open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шагат ӱштӧ

**Шагат ӱштӧ-влак** — Мландын регион-влак, кушто икгай верысе жап налме.

## Шагат ӱштӧ лӱмер
* UTC-12 — Дате вашталтмаш чек
* UTC-11 — Самоа
* UTC-10 — Гавайи
* UTC-9 — Аляска
* UTC-8 — Йӱдвеламерике шып тептеҥыз жап (УАШ да Канаде)
* UTC-7 — Курык жап (УАШ ден Канада), Мексика (Чиуауа, Ла-Пас, Мацатлан)
* UTC-6 — Рӱдӧ жап (УАШ ден Канада), Рӱдамерике жап, Мексика (Гвадалахара, Мехико, Монтеррей)
* UTC-5 — Рӱдамерика эрвел жап (УАШ и Канада), Кечывалвеламерике шып тептеҥыз жап (Богота, Лима, Кито)
* UTC-4:30 — Каракас
* UTC-4 — Атлантик жап (Канада), Кечывалвеламерика шып тептеҥыз жап, Ла-Пас, Сантьяго)
* UTC-3:30 — Ньюфаундленд
* UTC-3 — Кечывалвеламерике жап (Бразилиа, Буэнос-Айрес, Джорджтаун), Гренландий
* UTC-2 — Кокла атлантик жап
* UTC-1 — Азор отро-влак, Кабо-Верде
* UTC+0 — Касвел Европа жап (Дублин, Эдинбург, Лиссабон, Лондон), Касабланке, Монровий
* UTC+1 — Рӱдӧ Европа жап (Амстердам, Берлин, Берн, Брюссель, Вена, Копенгаген, Мадрид, Париж, Рим, Стокгольм, Белград, Братиславе, Будапешт, Варшава, Любляна, Прага, Сараево, Скопье, Загреб,Ужгород) Касвелысе рӱдӧ африкысе жап
* UTC+2 — Эрвел Европа жап (Афине, Бухарест, Вильнюс, Киев, Кишинёв, Минск, Рига, Софий, Таллин, Хельсинки, Калининград), Египет, Израиль, Ливан, Турций, КАР
* UTC+3 — Моско жап, Эрвелафриканысе жап (Найроби, Аддис-Абебе), Ирак, Кувейт, Сауд Аравий 
* UTC+3:30 — Тегеран жап
* UTC+4 — Самара жап, Ушымо Араб Эмират-влак, Оман, Азербайджан, Армений, Грузий
* UTC+4:30 — Афганистан
* UTC+5 — Качыринола жап, Касвелазий жап (Исламабад, Карачи, Ташкент)
* UTC+5:30 — Индий, Шри-Ланка
* UTC+5:45 — Непал
* UTC+6 — Новосибирск, Омск жап, Рӱдазий жап (Бангладеш, Казахстан) 
* UTC+6:30 — Мьянме
* UTC+7 — Красноярск жап, Кечывалвел-Эрвел Азий (Бангкок, Джакарте, Ханой)
* UTC+8 — Иркутск жап, Улан-Батор, Куала-Лумпур, Гонконг, Китай, Сингапур, Тайвань, западноавстралийское время (Перт)
* UTC+8:30 — Йӱдвел Корей
* UTC+9 — Якут жап, Кечывалвел Корей, Японий
* UTC+9:30 — Рӱдавстралий жап (Аделаида, Дарвин)
* UTC+10 — Владивосток жап, Эрвелавстралий жап (Брисбен, Канберре, Мельбурн, Сидней), Тасманий, Касвел шып тептеҥыз жап (Гуам, Порт-Морсби)
* UTC+11 — Магадан жап, Рӱдӧ шып тептеҥыз жап (Соломон отро-влак, У Каледоний)
* UTC+12 — Камчатке жап, Маршалл отро-влак, Фиджи, У Зеландий
* UTC+13 — Тоҥго
* UTC+14 — Острова Лайн (Кирибати)

## Палемдымаш

## Тыгак ончо
* Российсе шагат ӱштӧ-влак

## Кылвер
* Справочник по часовым поясам
* Еще один справочник по часовым поясам
* Россий шагат ӱштӧ-влакын картыже
 (Google Earthлан пале файл KMZ)
* Исследование по часовым поясам

*
Троллейбус

**Троллейбус** але **тӱканорва** ( гыч) — мер транспорт.

*
Категорий:Общественный транспорт
Категорий:Электротранспорт
Категорий:Экологически чистый транспорт
Чапкӱ

**Чапкӱ** але **шарныктыш** — айдемылан, уверлан але ала-мо весылан сооружений. Олаште да ялыште мотор койышлан тудым шындат.

## Ойыртем
Чапкӱ — кӱ але мемориал оҥа гай ыштат. Да шарныктышым уже ала-могай сооружений гай.

Категорий:Чапкӱ-влак
1860

## Мо лийын
* Провой илемлан негызым пыштыме.

## Кö шочын
* 20 пургыж — Василий Лукьянов, курыкмарий серызе, литератор, туныктышо, просветитель.

## Кö колен
*

Категорий:1860
Биологий

**Биологий** — кушкыл, янлык, айдеме да моло илыше организм нерген шанче.
## 

File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia - Bos primigenius taurus
File:Zboże.jpg|Planta - Triticum
File:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - Morchella esculenta
File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria
File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage
Лум

**Лум** — кава гыч велыше пачката ий кристалл-влак.

Категорий:Южвӱд
Тӧткылан уштыш

**Тӧткылан уштыш** (**уш²**, **км²**, **km²**, **тӧтк.уш**, **тӧтк.км**) — кумдыкым висыше иктык.

**1 уш² икгай:**

*  1 уштышан ӧрдыж дене ;
* 1 000 000 м²;
* 100 гектар;
* 0,386 102 тӧткылан миля;
* 247,105 381 акр.

Категорий:Математике
Викиклат

**** () — сӱретлан, семвозыклан, видеороликлан да моло мультимедиа файл-влаклан тӱшкале клат. Тиде файл-влакым «Викимедиа» фондын тӱрлӧ проектлаште кучылташ лиеш.

Категорий:Викимедиа проект-влак
1803

## Мо лийын

## Кӧ шочын
* 5 теле - Тютчев, Фёдор Иванович.

## Кӧ колен

Категорий:1803
Шанче

**Шанче** ( - палымаш) — айдемын ойыртемалтше пашаже, пӱртӱс тӱняж дене  дене палдарымаш да радамлен иктешлен чумырымаш.
Кажне 15-20 ий тӱняште-айдемын илышын турло ужашыж дене палымаш 2 пачаш шукем толеш. Кажне у айдеме тукым тыняр у шинчымашым пога, мыняр тудын деч ончыч лийын.
## Шанчын ужаш-влак

### Пӱртӱс шанче-влак
* Биологий
* Географий (физический)
* Химий
* Физике
* Астрономий
* Анатомий
* Физиологий
* Генетике

### Формал шанче-влак
* Математике
* Информатике
* Радамлык теорий рушла - теория систем.

### Мер шанче-влак
* Антропологий
* Экономике
* Психологий
* Географий (экономик)
* Эртымгорно
* Философий
* Социологий
* Юриспруденций

### Прикладной шанче-влак
* Агрономий
* Архитектур
* Когнитив шанче
* Туныктыш
* Медицин
* Инжнеринг (тӱрлӧ технический шанче-влак)
* Вуйлатымаш
* Сар шанче
1843

## Мо лийын

## Кö шочын
* 28 январь - Веске, Михкель, Эстон йылмызе, финн-угровед, поэт, этнограф, филологий доктор (1890 колен)

## Кö колен

Категорий:1843
1861

## Мо лийын

## Кö шочын
* 20 пургыж — Лукьянов Василий Леонтьевич, серызе, литератор, туныктышо, просветитель.

## Кö колен

Категорий:1861
1868

## Мо лийын

## Кӧ шочын
* 12 ага – Тихон Ефремов, марий серызе, почеламутчо, этнограф, фольклорист, журналист, туныктышо, мер пашаеҥ, икымше «Кынелза, шогалза!» марий гимнын авторжо.

## Кӧ колен

Категорий:1868
1873

## Мо лийын

## Кӧ шочын

## Кӧ колен
* 27 сӱрем - Тютчев, Фёдор Иванович

Категорий:1873
1883

## Мо лийын

## Кӧ шочын
* 13 шорыкйол — Валериан Михайлович Васильев (Ӱпымарий), , шанчызе-энциклопедист,  литератор, филологий шанче доктор (1957), этнограф, фольклорист, почеламутчо, туныктышо, музыковед, кусарыше.
* 29 шорыкйол - Митюк, Игнатий Трофимович, туныктышо, методист, шымлызе (1939 колен).
* 6 теле — Николай Орлов,  марий , туныктышо, кусарыше, мер пашаеҥ, «У куралше» икымше марий букварьын авторжо.

## Кӧ колен

Категорий:1883
1891

## Мо лийын

* Российышке икымше автомашина толын. Тиде "Одесский листок" газетын редакторжын Навроцкийын париж гыч кондымо "Панар Левассор" лийын.
* 11 Ага - Японийын Оцу кундемыште пуламыр лийын. 
* 11 шыжа - Стокгольмышто "Скансен" лӱман икымше кава йымалне верланыше тоштер почылтын.

## Кӧ шочын

* 3 шорыкйол — Сулимов, Даниил Егорович. 1930-1937 ийлаште РСФСР Калык Комиссар-влак Ушемын Вуйлатышеже лийын. 
* 15 шорыкйол — Мандельштам, Осип Эмильевич руш почеламутчо, кусарыше, литературовед.
* 27 шорыкйол — Эренбург, Илья, руш почеламутчо, серызе, кусарыше.
* 9 пургыж — Пьетро Ненни, итальян социалист, политик да кугыжаныш пашаеҥ. 
* 24 ӱярня — Вавилов, Сергей Иванович, совет физик, академик (1932), СССР Шанче Академийын президентше (1945 ий гычын).
* 2 вӱдшор — Макс Эрнест, немыч да француз сӱретче, ХХ курымын тӱнямбал авангардын еҥже.
* 15 ага — Булгаков, Михаил Афанасьевич, руш серызе.
* 22 ага — Йоганесс Бехер, немыч поэт.
* 5 пеледыш — Лавренев, Борис Андреевич, руш серызе.
* 15 пеледыш — Пепеляев, Анатолий Николаевич, граждан сар жап годым "Ошо- влакын" сарзе пашаеҥже.
* 2 сорла — Жирмунский Виктор Максимович, руш йылмызе, сылнымутчо.
* 10 идым — Андрей Эшкинин, марий серызе, журналист, мер пашаеҥ. 
* 12 шыжа — Фумимаро Коноэ, Японийысе политик да сарзе пашаеҥ, 1937-1939, 1940-1941 ийлаште Японийын премьер-министрже. 
* 27 шыжа — Пауль Грюнингер, Швейцарийысе полицийын командирже.
* 7 кылме — Фурманов, Дмитрий Андреевич, руш совет серызе, "Чапаев" романын авторжо.
* 2 теле — Отто Дикс, немыч сӱретче, график.
* 6 теле — Йӓктӹ Петр, курыкмарий серызе, туныктышо, журналист.

## Кӧ колен

Категорий:1891
1893

## Мо лийын

## Кӧ шочын
* 20 теле — Яков Элексейн, марий серызе, кусарыше, туныктышо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1957). 
* 1 вӱдшор — Тыныш Осып, марий серызе, туныктышо, драматург, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934).

## Кӧ колен

Категорий:1893
1896

## Мо лийын

## Кӧ шочын
* 20 пеледыш — Илья Ломберский, марий серызе, туныктышо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1935), Удмурт АССР-ын сулло туныктышыжо (1955).
* 28 кылме — Мария Аюпова, марий серызе, почеламутчо, журналист.
* 6 теле — Савинов Эчан, марий серызе, почеламутчо, журналист, артист, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 

## Кӧ колен

Категорий:1896
1899

## Мо лийын

## Кӧ шочын
* 4 вӱдшор — Иосиф Беляев, курыкмарий серызе, туныктышо, I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* 10 теле — Степан Фирсов (Степан Андреевич Фирсов), курыкмарий серызе, почеламутчо.

## Кӧ колен

Категорий:1899
Илышын кӱкшыт

**Илышын кӱкшыт** — уровень материального благополучия, характеризуется объемом реальных доходов на душу населения и прожиточным минимумом.
0 ий

**Укелык ий** - Григориан але Йулиан календар почеш уке.

Категорий:Жап
Суас Элысе марий илымверла

Суас Элысе марий илымверла:

## [[Агрыз кундем]]
* Азово () — ял.
* Буймо (Вуймо) (, ) — сола.
* Кадрек () — ял.
* Кӧлегеш () — ял.
* Кутыр () — пытыше ял . †
* Кӱанэҥер () — ял.
* Мандык () — ял.
* Манжар (Вӓнджӓр, Бӓнджӓр) () — сола.
* Ошвуй () — ял.
* У Сагалде () — ял.
* Пелемеш () — сола.
* Никольский () — пытыше посёлко. †
* Терса () — сола.
* У Мандык () — пытыше илымвер. †
* Унсара () — пытыше илымвер. †
* Филимоновка () — пытыше ял. †
* Шопкер () — пытыше ял. †
* Шуар (, ) — ял.

## [[Актаныш кундем]]
* Апасево () — пытыше ял. †
* Арлан () — пытыше ял. †
* Кулегӓш () — пытыше ял. †
* Лапкашор () — пытыше ял. †
* Йӱштӧ Памаш () — сола.
* Марий Карагул () — пытыше ял. † 
* Марий Ямал () — пытыше ял. †
* Пелкудо () — пытыше ял. †
* Пӧлер () — пытыше ял. †
* Терпеле () — ял.
* У Кулегӓш () — пытыше илымвер. †

## [[Алабога кундем]]
* Изэҥер () — ял.
* Кӱплык (Кӱплӹк) () — ял.
* Тошто Памаш () — пытыше ял. † 

## [[Арск кундем]]
* Шорамучаш (Шишор) () — ял.

## [[Балтаси кундем]]
* Йошкарэҥер () — пытыше ял. †
* Кугунур () — сола.
* Серда почиҥга () — пытыше илымвер. †
* Ӱлысъял (Ӱлеш, Ӱлесь) () — ял.
* Ципья () — сола.

## [[Камша кундем]]
* Камша (, ) — ола.
* Йӱле () — пытыше ял. † 
* Йыгра (Йыгыра) () — ял.
* Памашэҥер () — ял.
* Такашъял (Марий Такашъял) (Тӓкӓшъял) () — ял.
* Тошто Йыгра (Йыгыра) () — ял.
* Элнет () — сола.
* Ямаслоҥго () — пытыше ял. Элнет солаш пурен. †

## [[Кукмарий кундем]]
* Адыял (, ) — ял.
* Вочарма () — сола.
* Изи Олыкъял () — пытыше ял. †
* Йӱле (Чигайке) () — ял.
* Йӱштӧ Памаш ) — ял.
* Кугу Олыкъял () — пытыше ял. †
* Кукшыльо (, ) — сола.
* Курыкӱмбал (, , ) — ял.
* Кнатӱҥ () — пытыше ял. †
* Памашъял () — пытыше ял. †
* Сардык Курык (, ) — сола.
* Сэҥер () — посёлко.
* Тамаял (, ) — ял.
* Тошто Кна () — сола.
* Тӱрэҥер (, ) — ял.
* Уял (Мултан) () — сола.
* Эшменъял (, ) — ял.

## [[Мамадыш кундем]]
* Коракъял () — ял.
* Кугу Шия () — сола.
* Курыкъял (Курчал) () — ял.
* Марий Ямал (Ямал) () — ял.
* Черкешъял (Черкешал) () — ял.

## [[Мензела кундем]]
* Калтак () — ял.
* Каракул () — пытыше ял. †
* Крепьял () — пытыше ял. †
* Уял () — ял.
* Чопай (Чупай) () — сола.

## [[Муслюмово кундем]]
* У Калтак () — пытыше ял. †
* Бикмеч (Викмӓч) () — ял.
* Пӧлер () — ял.
* Шопкер () — ял.

## [[Парат кундем]]
* Руш-Марий Кавал () — сола.
* Ошландер () — сола.

## Тугак ончо
* Пошкырт Элысе марий илымверла
* Одо Элысе марий илымверла

## Важ-влак


*
Почеламутчо

**Почеламутчо** () — почеламутым возгалыше сылнымутчо.

Мурпаша да прозо коклаште ойыртем уло. Почеламутчым ойыртемалтше еҥ семын аклат, юмо тудлан кӱкшӧ мут-влакым возгалаш мастарлыкым пуен, манын ойлат. Тиде статуслан кӧра почеламутчо мутым термин семын аклаш огеш лий. Тиде мут дене калык айдемын возгалыме мастарлыкшым акла: сайын огыл возгалыше айдеме нерген «почеламутчо огыл» манын ойлат. Айдемым почеламутчо лӱмдаш тӱҥалышт манын, южгунам почеламутым возымаш але савыктымаш гына огеш сите.

Икымше марий почеламутчо шотышто ӱчашымаш кая. Школлаште С. Г. Чавайным икымше почеламутчылан шотлат. Тудын возымо «Ото» почеламутшо икымше марий почеламутлан шотлалтеш. Но Чавайн деч ончыч Павел Глезденёвын «Вараксим» лӱман почеламутшым савыктеныт. В. А. Мухин тиде почеламутым «марий мурпашын шедеврже» ман лӱмден.

## Тыгак ончо
* Сылнымут

Категорий:Профессий-влак
Илем

**Илем** () — пӧрт, оралте да нунын йырысе мланде. 

## Важ-влак


Категорий:Илымвер
Шернур кундем

**Шернур кундем**, **Шернур район** () — Марий Эл Республикысе район. Административ рӱдер — Шернур ола сынан посёлко. 

## Географий
Марий Эл республикын йӱдвел эрвел могырышто Виче кӱкшакаште верланен. Кужэҥер, У Торъял, Поранча, Марий Тӱрек кундемла дене пошкудо, йӱдвел могырым Киров вел дене. Кундемын шочмыжлан 20 курымын колымшо ийлажым шотлыман. 1921 ий шорыкйолын 15 кечынже Шернур кантоным почыныт. Тудо Виче губернийын Вӱрзым ден Яраҥ уезд-влакым ушен шоген.  Кундемын кумдыкшо 1000 утла квадрат километр. 2004 ийысе перепись почеш районышто 27,7 тӱжем еҥ ила. 

## Эр пагытыште вияҥ толмо корныжо
Шернур кундемым эҥер, памаш, ер кӱкшака, олык , пасу кундем маныт. Эн ондак тиде мландыш одо марий-влакын тукымышт толын лектыныт. Шернур кундемын шуко топонимже-влак одо марий-влакын илымышт нерген ушештарат. 14-ше курым гычын марий-влак тиде кундемыш илаш толаш тӱналыныт. 

Шымлызе-влакын ойлымышт почеш, республикын йудвел-эрвел кундемым илаш йӧндарыме кок толкын дене эртен. Икымше толкынлан тӱҥалтышым 1374 ийыште пыштеныт. Тунам новгородец-влак Виче эҥер сереш Хлынов олам чоҥеныт. Яраҥ, Кокшар, Вӱрзым, Нолинск уезд-влакын топонимикышт ойла, Шернур кундемышке илаш толшо марий -влакын тукымыштлан кечывавел Кировысо марий-влак шотлалтыт. Верысе преданий почеш, Ананур, Купсола ял-влак ноля марий-влакын полшымо дене Ноля эҥер сереш шочыныт, Дубники яллан негызым Яраҥысе марий-влак пыштеныт.

## Кундемын XVI—XVII курым жапысе вияҥ толмо корныжо
XVI—XVII курымлаште Озаҥ ханствым Моско ола деке ушымо дечын вара, Шернур кундемым Юл гычын толшо руш-влак илаш авалташ тӱҥалыныт. Оно-Морко, Моркинер Шернур кундемысе ял-влакын лӱмышт ойла: тышке Морко кундемысе марий-влакат илаш толыныт. XVI—XVII курымлаште Моско кугыжанышын  марий кундемыште пеҥгыдемдашлан 1554 ийыште Вӱрзым, 80-шо ийлаште Кукарка олалам нӧлтеныт. Кызытсе Марий кундемнан йӱдвел-эрвел могыржо пӱтынек  Озаҥ уездын Алат корно составышке пурен. Марий кундемыште илем-влак шукыж годым памаш, эҥер, ер воктене шочеденыт. Мланде пашамат ышташ, кол кучаш сай йӧн лийын. 

Рӱдӧ: Шернур.

## Ял-влак
* Марисола
* Лопка-Памаш
* Купсола
* Лажъял
* Чисола
* Кӱчыкэҥер
* Мустай

*
Ола

**Ола** — илымвер, кушто илыше-влак ял озанлык ӧрдыжтӧ пашам ыштат.

Категорий:Илымвер
Категорий:Административ иктык-влак
Гитлер, Адольф

**Адо́льф Ги́тлер** () (, Браунау-ам-Инн, Австро-Венгрий — , Берлин, Немыч Эл).
Матвиенко, Валентина Ивановна

**Матвие́нко Валенти́на Ива́новна** (, Шепетовко, Украина) — российысе политик, дипломат. Россий Федераций Федеральный Погынын Федераций Советшын Председательже.
1852

## Мо лийын

* 9 Пургыж — Китайыште тайпин-влак Ухани кундем гычын Нанкин кундемышке поход дене каеныт. 
* 18 Вӱдшор — Порт-о-Пренсыште Гаити Фостен 1 императорын коронацийже эртен.
* 30 Пеледыш — У Зеландийыште Конституций кӱштыкым илышышке пуртымо, кудыж почеш элыште Парламентым шочыктеныт.
* 24 Идым — Анри Жиффар икымше гана дирижабль дене чонештен.
* 10 Шыжа — Францийын императоржо Наполеон Бонапарт Бордо олаште шке тӱня мучко чапланыше "Империя-это мир" ойым каласен.

## Кö шочын

* 12 Шорыкйол — Жозеф Жак СезерЖоффр, француз сарзе еҥ, Францийын маршалже.
* 28 Шорыкйол — Леонид Вейнберг, историк-археолог.
* 2 Пургыж — Габриелюс, Ландсбергис-Жямкальнис (лит. Gabrielius Landsbergis-Žemkalnis), литвасе драматург, театр пашаеҥ, публицист.
* 3 Пургыж — Юхо Лаллукка (фин. Juho Lallukka), финн амалкалче, меценат. 
* 10 Ӱярня — Тадас Даугирдас, литвасе сӱретче, археолог,-краевед-шымлызе.
* 24 Пеледыш — Виктор Адлер, Австрий элысе социал - демократийын ик тале лидерже. 1918 ий кылме тылзын австрийысе правительствын йот элысе министрын сомылым шуктен. 
* 11 Кылме — Франц Конрад фон Гётцендорф (Franz Conrad von Hötzendorf)- австро-венгрийысе генерал-фельдмаршал. 1 тӱнямбал сар жапыште австро-венгрийысе сарзе войскан генеральный штабын вуйлатышыже лийын, сарзе теоретик.

## Кö колен
* 6 Шорыкйол — Луи Брайль, француз тифлопедагог, Брайльын шрифтым шонен луктын да илышыш пуртен.
* 25 Шорыкйол — Беллинсгаузен, Фаддей Фаддеевич, руш теҥыззе, шымлызе.
* 4 Ӱярня — Гоголь, Николай Васильевич, руш серызе.
* 24 Вӱдшор — Жуковский, Василий Андреевич, руш почеламутчо, кусарыше, критик, Санкт-Петербургысо Шанче Академийын академикше. 
* 23 Пеледыш — Брюллов, Карл Иванович, руш сӱретче, акварелист.
* 5 Сӱрем — Загоскин, Михаил Николаевич, руш серызе.
* 26 Кылме — Федотов, Павел Андреевич, руш сӱретче.
* 29 Кылме — Ада Лавлейс, Байронын ӱдыржо, икымше ӱдырамаш-программист.

Категорий:1852
Тӱлымаш

**Тӱлымаш** — айдемын, янлыкын да кушкылын шке гай организмым ышташ моштымашыже.

Категорий:Чыла
Айдеме

**Айдеме** ( — *Айдеме ыҥле*)  — кок йол дене коштшо примат, Homo sapiens видыш, Гоминиды ешыш пура. Шанче увер почеш, мландыште лийше процесс лектышыш эволюционный — антропогенез, умбакыже могай деталь шымлалтын. Ойыртемле ойыртемже еҥ-влакын, тудо илыш весышт деч ойыраш, прямохождение шотлалтеш, вуй вем высокоразвитый, уш-акыл да йӱкан ойла.

Айдеме да тӱням шымлыме да вашталтыме, тӱвыра да шке историйым ыштат. Тӱҥ айдеме, тудын шочмыжо да палемдыш, да тудын тунем налме вер кодын проблема уло туняште философий, религий, наука да искусство.

Фролов и. в. т. г. борзенковын да «у энциклопедий философий» ончыкта, мом умылаш ок шукто рашемдаш шагал ныл ойыраш лийже (мут-влак) «айдеме»:

* Еҥ пӱртӱсыштӧ янлыкын тӱрлык;
* сущ гаяк еҥ, мер илыш деч лектеш да тудын ваштареш кум палем тӱняште;
* еҥ шотышто «тукым вож»;
* индивид гаяк еҥ, личность.

Айдеме чурийым: йӧным шонен, шуктымылан эрык дене ойырен моштымаш, мут кучымым налде койыш, мораль шонышан-влакат улыт. Тудым палемдыме годым биологий неприспособленность еҥым сӱретлен, могай специализацийже орган-влак дене тудын укелыкше иктаж-тыглай кӱлешан янлык ила, пашам моштен ыштыме ӱзгар-влак, тул, да нуным кучылтын, мутлан, койыш пластичность. Ик настан палыже вес огыл, тудо кӱкшырак, мудреч, койыш, уш-акылым пенгыдемден, ваштареш, шонымашыже, планже, шке колымыжо нерген пален, тидын шотыштак тиде мутланаш йӧратыше, мыскарамат ойыртемалтшым шижын, шке шонымыжым шукта, шерым ышта улмаш да ала-мом ужын.

### Основные наружные образования человеческого тела, сверху вниз, в том числе парные.

: кожа,
: голова — глаз — ухо — нос — рот — язык — зубы — нижняя челюсть — лицо — щека;
: шея — горло — кадык — плечи;
: рука — локоть — запястье — кисть — пальцы — большой палец;
: позвоночник — грудь — молочная железа — грудная клетка;
: живот — пупок — половые органы (половой член/мошонка или клитор/влагалище) — промежность — анальное отверстие;
: таз — бедро — ягодица — колено — голень — икра — стопа — пальцы ног.

Шӱргӧ — айдеме вуйын ончыл ужашыже, кӱшыл верхнеглазничный кундемын чекше эрта шотышто, ӱлнӧ — ӱлыл лукыштыжо вер да оҥылаш йымалжым, ӧрдыж гыч — да ӱлыл укшыш кундемлан негызым пылышкорка оҥылашлу.

## Важ-влак

Категорий:Айдеме
Категорий:Примат-влак
Ломбо

**Ломбо** () – 15 м наре кӱкшытан, нугыдо парчан пушеҥге (шуэн вондо). Кужалге-пӱсӧ мучашан лышташыже изиш куптыргылшо гай коеш. Кечалтше-кужака орлаҥге гай мотор ош пеледышыже тамлын ӱпшалтеш. Йыргешке нӧшман йылгыжше шем кичкыже кычака-шере таман. Шӱмжӧ шемалге-сур тӱсан да шелышталтше гай, самырык игыжын – кӱреналге да йыргешке ошалге-нарынче тамган.

Ломбо Российын Европейский ужашыштыже, Касвел да Эрвел Сибирьыште, Енисей марте, Йӱдвел Казахстаныште, Кавказыште, Кокла Азийын курыклаштыже кушкеш.

Ломбо Марий Элын вӱдыжгӧ верлаштыже, эҥер да ер серлаште, чодырасе коремлаште, чодыра тӱрыштӧ да аланыште, шуэн – пасулаште вашлиялтеш. Тудо азотлан поян, ӱян да вӱдыжгӧ мландым йӧрата.

Вӱтла (Ветлуга) эҥер серыште вара пеледше ломбо кушкеш, тыглай ломбо деч ик тылзе вара пеледеш. Тыглай ломбыжо майыште пеледеш, а кичкыже июль–августышто шуэш; пеледмыж деч кок тылзе вара.

Тӱрлӧ вере илыше марий-шамычын кутырымаштышт ты пушеҥгын лӱмжӧ тыгай сынан: олык да эрвел марий-влакын *ломбо*; курык марийын *ломбы*; Яраҥ (Киров обл.), Тоншай, Шараҥге (Нижегород обл.) *лампы*. Ты пушеҥгын лӱмжӧ кызытсе финн-угор да самодий йылмылаште кугезе урал мут гыч тӱҥалеш. 

Категорий:Пушеҥге-влак
Олмапу

**Олмапу** () — пушеҥге да тыгыдер,  гай саска дене. Саска — олма шере але шадырге-шере.

Кугу укшерже 2,5—15 м. кӱкшыт.

Категорий:Пушеҥге-влак
Нулго

**Нулго** () — чаранӧшман иман пушеҥге. Пӱгыльмӧ кӱшкӧ кушка.

Категорий:Чаранӧшман
Категорий:Пушеҥге-влак
Пӱнчӧ

**Пӱнчӧ** (), тыгак «**якте**» – ӱмыржӧ мучко ужарге, вияш тӱҥан, йыргешкырак парчан, 40 м наре кӱкшытан яшката иман пушеҥге. Ӱлыл ужашысе шӱмшӧ кӱреналге-сур, кӱшыл ужашысе – йошкарге-шышталге. Пӱнчӧ июньышто пеледеш, пӱгыльмысӧ кичкыже кок-кум ий гыч шуэш.

Имыже пӱсӧ вуян, ужар-кандалгырак-сур тӱсан, лапка име вожышто мужыр дене, а южгунам кумытын шинчат. Имын кужытшо 7 см, лопкытшо 2 мм. 

Пӱнчӧ Европышто, Сибирьыште, Йӱдвел Казахстаныште вашлиялтеш; эрвелне Аллан (Лена эҥерын пурла игеҥерже) ден Бурея (Амурын шола игеҥерже) дек шуэш. Марий Элын пӱртӱс лоҥгаштыже пӱнчӧ чодыра дене айлалтше чумыр мландыже – 39,5 %. Тидыже – 418,6 тӱжем га. Пӱнчӧ чодыра Юл эҥерын шола серысе ошман лоп мландыжым тӱрыснек айла. Географийыште тудо рушла *Заволжская песчаная низменная равнина* маналтеш.

Категорий:Чаранӧшман
Категорий:Пушеҥге-влак
Пызле

**Пызле** () 100-200 тӱрлӧ  лийын кертеш. Тудо пушеҥге але  семын кушкеш. Мыняр тӱча пызле уло, каласаш неле да кузе ты сорт-влакым ойыраш ботаник-влакат каласен огыт керт. Пызле роза (Rosaceae) кушкыл-влакын тукымыш пура, тудо чыла Европо кумдыкышто, Йӱдвел Америка ден Азийын шокшырак вер-влакыште кушкеш. Европышто пызле Йӱдвелыште 71 градус марте шарлен.

Категорий:Пушеҥге-влак
Ваштар

**Ваштар** () шовын кичкан кушкыл-влак  (Sapindaceae) пура. Ваштар пушеҥге да тӱшка лийын кертеш. Ваштар-влакым чӱчкыдын парк-влакыште вашлияш лиеш. Европышто 3 еш ваштар кушкеш: тыглай ваштар (*Acer platanoides*), нур ваштар (*Acer campestre*) да ош ваштар (*Acer pseudoplatanus*).

## Тӱрлык-влак
* Ваштар тӱрлык-влак

Категорий:Пушеҥге-влак
Франц Кафка

**Кафка Франц** (Kafka Franz, 1883, Прага — 1924, Вена), австрий серызе. Шкеже йыврей, паша-влакым немычла серен. 1906-шо ийын эмлызе дипломжым налын, 1922-ше ий марте  фирмын клеркше лийын. Шодо чер дене черланенат, шуко жапым санаторий-влакыште эртарен. Илымыш годым серызе шке книга-влакым ужын огыл манаш лиеш. Кумдан палыме роман-влакше «Процесс» (Der Prozess, 1915-ше ийыште серыме, 1925-ше ийыште лектын) да «Карман» (Das Schloss, 1922, 1926-шо ийыште лектын). Паша-влакыште Кафка пеш чӱчкыдын сурреализм йöным кучылтеш. Марлашке ты серызын ик пашажымат але кусарыме огыл. 1979-ше ий годсек авыстри серызе-влаклан кок ий вуй гыч Кафка лӱман сылнымут премийым пуат.

Категорий:Авыстри серызе
Куэ

**Куэ** () – 30 м наре кӱкшытан пушеҥге, чылаже 120 еш куэ уло. Кӱшыл тӱҥысӧ шӱмжӧ ошо да яклака, ӱлыл тӱҥысӧ туҥгыржо шемалге тӱсан, ӱмбалже козыра да шелыштедальтше. Изи укшлаже смола йӧршан, тыгыде шыгыле гай тамган. Йошкаргырак-кӱрен укш мучашлаже кужу йолван.

Лышташыже яклака, самырыкын – пижедылше, вичкыж вурган да почела-почела улшо. Лышташ формыжо треугольно-ромбический але треугольно-яйцевидный (мучашыже треугольник гай, а ӱлыл ужашыже муныла койшо форман), тӱржӧ кокыте пӱян.

Тудым тыгак *кужу йолван куэ*, *мугылян куэ* маныт.

Евразийский урлык куэ Российыште (Мӱндыр йӱдвел ден кечывалвел деч посна), Украиныште, Беларуссийыште, Кавказыште, Йӱдвел Казахстаныште, Джунгар Алатаушто, Касвел Тянь-Шаньыште, Касвел да Кокла Сибирьыште, Алтайыште кумдан шарлен.

Кужу йолван куэ Марий Элыштат эн чӱчкыдын вашлиялтше пушеҥге. Лышташан да иман чодыраште моло пушеҥге дене пырля кушкеш. Тыгак яндар куэрымат ужаш лиеш.

Тӱрлӧ вере илыше марий-влак ты пушеҥгын лӱмжым тыге ойлат: олык марий *куэ*; Малмыж (Киров обл.) *кλэ*; Мензел, Елабуга (Татарстан) *куйэ*; Шоруньжа (Морко р-н) *куйи*; курык марий *куги, коги*; Яраҥ (Киров обл.), Тоншай, Шараҥге (Нижегород. обл.) *куйэ*.

**Вӱдкуэ** () – ош шӱман кӱкшӧ пушеҥге. Самырык укшыжын тыгыде шыгыле гай тамгалаже уке. Лышташыже пеҥгыде, коваште гайрак, йымал могыржо мамыкан. Йӱдвелышкыла кужу йолван куэ деч мӱндыркырак кая, кечывалвелышкыла – степь дек, эрвелышкыла – Становой курыкрӱдӧ дек шумеш.

Марий Элыште вӱдкуэ вӱдыжгӧ мландан чодыраште, купаҥше эҥер да серлаште, купышто вашлиялтеш, а куп тӱрыштӧ пӱнчӧ дене пырля кушкеш.

Категорий:Пушеҥге-влак
Тумо

**Тумo** () — лышташан кугу пушеҥге, кӱкшытшӧ 40 м наре лиеш, а тӱҥжын диаметрже – 1,5 м. Тудо моткоч пеҥгылде пуан. 

Лышташ вургыжо кӱчык, шӱм сӱретым ушештарыше тӱҥан, мутык пылышан да чара. Лышташыже кужака, мӧҥгешла чуяка да лопка мучашан. Тӱҥысӧ шӱмжӧ кутыньла келгын шелышталт пытыше.

Тумо Российын Европейский ужашыштыже иман-лышташан да лышташан чодыраште кушкеш. Сибирьыште тудо ок куш. Эрвел чекше Урал курык марте шуэш, кечывалвел чекше – Кавказ ден Крымын курыкан районлаже. Российын йӱдйымал чодыраштыже тудым от уж. Йӱдвел чекшылан 58-ше параллель шотлалтеш. Но Финляндийыште ты чек эше йӱдвелнырак улеш.

Марий Элыште тумер изирак отро семын Марий-Виче кӱкшакан кечывалвел ужашыштыже вашлиялтеш, шукырак тудо Юл да тудын игеҥерлаж воктенсе олыклаште, тыгак Юлын курыкан пурла серыштыже.

Категорий:Пушеҥге-влак
Лоптык

**Лоптык** — сферик координат радамлыклаште кучылтмо географик координат, кудо Мландыште, Кечыште, планетлаште да пылпомыш сферыште объектын экватор да эклиптик деч торалыкшым палемдаш полша.

## Тыгак ончо
* Параллель
* Географик координат-влак
* Кутык

Категорий:Картографий
Категорий:Геодезий
*
Пундыш

**Пундыш** — пушеҥге руалыме деч вара кодшо тӱҥ ужашыже вож дене пырля.

Пундыш ӱмбалсе оҥго-влакым шотлен пушеҥге ийготшым палемдаш лиеш.

Категорий:Кушкыл морфологий
Кож

**Кож** () – ӱмыржӧ мучко ужарге, 30 м наре кӱкшытан, конусым ушештарыше парчан, шелыштедалтше да сур шӱман пушеҥге. 30–50 тӱрлӧ кож еш уло. Марий Элыште кож *Йылымбалны шӹренок* вашлиялтеш.

Кож май кыдалне – июнь тӱҥалтышыште, ломбо ден ик жапыште пеледеш. Пӱгыльмысӧ кичкыже пелелме ийынак, шыжым шуэш. Имыже ныл шӧрынан, лаптыргыше да шуркалыше; укшышто нуно 6–7 ий шинчат.

Кож Российын кыдал да йӱдвел ужашыштыже чодыра гай кушкеш, коклаштышт моло пушеҥге-влакат вашлиялтыт. Марий Элыште кожер Оршанке – Какшан тӧваканрак тӧр верысе лышташан-иман чодыраште вашлиялтеш да нулго дене пырля Марий-Виче кӱкшакам айлат.

Категорий:Чаранӧшман
Категорий:Пушеҥге-влак
Писте

**Писте** () — яшката тӱҥан, 32 м наре кӱкшытан, мотор, нугыдо парчан лаштыра пушеҥге. Лышташ мучашыже треугольник гай, а ӱлыл ужашыже муныла койшо лопка форман, тӱржӧ пӱян-пӱян. Нарынчалге-ош пеледышыже мӱй пушан. Тудым тыгак лачылык, кӱрлык, нийлык, мочылалык пушеҥге маныт.

Писте Российын Европейский ужашыштыже, Кечывалвел Уралыште (Пошкырт кундемыште), Касвел Сибирьыште, Алтайыште, Тюмень областьын кечывалвелныже, Крымыште, Йӱдвел Кавказыште, Кавказ да Карпат курыкла вес велне кушкеш. Тудо 63-шо параллель деч йӱдвелыштыла ок куш.

Марий Элыште тудо чыла вере вашлиялтеш. Шукыж годым пистым уремым да паркым сӧрастараш шындылыт.

Тӱрлӧ вере илыше марий-влак тиде пушеҥгын лӱмжым тыге ойлат: олык марий (Волжск, Советский) *писте*; Шернур, Йошкар-Ола, Елабуга (Татарстан), Урал, Малмыж (Киров обл.) *пиште*; курык марий *пистӹ*; Яраҥ (Киров обл.), Тоншай, Шараҥге (Нижегород обл.) *пиштӹ*.

Категорий:Пушеҥге-влак
Радамлык

**Радамлык** — иктыш чумырен погымо ваш кылдалтше -влакын шукылыкшо.

**Кызыклы фактлар**

АФК Система Россия инвестиция компаниясе. Баш офис Мәскәү шәһәрендә Моховая урамы, 13 нче йорт адресы буенча урнашкан. Компания 2013 елда Fortune Global 500 исемлегендә 308 нче урында тора.
Категорий:Чыла
Вож

**Вож** () — кушкылын вегетатив илтарман, мланде йымалне улеш.

Категорий:Кушкыл морфологий
Теле Олимпий модмаш - Ванкувер 2010

**[[Теле (ийын пагыт)|Теле]] [[Олимпий модмаш-влак]] Ванкувер 2010** (,).

## Танасымаш-влак

*  Биатлон (10)
* Бобслей
**  Бобслей (3)
**  Скелетон (2)
*  Кёрлинг (2)
* Коньковые виды спорта
**  Конькобежный спорт (12)
**  Фигурное катание (4)
**  Шорт-трек (8)

* Лыжные виды спорта
**  Горнолыжный спорт (10)
**  Лыжное двоеборье (3)
**  Лыжные гонки (12)
**  Прыжки с трамплина (3)
**  Сноубординг (6)
**  Фристайл (6)
*  Санный спорт (3)
*  Хоккей (2)

## Олам сайлымаш

## Кечышот
{| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%;"
|-
|bgcolor=#00cc33|&nbsp;&nbsp;&nbsp;●&nbsp;&nbsp;&nbsp;||Почмаш радам шот|| bgcolor=#3399ff|&nbsp;&nbsp;&nbsp;●&nbsp;&nbsp;&nbsp;||Таҥасымаш || bgcolor=#ffcc00|&nbsp;&nbsp;&nbsp;●&nbsp;&nbsp;&nbsp;||Таҥасымашын мучашыже	||bgcolor=#ee3333 |&nbsp;&nbsp;&nbsp;●&nbsp;&nbsp;&nbsp;||Петырымаш радам шот
|-

## Тыгак ончо
*  

Категорий:Теле Олимпий модмаш
Лыстанпӱнчӧ

**Лыстанпӱнчӧ** (, ) — иман пушеҥге, Пӱнчӧ йамагатын . Тыгак **еланкож**, **ирпӱнчӧ** мут дене тиде пушеҥгым лӱмдат. 15 меҥге гыч тӱҥалын 50 меҥге кӱкшыт марте кушкын кертыт. Иман пушеҥге улеш гынат, велмаш годым лышташым кудалта.

## Палемдымаш-влак


Категорий:Чаранӧшман
Категорий:Пушеҥге-влак
Шопке

**Шопке** () – яшката тӱҥан, яклака ужар-ошалге шӱман, 35 м наре кӱкшытан лышташан пушеҥге. Диаметрже дене 1 м кӱжгӧ лийын кертеш. 80-90 ий, южгунам 150 ий марте ила, а шоҥго шопке пушеҥге-влак шуэн вашлиялтыт, молан манаш гын чӱчкыдын черлана. Лышташыже йыргешке, мучашыже мутыкрак але кошар-мутык, кужу чара вурган, вурго тӱҥжӧ кок велым лаптыргыше гай. 

Шопке Марий Элыште чыла вере кушкеш, тудым Евразийын юалге да йӱштӧ верлаште вашлияш лиеш. Шопке чыла тӱрлӧ чодыраште кушкеш. Шукыж годым тудым чодыра тӱрыштӧ, чодыра аланыште, куэрыште ужаш лиеш. Коклан изирак яндар шопкерат вашлиялтеш. Шопке утларак вӱдыжгӧ мландым йӧрата.

Изи мардеж годымат лышташ-влакше выр-выр-выр модыт. Шопкен тыгай ойыртемжым мут мастар-влак шке ойпогылаштышт моткоч устан сӱретлат. Налза, мутлан, С. Г. Чавайнын кумдан палыме «Чодыра йӱк» почеламутшым. Теве кузе тудо пушеҥге-влакын йӱкланымыштым оҥартыш мут дене ончыкта: 
:*[[Кож]]ла вует – гож-гож-гож,*
:*[[Пӱнчӧ]] лыгет – лыб-лыб-лыб,*
:*[[Писте]] вует – лыж-лыж-лыж,*
:*Шопке вует – быр-быр-быр.*

Сӧрастарыме амал дене садыште тудым огыт шынде, но вӱд поргем тӱреш, мланде ынже сӱмырлӧ манын, шопкем шындылыт. Шопке писын кушкеш.

Тӱрлӧ вере илыше марий-влакын кутырымаштышт ты пушеҥгын лӱмжӧ тыгай сынан: олык, эрвел марий-влакын *шопке*; Юлын пурла серыштыже илыше курык марий-влакын *шапки*; шола серысе да Шараҥге (Нижегород обл.) марий-шамычын *шапи*; Яраҥ (Киров обл.), Тоншай (Нижегород обл.) марий-влакын *шапке*.

Категорий:Пушеҥге-влак
Шурдӱҥ

**Шурдӱҥ** (, ) — илымвер тошто курыкмарий рӱдола Цепель воктене, кызыт ола, Угарман велыште Воротын кундемыште, Шур эҥерын Юлышко аҥыште верланен.

## Этимологий
"Шурдӱҥ" курыкмарий йылме гыч Шур аҥым ончыкта.

## Эртымгорно

## Кылвер

Категорий:Угарман велысе ола сынан посёлкыла
Категорий:Угарман велысе марий илымверла
Категорий:Юлысо олала
Аҥ (эҥер)

**Аҥ** — вӱд шинчыме/йогымо верыш ала-могай эҥерын пурымо вер.

## Тыгак ончо
* Эҥер тӱҥалтыш
* Эҥер корно
* Памаш шинча

Категорий:Вӱдшанче
Аҥ (ыҥ-влак)

**Аҥ** мут ончыктен кертеш:
* Аҥ — логарын ужашыже.
* Аҥ — атын ужашыже.
* Аҥ — ала-могай куэмын лопкытшо.
* Аҥ — вӱд шинчыме/йогымо верыш ала-могай эҥерын пурымо вер.
Шур (эҥер)

**Шур [[эҥер]]** (; ; ) — Юлын эҥерйолжо, Юлын пурла могырышкыжо йоген пура.
Эҥерын кужытшо – 841 километр.

Категорий:Чувашийысе эҥерла
Категорий:Угарман велысе эҥерла
Категорий:Марий Элысе эҥерла
Категорий:Мордовийысе эҥерла
Категорий:Пенза велысе эҥерла
Категорий:Сембер велысе эҥерла
Кеҥеж Олимпий модмаш - Лондон 2012

**[[Кеҥеж]] [[Олимпий модыш-влак]] Лондон 2012** (,).
## Олам сайлымаш

Категорий:Кеҥеж Олимпий модмаш
Теле Олимпий модмаш - Сочи 2014

**[[Теле (ийын пагыт)|Теле]] [[Олимпий модыш-влак]] Сочи 2014** (, ).

## Олам сайлымаш

## Тыгак ончо
*  

Категорий:Теле Олимпий модмаш
Кеҥеж Олимпий модмаш - Афине 1896

**[[Кеҥеж]] [[Олимпий модмаш-влак]] Афины 1896** (,).
## Кечышот
{| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%;"
|-
|bgcolor=#00cc33| ● ||Почмаш радам шот|| bgcolor=#3399ff| ● ||Таҥасымаш|| bgcolor=#ffcc00| ● ||Таҥасымашын мучашыже||bgcolor=#ee3333| ● ||Петырымаш радам шот
|-

{| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%; line-height:1.25em;"
|-
! Вӱдшор !!width=60|6!!width=60|7!!width=60|8!!width=60|9!!width=60|10!!width=60|11!!width=60|12!!width=60|13!!width=60|14
!width=60|15!!width=60|**Шӧртньӧ медаль чот**
|-
| Радам шот-влак || bgcolor=#00cc33 align=center|●|| || || || || || || || ||bgcolor=#ee3333 align=center|●||
|- align="center"
| align="left" | Кучедалмаш
|
|
|
|
| bgcolor=#3399ff | 1
| bgcolor=#ffcc00 | 1
|
|
|
|
| 1
|- align="center"
| align="left" | Велоспорт
|
|
| bgcolor=#ffcc00 | 1
|
|
| bgcolor=#ffcc00 | 3
| bgcolor=#ffcc00 | 1
| bgcolor=#ffcc00 | 1
|
|
| 6
|- align="center"
| align="left" | Куштылго атлетике
| bgcolor=#ffcc00 | 5
| bgcolor=#ffcc00 | 5
|
| bgcolor=#ffcc00 | 1
| bgcolor=#ffcc00 | 5
|
|
|
|
|
| 16
|- align="center"
| align="left" | Иймаш
|
|
|
|
|
| bgcolor=#ffcc00 | 4
|
|
|
|
| 4
|- align="center"
| align="left" | Спортысо гимнастике
|
|
|
| bgcolor="#ffcc00" | 6
| bgcolor="#ffcc00" | 2
|
|
|
|
|
| 8
|- align="center"
| align="left" | Лӱйкалымаш
|
|
| bgcolor=#3399ff | 1
| bgcolor=#ffcc00 | 1
| bgcolor=#ffcc00 | 1
| bgcolor=#ffcc00 | 3
| bgcolor=#ffcc00 | 1
|
|
|
| 6
|- align="center"
| align="left" | Теннис
|
|
| bgcolor=#3399ff | 1
| bgcolor=#3399ff | 1
|
| bgcolor=#ffcc00 | 2
|
|
|
|
| 2
|- align="center"
| align="left" | Неле атлетике
|
| bgcolor=#ffcc00 | 2
|
|
|
|
|
|
|
|
| 2
|- align="center"
| align="left" | Фехтований
|
| bgcolor=#ffcc00 | 2
|
| bgcolor=#ffcc00 | 1
|
|
|
|
|
|
| 3
|- align="center"
| align="left" | **Шӧртньӧ медаль чот**
| bgcolor=#ffcc00 |5
| bgcolor=#ffcc00 |9
| bgcolor=#ffcc00 |1
| bgcolor=#ffcc00 |9
| bgcolor=#ffcc00 |8
| bgcolor=#ffcc00 |13
| bgcolor=#ffcc00 |2
| bgcolor=#ffcc00 |1
|
|
|**48**
|-
! Вӱдшор !! 6 !! 7!! 8!! 9!!10!!11!!12!!13!!14
!15

Категорий:Кеҥеж Олимпий модмаш
Кеҥеж Олимпий модмаш - Рио-де-Жанейро 2016

**[[Кеҥеж]] [[Олимпий модмаш-влак]] Рио-де-Жанейро 2016** (,).
## Олам сайлымаш

## Тыгак ончо
* Сайт заявки Рио-де-Жанейро

Категорий:Кеҥеж Олимпий модмаш
Санкт-Петербург

**Санкт-Петербург** — ола, Российысе Федерал кӱлешан ола. 

## Тыгак ончо
* Кугыжаныш Эрмитаж
* Вӱргене имнешке

## Важ-влак

Категорий:Санкт-Петербург
Категорий:Российысе миллионер-олала
Кеҥеж Олимпий модмаш - Токио 2021

**Кеҥеж Олимпий модыш - Токио <span style=color:#A0A0A0>2020</span> → 2021** (,) Токиоыште лиеш.

## Олам сайлымаш

Категорий:Кеҥеж Олимпий модмаш
Теле Олимпий модмаш - Пхёнчхан 2018

**Теле Олимпий модыш - Пхёнчхан 2018** (,).

## Олам сайлымаш

Категорий:Теле Олимпий модмаш
Ельцин, Борис Николаевич

**Бори́с Никола́евич Е́льцин** ( — ) — Россий Федерацийын президентже (1991-1999).
## Важ-влак

Категорий:Российысе президент-влак
Категорий:Руш политик-влак
Кеҥеж Самырыктукым Олимпий модмаш - Сингапур 2010

**[[Кеҥеж]] Самырыктукым [[Олимпий модмаш-влак]] Сингапур 2010** (,).
## Олам сайлымаш

## Кечышот
{| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%;"
|-
|bgcolor=#00cc33| ● ||Почмаш радам шот|| bgcolor=#3399ff| ● ||Танасымаш || bgcolor=#ffcc00| ● ||Таҥасымашын мучашыже||bgcolor=#ee3333 | ● ||Петырымаш радам шот
|-

Категорий:Кеҥеж Самырыктукым Олимпий модмаш
Теле Самырыктукым Олимпий модмаш - Лиллехаммер 2016

**[[Теле]] Самырыктукым Олимпий модыш-влак - Лиллехаммер 2016** (,).

## Олам сайлымаш
* Люцерн, Швейцарий
* Сарагоса, Испаний
* Софий, Болгарий
* Лэйк-Плэсид, УАШ

Категорий:Теле Самырыктукым Олимпий модмаш
Метрополитен

**Метрополитен** () — мланде йымалне али мланде ӱмбалне оласе мер транспорт.

## Метрополитен-влак [[Россий]]ыште
* Москосо метрополитен
* Петербургысо метрополитен
* Угарманысе метрополитен
* Новосибирскысе метрополитен
* Самарысе метрополитен
* Екатеринбургысо метрополитен
* Озаҥысе метрополитен

## Метрополитенысе сервис-влак
Станции могут быть оборудованы:
*  Средствами доступности для передвижения инвалидов
*  Лифтге
*  Эскалаторге

Категорий:Метрополитен
Кино

**Кино** — рок-тӱшка.

## Илышйогын

## Семмастар-влак
* Виктор Цой — ритм-гитара, йӱк.
* Юрий Каспарян — соло-гитара.
* Игорь Тихомиров — бас-гитара.
* Георгий Гурьянов — пералтыме олдырчо.

## Дискографий
* 1982 — «45»
* 1983 — «46»
* 1984 — «Начальник Камчатки»
* 1985 — «Это не любовь»
* 1986 — «Ночь»
* 1988 — «Группа крови»
* 1989 — «Звезда по имени Солнце»
* 1991 — «Чёрный альбом»

## Литератур
* Бурлака А. П. Кино. Иллюстрированная история группы. — СПб.: Амфора, 2014. — 95 с. — (Коллекция иллюстрированных справочников "Легенды нашего рока", выпуск №1). — 50 058 экз. — ISBN 978-5-367-03399-1.
* Калгин В. Н. Виктор Цой. — М.: Молодая гвардия, 2015. — 368 с. — (Малая серия). — 4000 экз. — ISBN 978-5-235-03751-9.
* Калгин В. Н. Виктор Цой и его «Кино». — М.: АСТ, 2015. — 306 с. — 4000 экз. — ISBN 978-5-17-091690-0.

## Кылвер-влак
* Официальный сайт группы Кино
* Ведущий сайт фанатов группы Кино
* КИНО — прослушивание всех альбомов на сайте Яндекс.Музыка
* 

Категорий:Руш рок-тӱшка
Кеҥеж Олимпий модмаш - Лос-Анджелес 2028

**Кеҥеж Олимпий модыш - Лос-Анджелес 2028** (,) —.

## Олам сайлымаш
* Канада, Ванкувер
* Нидерланде:
** Амстердам,
** Роттердам,
* Кений, Найроби
* Австралий, Мельбурн

Категорий:Кеҥеж Олимпий модмаш
Есенин, Сергей Александрович

**Есенин Сергей Александрович** ( — ) — руш почеламутчо.

## Палемдымаш

Категорий:Руш серызе-влак
Кеҥеж Олимпий модмаш - Париж 2024

**Кеҥеж Олимпий модыш - Париж 2024** (,) —.

## Олам сайлымаш
* Франций, Париж
* США, Лос-Анджелес

Категорий:Кеҥеж Олимпий модмаш
Самырыктукым Олимпий модмаш-влак

**Самырыктукым Олимпий модмаш-влак** (шагалже годым **Самырыктукым Олимпий модыш-влак**)
## Кеҥеж Самырыктукым Олимпий модмаш-влак

## Теле Самырыктукым Олимпий модмаш-влак

Категорий:Олимпий модмаш-влак
Листьев, Владислав Николаевич

**Владислав Николаевич Листьев** () (, Моско, Россий — , Моско, Россий) руш вӱдышӧ телевизий-модыш Поле Чудес.
Лужков, Юрий Михайлович

**Юрий Михайлович Лужков** (, Моско, Россий) — Москон ондаксе олавуйжо.

Категорий:Руш политик-влак
Ягудин, Алексей Константинович

**Алексей Константинович Ягудин** () (, Санкт-Петербург, Россий) руш фигурист.
Обама, Барак

**Барак Обама** (; ) — УАШын президентше (2009-2017).
## Важ-влак

Категорий:Политик-влак
Ленин, Владимир Ильич

**Ле́нин Влади́мир Ильи́ч** (чын тукымлӱмжӧ Улья́нов; , Сембер — , Моско велысе Горки кудывечыште) - российысе да советысе политик да кугыжаныш пашаеҥ, революционер, большевик партийым чоҥышо, 1917 ийысе Шыжа революцийым эртарыше да вуйлатыше-влак кокла гыч, РСФСР Калык Комиссар Каҥашын (виктемын) вуйлатышыже.

Категорий:Тиштер почеш палыме еҥ-влак
Фишер, Хайнц

**Хайнц Фишер** (,*9 Шыжа 1938) — Австрийын президентше (2004—2016).
## Важ-влак

Категорий:Политик-влак
Franziska

**Franziska** - рок-тӱшка.

## Илышйогын

## Семмастар-влак
*Piero Comite
*Roddy Labontè
*Riccardo Gibertini
*Alessandro Licastro
*Agù Marson
*Nico Roccamo
*Marco Alberti
*Alberto Bollettieri
*Chiara Fraschetta
*Sandro Nozza

Категорий:Итал рок-тӱшка
Кечывалвел Корей

**Корей Республик (Кечывалвел Корей)** () — эл Азийыште.

Рӱдолаже Сеул.

*
Алматысе метрополитен

**Алматы‘се [[метрополитен]]** (, ).
### Линии

Категорий:Метрополитен-влак Казахстаныште
2010

## Мо лийын
* Пургыж тылзын 12-28 кечылаште Ванкувер олаште Теле Олимпий модмаш эртаралтеш.

## Кӧ шочын
* 

## Кӧ колен
* 30 шорыкйол — Василий Ижболдин, марий серызе, туныктышо, журналист.
* 16 вӱдшор - Андрианов, Андрей Андрианович, марий мурызо, артист.
* 1 сӱрем — Вадим Иванович Охотин, руш серызе, туныктышо. 
* 12 сӱрем — Валентин Николаевич Васильев, марий йылмызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1984), доцент (1992), Финн-угор ушемын йотэлысе йыжъеҥже (Хельсинки), Марий Эл Республикын сулло туныктыш пашаеҥже (2004). 
* 4 сорла — Шулдыр Васлий, марий серызе, почеламутчо, драматург, журналист, Россий Cерызе-влак ушемын йыжъеҥже (1993), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1996). 
* 11 сорла — Иван Степанович Галкин, марий йылмызе, серызе, почеламутчо, филологий шанче кандидат (1958), филологий шанче доктор (1968), профессор (1970), Финн-угор ушемын йотэлысе йыжъеҥже (1973), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1975), РСФСР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1981), МарКУ-н почётный профессоржо (1996), Марий Эл Республикысе М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (колымыжо деч вара) (2011).
* 12 шыжа — Евгений Николаев, руш серызе, журналист, Россий Журналист-влак ушемын йыжъеҥже (1983). 
* 21 теле — Михаил Павлов, марий серызе.

Категорий:2010
Горбачёв, Михаил Сергеевич

**Михаил Сергеевич Горбачёв** (, Привольное, Йӱдвел-Кавказ Мланде, РСФСР, ССРУ  - 2022 сорла 30, Моско ола, Россий) — кумдан палыме политик да мер пашаеҥ.
Политковская, Анна Степановна

**Политковская, Анна Степановна** (, Нью-Йорк — , Моско) — российын журналист.
Кубертен, Пьер де

**Пьер де Кубертен** ( — ) — француз педагог да эртыкшанчызе, Калыккокласе Олимпий Комитетлан негызым пыштен.

## Тыгак ончо
* Олимпий модмаш 

## Важ-влак


Категорий:Француз эртымгорнызо-влак
Плющенко, Евгений Викторович

**Евгений Викторович Плющенко** () (, Солнечное, Россий) руш фигурист.
Ющенко, Виктор Андреевич

**Ющенко, Виктор Андреевич** (, *23 Вӱдшор 1954) — Украинын президентше.
## Важ-влак

Категорий:Украин политик-влак
Лукашенко, Александр Григорьевич

**Александр Григорьевич Лукашенко** (; . Годы жизни - 30.04.1954 - 32.07.2025

## Важ-влак

Категорий:Политик-влак
Сеул

**Сеул** — ола, Кечывалвел Корейын рӱдолаже, ты кундемыште эн кугу олалан шотлалтеш. Калыкчот — 10 амион еҥ.

## Лӱм
Корейыште илыше-влак рӱдолаштын лӱмжым [соуль] семын маныт. Соуль мут тоштокорейысе йылме гыч толын, *соболь* але *сораболь* мут дене рӱдӧ олам лӱмденыт. Тудо жапыште тиде мут дене Кёндж олам лӱмденыт. Латин транскрипцийыште тиде мутым йоҥылыш -влаклан шеледеныт, сандене европысо, руш йылмылаште "сеул" мутым йоҥылыш лудыт. *Seoul* — *Seo-ul* семын лудаш кӱлеш ыле, а лудыныт — французла — *Se-oul*.

## Эртымгорно

Олан икымше лӱмжӧ Виресон, тудо Пэкче кугыжанышын рӱдолаж лийын (мемнан курым деч ончыч 18 ий гыч тӱҥалын). Корӧ жапыште "Хасон" лӱм дене палыме ыле. Чосон династийын курымыштыжо (1394 ий гыч) кугыжанышын рӱдолаже лийын, "Ханян"( 漢陽) лӱмдалтын. Вара Японий Корейым шке колонийышкыж савырен, тудо жапыште ола "Кӧнсон" лӱмым налын. 1945 ийыште Корей эрыкан лийын, да рӱдолалан "Сеул" лӱмым пуэныт.
 
Тӱҥалтышште ола йыр кугу, 7 метр марте кӱкшытан  шогалтеныт. Ир янлык, тушман, да -влак деч аралалташлан. Вара ола шарлен, пӧрт-влак орын вес велыштыже чоҥалташ тӱҥалыныт, тачысе кечылан оржат кодын огыл (олан йӱдвел ужашыштыже изиш аралалтын). Но тидо орын капкаже-влак тачат шогат, нунын кокла гыч эн палымыже — Намдэмун ден Тондэмун. Чосон тукым жапыште кажне кечын кугу оҥгыр йӱк почеш капкам петыреныт да почыныт.

2008 ийшыте, Пургыж тылзын 11 кечынже Намдемун капка (а тудым 1398 ийыште чоҥеныт) йӱлен пытен. Олаште илыше шоҥго кочалан олаште илымвержым шуко жап тӧрлатен огытыл, тудо, сырымекыже, капкам ылыжтен. Вара тудым полиций муын, да тудо сулыкыш пурымыжым умылымеке, калык деч тудым касараш йодын. Тиддеч ончыч тиде айдемак сеулысо Чхангӧнгун полатым ылыжташ тыршен. 

Капкам нигӧ оролен шоген огыл, молан манаш гын, Корейыште 1-ше номеран калыкле поянлыкым иктаж-кӧн шалаташ кумылжо лиеш, манын, нигӧ шоненат огыл.

Корейысе сар жапыште Сеулым кок гана Йӱдвел Корейысе да Китайысе салтак-влак налыныт (1950 ийыште Пеледыш—Идым тылызылаште да 1951 ийыште Шорыкйол--Ӱярня тылзылаште). 191 000 чоҥымаш, 55 000 пӧрт, 1000  наре сар шалатен. Олашке ялла, да вес олала гыч калык (2,5 амион наре) толын, илымвер деч посна олаште иленыт.

Сар деч вара Сеулым моткоч писын тӧрлатеныт, тудо угыч кугыжанышын политик да экономик рӱдерыш савырнен. Тачысе кечылан тиде олаште илыше-влакын чотышт Кечывалвел Корей калыкын ик  лиеш.

1988 ийыште Сеулышто ХХ-шо Кеҥежымсе Олимпий модмаш, 2002-шо ийыште футбол дене тӱнямбал чемпионат эртеныт.

Категорий:Кечывалвел Корейысе олала
Категорий:Кечывалвел Корейысе миллионер-олала
Париж

**Париж** — ола, Франций рӱдолаже. Калыкчот: 2 102 650 еҥ (2021 ий).

## Эртымгорно
м. э. д. о. I курым — негызленыт.

## Верланыме вер
Ола Сена серыштыже верланен.

## Административ шеледымаш

## Калыкчот

ImageSize = width:770 height:270
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
 id:linegrey2 value:gray(0.9)
 id:linegrey value:gray(0.7)
 id:cobar value:rgb(0.7,0.8,0.9)
 id:cobar2 value:rgb(0.6,0.7,0.8)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:3000
ScaleMajor = unit:year increment:250 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:125 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
 color:cobar align:left
 bar:1801 from:0 till:548
 bar:1831 from:0 till:714
 bar:1851 from:0 till:1053
 bar:1881 from:0 till:2240
 bar:1901 from:0 till:2661
 bar:1926 color:cobar2 from:0 till:2871
 bar:1936 from:0 till:2830
 bar:1946 from:0 till:2725
 bar:1954 from:0 till:2850
 bar:1962 from:0 till:2753
 bar:1968 from:0 till:2591
 bar:1975 from:0 till:2317
 bar:1982 from:0 till:2189
 bar:1990 from:0 till:2152
 bar:1999 from:0 till:2125
 bar:2008 from:0 till:2234
 bar:2014 from:0 till:2243
 bar:2020 from:0 till:2148
PlotData=
 textcolor:black fontsize:S
 bar:1801 at:548 text:547,8 shift:(-14,5)
 bar:1831 at:714 text:714,0 shift:(-14,5)
 bar:1851 at:1053 text:1,053 shift:(-14,5)
 bar:1881 at:2240 text:2,240 shift:(-14,5)
 bar:1901 at:2661 text:2,661 shift:(-14,5)
 bar:1926 at:2871 text:2,871 shift:(-14,5)
 bar:1936 at:2830 text:2,829 shift:(-14,5)
 bar:1946 at:2725 text:2,725 shift:(-14,5)
 bar:1954 at:2850 text:2,850 shift:(-14,5)
 bar:1962 at:2753 text:2,753 shift:(-14,5)
 bar:1968 at:2591 text:2,590,8 shift:(-14,5)
 bar:1975 at:2317 text:2,317,2 shift:(-14,5)
 bar:1982 at:2189 text:2,188,9 shift:(-14,5)
 bar:1990 at:2152 text:2,152,4 shift:(-14,5)
 bar:1999 at:2125 text:2,125,2 shift:(-14,5)
 bar:2008 at:2234 text:2,233,8 shift:(-14,5)
 bar:2014 at:2243 text:2,243,7 shift:(-14,5)
 bar:2020 at:2148 text:2,148,3 shift:(-14,5)


## Лӱмлӧ еҥ-влак

## Литератур
* Париж // Большая российская энциклопедия. Том 25. — М., 2014. — С. 324—334.
* Гарднер Е. И. Париж // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Париж — статья из энциклопедии «Британника»
* Комбо, Иван. История Парижа. — М.: Весь мир, 2002. — 176 с. — ISBN 5-7777-0192-2.
* Ayers, Andrew. The Architecture of Paris: An Architectural Guide. — Stuttgart/London: Edition Axel Menges, 2004. — 415 p. — ISBN 3-930698-96-X.
* Пилявский В. И. и др. Париж / Союз архитекторов СССР, Ленингр. отд. — Л.: Стройиздат, Ленингр. отд., 1968. — 112 с. — (Архитектура и строительство городов мира). — 25 000 экз.
* Лакост, Елена. Шпаргалка по Парижу: путеводитель. — М.: Гелеос, 2007. — 368 с. — ISBN 978-5-8189-0710-9.
* Маджи, Джованна. Париж. — Флоренция: Casa Editrice Bonechi. — (Золотые путеводители). — ISBN 978-88-476-0658-6.

## Кылвер-влак
* Mairie de Paris
* 360-градусные панорамы Парижа на сайта AirPano
*  *Pavillon de l’Arsenal*
* Мастерская планирования Парижа *APUR*
* Международная мастерская Большого Парижа *AIGP*

## Важ-влак


Категорий:Париж
Категорий:Миллионер-олала
Лондон

**Лондон** ( , ) — ола, Кугу Британий рӱдолаже.

*
Категорий:Миллионер-олала
Гог, Винсент ван

**Винсе́нт Ви́ллем ван Гог** (;  — ) — немыч пост-модернизм сӱретче.


Файл:Van Gogh - Portrait of Pere Tanguy 1887-8.JPG|Гог, Винсент ван
Файл:VanGogh 1887 Selbstbildnis.jpg|Гог, Винсент ван
Файл:Vincent Van Gogh 0012.jpg|
Вена

**Вена** () — ола, Австрийын рӱдолаже.


Wien-vom Oberen Belvedere-104-2009-gje.jpg|View from Upper Belvedere
Wien-Hofburg-114-Amalienburg-Franz I-Reichskanzleitrakt-2008-gje.jpg|Hofburg
Wien-Karlskirche-12-2003-gje.jpg|Karlskirche
Wien-Parlament-120-Mitte-2008-gje.jpg|Parliament
Wien-Oberes Belvedere-110-2009-gje.jpg|Upper Belvedere
Wien-Schoenbrunn-122-2013-gje.jpg|Palace of Schönbrunn
Wien-Zentralfriedhof-10-russische Kapelle-2008-gje.jpg|Central cemetery
Wien-Prater-12-Riesenrad-2007-gje.jpg|Prater


*
Категорий:Миллионер-олала
Ташкент

**Ташкент** () — ола, Узбекистан рӱдолаже.

Категорий:Ташкент
Категорий:Миллионер-олала
Собчак, Анатолий Александрович

**Анато́лий Алекса́ндрович Собча́к** ( — ) — Санкт-Петербургын олавуйжо
Канада

**Канада** (, ) — эл Йӱдвел Америкыште. Тӱняште кокымшо эн кугу кумдыкан эл.

Канаде XVII—XIX курымысо француз ден британ колонийын комплекс семын чумыралтын да 1867 ийыште 1982 ий 1867 ийыште 1982 ий эртен.

## Важ-влак


Категорий:Канада