open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мустай

**Мустай** () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Чылдемыр ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 357 еҥ (2005 ий), 350 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Шернур ола сынан посёлко деч 8 километр йӱдвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*     Мамаев В.М. — Георгий ыресын кум пачашан (2-шо, 3-шо, 4-ше степень) да «Чап Тамга» орденын кавалерже, кум сарын участникше.
*  Пряников Г.Д. — «Паша Йошкар Тисте» орденын кавалерже, МАССР-ын сулло туныктышыжо.
*   Казанцев Дмитрий Егорович, марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче доктор (1989), профессор (1992), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1991), Россий Федерацийын кӱшыл профессиоонал туныктышын почётан пашаеҥже (2001), Россий Федерацийысе кӱшыл туныктышын сулло пашаеҥже (2012).
* Конышева-Иванова З.И. — историй шанче кандидат.

## Кылвер-влак
* Деревня Мустаево (Мустай, Чорпан, Шурашэнер).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 169.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Унагудо

**Унагудо** — ӧрдыж гыч толшо-влаклан малашышт лӱмын чоҥымо пӧрт.

*
Книгагудо

**Книгагудо** (Кнагагудо;  + кудо гыч) — книгам, журналым, газетым да монь чумырен аралыше да нуным лудшылан кучылташ йӧным ыштыше тӧнеж.

*
Тӱшкагудо

**Тӱшкагудо** — педагогик училищысе тунемше-влакын, университетысе студент-влакын да пашазе-влакын пырля пӧртышт.

Категорий:Илыме пӧрт-влак
Категорий:Студенчество
Хасавюрт

**Хасавюрт** (; ; ; ; ; ) — ола Российыште, Дагестаныште. Калыкчот 133 тӱж. еҥ наре.

## Тыгак ончо

Категорий:Дагестанысе олала
Каспийск

**Каспийск** () — ола Российыште, Дагестаныште.

Категорий:Дагестанысе олала
Марий Эл Республикын сулло артистше

**Марий Эл Республикын сулло артистше** () — Марий Эл Республикыште пуымо чап лӱм. Марий Эл Республик сымыктышын сулло пашаеҥже чап лӱм семынак тиде чап лӱм тӱвыраште келге кышам кодымылан, супле пашам ыштымылан артист, режиссёр, балетмейстер, дирижёр, хормейстер, мурызо-влаклан пуалтеш. Чап лӱмым налше айдеме сымыктыш аланыште 10 ий деч шагалрак огыл пашам ыштышаш. Балет, классик, калык танец артист-влаклан, духовой оркестр солист-влакын солистыштлан - вич ий деч шагалрак огыл ыштыман. 

## Палемдымаш-влак


Категорий:Чап лӱм-влак
Соликамск

**Соликамск** (,  — *шинчал ола* гыч) — ола Российыште, Пермь мландыште. 
 
## Эртымгорно

Категорий:Пермь мландысе олала
Кылгудо

**Кылгудо** () — вес кугыжанышын кумдыкыштыжо вераҥдыме иктаж могай элын дипломат . Кылгудым   вуйлата. 

Категорий:Дипломатий
Категорий:Тӱнямбалсе кертыж
Хальмахера теҥыз

**Хальмахера теҥыз** — Тыныс тептеҥызыште верланыше отро-влак кокласе теҥыз. Хальмахера, Оби отро-влак и Чендравасих пелотро. Кумдыкшо 75 тӱж. км², кокласе келгыт 747 м наре, эн кугу келгыт - 2072 м шуеш. Кӱјыл вӱдын температурыжо Сорла тылзыште 25,7 °С наре, Ага тылзыште 28,6 °С марте лиеда. Шинчаллык 34-34,6 ‰. Тӱҥ порт Соронг (У Гвиней отро)

Категорий:Хальмахера теҥыз
Кечывалвел Китай теҥыз

**Кечывалвел Китай теҥыз** (, , , , , ) — Тыныс тептеҥызыште верланыше, пелепетыралтше теҥыз. Индокитай пелотро, Калимантан, Палаван, Лусон, Тайвать отро-влак коклаште верланен. 

Кумдык — 3 537 289 км², эн кугу келгыт — 5560 м, вӱд шинчаллык (соленость)  — 32-34&nbsp;‰. Кеҥежым да шыжым чӱчкыдын тайфун-влак лиедат. 

Эн кугу отро — Хайнань.

## Тӱҥ порт-влак
* Таиланд: Бангкок.
* Вьетнам: Хошимин (Сайгон), Хайфон.
* Китай: Сянган (Гонконг), Гуанчжоу.
* Филиппине: Манила.

## Кылвер-влак
* https://web.archive.org/web/20120319163223/http://www.trubagaz.ru/gkm/gazovoe-mestorozhdenija-chunsjaoshirakaba/
Промилле

‰
**Проми́лле** () — тӱжемлан, (тӱжемлан шелаш) — ик тӱжемаш пай, процентын 1/10 ужашыже.   тамга дене возымашыште палемдалтеш. Процент ( — шӱдылан) семынак проста дробь дене возымаш гыч шочын: 27/1000&nbsp;→&nbsp;27 ‰; кум нульжо 1000 цифрыште нуль-влакын чотышт гыч налалтын. 

Компьютерыште Windows операционный системыште Alt-0137 йӧн дене возаш лиеш: чӱктымӧ NumLock клавиатурышто, Alt паҥгам тамдал шынден, клавиатурын цифровой блокыштыжо 0137 возыман. Марий буква-влакым Unicode-дымо клавиатурышто «ҥ» буква олмеш южгунам «‰» символ лектын кертеш.

Тыге,
* 1 ‰ = 0,1 % = 1⁄1000 = 0,001
* 100 ‰ = 10 % = 0,1
* 300 ‰ = 30 % = 300/1000 = 0,3
* 0,7 ‰ = 0,07 % = 0,0007
* 0 ‰ = 0 % = 0

## Кучылтмаш
Илышыште южо кугыт-влакым промилле дене висат.
Мутлан, «вӱд шинчаллык 11 ‰ (11 промилле) наре» муткылдышым 1,1 % (ик тичмашат ик луашат процент) наре манын кертына. Тиде ончыкта: уло вӱд масса гыч 0,011 ужашым шинчал-влак айлат. Тыге, ик килограмм вӱдым налаш гын тушто 11 грамм шинчал лиеш.

Айдемын вӱрыштыжӧ алкоголь (этанол) улмым чӱчкыдын промилле дене висат.
Категорий:Шотлымаш
Димитровград (Россий)

**Димитровград** (; ; ; ) — ола Российыште, Сембер велыште.

Категорий:Сембер велысе олала
Асыл курым

**Асыл курым** () — Турцийысе эртык телесериал, шовын опере. Режиссёр-влак – Ягмур да Дурул Тайлан иза-шольо.

## Тыгеак ончо
* Роксолане.
Нефтеюганск

**Нефтеюганск** () — Ола Российыште, Ханты-Манси автоном йырвел — Юграште.

## Важ-влак


Категорий:Ханты-Манси автоном йырвел — Юграсе олала
Ямбердов, Иван Михайлович

**Йыван Ямбердэ** (Иван Михайлович Ямбердов) (), РСФСР, Марий АССР, Юлсер кундем, Чодыраял ял) – марий сӱретче, Россий Сӱретче-влак ушемын йыжъеҥже (1983), МССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1991), Марий Эл Республикысе А.В. Григорьев лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1993), Россий Федерацийын сулло сӱретчыже (2004).

## Илыш корныжо
Йыван Ямбердэ 1955 ийын идым тылзын 16-шо кечынже Марий АССР Юлсер кундем Чодыраял ялыште шочын. Икымше урокым сӱретлымаш ден Национальный Президентский школ-интернатыште налын. Вара тунеммашым Йошкар-Оласе сӱретче училищыште шуэн. 1975 ийыште училищым тунем лекмек, Москосо В.И. Суриков лӱмеш Кугыжаныш акдемический художественный институтыш тунемаш пурен. 1981–1983 ийлаште Совет Армий радамыште служитлен.  1983 ийыште тудым Россий Сӱретче-влак ушемыш пуртат. 

## Чап
* Россий Сӱретче-влак ушемын йыжъеҥже (1983).
* МССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1991).
* Марий Эл Республикысе А.В. Григорьев лӱмеш Кугыжаныш премий (1993).
* Россий Федерацийын сулло сӱретчыже (2004).

## Кылвер-влак
* Иван Ямбердов Ямбердэ.
* Иван Ямбердов: «Любить и творить» (фото, видео).
* «Иван Ямбердов - истинно марийский художник».
* Иван Ямбердов признан лучшим портретистом России.
* Член Союза художников России Иван Ямбердов представил картины в Казани.

## Литератур
# Марийская биографическая энциклопедия : 3849 имен в истории Марийского края и марийского народа / авт. и рук. проекта В. Мочаев. – Йошкар-Ола, 2007. С. 422.

Категорий:Марий сӱретче-влак
Категорий:А.В. Григорьев лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Якшан

**Якшан** () - ял Кострома велыште, Российыште, Вохмо кундемыште.

## Географий

## Тыгак ончо

Категорий:Вохмо кундемысе илымверла
Камышин

**Камышин** () — ола Волгоград велыште.

## Эртымгорно

Категорий:Волгоград велысе олала
Новомосковск (Тула вел)

**Новомосковск** () — ола Российыште, Тула велыште.

## Палемдымаш-влак


Категорий:Тула велысе олала
Чормак

**Чормак** (, ) – Российыште Пошкырт Элын Краснокам кундемыштыже верланыше Кариево ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 124 еҥ (2002 ий), 132 еҥ (2009 ий), 96 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Николо-Берёзовка сола деч 23 километр (30 км – авто дене) кечывалвел-эрвел могырно верланен.

## Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Александр Юзыкайн – марий серызе, Марий Эл Республикын Калык серызыже, Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже, Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше.
* Алеко Юзыкайн – марий серызе, журналист, Совет Ушем Журналист-влак ушемын йыжъеҥже.

## Кылвер-влак
* Муниципальный район Краснокамский район Республики Башкортостан.
* Енактаево на портале «Генеалогия и Архивы».

## Важ-влак


Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла
Категорий:Краснокам кундемысе илымверла
Междуреченск

**Междуреченск** () - ола Российыште, Кемерово велыште.

Категорий:Кемерово велысе олала
Ноябрьск

**Ноябрьск** () — ола Российыште, Ямал-Ненец автоном йырвелыште эн кугу ола.

## Важ-влак


Категорий:Ямал-Ненец автоном йырвелысе олала
Октябрьский (ола)

**Октябрьский** (*Шыжа тылзе ола*; , ) — ола Российыште, Пошкырт Элыште.

Категорий:Пошкырт Элысе олала
Арзамас

**Арзамас** (; ) — ола Российыште, Угарман велыште.

## Эртымгорно
Оласе лӱм *эрзя* — «эрзя калык» да *мас* — «вер, мланде» (мастор) гыч.

Категорий:Угарман велысе олала
Октябрьский

**Октябрьский** мут ончыктен кертеш:

## Россий
### Марий Эл
* Октябрьский — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Йошкар Юл ял шотан илемыш пурышо посёлко.
* Октябрьский — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше посёлко. Октябрьский ял шотан илемын рӱдерже.

### Пошкырт Эл
* Октябрьский — Российыште Пошкырт Элыште верланыше ола.
Октябрьский (Марий Эл)

**Октябрьский** — илымверла Марий Элыште:

* Октябрьский (Курыкмарий кундем)
* Октябрьский (Морко кундем)
Олор

**Олор** () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Усола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 945 еҥ (2003 ий), 847 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Поранча ола сынан посёлко деч 10 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Яллан лӱмым «орол» () мут пуэн. Легенде почеш Озаҥ ханын сарзыже-влакын толымашышт деч утлашлан крестьян-влак ял воктеке оролышо-влакым шогалтедылыныт.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Гаврилова Валентина Григорьевна — марий йылмызе, филологий шанче кандидат, доцент.
* Еремей Герасимов — марий серызе, почеламутчо.
* Надежда Никитина (Надежда Геннадьевна Гордеева) — марий серызе, почеламутчо.
* Иванова Зоя Константиновна — марий йылмызе, шанчызе, филологий шанче кандидат (1979), доцент (1984), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1991), Россий Федерацийын кӱшыл профессионал туныктышын сулло пашаеҥже (2002).
*   Кочергина Елена Еремеевна (1928-2002 ийла) — Совет Ушем Социалистический Паша Талешке.
* Раисия Сунгурова — марий серызе, почеламутчо, мер пашаеҥ, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2019), Ханты-Манси автоном йырвел – Югра кундемысе «Марий Ушем» мер организацийын вуйлатышыже (2011 ий гыч), Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2016).
*  Токпулаев Эдуард Александрович — Лӱддымылык орденын кавалерже, Чечен сареш колен.

## Кылвер-влак
* Деревня Олоры (Аланур, Уланур, Уланыр). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Параньгинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Параньгинский район», 2004. — 320 с. ил. С. 179.

## Важ-влак


Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Ӱбӧ (Элнетын эҥерйолжо)

**Ӱбӧ** (*Убы*; ) — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер, Элнет эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 19 километр.

Категорий:Марий Элысе эҥерла
Ошыт

**Ошыт** (, ) — эҥер Марий Элыште да Суас Элыште. Элнет эҥерын пурла эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 89 уштыш.

Категорий:Марий Элысе эҥерла
Категорий:Суас Элысе эҥерла
Нурмо (Изи Какшанын эҥерйолжо)

**Нурмо** () — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер, Изи Какшан эҥерын шола эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 17 километр.

Категорий:Марий Элысе эҥерла
Сӱзлэҥер

**Сӱзлэҥер** () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Сӱзлэҥер ола шотан илемын рӱдерже. Калыкчот:  2336 еҥ (2000 ий), 3161 еҥ (2010 ий).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Звениговский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Звениговский район», 2004. — 304 с., ил. С. 218.

## Важ-влак


Категорий:Провой кундемысе илымверла
Категорий:Марий Элысе ола сынан посёлкыла
Лӱльпан

**Лӱльпан** () — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше ял. Лӱльпан ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 1238 еҥ (2002 ий), 1216 еҥ (2010 ий), 1098 еҥ (2013 ий).

## Верланыме вер
Маскасола ола сынан посёлко деч 37 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Кылвер-влак
* Деревня Люльпаны.   

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Медведевский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Медведевский район», 2003. — 368 с. ил. С. 137.

## Важ-влак


Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Чӱкшӧ (Лажын эҥерйолжо)

**Чӱкшӧ** () — Российыште Марий Элыште да Киров велыште йогышо эҥер, Лаж эҥерын шола эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 19 километр.

Категорий:Марий Элысе эҥерла
Категорий:Киров велысе эҥерла
Шундыр (ыҥ-влак)

**Шундыр** мут ончыктен кертеш:

* Шундыр — эҥер.
* Шундыр-Ола — ола Чувашийыште.
Ырде

**Ырде** (; ) — эҥер Марий Элыште да Угарман велыште. Юл эҥерын шола эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 153 уштыш.

Категорий:Марий Элысе эҥерла
Категорий:Угарман велысе эҥерла
Шулкэҥер

**Шулкэҥер** () — эҥер Марий Элыште, Изи Какшан эҥерын пурла эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 21 уштыш.

Категорий:Марий Элысе эҥерла
Шӱльӧ (Изи Кундышын эҥерйолжо)

**Шӱльӧ** вӱд () — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер, Изи Кундыш эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 32 километр.

Категорий:Марий Элысе эҥерла
Шӱльӧ (ыҥ-влак)

**Шӱльӧ** мут ончыктен кертеш:

* Шӱльӧ — икияш кушкыл.
* Шӱльӧ — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер, Изи Кундыш эҥерын пурла эҥерйолжо.
Арде (эҥер)

**Арде** (; ) — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер. Юл эҥерын шола эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 44 километр.

## Эҥерын лӱмжӧ
Лӱмжӧ *Ар Рӹде* — курыкмарла «Изи Ырде» гыч.

Категорий:Марий Элысе эҥерла
Изи Кундыш

**Изи Кундыш** () — эҥер Марий Элыште Изи Какшан эҥерын шола эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 107 уштыш.


Категорий:Марий Элысе эҥерла
Йоласъял

**Йоласъял** (, ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше сола. Йоласъял ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 555 еҥ (2001 ий), 536 еҥ (2014 ий).

## Верланыме вер
Чыкма ола деч 22 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.

## Сола лӱм
Солан лӱмжӧ икымше куснен толшо «Йолас» лӱман еҥын лӱмжӧ да «(й)ал» мут-влакым ушымо гыч лектын. «Йолас» + «(й)ал» = «Йоласал». Олык марий йылме дене «Йоласъял» лийын лектеш.

## Кылвер-влак
* Село Еласы (Йоласал).   

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. — 648 с., илл. С. 140.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Виловат

**Виловат** (, ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше сола. Виловат ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 1288 еҥ (2001 ий).

## Верланыме вер
Чыкма ола деч 22 километр кечывалвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*     Белов Венедикт Николаевич — II степенян Ачамланде сар орден да III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Большаков Исаак Митрофанович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Королёв Ефим Сергеевич — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Село Виловатово (Виловат).  

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. — 648 с., илл. С. 47.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Саламатнур

**Саламатнур** () — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Руш Шой ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 111 (2004 ий), 109 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Руш Шой сола деч 8 километр эрвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «салма» + «нур» = «салманур». Илен-толын «Саламатнур»ыш савырнен. Лӱм нерген тыгай легенде. Шукерте ожно ял воктенсе тумерыште салма-влак висеныт. Нуно дене винаматан еҥ-влакым логалтеныт.

## Географий
Кок уреман ял, покшелныже — корем.  Ял йыр шуко памаш уло. Ожно таве-шамыч лийыныт, кызыт тиде ялыште водопровод вӱдым йӱыт. Тиде ялыште тошто еҥ-влакым Илян кечылан 2 сорлаште шарналтат, пошкудо яллаште Раздничалан веле шӱгарлашке коштыт.

## Эртымгорно
Тиде ял школлан 2013 ийыште 100 ий темын. 

## Вӱд
Эҥер – Шой вӱд, Йыр вӱд. Кызыт пытеныт, но ожно лийыныт Писе эҥер, Чапле эҥер.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Георгиев Алексей Филиппович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Иванов Иосиф Иванович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Сергей Карпов — Марий Эл Радион вӱдышыжӧ, мыскараче, амалкалче, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше.
*   Макаров Василий Петрович — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Максимов Алексей Максимович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Соловьев Павел Степанович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Чернов Василий Григорьевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Чернов Николай Иванович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Саламатнур.

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Куженерский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Куженерский район», 2006. — 320 с. ил. С. 104.

## Важ-влак


Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Талман

**Талман** () — Российыште Марий Элыште да Киров велыште йогышо эҥер, Лемде эҥерын шола эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 43 километр.

Категорий:Марий Элысе эҥерла
Категорий:Киров велысе эҥерла
Шӱкшан (эҥер)

**Шӱкшан** вӱд () — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер, Лемде эҥерын шола эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо – 23 километр.

Категорий:Марий Элысе эҥерла
Шорэҥер (Ӱшӱтын эҥерйолжо)

**Шорэҥер** () — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер, Ӱшӱт эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 20 километр.

Категорий:Марий Элысе эҥерла
Лӱй

**Лӱй** () — эҥер Марий Элыште. Пӧт эҥерын шола эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 12 уштыш.

Категорий:Марий Элысе эҥерла
Бухто

**Бухто** () — изи вӱдлук, пароход шогымо улак вер.

Категорий:Вӱдлукла
Вӱдлук

**Вӱдлук** — теҥызын, тептеҥызын мландышке пурен шогышо ужашыже.

Категорий:Вӱдлукла
Икса

**Икса** (але *кужлук*) — ерын, эҥерын мландышке пурен шогышо ужашыже.

Категорий:Эҥер
Трабзон

**Трабзон** (тошто **Трапезунд**) (,  [Trapizon], тугак *Требизонд*, *Трабезон*, *Трабизун* гай палыме) — Турцийыште ола да Трабзон ильын чыла кундемже. 

Категорий:Турцийысе олала
Руш Тӱрек

**Руш Тӱрек** () — сола Киров велыште, Вӱрзым кундемыште.

## Эртымгорно

## Лӱмлӧ еҥ-влак

## Важ-влак


Категорий:Вӱрзым кундемысе илымверла
Ачым (ыҥ-влак)

**Ачым** мут ончыктен кертеш:

* Ачым — посёлко Киров велысе Малмыж кундемыште.
* Ачым (эҥер) — эҥер Киров велыште.
Моско (эҥер)

**Моско** () — эҥер Смоленск велыште, Моско велыште да Моско олаште, Ока эҥерын шола эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо – 502 километр.

Категорий:Моско велысе эҥерла
Категорий:Смоленск велысе эҥерла
Категорий:Москосо эҥерла
Вепс илымверла

Тиде лӱмерыште Российыште улшо вепс илымверла:

## [[Карелий]]

## [[Ленинград вел]]

## [[Вологдо вел]]

## Моло

*
Юрмала

**Юрмала** () — ола Латвийыште. рӱдолаже. Эн кугу курорт Латвийыште да Балтийын эл-влакыште.

Категорий:Юрмала
Тӱмшӧ

**Тӱмшӧ** () — эҥер Марий Элыште. Ӱшӱт эҥерын шола эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 14 уштыш.

Категорий:Марий Элысе эҥерла
Ошла

**Ошла** () — эҥер Марий Элыште да Киров велыште. Изи Какшан эҥерын пурла эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 62 уштыш.

Категорий:Марий Элысе эҥерла
Категорий:Киров велысе эҥерла
Манаҥ

**Манаҥ** () — эҥер Марий Элыште. Изи Какшан эҥерын шола эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 27 уштыш.

Категорий:Марий Элысе эҥерла
Ачым (эҥер)

**Ачым** (; ) — эҥер Киров велыште. Виче эҥерын пурла эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 30 уштыш.

Категорий:Киров велысе эҥерла
Роҥго (У Роҥго кундем)

**Роҥго** () — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше сола. Роҥго ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 1462 еҥ (2004 ий), 1333 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
У Роҥго ола сынан посёлко деч 7 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.

## Эртымгорно
2 теле 1837 ийыште изи пу пӧртыште кресанык окса дене ыштыме икымше школ почылтын. Озаҥысе университет каҥаш шке ойжым пуэн:  церковно-приходской училищым Сотнурышто да Ронгышто ышташ. Роҥго черкын ончышыжо Матвей Богородицкий шке серышым Озаҥ губернийыш почетный смотритель А. А. фон Келлерлан возен: «Ронго селаште черке «Пресвятой Покров Богородицын» 1814 ийыште почмо. Тиде жап гыч 22 ий эртен, но школ алят уке. Черемис-влаклан грамотан еҥыш савырнашлан школ кӱлеш». Серышын ойжо дене почетный смотритель келшен. 

Роҥго школыш тӱрлӧ уездла гыч тунемаш коштыныт:  Морко, Цибикнур, Арбан, Кузнецово. Чынжым, тыгай школ моло марий кундемлаште лийын огыл.

Шке жапыште Роҥго школышто лӱмлӧ серызе да туныктышо-просветитель-влак шинчымашым погеныт, нунын коклаште: Тыныш Осып, Яков Элексейн, Г.Г. Григорьев (37 ийым тудо йочам туныкташлан пуэн). Тидын деч Ронго школышто, просвещений пашаеҥ И. И. Иванов, М.И. Суворов, М.Ф. Токмурзин, М.И. Утробин, да этограф-краевед Т.Е. Евсеев тунемыныт. Республикысе краеведений тоштер тудын лӱмым налын.

## Кылвер-влак
* Село Ронга (Ронго).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Советский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Советский район», 2004. — 320 с. ил. С. 215.

## Важ-влак


Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Аръю (Кугу Какшанын эҥерйолжо)

**Аръю** () — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер, Кугу Какшан эҥерын шола эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 21 километр.

Категорий:Марий Элысе эҥерла
Роҥго

**Роҥго** мут ончыктен кертеш:

* Роҥго — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер, Изи Кундышын пурла эҥерйолжо.
* Роҥго — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше сола.
Ногинск

**Ногинск** () — ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 102 тӱж. еҥ наре.

Категорий:Моско велысе олала
Елец

**Елец** () — ола Российыште, кок эн кугу ола Липецк велыште.

## Палемдымаш-влак


Категорий:Липецк велысе олала
Пӧтъял

**Пӧтъял** () — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше ял. Пӧтъял ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 797 еҥ (2003 ий), 829 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Юлсер-Ола деч 45 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен. Сотнур - Юлсер-Ола корнышто верланен. Ял кок ужашлан шелалтеш: иктыже ӱлнӧ, лакыште шога, весыже Сотнурысо возвышенностьышто. Ял воктен Пӧт эҥер йога.

## Ял лӱм
И.С. Галкинын да О.П. Воронцован шымлымышт дене яллан лӱмым воктен йогышо Пӧт эҥер пуэн. «Пӧтъял» — Пӧт эҥер воктен верланыше ял.

## Эртымгорно
### Негызым пыштыме
Ожно тиде верыште кугу чодыра шоген. Керебеляк ял велым тышке кум эргыж дене пырля марий толын. Эргыже-влакын лӱмышт Пектык, Сурган да Тогзян лийыныт. Вер келшен, тыштак кодыныт. Кажныже шкаланже пӧртым шогалтен. Тачат ял калык кок уремжым Сурлук ден Тогзянлук маныт. Легенде почеш кугурак эргын Пектык лӱмжӧ, К букважым Т буква дене вашталтен, яллан лӱмым пуэн.

### Революций деч ончыч
1763 ийыште Пӧтъял Ташнер ялыште 117 пӧръеҥ да 55 ӱдырамаш илен, тӱҥ шотышто марий лийыныт. Калык Сотнур селашке Троицкий черкыш кумалаш коштын. 
1881 ийыште ял калык гыч 20 еҥ чодырам руэн, 5 еҥ плотник пашам шуктен, 1 еҥ коҥгам оптен, 8 еҥ орвам ыштен.
Ял воктене Озаҥ гыч Чарлаш кугорно лийын (Тошто Казанский тракт).

Икымше школым Пӧтъялыште 1884 ийыште почыныт. Пӧтъялысе церковноприходской школым Яковлевмытын пӧртыштышт почыныт. Икымше туныктышо Василий Ермолаев лийын.

1887 ийыште Пӧтъялысе земской училищыщ 40 рвезе да 3 ӱдыр тунемаш пурен. 36 йочаже марий лийын.

### Революций деч вара
1924 ийыште «У вий» Пӧтъялысе ялозанлык кредит товариществын уставшым регистрацийыш пуртеныт. "У вийыш" 394 еҥ ушнен. 1926 ийыште Пӧтъялыште ялозанлык кооператив пашам ышташ тӱҥалын.

1929 ийыште «У ял» ялозанлык артельышке калык ушнен. Тиде тӱшкаозанлык ты сельсоветыште ик эн виянлан шотлалтын. Сӧсна фермым почыныт, клубым чоҥеныт, апшаткудым, кермыч заводым, мастерскойым почыныт. 1937 ийыште ялыште почто пашам ышташ тӱҥалын, 1939 ийыште - фельдшер пункт.

Колхоз клубышто пашам марла гына ыштеныт. Драматический, хоровой, физкультурный, стрелковый кружоклашке йоча-влак коштыныт, клубышто патефон лийын. Кином, спектакльым ончыктеныт. 

Пӧтъялысе кыдалаш школыштат марла туныктеныт.

1965 ийыште Пӧтъял ден Ӱлыл Азъял «За мир» колхозыш ушненыт. XX-шо курымын 80-ше ийылаштыже Пӧтъял «Дружба» совхозыш пурен. Юлсер-Ола марте, совхоз правлений марте, пристань марте автобус-влак коштыныт. Ялыште электротул, радио, телефон, телевидений, газ лийын. 

Азъял воктене Свято-Гурьевский черке шога, тудым 1896 ийыште чоҥеныт. Совет жапыште черкым петыреныт, санденак тудым шалатен огытыл.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Шабдарова Людмила Евгеньевна — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2001), доцент (2011).

## Кылвер-влак
* Деревня Петъял (Пӧтъял).

## Литератур
# Волжский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Волжский район», 2003. — 320 с. ил. C. 135.

## Важ-влак


Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Сӱвыль (ыҥ-влак)

**Сӱвыль** мут ончыктен кертеш:

* Сӱвыль — ола Чувашийыште.
* Сӱвыль (эҥер) — эҥер.
* Изи Сӱвыль — эҥер.
Сӱвыль (эҥер)

**Сӱвыль** але **Кугу Сӱвыль** (; ) — эҥер Чувашийыште. Юл эҥерын пурла эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 172 уштыш.

Категорий:Чувашийысе эҥерла
Вергинысе шӱдыр

**Вергинысе шӱдыр** але **Вергинысе кече** — символ, 16 шӱдырйол (кечыйол) дене cӱрет.

Категорий:Символ-влак
Категорий:Македоний
Категорий:Акрет Греций
Великие Луки

**Великие Луки** (*Кугу йоҥеж-влак* гыч; ) — ола Российыште, Псков велыште.

## Эртымгорно

Категорий:Псков велысе олала
Усть-Илимск

**Усть-Илимск** () — ола Российыште, Иркутск велыште.

Категорий:Иркутск велысе олала
Бердск

**Бердск** () - ола Российыште, кок эн кугу ола Новосибирск велыште.

## Эртымгорно

Категорий:Новосибирск велысе олала
Оръю (Талманын эҥерйолжо)

**Оръю** () — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер, Талман эҥерын шола эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо – 10 километр.

Категорий:Марий Элысе эҥерла
Оръю (Лемден эҥерйолжо)

**Оръю** () — Российыште Марий Элыште да Киров велыште йогышо эҥер, Лемде эҥерын шола эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 10 километр.

Категорий:Марий Элысе эҥерла
Категорий:Киров велысе эҥерла
Мланде (ыҥ-влак)

**Мланде** мут ончыктен кертеш:

* Мланде — Эл, государство, вер.
* Мланде — Мландын вӱддымӧ верже.
* Мланде — Кече системын планетыже.
* Мланде — Мланде литосферын шочыктышо ӱмбал комжо.
* Мланде — иктаж-кӧн кидыштыже лийын шогышо территорий, обрабатыватлыме почво.
Мланде (Россий)

## [[1830-е]] — [[1910-е]] ийыште мланде-влак
* Привислинский край — часть Польши в составе Российской империи; самая западная область европейской России.
* Остзейский, или Прибалтийский край с 3 губерниями: Курляндской, Лифляндской и Эстляндской.
* Западный край — из 9 губерний в западной части европейской России:
** Северо-Западный край — из 6 белорусских и литовских губерний;
** Юго-Западный край — из трёх украинских губерний, присоединённых в конце XVIII века от Речи Посполитой: Волынской, Подольской и Киевской.
* Прикаспийский край — был создан в 1847 г.; по учреждению 1855 года состоял из двух частей: Дербентской губернии и земель Северного и Нагорного Дагестана.
* Кавказский край.
* Закавказский край, которому принадлежали «1/ Грузия, 2/ Имеретия с Мингрелией, Гурией и Абхазией, 3/ мусульманские провинции, а именно: а/ Карабахская, Ширванская и Шекинская; б/ Дербентская, Бакинская и Кубинская; в/ Талышинское ханство. 4/ Армянская область».
* Степной край — генерал-губернаторство на территории северо-восточного Казахстана.
* Заилийский край — эта горная страна составляла южную часть Семиреченской области Российской империи.
* Туркестанский край — генерал-губернаторство на территории Западного Туркестана.
* Приамурский край — территории бассейна реки Амур.
* Уссурийский край — присоединён к России в 1858 году, на основании Айгунского трактата; территория между реками Уссури, Сунгача, озером Ханка с одной стороны и берегом Татарского пролива и Японского моря с другой.

## [[1920-е]] — [[1930-е]] ийыште мланде-влак

## [[1930-е]] — [[1980-е]] ийыште мланде-влак

## Мланде-влак Россий Федерацийыште

Россий Федераций состоит из 83 субъектов, 9 из них называются **мланде**:

# Алтай мланде (Барнаул)
# Камчатке  мланде (Петропавловск-Камчатский)
# Хабаровск мланде (Хабаровск)
# Краснодар мланде (Краснодар)
# Красноярск мланде (Красноярск)
# Пермь мланде (Пермь)
# Теҥызсер мланде (Владивосток)
# Ставрополь мланде (Ставрополь)
# Байкалшеҥгел мланде (Чита)

## Важ-влак

*
Серов (ола)

**Серов** () - ола Российыште, Свердловск велыште.

Серов - кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.

**Уроженцы**

Безотосный, Виктор Михайлович (род. 25 января 1954) — советский и российский историк, специалист в области Наполеоновских войн.

Тамара Ивановна Нетыкса (род. 4 января 1949) — российская разведчица-нелегал, полковник Службы внешней разведки в отставке.

Аблякимов, Энвер Азизович (род. 2 апреля 1948) — премьер-министр Чувашии, родился в Новой Коле, впоследствии включенной в состав города Серов.

Селезнев, Геннадий Николаевич (род. 6 ноября 1947) — советский и российский государственный деятель.

Федяев, Андрей Валерьевич (род. 26 февраля 1981) — космонавт-испытатель, 2 марта 2023 отправился на МКС на корабле SpaceX Crew Dragon.

Анастасия Алексеевна Горшкова (род. 13 марта 1987)(1987 г.р.) — дизайнер и скульптор, известный в профессиональных кругах 

## Эртымгорно

Категорий:Свердловск велысе олала
Новотроицк

**Новотроицк** () — ола Российыште, Орынбор велыште. 
 
## Эртымгорно

Категорий:Оренбург велысе олала
Железногорск (Курск вел)

**Железногорск** (*Кӱртньӧ курык ола* гыч; ) — ола Российыште, кок эн кугу ола Курск велыште.
 
Железногорск — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.

## Эртымгорно

Категорий:Курск велысе олала
Яузо

**Яузо** () — эҥер Моско велыште да Моско олаште, Моско эҥерын шола эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 48 уштыш.

Категорий:Моско велысе эҥерла
Категорий:Москосо эҥерла
Ока

**Ока** (; ; ; ) — Российыште Орёл, Тула, Калуга, Моско,  Рязань, Владимир да Угарман веллаште йогышо эҥер, Юл эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо – 1498,6 километр.

## Эҥерын лӱмжӧ
Лӱмжӧ «йогаш» койыш мут гыч.

Категорий:Моско велысе эҥерла
Категорий:Орёл велысе эҥерла
Категорий:Тула велысе эҥерла
Категорий:Калуга велысе эҥерла
Категорий:Рязань велысе эҥерла
Категорий:Владимир велысе эҥерла
Категорий:Угарман велысе эҥерла
Ава

**Ава** (Аве, Авой, Авай, Ама да т.м.) — икшывым ыштыше ӱдырамаш. Тӱрлӧ контекст почеш тӱрлӧ семын тиде мут кучылталтеш. Марий йӱлаште «ава» мут дене мландым, тӱнямат лӱмден кертыт. Тӱҥ шотышто ава - тиде шочыктышо.

## Тыгеак ончо
* Ава кече

Категорий:Ӱдырамаш
Категорий:Еш
Кугу Пумарий

**Кугу Пумарий** (Пумарий) () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше сола. Пумарий ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 878 еҥ (2002 ий), 783 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Поранча ола сынан посёлко деч 17 километр йӱдвел могырно верланен. Ты сола гыч Пӱ эҥер тӱҥалеш.

## Эртымгорно
### Легенде
Эн ончыч тиде верыште пӧртым Эле лӱман марий чоҥен. Кок эргыже лийын – Маки да Костинка. Шкаланже пӧртым кӱшнырак шогалтен, а эҥер деке лишкырак – кугурак эргыжлан пӧртым шогалтеныт, эше ӱлнӧ – изирак эргыжлан. Тыге, пуйто Маки-урем да Костинка-урем чоҥалтыныт. 

### Революций деч ончыч
Верысе калыкым 1740—1750 ийлаште ыресленыт. 1860-ийыште Шнуй Илья пророк лӱмеш черке приходым почыныт. XX курымшыто кугу кӱ черкым шогалтеныт, черкыже кок вуян. Марий-влак садак кӱсотыш кумалаш коштыныт. 

### Совет жапыште
Тыште «Танк» лӱман колхоз лийын, сар деч вара Кугушенский совхозыш тудо пурен. 1962 ийыште ты селан лӱмжым колхозлан пуеныт. Елеевский колхоз лийын.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Заболотских Геннадий Харитонович — РСФСР-ын сулло эмлызыже, Марий Элын тӱҥ йоча хирургшо.
* Рязанцев Юрий Иванович — марий артист, почеламутчо.
* Смирнов Аркадий Григорьевич — МарКУн профессоржо.

## Тидым палаш оҥай
Тыгай лӱман ял (Изи Пумарий) Марий Тӱрек кундемыште да Киров велыште уло.

## Кылвер-влак
* Село Елеево (Пумарий, Кугу Пумарий, Элеево, Большая Пумарь, Верхнебуйское). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Параньгинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Параньгинский район», 2004. — 320 с. ил. С. 47.

## Важ-влак


Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Кокласола (Морко кундем)

**Кокласола** () — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше ял. Кокласола ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 782 еҥ (2004 ий), 694 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Морко ола сынан посёлко деч 19 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Ялым моло илем-влак коклаште негызленыт. Тывеч ял лӱм лектын..

## Географий
Йырже Кабак корем, Ӱярня курык, Памаш куп, Корка курык уло. Курык вуйышто «Ош шӱргӧ» кӱсото уло. 

Тӱҥ шотышто тиде ялыште марий-влак илат.

## Кокласоласе школ
Тиде школым тунем пытарыше-влак шукынжо ВУЗ лашке тунемаш пурат. Санденак ты ялысе школ грантым налын, у технологийым да инновацийым кучылтмо шотышто чот ончыко каен. Пошкудо ялла гыч гына огыл, Морко гычат ты ялысе школыш тунемаш коштыт.

## Тидым палаш оҥай
* «Шуматкече» ансамбльым Кокласолаште чумыреныт.

## Кылвер-влак
* Деревня Коркатово (Кокласола, Коркетово). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Моркинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Моркинский район», 2004. — 320 с. ил.  С. 276.

## Важ-влак


Категорий:Морко кундемысе илымверла
Куяр

**Куяр** () — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше посёлко. Куяр ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 1178 еҥ (2010 ий), 1224 еҥ (2011 ий).

## Географий
Йошкар-Ола деч кечывалвел-эрвелкыла 14 меҥге тораште верланен. Кум корно уло: Зеленый Дол – Йошкар-Ола кӱртньӧ, Озаҥысе тракт да Изи Какшан эҥер вӱд корно. Изи Какшан эҥерын серыштыже верланен.

## Эртымгорно
1910 ийыште гына тыште илымверым чоҥашт тӱҥӓлыныт. 

## Пурлык
Посёлкышто кум памятник уло: икымше Студенка эҥер воктенысе памаш, Крешын вӱдлан тушко коштыт, кокымшо – ИЛ-4 самолетын фюзеляжше. Самолет 1944 ийыште тыште камвозын. Кумшо – школ кудывечыште шогалтыме обелиск. Кӧ Кугу Ачаэл Сарыште ты поселко гыч колен – нунын лӱмыштым кӱыштӧ возымо.

## Лӱм нерген
Южышт тиде ялын лӱмжым «кияр» мут дене кылдат. Южышт — «кӱян ер» дене.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Иванов Григорий Васильевич — марий серызе, почеламутчо, журналист, кусарыше, Россий Журналист-влак ушемын йыжъеҥже.

## Кылвер-влак
* Поселок Куяр. 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Город Йошкар-Ола: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Город Йошкар-Ола», 2004. — 304 с., ил. С. 188.

## Важ-влак


Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Карпов, Сергей Владимирович

**Сергей Карпов** (южгунам – мыскараче Сергуш) (Сергей Владимирович Карпов) (, РСФСР, Марий АССР, Кужэҥер кундем, Саламатнур ял) – артист, радиовӱдышӧ, мыскараче, амалкалче, мер пашаеҥ, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2006).

## Илыш корныжо
Сергей Карпов 1975 ийын шорыкйол тылзын 5-ше кечынже Марий АССР Кужэҥер кундем Саламатнур ялеш шочын. 1976 – 1981 ийлаште Поранча кундем Элнет (Илеть) селаште илен. Вара угыч Кужэҥер район Саламатнур ялыш ешыж дене пырля илаш толын. 

### Тунемме пагыт
1981 ийыште Кужэҥер район Саламатнур тӱҥалтыш школыш кошташ тӱҥалын. 1985–1987 ийлаште Кужэҥер район Руш-Шой кыдалаш школышто шинчымашым пога.
1987 ийыште Морко кундем Шеҥше селаш илаш еш дене пырля куснен. Тыште кыдалаш школыш кошташ тӱналын.

### Йошкар-Олаште
1992 ийыште школым тунем пытарыме деч вара Йошкар-Оласе 12 ГПТУ тунемаш пурен. Тыште автослесарь-шофер профессийым налын. 

1993 ий пеледыш гыч гыч 1994 ий теле тылзе марте – Астрахань олаште армийыште лийын. ПВО войскаште службым эртен.

Поснак кугу кышам Сергей Карповын усталык пашаштыже Марий Эл Республикысе Курчак театрыште тыршымаш коден. Тушто тудо 
1995 ий ӱярня тылзе гыч – 2006 ий вӱдшор тылзе марте пашам ыштен. Ондак машинист сценылан тӱналмеке, пел ий гыч актер-кукловод лийын.

2007 ий идым тылзе гыч – 2009 ий ага тылзе марте – Республикысе Марий самырык театрыште калык дене пашам ыштыше директорын полышкалышыжлан ыштен (зам директора по работе со зрителями).
Ныл ий наре Тӱвыра да сымыктыш колледжыште тунемын. 1996 – 2000 ийлаште СКД пӧлкан педагог-организатор художествено-массовых форм досуга специальностьым налын.

Вара Татьяна Денисова дене ик жапыште Озаҥыш тунемаш пура. 2001 – 2006 ийлаште Озаҥысе тӱвыра да сымыктыш кугыжаныш университетыште «актер театра кукол» квалификаций шинчымашым поген.

2005 ий гыч 2019 ий марте  Марий Эл Радиошто пашам ыштен . Палемдыман, эфирыш, радион икымше паша кечынже Мурпӧлек программым вӱден.

### Кызытсе жап
2007 ий гыч амалкалче семын ышта.

## Еш

* Пелашыже – Карпова Алевтина Николаевна. 
* Икшывыже-влак: Юрий (2004); Дарья (2009).

## Дискографий
Сергей Карпов Марий Эл Радион лукмо тӱрлӧ дисклаштыже улеш, концерт-влакым вӱда. Шкеат кажне ийын "Мыскара йӧрвар" концертым эртара.
* Шкеже Унчо вел гармонист Алексей Григорьевын «Семаршаш» дискшым луктын.

## Шке возымо мыскара автобиографийже

## Чап
*  Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премий, «Марий Эл Радио»-н коллективше: Кожевников Александр Геннадьевич, Пушкина Наталья Васильевна, Чемешева Марина Витальевна, Якаева Ирина Геннадьевна дене пырля «Марий йӱла» («Марийские обычаи»), «Марий географий» («Марийская география»), «Семсалма» («Музыкальный диск»), «Мыскара йӧрвар» («Юмористическая заварушка»), «Тукым вож» («Корни») цикл передаче-влаклан» (2006).

## Кылвер-влак
* Сергей Владимирович Карпов | ВКонтакте.

## Важ-влак


Категорий:Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Категорий:Марий артист-влак
Категорий:Марий радиовӱдышӧ-влак
Категорий:Марий мыскараче-влак
Пӱ (Вичын эҥерйолжо)

**Пӱ** вӱд () — Российыште Киров велыште да Марий Элыште йогышо эҥер, Виче эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 92 километр.

Категорий:Марий Элысе эҥерла
Категорий:Киров велысе эҥерла
Бангалор

**Бангалор** але **Бенгалуру** (, ) — кум эн кугу ола Индийыште, Карнатакын рӱдолаже.

Категорий:Индийысе олала
Категорий:Индийысе миллионер-олала
Арде (Марий Эл)

**Арде** (, ) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже верланыше сола. Арде ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 445 еҥ (2004 ий), 432 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Килемар ола сынан посёлко деч 65 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.

## Географий
Эҥер: Арде

Рӱдӧ урем асфальтан. Кугу Ачамланде сарыште вуйым пыштыше-влаклан кок памятник шога.

## Эртымгорно
Ожно тиде селан кумдыкшо Акпарсын мландышкыже пурен. 1816 ийыште Христорождественский черкым почыныт.
Тиде селашке комсомол ячейкым почашлан «Мзда» крейсерын матросшо Кушаков толын. Шуко жап «Ударник» колхозышто калык пашам ыштен. Вара эше икмыняр колхоз ышталтын, мутлан «За мир», «Новая жизнь». Вара чыла тӱшкаозанлык-влак ик совхозыш ушненыт, селан лӱмжым у совхозлан пуэныт.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Астафьев Михаил Иванович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*     Киреев Г.Я. (1891-1961) — Ленин орден, кок Йошкар Тисте орден да«Чап Тамга» орден-влакын кавалерже, Икымше Тӱнямбал сарын участникше.
* Миронов А.И. (1965-2002) — самодеятельный композитор.
*  Муштаков Михаил Владимирович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Пеньков Емельян Ильич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Петров А.П. — «Шке лӱддымылыклан» орденын кавалерже, таджик-афган границыште шке вуйжым пыштен. Таче тиде солаште Александр Петровын лӱмжым ик урем нумалеш.
*  Попов Виктор Павлович — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
*  Сенюшкин Вонифатий Емельянович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Сорокин Венедикт Иванович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Село Арда (Церкӹсола). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Килемарский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Килемарский район», 2005. — 304 с., илл. С. 28.

## Важ-влак


Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Тяньцзинь

**Тяньцзинь** () — ола Китайыште.

Категорий:Китайысе олала
Категорий:Китайысе миллионер-олала
Шэньян

**Шэньян** (; маньчжурла —  Мукден) — ола Китайыште, Ляонин провинцийын рӱдолаже.

Категорий:Ляонинысе олала
Категорий:Китайысе миллионер-олала
Кантон

**Йырвел** — тӱрлӧ административ вершӧр-влакын лӱмжӧ.
* Кантон (Швейцарий)
* Кантон (Люксембург)
* Кантон (Франций)
* Кантон (Босний да Герцеговина)
* Кантон (Боливий)
* Кантон (Эквадор)
* Кантон (Коста-Рика)
* *Кантон* — Гуанчжоу ола.
Арде

**Арде** мут ончыктен кертеш:

* Арде — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже верланыше сола.
* Арде  — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер.
Ухань

**Ухань** () — ола Китайыште, Хубэй провинцийын рӱдолаже.

Категорий:Хубэйысе олала
Категорий:Китайысе миллионер-олала
Сурат

**Сурат** (*Surat* — сай эл) — ола Индийыште, Гуджарат штатыште.

Категорий:Индийысе олала
Категорий:Индийысе миллионер-олала
Хайдарабад (Индий)

**Хайдарабад** але **Хайдерабад** (, , ) — ола Кечывалвел Индийыште, Андхра-Прадешын рӱдолаже.

Категорий:Индийысе олала
Категорий:Индийысе миллионер-олала
Ахмадабад

**Ахмадабад** ( — *Amdāvād*, ,  — *Ahmadābād*) — ола Индийыште, эн кугу ола Гуджарат штатыште.

Категорий:Индийысе олала
Категорий:Индийысе миллионер-олала
Джайпур

**Джайпур** (, ) — ола Индийыште, Раджастхан рӱдолаже.

Jaipur-Palast der Winde-06-2018-gje.jpg|Hawa Mahal‎ 2018
Jaipur-502-Palast der Winde-1976-gje.jpg|Hawa Mahal‎ 1976  
Jaipur-Stadtpalast-10-18-gje.jpg|City palace
Jaipur-Jantar Mantar-08-2018-gje.jpg|Jantar Mantar
Jaipur-08-Fassade-2018-gje.jpg|Pink city
Jaipur-Fort Amber-44-2018-gje.jpg|Fort Amber
Jaipur-Fort Amber-14-Elefant-2018-gje.jpg|Fort Amber
Jaipur-Edelsteinschleiferei-10-Smaragde-2018-gje.jpg|Gemstone grinding
Inner halls of Amer Fort, India.jpg
Outer wall of Amer Fort, India.jpg
Interiors of Amer Fort, India.jpg
Jaipur, India, Gate.jpg

Категорий:Индийысе олала
Категорий:Индийысе миллионер-олала
Яраҥ (эҥер)

**Яраҥ [[эҥер]]** () — Марий Элыште да Киров велыште йогышо эҥер, Пижме эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 151 километр.

Категорий:Марий Элысе эҥерла
Категорий:Киров велысе эҥерла
Малмыж (Малмыж кундем)

**Малмыж** (Марий Малмыж) () – Российыште Киров велын Малмыж кундемыштыже верланыше Малмыж ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 609 еҥ (2002 ий), 502 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Малмыж ола деч 11 километр (13 км – авто дене) эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Брюхачев Павел Васильевич – III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Волков Степан Андреевич – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Гусев Григорий Николаевич – I степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Донских Фёдор Иванович – II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Клюкин Илья Зиновьевич – I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Клюкин Иван Елизарович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Клюкин Иван Михайлович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Клюкин Михаил Семёнович – I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Клюкин Сергей Романович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Коныгин Гавриил Евсеевич – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Крылов Андрей Георгиевич – I степенян Ачамланде сар орден да III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Пентегов Василий Фролович – II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Пентегов Григорий Евдокимович – II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Пентегов Николай Фёдорович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Поляков Игорь Сергеевич – III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*     Посибеев Григорий Андреевич – Марий обком КПСС-ын икымше секретарьже (1981–1991), Марий АССР Верховный Советын председательже (1991).
*    Сметанин Иосиф Алексеевич – II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Мари-Малмыж.

## Важ-влак


Категорий:Малмыж кундемысе илымверла
Категорий:Киров велысе марий илымверла
Кугу Кетек

**Кугу Кетек** () – Российыште Киров велын Малмыж кундемыштыже верланыше Кугу Кетек ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 447 еҥ (2002 ий), 367 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Малмыж ола деч 21 километр (28 км – авто дене) кечывалвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Бушманов Иван Петрович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Липатов Никифор Иванович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Николай Тишин – марий серызе, почеламутчо, туныктышо, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934).
*  Рыбаков Александр Фёдорович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Большой Китяк.

## Важ-влак


Категорий:Малмыж кундемысе илымверла
Категорий:Киров велысе марий илымверла