утла еҥ погынен. А ик ий гыч, 1828 ийыште, Шернур вел Купран кӱсотышко кумалаш 3 000 утла еҥ кумалаш толын. Тыштыже 134 тулолмо лийын, 99 тӱрлӧ вольык да куйыквусо дене 99 онаеҥ кумалын.

Чумбылатын курык (тушто тудын шӱгарже) — эн пагалыме марий калыкын шнуй верже. Чумбылат лӱмжым чыла марий калык пала. Кугу кумалтыш Чумбылат курыкышто 1993 ий гыч адак эртаралтыныт.

## Тыгак ончо
* Полтыш
* Чоткар

## Негыз
* «26 вӱдшор — Марий талешке кече» брошюр, 2003 ий, Валентин Колумб лӱмеш рӱдер-тоштер савыктен, чумырышо — Лайд Шемйэр.
* Марий Талешке-влак. Валентин Колумб лӱмеш рӱдер-тоштер, Регион-влак кокласе "Марий ушем" мер организаций, Йошкар-Ола, 2009.
*  Марийский фольклор. Мифы, легенды, предания. Акцорин В. А. Йошкар-Ола, 1991.
*  Марийская мифология, Тойдыбекова Л. С. Йошкар-Ола, 2007.

## Чумбылат нерген моло текст
* Чумбылат
* Чумбылат - марийский национальный герой

## Чумбылат курык гыч фото-влак

|Чумбылат кумалтыш, 2002 ий
|Чумбылат кумалтыш, 2002 ий
|Чумбылат кумалтыш, 2002 ий
|Чумбылат кумалтыш, 2002 ий


Категорий:Марий талешке-влак
Категорий:Кукарка
Чыкма

**Чыкма** (, ) — Марий Эл Республикын Курыкмарий кундемын рӱдолаже. Чыкмам 1584 ийыште кеҥежым руш сарзе-влак чоҥеныт. Ола 1781 гыч.

Калыкчот 22,7 тӱжем еҥ. (2008).

Ола Юл (Шовакшэҥер вӱдаралымвер) кӱкшö пурла серыштыже верланен, Йошкар-Ола гыч 104 уштыш кечывалвел-касвелнырак. Чыкма — курыкмарий тӱҥ тӱвыра да вуйлатымаш рӱдыжӧ.

## Кылвер-влак
* Козьмодемьянск/Родная Вятка.
* Козьмодемьянск
* Козьмодемьянск в энциклопедии «Мой город»
* Храмы города

## Литератур
# Энциклопедия Республики Марий Эл – Йошкар-Ола, 2009. – 872 с.: ил. С. 433.

Категорий:Марий Элысе олала
Категорий:Марий Элысе кундем рӱдерла
Категорий:Чыкма
Чын Исус Черке

"**Чын Исус Черке**" шкевуя черке улеш. Тудлан Пекиныште (Китай) 1917 ийыште негызым пыштыме. Таче тудын 1,5 амион наре йыжеҥже куд континентын нылле вич эллаштыже ила. Тиде черке Кристиантынын Протестант укшышкыжын ик ужашыже улеш. 1995 ийыште тиде черке шке пӧлкажым Российыште почын. Амалже - Исусын Кокымшо гана Толмыж деч ончыч чыла калык-влак коклаште Поруверым шараш''.
Ты черкын лу тӱҥ ӱшанымаш лончыжо:
# Шнуй Шӱлыш
# Тынеш пурымаш
# Йолым мушмаш
# Шнуй Юмынтарым налмаш
# Шабат Кече (Шуматкече)
# Исус Кристос
# Библий
# Утаралтмаш
# Черке
# Пытартыш Тöр

Категорий:Христианлык
Швед йылме

**Швед йылме** () — индоевропысо (герман) йылме. Скандинав тӱшкан эрвел ӱлылтӱшкаш пура. Швеций, Финляндий, да Аланд отролаште шарлен. Скандинавийыште ик эн кумдан шарлыше йылме. Кутырышо-влакын чотышт индеш миллион деч шукырак.

Категорий:Швед йылме
Категорий:Герман йылме-влак
Швейцарий

**Швейцарий** (, , , ) — эл Европышто.

Рӱдолаже Берн.

## Кылвер-влак
* Швейцарские новости на русском. Каждый день.
* Швейцарская интернет-газета на русском языке
* Карты Швейцарии
* Информационный портал

Категорий:Швейцарий
Шемкурык Эл

**Шемкурык Эл** (Montenegro; ) — Европысо эл. Рӱдола — Подгорица.

Категорий:Шемкурык Эл
Шорыкйол (тылзе)

**Шорыкйол тылзе** () — ийын икымше тылзыже, Шорыкйол пайремым пайремлыме тылзе. Тугак, У ий тылзе, Кырлас тылзе, маныт.

Теле пагытын  кокымшо тылзыже.

## Негыз
* Марла календарь. 
* А.Е. Китиков, Марийские народные приметы.
* В.Н. Васильев, Русско-марийский разговорник.
* Зорина, Крылова, Якимова, Марийский для всех.
* История и культура марийского края, 8-9 класс. 
* Паасонен, Восточно-марийский словарь.
* И. С. Галкин, Народные названия месяцев в марийском языке.

Категорий:Тылзе
Шот радам-влак

## Марий радам
Ожно годсек марий калык **марий радамым** кучылтын. Кызыт жап марте эн кугу шотпал *[[камысыр]]* веле кодын. Кугырак шотпалым векат тыге чоҥеныт (четлыкым ончо). Марий радамым йомдараш ок лий да кучылташ кӱлеш.

## Американ радам
**Американ радамыште** чыла кугу шотпал лӱм-влак тыге чоҥалтыт: тӱҥалтышыште латин чотмут шинча, вара тудлан супикс «-иллион» ешаралтеш. Поснаҥдыш — «миллион» мут, тиде шотпалым тӱжем (лат. *mille*) да шукемдыше «-иллион» супиксым ончыкта. Тыге шотпал-влак — биллион, триллион, квадриллион, квинтиллион, секстиллион да т.м. чоҥалтат. Американ радамым УАШыште, Канадыште, Кугу Британийыште, Российыште, Грецийыште да Турцийыште кучылтат.

## Европо радам
**Европо радам** тӱняште шукырак кучылтымо. Шотпал лӱм-влак тыге чоҥалтат: латин чотмут дек «-иллион» супикс ешаралтеш, вес шотпалын лӱмжӧ (1 000 пачаш шукырак) тидынат латин чотмут гыч чоҥалтеш, такшым «-иллиард» супикс дене. Викшым манаш гын, тиде радамыште триллион почеш триллиард кая, вара квадриллион, квадриллиард да тулеч молат.

## Шочмаш да вияҥмаш
Францийысе физик да математик Николя Шуке (Nicolas Chuquet) «биллион» (*byllion*) да «триллион» (*tryllion*) мут-влакым шонен луктын да шотпал-влакым 1012 да 1018 ончыкташ кучылтен. Тиде европо радамлан негыз ыле.

Туге гынат весе францийысе математикшамыч XVII курымышто 109 да 1012 шотпал-влаклан «биллион» да «триллион» мут-влакым кучылтыныт. Тыгай радам Францийыште да Америкыште пеҥгыдемден, вара тудо *американ* лӱмден ыле. Ты жапыште Шуке радам Кугу Британийыште да Немыч Элыште умбакыже кучылталтын. 1948 ий гыч Франций Шуке радам (вес семынже *европо радам*) дек пӧртылтен.

## Радам таҥастарымаш

### Шотпал четлык

## Тыгак ончо
* Шотпал
* Шотпал лӱмер

## Кылвер
* С. Козловский. Самое большое число в мире

Категорий:Математике
Шотпал

**Шотпал** () - ӱзгарын мынярлыкым ончыктышо абстракций.

Категорий:Шотпал
Шошо

**Шошо** — Идалыкын ныл пагыт кокла гыч иктыже. Теле да Кеҥеж коклаште эрта.

Шошышто кум тылзе: Ӱярня, Вӱдшор да Ага.
Швеций

**Швеций** ( [свӓрйе]) — Европысо эл.

Швеции йÿдвелан европаште вераҥдеш. 9 милион эҥ тыгерак илыт. Швеций имне вÿтлык демократийм уло. Стокгольм швецин рÿдолаже уло. Вес ола-шамыч швециште Мальмё, Гётеборг да Уппсала авалыт. Шведла аҥгличанла да немычла увертароныт ыле. Шведаныште адак пеш сай корно-шамыч мом пеш эффектанысыште уло.

Категорий:Швеций
Шри-Ланка

**Шри-Ланка** (, ) — эл Азийыште.
Рӱдолаже Шри-Джаяварденепура-Котте.

Категорий:Шри-Ланка
Шыже

**Шыже** — идалыкын пагытше. Кеҥеж деч вара кая, да Теле деч ончыч.

Шыжыште кум тылзе: Идым, Шыжа да Кылме.
Эрвел марий

**Эрвел марий-влак** — марий калыкын ужашыже, Пошкырт Элыште, Суас Элыште, Свердловск велыште да Пермь мландыште илат.

## Тыгак ончо
* Марий

## Литератур
* Эрвелмарий калыкын тӱвыра поянлыкше: ожнысо тӱсшӧ да тачысе сынже. Этнографий очерк-влак / МарНИИЯЛИ.— Йошкар-Ола, 2020.— 170 л.

Категорий:Марий
Эритрей

**Эритрей** (, ) — эл Африкыште.

Рӱдолаже Асмэра.

Категорий:Эритрей
Эспоо

**Эспоо** (, ) — ола Финляндийыште.

Категорий:Финляндийысе олала
Эстон йылме

**Эстон йылме** () — урал йылме.

## Важ-влак


Категорий:Евразийысе йылме-влак
Категорий:Эстон йылме
Эстоний

**Эстоний** () — йӱдвел Европышто эл. Официал лӱмжӧ — **Эстоний Республик** (). Йӱдвелыште Суоми пролив улеш, касвелыште Балтик теҥыз, кечывалвелыште - Латвий да эрвелыште Россий верланат.

Эстоний - демократле да парламентле республик улеш, латвич кундемлан шеледалтеш. Таллинн - рӱдӧ да эн кугу олаже улеш. Эстонийыште 1,33 миллион гыч шагалрак еҥ ила. Эстоний Европа Ушемысе эн изи калыкчотан эл кокла гыч иктыже. Эстон-влак - финн-угор калык улыт, эстон да финн йылмыла коклаште шуко икгайлыкым вашлияш лиеш.

Эстоний Наций-влакын Лигышкышт 22 Идым 1921 ийыште пурен,  17 Идым 1991 ийыште пурен, Европо Ушемыште 1 Ага 2004 гычын.

Эртымгорныжо мучко Эстонийын мландыже Даний, Тевтон Орден, Швеций але Россий кучемыштыже лийын. Эстоний  20 Сорла 1991 ийыште савырнен.

## Административ шеледымаш
Эстоний 15 кундемыш шеледалтеш. Эстонийыште кундем *Maakond* маналтеш.

## Олала

## Важ-влак

}

Категорий:Эстоний
Эрвел Тимор

**Эрвел Тимор** () — эл Азийыште.

Рӱдолаже Дили.

Категорий:Эрвел Тимор
Эфиопий

**Эфиопий** () — эл Африкыште.

Рӱдолаже Аддис-Абеба.

Категорий:Эфиопий
Юлсер-Ола

**Юлсер-Ола** () — ола (1940 ий гыч)  Российыште, Юлсер кундемысе административ рӱдö, кугыт шотышто кокымшо ола республикыште.

Калык чот 58,0 тӱж. еҥ (2005).

Ола шола Юл серыштыже, Йошкар-Ола деч 101 меҥге тораште верланен. Кӱртньыгорно станций *Волжск* Парат (рушла Зеленодольск, кызыт Суас Элыште) гыч 12 меҥге тораште, укшышто пытартыш станций.

## Озанлык
* Целлюлоз-кагаз комбинат — Марий Элысе эн кугу ыштыквер
* Машинечоҥымаш
* Пум келыштарыше ыштыквер-влак
* Кылмыктыше ӱзгар ыштыквер-влак
* Кайык ончымаш

## Кылвер-влак
* '''Оласе портал''' (Юлсер-Оласе увер-нергелымаш рӱдер

## Палемдымаш

Категорий:Марий Элысе олала
Категорий:Марий Элысе кундем рӱдерла
Категорий:Юлсер-Ола
Якимов, Валерий Александрович

**Валерий Якимов** (Валерий (Валериан) Александрович Якимов) (, РСФСР, Марий АССР, Юлсер кундем, Карай ял) — марий серызе, почеламутчо, журналист, драматург, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1999). 

## Илыш корныжо
Валерий Якимов 1955 ийын шорыкйол тылзын 9-ше кечынже Марий АССР Юлсер кундем Карай ялеш кресаньык ешеш шочын. 
 
## Тӱҥ произведенийже-влак
* Почеламут-влак// Волгенче парча. Йошкар-Ола, 1981. С. 11—39. 
* Ивась памаш воктене : ойл ымаш // Эрвий. Йошкар-Ола, 1984. С 93—99.
* Пагыт вӱршер : поэма, почеламут [Пульс времени : поэма, стихи). Йошкар-Ола, 1987. 80 с.
* Чылым : ойлымаш // Эрвий. 1988. С. 19—24.
* Шӧран лашка: поэма гыч ужаш // Эрвий. 1990. С. 55—59. 
* Кинда-кунда : йоча-вл. кум пьеса. Йошкар-Ола, 1991. 52 с.
* Канде мардеж : почеламут аршаш // Ончыко. 1992. № 6. С. 57—62. 
* Титак : повесть да ойлымаш-вл. [Ошибка : повесть и рассказы]. Йошкар-Ола, 1993. 144 с.
* Лӧдӧ : ойлымаш // Эрвий. Йошкар-Ола, 1993. С. 44—53. 
* Почеламут-влак // Ончыко. 2001. № 3. С. 189—190.
* Каныш пагыт ; Ужым тыйым ; Илыш : почеламут-вл. // Мурйо- гын. Йошкар-Ола, 2003. С. 59—61.

## Театр постановкыжо-влак
* Шагат : драма [Часы]. (МарТЮЗ) 1995.

## Илышыже да творчествыже нерген литератур
* Николаев С. Рвезын йоҥгышо поэзий // Волгенче парча. Йошкар-Ола, 1981. С. 5—Ю.
* Краткая биогр. справка //Якимов В. Пагыт вӱршер. Йошкар-Ола, 1987. С 2.
* Валерий Якимовлан — 50 ий // Ончыко. 2004. № 12. С. 167. 
* Писатели Республики Марий Эл : автобиобиблиогр. сборник. Йошкар-Ола, 2004. С. 74.

## Литератур
# Марийская биографическая энциклопедия : 3849 имен в истории Марийского края и марийского народа / авт. и рук. проекта В. Мочаев. - Йошкар-Ола, 2007. С. 418.
# Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 720-721.

Категорий:Марий серызе-влак
Категорий:Марий почеламутчо-влак
Категорий:Марий журналист-влак
Категорий:Марий драматург-влак
Ю

Юн ончыктымашыже пеш кумда. Тошто марий еҥ-влакын умылымашышт почеш, ю - сандалыкыште эн кугу вий, илыш вий. Ала-мыняр шуко курым мучко марий-влак да нунын кугезышт тиде вийым умылаш да илышыштышт кучылташ тӧченыт, а тыгай вийым кучылт моштышо еҥжым юзо маныныт.

Марий юзо-влак калык медициныште пеш шукертсек чапланыше улыт, тӱрлӧ чер да колымаш деч калыкым араленыт. Тыште ӧрыктарышыжат пеш шуко лийын да уло. Колымаш гыч ылыжтарыме еҥ-влакат, маныт, улыт. Марий калыкын юм кучылтман медициныжым але марте шанче медицинат, этнографият юзо-влакын психологийышт да шолып шинчымашышт гоч умылтарен огытыл. Ю шотышто шанче умылтарен огеш керт гынат, марий калыкын философийыштыже юм шукертсек шке шотшо дене умылен налме, тудо чын фактлан шотлалтеш. Юм кучылтмаш, юлымо, юлан эҥертыше медицине - чыла тиде марий калык тӱвыран ужашыже, тӱвыра поянлык семын тудым этнографият шымлен кертеш.

## Негыз
* *Петров В. Н. Марий ю.- Йошкар-Ола, 1993*

Категорий:Чыла
Белорус йылме

**Белорус йылме** (белорусла *беларуская мова*) — индоевропысо (славян) йылме.

Категорий:Белорус йылме
Болгар йылме

**Болгар йылме** (болгарла *български език*) — индоевропысо (славян) йылме.

Категорий:Болгар йылме
Виктервуй

*Тиде лаштык тыгай случай-влакым веле палемда, кунам виктервуй кугыжаныш вуйлатыше огыл.*

**Виктервуй** — тиде шуктызо укшын тӱҥ сомылъеҥже. Шукыж годым кабинетым вуйлата. Парламент кучем кылрадамыште виктевуйым шуэн огыл премьер-министр, виктер вуйлатыше семын да т.м. лӱмдат. Президент республиклаште але монархийлаште виктервуй кугыжаныш вуйлатыше лийын кертеш, тунам тудым президент але монарх семын лӱмдат.

## Кылвер
* Jean Blondel & Ferdinand Muller-Rommel *Министрмыт Кабинет-влак Касвел Европышто* (аҥгл.) (ISBN 0-333-46209-2)
* Чыла эл-влакын кугыжаныш пашаеҥ-влак

Категорий:Виктервуй
Вӱдшор (тылзе)

**Вӱдшор тылзе** () — идалыкын нылымше тылзыже. 

Шошо пагытын  кокымшо тылзыже.

## Негыз
* Марла календарь. 
* И. С. Галкин, Народные названия месяцев в марийском языке.

Категорий:Тылзе
Датчан йылме

**Датчан йылме** () — индоевропысо (герман) йылме.

Категорий:Датчан йылме
Категорий:Герман йылме-влак
Илымвер

**Илымвер** () — еҥ-влакын илыме верышт, мутлан, хутор, ял, ола сынан посёлко, ола.

Категорий:Илымвер
Итальян йылме

**Итальян йылме** (итальянла *italiano*) — индоевропысо (роман) йылме.

Map Italophone World - updated.png|
Corsivo- come scriverlo a mano in italiano, schede didattiche con alcuni esempi di Paolo Villa (prima edizione commons wikimedia org)-Letters-characters in italics-cursive- how to write it by hand in Italian.pdf|Итальян школышто кид дене возымо курсив.
Idioma%20italiano.png

## Литератур
* 
* 
* 

## Важ-влак


Итальян йылме
Роман йылме-влак
Йыжъеҥ

**Йыжъеҥ** (руш. *член*) - партийын, организацийын, ушемын але вес иктаж-могай тӱшкан посна еҥже.

Йыжъеҥ
Йырвел

**Йырвел** — тӱрлӧ административ вершӧр-влакын лӱмжӧ.

## Шуко кугыжаныш-влакыште
* Сайлыме йырвел
* Сар йырвел

## Посна кугыжаныш-влакыште
* Административ йырвел
* Оласе йырвел
* Муниципал йырвел
* Федерал йырвел
* Империй йырвел
* Калыкле йырвел, вара автоном йырвел ССРУ да РФ-ыште.
* Йырвел (Австрий)
* Йырвел (НДР) *(НДР)*
* Йырвел (Россий империй) — административ иктык Россий империйыште, уездын аналогше.
* Йырвел (ССРУ) — административ иктык ССРУ-што 1920—1940 ийлаште.
* Йырвел Колумбий
* Йырвел (УАШ)
* Йырвел (Швейцарий)
* Йырвел (Израиль)
* Йырвел (Франций)

### Моло кугужаныш-влакыште
Тиде кугыжаныш влакыште йырвел административ иктык улеш: Албаний, Аргентине, Бангладеш.

Категорий:Йырвелла
Йӧнозанлык

**Йӧнозанлык** (руш. *промышленность*) - калык озанлыкын тӱҥ укшыжо.

Йӧнозанлык
Каталан йылме

**Каталан йылме** (каталанла *català*) — индоевропысо (роман) йылме.

Каталан йылме
Роман йылме-влак
Кашуб йылме

**Кашуб йылме** (кашубла *kaszëbsczi jãzëk*) — индоевропысо (славян) йылме.

Категорий:Кашуб йылме
Континент

**Контине́нт** ( деч) —  чыла могырым теҥыз але тептеҥыз-влак дене авыралт шогышо пеш кугу мланде ужаш. Континент мут дене пырля **материк** мутым иктӧр кучылташ лиеш.

Континент-влак:

* Америка
:* Йӱдвел Америка
:* Кечывалвел Америка
* Антарктида
* Афроевразий
:* Африка
:* Евразий
::* Азий
::* Европа
* Океаний
:* Австралий

### Number of continents





*
Курыкмарий

**Курыкмарий калык** — финн-угор калык. Южо шанчыеҥ-влак олык марий калык гыч лекмыж нерген ойлат, южо-влак йӧршын вес калык улмо нерген возат. Тӱҥ шотышто Марий Эл Республикын Курыкмарий кундемыштыже илат. Иван IV кунам Озаҥ ханстве ваштареш сарым тӱҥалын курыкмарий-влак тудын салтак-влак радамыш шке пуреныт. Акпарс лужавуй Озаҥ олам сеҥен налаш полшен. Курыкмарий-влакын шке вургемышт, калык мурышт, культурышт уло. 
Категорий:Марий
Ладин йылме

**Ладин йылме** (ладинла *ladin*) — индоевропысо (роман) йылме.

Ладин йылме
Роман йылме-влак
Латыш йылме

**Латыш йылме** (латышла *latviešu valoda*) — индоевропысо (балтик) йылме.
Латвий кугыжанышын тӱҥ йылмыже тыгак европысо ушемыш пурышо йылме тӱшка гычын иктыже. Шочмо йылме семын тунямбалне латыш йылме дене 1, миллион еҥ кутыра Латвий элын 60 % илыше-влак. Пытартыш жапыште латыш йылме дене кутырышо еҥ-влакын чотышт иземын молан манаш гын Латвий деч моло эллаште тиде йылме дене кутырышо - влакым шыгыремдылыт. 

## Кузе шочын

Моло европысо йылме семынак латыш йылме индоевропысо ешыш пурышо йылме ойыртемым нумалеш. XX курым марте Кечывалвел Балтикысе кундемыштелатыш да моло европысо йылме ик тушкаш пурен шогеныт, но мемнан эра деч ончыч 20 да X курымлаште нуно кок кугу тӱшклан пайлалтыныт – касвел германийысе да балтославян йылме тӱшкалан.

Латыш йылме
Балтик йылме-влак
Литва йылме

**Литва йылме** (литвала *lietuvių kalba*) — индоевропысо (балтик) йылме.

Литва йылме
Балтик йылме-влак
Марий йылме

**Мари́й йы́лме** —  финн-угор тӱшкаш пурышо йылме. Кутырышо-влак кокла гыч эн шукынжо марий улыт, тӱҥ шотышто Марий Элыште да Пошкырт Элыште илыше-влак.

Финн тӱшкемыш (балто-финн, саам, мордва, одо да коми йылме-влак дене пырля) пура. Марий Эл деч посна тыгак Виче вӱдкундемыште да эрвел могырышто, Урал марте шарлыме. Марий йылмыште кок кундемой уло:  курыкмарий, тӱҥ шотышто Юлын курык серыште (Чыкма воктене) да изиш олык серыште шарлыме, да олыкмарий, олык серыште веле (Йошкар-Ола воктене) шарлыме; олыкмарий кундемойыш тугак эрвел кутыртышвлак пурат.

## [[Йылмылончыш]] радам

## Мутвундо
Марий мут-влак тыгерак йоҥгат:
http://www.forvo.com/languages/chm/ 

## Йӱклончыш

## Сингармонизм

## Чот мут

## Олмештыш мут

## Йылме шымлымашын эртыкше

## Возыктыш

## Литератур
* Троицкий В. П., Черемисско-русский словарь, Казань, 1894 (курык да олык);
* Васильев В. М., Записки по грамматике народа мари, Казань, 1918 (курык да олык);
* Шорин В. С., Маро-русский словарь горного наречия, Казань, 1920;
* Кармазин Г. Г., Материалы к изучению марийского языка, Краснококшайск, 1925 (олык);
* Его же, Учебник марийского языка лугово-восточного наречия, Йошкар-Ола, 1929;
* Васильев В. М., Марий Мутэр (словарь горн. и лугов.), Центриздат, М., 1929;
* Castrén M. A., Elementa grammaticae tscheremissicae, Kuopio, 1845 (курык);
* Wiedemann F., Versuch einer Grammatik der tscheremissischen Sprache, SPB, 1847 (курык);
* Budenz J., Erdei és hegyi cseremisz szótár, Pest, 1866 (марла, венг., лат. мутер, курык да олык);
* Szilasi M., Cseremisz szótár, Budapest, 1901 (марла, венг., немычла мутер, курык да олык);
* Ramstedt C., Bergtscheremissische Sprachstudien, Helsingfors, 1902 (кроме текстов мар., немычла мутер, курык);
* Beke О., Cseremisz nyelvtan, Budapest, 1911 (грам. горн. и лугов.);
* Räsänen M., Die tschuwassischen Lehnwörter im Tscheremissischen, Helsinki, 1920;
* Lewy E., Tscheremissische Grammatik, Lpz., 1922 (лугов.);
* Wichmann Y., Tscheremissische Texte mit Wörterverzeichnis und grammatikalischem Abriss, Helsingfors, 1923 (кроме текстов словарь и грам. очерк, горн. и лугов.);
* Räsänen, Die tatarischen Lehnwörter im Tscheremissischen, Helsinki, 1923.

Часть материалов предоставлена проектом Фундаментальная электронная библиотека «Русская литература и фольклор» (© 2004 ФЭБ) Д. Бубрих.

## Кылвер-влак
* Марла-рушла мутер
* http://www.kmatsum.info/mari/eng/
* Олыкмарла-рушла-японла мутер
* Орфографий правил
* Пунктуаций правил
* Марий орфографий мутер (pdf)
* Марий йылме нерген рушла

Ф
Р
М
Категорий:Марий йылме
Категорий:Урал йылме-влак
Миллиард

**Миллиард** (млрд) — европо шот радамыште — тӱжем амион, икытпал индеш укепал дене ончыктымо (1 000 000 000) шотпал, 109.

Марий шот радамыште миллиардлан камысыр, американ шот радамыште биллион келшен толеш. Американ радамым кучылтышо южо эллаште (Россий, Болгарий, Эстоний, Индонезий, Тӱркий, Иран, Израиль, Латвий, Литва), миллиард европо радам гыч налме лач икте шотпал.

Категорий:Шотпал
Лужа

**Лужа́** (тошт.) - ик верыште пырля илыше икмыняр родо-тукымын ушемже. *Лужан эн кугу еҥже лужавуй улмаш.*

Категорий:Административ иктык-влак
Люксембург йылме

**Люксембург йылме** (люксембургла *Lëtzebuergesch*) — индоевропысо (герман) йылме.

Категорий:Люксембург йылме
Категорий:Герман йылме-влак
Немыч йылме

**Немыч йылме** (немычла *Deutsch*) — индоевропысо (герман) йылме. Касвел германийысе индоевропысо ешыш пурышо йылме тӱшка. Латин тиштер негызеш возыктен, кум графеме ешарен, ончыктем умлаут (ä, ö, ü), да лигатур-влак эсцет (ß). Тиштын акрет годсо памятникышт-влак деке пураш VIII курымын ийже.

Немыч йылме прагерманский йылме деке кӱзымекыже, тудын, шке черетыштыже, праиндоевропейский корныйол шотлалтеш. Тудын лектышыже кокымшо гана фонетике да морфологий герман йылме родо-тукым йылмын системыже дене келшышын ойырымаш корныш конда. Кокла курымлаште да морфологий чумыраш лиеш фонетика, лексика да синтаксис строй средневерхненемецкий, а тудо — йылме ранненововерхненемецкий. Кызытсе немыч йылме, историй иктаж xvi курымын кокымшо пелыж гыч тӱҥалын, вес семын лӱмдаш йылмем нововерхненемецкий. Мартин лютер кугу рольым модын кушмо тудо библийым кусареныт, Иоганн Вольфганг фон творчество Гёте, Иоганн Клопшток Кристоф Фридрих да Готтшед Готлиб, иоганн аделунг кристоф йылме пашаже, изам да вариант-влак Дудена Медоран.

Немыч йылме диалект негызеш шочмо литературым кызытсе верхненемецкий. Тудо контраст немыч посна диалект (мутлан, але алеманнский нижненемецкий), але тарванылеш йӱкшӧ ок йӧрӧ вес участвоватлаш куснаш верхненемецкий участвоватлат, шке оҥайлыкше. Вариант-влак швейцарий шке шочмо австрий да немыч йылмыжым, шкешотан койыш стройыш чумырен да шкеак диалект-влаклан негызым фонетике да грамматике.

Эр историй фактым налын шке немыч йылмыжым, кунам шке коклаштыже акрет герман йылме-влак йылмышкат тӱҥалеш, мланде чумыр образованийын йылме ыштат. Эр утларак йылмым вияҥдыме дене кылдалтше вияш прагерманский немыч йылмым вияҥдыме, гипотетический праиндоевропейский йылме гыч лийын. Йылме вияҥме процессыш древневерхненемецкий, кызытсе илыш-корныштыжо икымше тошкалтыш немыч шотлалтеш, кокымшо келшен тарванылме дене кылдалтын, vi курымын ийже эртен.

Икымше вияҥме кӱкшытым, кудо 1050 ий марте шуйнаш тӱҥалеш vii курымын ий гыч, жапын древневерхненемецкий маналтеш. Кум ий чоло тидын деч вара (1350 ий марте) средневерхненемецкий жап шуйнен. 1350 йылме дене вияҥме жапыште лийше 1650 ранненововерхненемецкий почеш, 1650 дене — нововерхненемецкий йылме, таче да тудым умбакыже вияҥдаш. Немыч йылме вияҥме жапыште датировка чыным рашемден огеш лий, сандене тӱнямбал келшык. Тидын деч моло, немыч йылмым вияҥдыме процесс икгай лиеш, шукын ужында мо ойыртемжым, диалектшым кӱкшыт уло.

## Тыгак ончо
* Немыч (калык)
* Немыч Эл

## Негыз

Категорий:Немыч йылме
Категорий:Герман йылме-влак
Ойлымаш ужаш

**Ойлымаш ужаш-влак**:

# Самостоятельный ойлымаш ужаш-влак:
#* лӱм мут
#* пале мут
#* чот мут
#* олмештыш мут
#* глагол
#* наречий
#* оҥартыш мут
# Служебный  ойлымаш ужаш-влак:
#* почеш мут
#* союз
#* частице
# Междометий

## Негыз
* З. В. Учаев: Марий йылме, Теорий. л. 57. Й.-О. 1993.

Ойлымаш ужаш-влак
Ола сынан посёлко

**Ола сынан посёлко** (о.с.к) () — илымвер, кугытшо дене ял ден ола коклаште улеш.

Категорий:Илымвер
Нидерланд йылме

**Нидерланд йылме** (нидерландла *Nederlands*) — индоевропысо (герман) йылме.

Категорий:Нидерланд йылме
Категорий:Герман йылме-влак
Ага (тылзе)

**Ага тылзе** () — ийын визымше тылзыже. Тугак, Саска пеледме тылзе, Мланде кошкымо тылзе.

Шошо пагытын  кумшо тылзыже.

## Негыз
* Марла календарь. 
* А.Е. Китиков, Марийские народные приметы.
* В.Н. Васильев, Русско-марийский разговорник.
* Зорина, Крылова, Якимова, Марийский для всех.
* История и культура марийского края, 8-9 класс. 
* Паасонен, Восточно-марийский словарь.
* И. С. Галкин, Народные названия месяцев в марийском языке.

Ага
Клермон ан Женвоа

**Клермон ан Женвоа** () Францийыште коммуна (илымвер), Кӱшыл Вьенна департаминтыште, касвел Рона-Альпыште верланен.

Категорий:Францийысе илымверла
Амион

**Амион** — марий шот радамыште тӱжем тӱжем, икытпал 6 укепал дене возымо шотпал (1 000 000), 106. Европо шот радамыште амионлан миллион келшен толеш.

Категорий:Шотпал
Биллион

**Биллио́н** — шотпал:
* европо шот радамыште 1 000 000 000 000 (миллион миллион), икытпал 12 укепал дене возымо (10^{12}), триллион улеш.
* американ шот радамыште 1 000 000 000 (тӱжем миллион), икытпал 9 укепал дене возымо (10^{9}), миллиард улеш.

Европо радамыште да американ радамым кучылтышо южо эллаште (тидын кокла гыч Россий) 10^{9} шотпаллан миллиард термин кучылталтеш.

Категорий:Шотпал
Миллион

**Миллион** — европо шотпал радамыште тӱжем тӱжем, икытпал 6 укепал дене возымо шотпал, 106. Марий шотпал радамыште миллионлан амион келшен толеш.

Категорий:Шотпал
Ушымо Королевстве

**Ушымо Королевстве** () але **Кугу Британий да Йӱдвел Ирландийын Ушымо Королевстве** () — Европысо эл.

Категорий:Ушымо Королевстве
Ушымо Американ Штат-влак

**Ушымо Американ Штат-влак (УАШ)** () — эл Йӱдвел Америкыште.
Кумдык — 9,5 млн км² (тӱняште 4-ше верым айла). Калыкчот — 320 млн еҥ (2013 ий, оценка; тӱняште 3-шо верым айла). Рӱдола — Вашингтон ола.

Йӱдвелне Канада дене чек уло, кечывалвелне — Мексика дене, тыгак, Россий дене теҥыз чек уло. Тыныс тептеҥыз тиде элым касвелне мушкеш, эрвелне — Атлантик тептеҥыз, йӱдвелне — Йӱдвел тептеҥыз верланен. Кугыжаныш 50 штатлан да Колумбия федерал йырвеллан шелалтеш, тыгак, УАШ-ын кид йымалныже икмыняр отро-влак улыт. УАШ-ыште илыше-влакым американец-влак лӱмдат, а УАШ-лан — Америка лӱмым келыштареныт.

## Галерей

US Capitol west side.JPG
0326New York City Statue of Liberty.JPG
Golden Gate Bridge Clear.JPG
Apollo 15 flag, rover, LM, Irwin cropped.jpg


## Америке пуля
Икымше модмаш пирамидым пудырташ тӧчен, садыш шуҥгалтараш тӧчен шалата. Шаровникын категорийжым тӱкаш огыл. Модмаш умбакыже шуйна ик тӱшкасе шар-влакым шӱшкыл да пытартыш перыме семынак коклаш пуртен колта.

## Комментарий


Категорий:УАШ
Англичан йылме

**Англичан йылме** () — индоевропысо (герман) йылме. Англичан йылме — тӱнямбал йылмым тунемын, тӱнямбал политикыште да xix курымлан кӧра лектын шогышо мо колонийыште британ империй ушымо королевстве XX—XXI курымын ийже. Англичан йылме диалект да шуко шуко кутыртыш-влак улыт.

Англичан йылмыште гаяк шочмо йылмыже англосаксонский тукым тугак ончо вашкет, мане англосакс. Тудо шочмо калыкшылан шуко великобританийыште лийын, а капше дене британ империй шарлен кундемысе азийыште, африкыште, америкыште, африкыште, и австралийыште. Британийысе англичан йылмым шочмо йылме але утаралт кодаш обретением деч вара колонийыште калыкын кугу ужашыже (сша, канада, Австралий, у зеландийыште лийын), але йылме кокла гыч иктыже (Индий, Нигерий). Шуко йот эл тунемме учреждений семын англичан йылмым тунемыт.

## Возыктыш
Кылверым тиштын акрет тиште лиеш; латин тиштер негызеш vii курым гыч иленыт (кучылталтше ешартыш тиште эр тугак ончо, но нуно мондалтыныт). Кызытсе 26-шо тиште тиштер-влакыште английысе.

Англичан йылмым тунемше-влак кокла гыч ик эн нелын ыштен индоевропысо чынвозышым шотлалтеш. Чынак ойлат каҥашым жапыштыже английысе таҥастарен ончыктымо, тудо ялт ом келше британец кызытсе кутырымо ой, американ, австралиец вес йылме да нумалыт. Кугу буквам возымаш чӱкташ вид-влак мут чот, ит лӱд годым каласалтеш, да, мӧҥгешла, шуко уло, график огеш эквивалент йӱк шокта. Тыге лӱмден «правилым лудаш» процент кӱшыл посна тыгай шыгыремдымын, тӱрлӧ шонен мо практический йомдарышым. Кажне гаяк тунемше лудын але возен логалеш у мутым шымла, кажныже мо дене кылым транскрипций ончыктымо мутым мутерыште налын. Чынвозышым мюллер манын пале йылмызе Макс английысе «кугыжаныш пуламыр».

Чынвозышым англичан таҥастаре.

Англичан йылмыште орфографий нормо вич — британийысе (тыгак «Конкурс орфографий»), британийысе оксфордский, американ, австралийысе да канадысе.

Пунктуаций ик эн тыглай гыч толын. Европо радамыште да американ коклаште ойыртем уло англичан английысе да пунктуаций. Тыге, мутлан, формо великобританийыште обращений годым точко деч вара ныжыл серышым Mr, але Dr Mrs ок шындалт, сша дене таҥастарымаште, mr возаш кӱштеныт. Jackson олмеш Jackson Mr. Тыгак кавычке формо ойыртем уло: кок апостроф сай кучылтмаш "...", британец а одинарный '...', утларак чолга да т. д запятой американ-шамычым серийный

Правиллам системыш пуымо текстым руш лӱм дене палемдалтын да англоязычный лӱм-влак нелыжат ситышын, фонетике ден орфографий системе коклаште компромисс дене лӱдыктышӧ, лончыш «Англо-руш транскрипцийым кучылтмаш». Шукын лӱмдыш лӱм ден, но, йӱла почеш пуалтеш, кугыжаныш, тиде правилым противоречий тичмаш але изи ужашан.

## Важ-влак

Категорий:Англичан йылме
Категорий:Герман йылме-влак
Камысыр

**Камысыр** (кмср) — марий шот радамыште — тӱжем амион, икытпал индеш укепал дене возымо (1 000 000 000) шотпал, 109.

Европо шот радамыште камысырлан миллиард, американ шот радамыште биллион келшен толеш.

Категорий:Шотпал