open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oomph!

**Oomph!** — немыч рок-тӱшка Вольфсбург ола гыч. Тӱшка Neue Deutsche Härte, Industrial metal да EBM жанр-влакыште модеш.  

## Эртымгорно

## Состав

* Dero Goi — вокал, тӱмыр;
* Crap — соло-гитара, полдышоҥа;
* Flux — гитара, программирований;

### Концертлан
* Leo — тӱмыр-влак;
* Hagen — бас-гитара;

## Дискографий

### Альбом-влак

* Oomph! (1992)
* Sperm (1994)
* Defekt (1995)
* Wunschkind (1996)
* Unrein (1998)
* Plastik (1999)
* Ego (2001)
* Wahrheit oder Pflicht (2004)
* GlaubeLiebeTod (2006)
* Monster (2008)
* Truth or Dare (2010)

### Сингл-влак

* Ich bin du (1991)
* Der neue Gott (1992)
* Breathtaker (1993)
* Sex (1994)
* 3+1 (1994)
* Ice-Coffin (1995)
* Gekreuzigt (1998)
* Unsere Rettung (1998)
* Das weiße Licht (1999)
* Fieber (1999, feat. Nina Hagen)
* Supernova (2001)
* Niemand (2001)
* Augen auf! (2004)
* Brennende Liebe (2004, feat. L’Âme Immortelle)
* Sex hat keine Macht (2004)
* Gott ist ein Popstar (2006)
* Das letzte Streichholz (2006)
* Die Schlinge (2006)
* Gekreuzigt 2006/Power of love (2006)
* Träumst du? (2007, feat. Marta Jandova)
* Wach auf! (2008)
* Labyrinth (2008)
* Sandmann (2009)
* Sieger (2010)

## Видеографий
* 1994 — Sex
* 1995 — Ice-Coffin
* 1998 — Gekreuzigt
* 1998 — Gekreuzigt Remix
* 1999 — Das weiße Licht
* 1999 — Fieber (feat. Nina Hagen)
* 2001 — Niemand
* 2001 — Supernova
* 2004 — Augen auf!
* 2004 — Brennende Liebe (feat. L’Âme Immortelle)
* 2004 — Sex hat keine Macht
* 2006 — Gott ist ein Popstar
* 2006 — Das letzte Streichholz
* 2006 — Die Schlinge (feat. Apocalyptica)
* 2006 — Gekreuzigt 2006
* 2006 — The Power of Love
* 2007 — Träumst du (feat. Marta Jandova)
* 2008 — Wach auf!
* 2008 — Beim ersten Mal tuts immer weh
* 2008 — Labyrinth
* 2008 — Auf Kurs
* 2009 — Sandmann
* 2010 — Ready Or Not (I’m Coming)

## Кылвер-влак
* Официал сайт  
* Англичан официал сайт 
* Foxhaund.org
* Российысе неофициал сайт 

Категорий:Немыч Элысе рок-тӱшка-влак
Категорий:EBM-тӱшка-влак
Категорий:Индастриал-метал-тӱшка-влак
Категорий:Семлык тӱшка-влак
Камша

**Камша** (, ) — Российыште Суас Элын Камша кундемыштыже верланыше ола. Камша кундемын рӱдерже. Калыкчот: 22103 еҥ (2012 ий), 22183 еҥ (2016 ий). 

## Верланыме вер
Озаҥ ола деч 230 километр эрвел могырно верланен.

## Галерей

Mendeleyevsk краеведческий музей.jpg
X 50eca20c.jpg
X d361f97b.jpg
X e084d154.jpg
Богоявленская церковь на берегу Камы в Тихих горах.jpg
Mendeleyevsk fountain X 1f6f4c84.jpg
Менделеевск Аллея Героев.jpg
Менделеевск Аллеи Героев.jpg
Менделеевск развязка с часами.jpg
Менделеевск открытие Аллеи Героев.jpg
I11.jpg
Mendeleyevsk вид сверху4.jpg


## Кылвер-влак
* Интерактив ола карта (flash-шоктышо кӱлеш).

## Важ-влак


Категорий:Суас Элысе олала
Категорий:Суас Элысе кундем рӱдерла
Категорий:Суас Элысе марий илымверла
Категорий:Камша кундемысе илымверла
Категорий:Камша
Элнет (Камша кундем)

**Элнет** () () — Российыште Суас Элын Камша кундемыштыже верланыше Манашъял ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 362 еҥ (1989 ий), 399 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Камша ола деч 16 километр йӱдвел могырно верланен.

## Йылме
Чылт марий ял. Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Авксентьев Михаил Александрович (Шочын: 1916 ий) – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Андреев Михаил Андреевич (Шочын: 1921 ий) – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Вершинин Валерий Иванович – марий йылмызе, шанчызе, кусарыше, В.М.Васильев лӱмеш Йылмым, сылнымутым да историйым шымлыше марий институтын кугурак шанче сотрудникше, Эстон Республикын 5-ше степенян «Маарьямаа Ырес» орденын кавалерже (2013). 
*     Герасимов Василий Степанович (Шочын: 1898 ий) – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Герасимов Максим Михайлович – I степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Герасим Микай – марий серызе, почеламутчо, басньывозызо, туныктышо, сотемдарче, РСФСР Паша Талешке.
* Герасимов Олег Михайлович – искуствоведений доктор, профессор, Марий Эл Республикысе сымыктышын сулло пашаеҥже, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше.
*    Иванов Степан Григорьевич (Шочын:1902 ий) – II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Мальгин Геннадий Александрович – Суас Элысе тӱвыран сулло пашаеҥже, мер пашаеҥ.
*   Маркелов Николай Маркелович (Шочын:1918 ий) — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*     Спиридонов Николай Спиридонович (Шочын:1909 ий) – Йошкар Шӱдыр орден, III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Тихонов Алексей Тихонович (Шочын:1909 ий) – II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Филиппов Иван Филиппович (Шочын:1915 ий) – кок Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Ильнеть | ВКонтакте.
* Ильнеть Неизвестная церковь | Соборы.ру.
* Село Ильнеть, история татарских мари | Команда Кочующие.
* Ильнеть Татарстан Республика | Мир путешествий и приключений.

## Важ-влак


Категорий:Суас Элысе марий илымверла
Категорий:Камша кундемысе илымверла
Крешын Туловай

**Кре́шын Тулова́й** () — Одо Элын Грак кундемыштыже верланыше Новогорский ял шотан илемыш пурышо ял.

Категорий:Грак кундемысе илымверла
Кокшан-завод (Суас Эл)

**Кокша́н-заво́д** () — Суас Элын Камша кундемыштыже верланыше ял.

Категорий:Ялла Суас Элыште
Категорий:Камша кундем
Новогорский (Одо Эл)

**Новогорский** (южгунам, Го́рски; ) — Одо Элын Грак кундемыштыже верланыше сола, Новогорский ял шотан илемын рӱдерже.

Категорий:Грак кундемысе илымверла
Изи Йырсе

**Изи́ Йы́рсе** () — Российыште Одо Элын Грак кундемыштыже верланыше Новогорский ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 38 еҥ (2014 ий).

## Верланыме вер
Грак сола деч 18 километр эрвелне лийын шога. Ижевск марте — 156 километр.

## Йылме
Чылт марий ял. Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура. 

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Семикеев Николай Семёнович (1915 — 26.01.1945) — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Семикеев Семён Семикеевич (1910 — 30.01.1944) — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Суслов Дмитрий Николаевич — I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Тугак ончо
* Кугу Йырсе.

## Важ-влак


Категорий:Грак кундемысе илымверла
Категорий:Одо Элысе марий илымверла
Йырсе (эҥер)

**Йырсе** () — Одо Эл да Суас Эл кокласе чекыште верланыше эҥер, Вожай эҥерын пурла эҥерйолжо улеш. Вожай Мучаш ял воктен коремыште тӱҥалеш.

Эҥерйолжо-влак: Кокшан, Туловай

Эҥерыште верланыше илем-влак: Вожай Мучаш, Одо Вожай, Вожай, Изи Йырсе, Кугу Йырсе, Элнет, Сӱас Кокшан.

## Ӧрдыж кылвер-влак
* Йырсе эҥер нерген почеламут

## Важ-влак


Категорий:Одо Элысе эҥерла
Категорий:Суас Элысе эҥерла
Грак

**Грак** (, ) — Российыште Одо Элын Грак кундемыштыже верланыше сола. Грак кундемын рӱдерже. Калыкчот: 3207 еҥ (2012 ий), 3177 еҥ (2016 ий).

## Верланыме вер
Ижевск деч 140 километр кечывалвел-касвелне лийын шога.

## Кылвер-влак
* Граховский район, официальный сайт муниципального образования.

## Важ-влак

Категорий:Одо Элысе кундем рӱдерла
Категорий:Одо Элысе марий илымверла
Категорий:Грак кундемысе илымверла
Категорий:Грак
Грак кундем

**Грак кундем** (, ) — Одо Элыште ик кундем. Рӱдола: Грак.

## Кылвер-влак
* Грак кундемын официал сайтше

*
Вожай Мучаш

**Вожа́й Муча́ш** () — Одо Элын Грак кундемыштыже верланыше пытыше села. 280 кудывече лийын. Ял воктен коремыште Йырсе эҥер тӱҥалеш.

## Важ-влак


Категорий:Грак кундемысе илымверла
Йырсе

**Йырсе** мут ончыктен кертеш:

* Йырсе — Российыште Одо да Суас эллаште йогышо эҥер, Вожай эҥерын пурла эҥерйолжо.
* Кугу Йырсе — Российыште Одо Элын Грак кундемыштыже верланыше марий ял.
* Изи Йырсе — Российыште Одо Элын Грак кундемыштыже Кугу Йырсе ял воктене верланыше марий ял.
Элнет (ыҥ-влак)

**Элнет** мут ончыктен кертеш:

* «Элнет» — Сергей Чавайнын возымо романже.
* Элнет — Российыште Суас Элын Камша кундемыштыже верланыше марий ял.
* Элнет — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше сола.
* Элнет — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Лушмара ола шотан илемыш пурышо посёлко.
* Элнет — Российысе кӱртньӧ корно-влакын Горькийысе кӱртньӧ корнысо Марий Элыште верланыше станций.
* Элнет — Российыште Марий да Суас эллаште йогышо эҥер, Юл эҥерын шола эҥерйолжо.
* Элнет — Станислав Шакировын "Эреҥер" ансамбль дене пырля йоҥгалтарыме мурыжо.

## Тугак ончо
* Элнет почиҥга
Вожай (эҥер)

**Вожа́й** (Вожай вӱд) () — Одо да Суас Элла кокласе чекыште верланыше эҥер, Туймо эҥерын пурла эҥерйолжо. Вожаял ял воктен коремыште тӱҥалеш.

Эҥерйолжо-влак: Сайке, Йырсе

Эҥерыште верланыше илем-влак: Вожаял, Одо Маскиял, Маскиял, Варале, Манашъял, Паҥшемер, Камиял.

## Важ-влак


Категорий:Одо Элысе эҥерла
Категорий:Суас Элысе эҥерла
Одо Вожай

**О́до Вожа́й** ( але *Удмурт-Возжай*) — Одо Элын Грак кундемыштыже Йырсе эҥер воктен верланыше пытыше ял. 30 кудывече лийын, 1986 ийыште ял пытен. 

Категорий:Грак кундемысе илымверла
Сӱас Кокшан (Суас Эл)

**Сӱас Кокшан** але **Тат-Кокшан** () — Суас Элын Камша кундемыштыже верланыше ял, Манашйал сельский поселенийыш пура. Ялыште Йырсе эҥер йога.

## Важ-влак


Категорий:Ялла Суас Элыште
Категорий:Камша кундем
Манашъял

**Манашъял** (, ) — Суас Элын Камша кундемыштыже Вожай эҥерын шола серыштыже верланыше одо ял, Манашъял ял шотан илемын рӱдерже лиеш. 

## Важ-влак


Категорий:Ялла Суас Элыште
Категорий:Камша кундем
Камиял

**Камиял** (эрвел марла: *Камийал*; *Камай ял*, ) — Суас Элын Камша кундемыштыже верланыше суас ял. Ял гоч Вожай эҥер йоген эрта.

## Важ-влак


Категорий:Ялла Суас Элыште
Категорий:Камша кундем
Одо Маскиял

**Одо Маскиял** (; ) — Российыште Одо Элын Алнаш кундемыштыже Вожай эҥерын шола серыштыже верланыше Утчан ял шотан илемыш пурышо  одо ял. Калыкчот: 276 еҥ (2008 ий), 254 еҥ (2014 ий).

## Верланыме вер
Алнаш кундемын кечывалвел-касвелыштыже лийын шога. Алнаш марте — 17 километр, Ижевск марте — 140 километр.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ   мут гыч лектын, тывеч — «Маскиял»ыш савырнен. Ялыште чылт одо-влак гына илат, сандене «Одо Маскиял» манын лӱмдалтын.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*    Виноградов Александр Федотович — Чап орденын тичмаш кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Панков Афанасий Егорович — I степенян Ачамланде сар, II степенян Ачамланде сар, Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, моло медаль-влак дене наградитлалтше, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Шишкова (Юшкова) Анастасия Герасимовна (1921 — 1990) — I степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Шулаков Георгий Михайлович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Удмуртское Гондырево ВКонтакте.

## Тугак ончо
* Маскиял
* Изи Маскиял

## Важ-влак


Категорий:Алнаш кундемысе илымверла
Маскиял

**Маскиял** (Марий Маскиял) () — Российыште Одо Элын Алнаш кундемыштыже Вожай эҥерын шола серыштыже верланыше Утчан ял шотан илемыш пурышо  марий ял. Калыкчот: 122 еҥ (2008 ий), 102 еҥ (2010 ий), 103 еҥ (2014 ий).

## Верланыме вер
Алнаш кундемын кечывалвел-касвелныже лийын шога. Алнаш марте — 19 километр, Ижевск марте — 142 километр.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ,  мут гыч лектын, тывеч — «Маскиял»ыш савырнен. Ялыште чылт марий-влак гына илат, сандене южгунам «Марий Маскиял» манын лӱмдат.

## Йылме
Чылт марий ял. Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура. 

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Ямаков Иван Ямакович (20.01.1922 — 14.05.2008) — туныктышо, верысе краевед, мер пашаеҥ, Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Ямаков Николай Иванович — туныктышо, мер пашаеҥ, Одо Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже, «Ижевск Мари» ушемын председательже.

## Кылвер-влак
* Марийское Гондырево ВКонтакте.

## Тугак ончо
* Изи Маскиял.
* Одо Маскиял.

## Важ-влак


Категорий:Алнаш кундемысе илымверла
Категорий:Одо Элысе марий илымверла
Вожай (ыҥ-влак)

**Вожай** мут ончыктен кертеш:

* Вожай — Российыште Одо Элын Грак кундемыштыже верланыше марий ял.
* Вожай (Вожай вӱд) — Российыште Одо да Суас эллаште йогышо эҥер, Тоймо эҥерын пурла эҥерйолжо.

## Тугак ончо
* Вожай Мучаш — Российыште Одо Элын Грак кундемыштыже верланыше пытыше сола.
* Одо Вожай — Российыште Одо Элын Грак кундемыштыже Йырсе эҥер воктен верланыше пытыше ял.
* Вожаял — Одо Элын Грак кундемыштыже верланыше пытыше ял. Тиде ялыште Вожай эҥер тӱҥалеш.
Магнитогорск

**Магнитогорск** () - ола Российыште, Челябинск велыште.

Магнитогорск — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.

## Эртымгорно

Категорий:Магнитогорск
Ставрополь

**Ставрополь** ( — «ырес»,  — «ола» гыч) — ола Российыште, Ставрополь мландын рӱдыжӧ. Калыкчот 402,7 тӱж. еҥ наре.

## Тыгак ончо

Категорий:Ставрополь
Озаҥ (аэропорт)

**Озаҥ** (, ) — Озаҥыcе тӱнямбалсе аэропорт, Суас Эл, Россий.

## Палемдымаш

Категорий:Транспорт Озаҥыште
Внуково (аэропорт)

**Внуково** () — Москон калык-влак кокласе аэропортше, толшо-кайышысе чот почеш ныл аэропорт Российыште.

## Палемдымаш

Категорий:Транспорт Моско велыште
2012

## Мо лийын
*
## Кӧ шочын
* 
## Кӧ колен
* 11 пургыж — Иван Григорьевич Иванов, марий йылмызе, шанчызе, филологий шанче доктор (1975), профессор (1981), Россий Федерацийысе кӱшыл школын сулло пашаеҥже (2002), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1979), Финн-угор ушемын йотэлысе йыжъеҥже (1983, Финляндий), М.А.Кастрен лӱмеш ушемын йыжъеҥже (1990), Гуманитар шанче Академийын действительный , академик (1994), Эстон Республикын 4-ше степенян «Маарьямаа Ырес» орденын кавалерже (2006), Марий Эл Республикысе М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2011).
* 7 ага — Анатолий Фёдоров, марий серызе, почеламутчо, туныктышо, журналист, Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (1982), Советско-японский сарын участникше.
* 12 пеледыш — Анатолий Филиппов, Чончурий (Анатолий Филиппович Филиппов), марий серызе, почеламутчо, журналист, Марий Эл Республикын сулло журналистше (1995), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1995).
* 20 пеледыш — Николай Егоров, курыкмарий серызе, муро-почеламутчо, туныктышо, драматург, кусарыше, СССР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже, Россий Федерацийысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1994), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1983), М.А. Кастрен Обществын премийжын лауреатше.
* 13 идым — Геннадий Валерианович Алексеев, марий серызе, почеламутчо, журналист, Россий Журналист-влак ушемын йыжъеҥже (1985), Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1997).
* 20 шыжа — Семён Черных (Семён Яковлевич Черных), марий серызе, туныктышо, шанчызе, йылмызе, профессор (1993), филологий шанче доктор (1997), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1989), Россий Федерацийын кӱшыл профессионал туныктышын почётан пашаеҥже (1998), Марий Эл Республикысе М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2000).
* 28 шыжа — Лидия Петровна Васикова, марий йылмызе, филологий шанче доктор, профессор, Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже, Россий Федерацийысе шанчын сулло пашаеҥже, Эстон Республикын 5-ше степенян «Маарьямаа Ырес» орденын кавалерже.
* 26 теле — Нина Жибрик, руш серызе, почеламутчо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1983).
* Уитни Хьюстон

Категорий:2012
Вожаял

**Вожаял** (эрвел марий: Вожаял) () — Одо Элын Грак кундемыштыже верланыше пытыше ял. Ял воктен коремыште Вожай эҥер тӱҥалеш.

Категорий:Грак кундемысе илымверла
Йоханнесбург

**Йоханнесбург** (, , , , ) — эн кугу ола КАРыште, Гаутенгын рӱдолаже.

Категорий:Йоханнесбург
Категорий:КАР-ысе миллионер-олала
Лос-Анджелес

**Лос-Анджелес** (Лос-Анжелос, Лос-Анжелес, Лос-Анхелес) (, , также известен как **L.A.** и **City of Angels** — *Суксо-влакын олашт*) — эн кугу ола Калифорнийыште.

Категорий:Лос-Анджелес
Категорий:УАШ-ысе миллионер-олала
Курган (ола)

**Курган** () — ола Российыште, Курган велын рӱдыжӧ.

Категорий:Курган
Ӱпӧ (аэропорт)

**Ӱпӧ** (, ) — калык-влак кокласе аэропорт Ӱпӧштӧ, Пошкырт Эл, Россий.

## Палемдымаш

Категорий:Транспорт Ӱпӧштӧ
Озаҥ (ыҥ-влак)

**Озаҥ** мут ончыктен кертеш:

* Озаҥ — Суас Элын рӱдолаже, Россий.
* Озаҥ — Озаҥысе тӱнямбалсе аэропорт, Россий.
* Озаҥ — Озаҥысе кӱртньыгорно станций.
* Озаҥ — Российыште Суас Элыште йогышо эҥер.
Шёлтозеро

**Шёлтозеро** (, , ) — посёлко Карелийыште, Вепс тӱвыра рӱдӧ.

## Тыгак ончо

Категорий:Онегесер кундемысе илымверла
Категорий:Вепс илымверла
Анастейша

**Анастейша** (, Chicago, 17 settembre 1968) — америкысе мурызо, муро возышо да стилист.

## Альбом-влак
* 1999 - *[[Not That Kind]]* 
* 2001 - *[[Freak of Nature]]*
* 2004 - *[[Anastacia (album)|Anastacia]]* 
* 2005 - *[[Pieces of a Dream (album Anastacia)|Pieces of a Dream]]* 
* 2008 - *[[Heavy Rotation]]*

## Сингл-влак
* 1993: One More Chance
* 1993: Forever Luv (duet with David Morales)
* 1998: Mi Negra, Tu Bombón (duet with Omar Sosa)
* 1998: Not That Kind
* 1999: Tienes Un Solo (duet with Omar Sosa)
* 1999: I'm Outta Love
* 2000: Saturday Night's Alright for Fighting (duet with Elton John)
* 2001: Let It Be (duet with Paul McCartney, Anastacia other artists)
* 2001: I Ask of You (duet with Luciano Pavarotti)
* 2001: What More Can I Give (duet with Michael Jackson and other artists)
* 2001: Love Is Alive (duet with Vonda Shepard)
* 2001: 911 (duet with Wyclef Jean)
* 2001: Cowboys And Kisses
* 2001: Made For Lovin' You
* 2001: Paid My Dues
* 2002: One Day in Your Life
* 2002: Boom
* 2002: Why'd You Lie To Me
* 2002: You'll Never Be Alone
* 2002: I Thought I Told You That (duet with Faith Evans)
* 2002: You Shook Me All Night Long (duet with Celine Dion)
* 2002: Bad Girls (duet with Jamiroquai)
* 2003: Love Is a Crime
* 2003: We Are the Champions, We Will Rock You, Amandla (duet with Queen, Beyoncé, Bono, Cast and David A. Stewart)
* 2004: Left Outside Alone
* 2004: Sick And Tired
* 2004: Welcome To My Truth
* 2004: Heavy On My Heart
* 2004: I Do (duet with Sonny Sandoval)
* 2005: Everything Burns (duet with Ben Moody)
* 2005: Pieces Of A Dream
* 2006: I Belong To You (duet with Eros Ramazzotti)
* 2007: Sing (duet with Annie Lennox and other artists)
* 2008: I Can Feel You
* 2008: Absolutely Positively
* 2009: Holding Back the Years (duet with Simply Red)
* 2009: Defeated
* 2009: Stalemate (duet with Ben's Brothers)
* 2010: Safety (duet with Dima Bilan)
* 2010: Burning Star (duet with Natalia Druyts)
* 2011: What Can We Do (A Deeper Love) (duet with Tiësto)
* 2012: If I Was Your Boyfriend (duet with Tony Moran)
* 2012: Dream on
* 2012: Best Of You

## Важ-влак


Категорий:Мурызо-влак
Пулково (аэропорт)

**Пулково** () — калык-влак кокласе аэропорт Санкт-Петербургышто, Россий.

## Палемдымаш

Категорий:Транспорт Санкт-Петербургышто
Дамаск

**Дамаск** ( *Димашк*) — ола, Сирийын рӱдолаже.

## Тыгак ончо
* Омейяд мечеть

Категорий:Дамаск
Кудымкар

**Кудымкар** (, ) — ола Российыште, Пермь мландыште, Пермь Коми автоном йырвелын рӱдыжӧ. 
 
## Эртымгорно

Категорий:Кудымкар
Ладого (ер)

**Ладого** (**Нево**, , , ) — Карелийыште да Ленинград велыште ер.

Категорий:Карелийысе ерла
Категорий:Ленинград велысе ерла
Президент сайлымаш Российыште (2012)

**[[Россий Федерацийын Президентше|Россий Федерацийысе Президент]] сайлымаш** — пӱтынь российысе сайлымаш 4 Ӱярня 2012 эртаралтын.

## Президент кандидат-влак
**Шем шрифт дене возымо** эн шуко йӱк дене президентын сеҥышыже.
* **[[Владимир Путин]]**
* Геннадий Зюганов
* Михаил Прохоров
* Владимир Жириновский

Категорий:Россий Федерацийын Президентше
Категорий:Российысе Президент сайлымаш
Категорий:2012 год в политике России
Категорий:События 4 марта
Категорий:Ӱярня 2012
Категорий:2012 ийысе сайлымаш-влак
Нарьян-Мар

**Нарьян-Мар** (,  - «йошкар ола» гыч) - ола Российыште, Архангельск велыште, Ненец автоном йырвелын кучем рӱдыжӧ.

## Эртымгорно

Категорий:Нарьян-Мар
Прохоров, Михаил Дмитриевич

**Прохоров Михаил Дмитриевич** (,*3 Ага 1965, Моско) — российысе бизнесмен да политик.
## Важ-влак

Категорий:Руш политик-влак
Категорий:Бизнесмен-влак
Зюганов, Геннадий Андреевич

**Зюганов Геннадий Андреевич** (,*26 Пеледыш 1944) — российысе политик. Россий Федерацийын Коммунист партийжеысе Рӱдӧ комитетын председательже (с 1995).
## Важ-влак

Категорий:Руш политик-влак
Онеге (ер)

**Онеге** (**Онего**, , , ) — Карелийыште, Ленинград да Вологда велыште ер.

Категорий:Карелийысе ерла
Категорий:Ленинград велысе ерла
Категорий:Вологда велысе ерла
Айдахо

**Айдахо** () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 216,632 тӱж. км².
Калык чот - 1 567 тӱж. еҥ (2011).
Административ рӱдер — Бойсе ола.


Файл:Sandpoint id city beach.jpg
Файл:Picabo Idaho 2009.JPG
Файл:Seven Devils.jpg


Категорий:Айдахо
Тосурт

**Тосурт** (Элеволко, Камедъял) () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Тошто Торъял ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 77 еҥ (2002 ий), 68 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Токтарсола ял деч 1 километр касвел могырно верланен. Тосурт ял воктен верланыше моло ялла: Токтарсола, Макмат, Алеево, Пактек, Изи Кемсола, Кугу Кемсола, Кугунур, Нурмучаш, Шӱргыял, Шуйдӱр.

## Кылвер-влак
* Деревня Нижнее Махматово (Элеволко, Тосурт). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Новоторъяльский район: Сборник документальных очерков.— Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Новоторъяльский район», 2005 г. — 304 с. ил. (ISBN 5-87898-297-8). С. 237.

## Важ-влак


Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Мосул

**Мосул** (, *Эль-Мавсил*; ) — ола Иракыште, Найнава мухафазын рӱдолаже.

Категорий:Курдистан
Категорий:Иракысе олала
Категорий:Иракысе миллионер-олала
Монреаль

**Монреаль** () — Канадысе ола. Канадыште эн кугу икымше ола. Олан калыкчотшо 1.620.693 еҥ (2006).

Категорий:Монреаль
Категорий:Миллионер-олала
Вашкӱзӧ

**Вашкӱзӧ** — пӱчмаш верч ӱзгар.

Категорий:Режущие инструменты
Категорий:Оборудование и инструменты для работы с текстилем
Категорий:Слесарные инструменты
Кӱзӧ

**Кӱзӧ** — пӱчмаш верч ӱзгар.

## Кылвер-влак


Категорий:Режущие инструменты
Категорий:Слесарные инструменты
Категорий:Тиштер почеш йӱштӧ сар курал
Категорий:Метательное оружие
*
Категорий:Столовые приборы
Категорий:Резьба по дереву
Сочи (эҥер)

**Сочи** (, , , ) — Российын Краснодар мландыштыже,  Сочи ола гоч йогышо эҥер. Тудын кужытшо – 45 уштыш.

Категорий:Сочисе эҥерла
Кугу Шале

**Кугу Шале** () — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше сола. Шале ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 584 еҥ (2004 ий), 546 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Морко ола сынан посёлко деч 11 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Петров Калистрат Петрович — I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Большие Шали (Кугу Шале).  

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Моркинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Моркинский район», 2004. — 320 с. ил.  С. 211.

## Важ-влак


Категорий:Морко кундемысе илымверла
Математике

**Математике** (Грек йылме гыч μάθημα *máthēma*, “шинчымаш, шымлымаш, палымаш”) — шукылык, радамлык, кумдык да виса нерген шанче. Кызытсе умылымашыште, тугай объект — влак коклаште кыл нерген шанче, могайышт нерген южо могырыштым сӱретлыме, нунын могайышт акси семын сӱретлымышт деч моло але моло математике теорийлан негызлалтыныт.

Математике историйым шотыш налын, объект-влакын формыштым сӱретлыме операций негызеш кугемын. Математике объект-влак чынулшо але моло математике объект-влакын шкеныштын формал йылме дене идеализаций йӧн дене ышталтыт.

Математике пӱртӱс наукылан ок шотлалт, но нунын содержанийыштым чын формулироватлаш, тыгак у лектышым ышташ кумдан кучылталтеш. Тудо моло шанче-влаклан тӱҥ йылме средствам пуышо тӱҥ шанчелан шотлалтеш; садлан тудо нунын структур кылым муэш да пӱртӱсын эн тӱҥ законжо-влакым муаш полша.

## Важ-влак
Земфира

**Земфира** (* 26.08.1976) — руш мурызо да муро возышо.

1998 ийыште москошто шочын земфира куснаш уфа гыч тӱҥалын, куштыжо группо дене тӱҥалеш шке пашажым «Zемфира» альбомжо икымше студийысе ӱмбалне, эртыше ийыште луктын. Kurdî Земфира 1999 ий гыч шым лук, печать да калык шуко вниманийым налын. Тудо тыгак дискографий сборникыш пурышо би-сайд альбом да кум концерт. Тудо шке кычал муын да шӱм-чонда кызытсе самырык искание орлыкем лирический темын. 1999 ийыште журнал «тул» манын лӱмдымӧ Земфира «урылто йӱк тукым». Российыште корным шукыжо тудын логалын гыч икымше мурызо илыш мучко муро музыкальный чарт, чӱктымӧ «Ариведерчи», «Кычалаш», «Гипертекст», «Прогулка», «Ме шаланыш» да «йӧн Уке».

Театрыште музыкальный продюсер тыгак фильм лийын Земфира Ужар Земфира (2008), критик отзыв деч шуко налын. Пытартыш режиссёр рената литвинова йомакыштым сӱрет дене пырля лийым ритатлан сопродюсер земфира (2012), музыкыш возеш. Фильм программыште конкурсыш ушнаш 3 тӱнямбал кинофестивальыште да тиде ийынак одесса 34-москваште тӱнямбал кинофестивальысе. Рената Литвинова кино семын возымо тыгак «Ава: кузе йӧратат» да молат. Икмыняр земфира мураш альбом гыч «Тау» фильмыште йоҥген Кирам Муратова «семын ышта шарманка», а сӱретыште «Курымашлык пӧртылына» концертышт толын гана кадр записи «Мурым герцог» опер гыч «Риголетто» мурызо шуктен.

Лекме жап дене шоу-бизнес вашталташ Земфира шуко гана 1999 ийыште тӱжвал тӱсшӧ, койышыж да сценыште журналист-влак дене кылым кучен. Тудым чӱчкыдын ӱжыныт печать да калык койыш эпатажный чакнымаш лийын.

Тыгак пашаште ойыртемалтше перфекционизм Земфира, музыкальный продюсер дене пеҥгыде оян лийын. Сандене тудым чӱчкыдынак шке шке альбомжо продюсировать. Поп да рок стильла жанрат музыкальный декет наҥгая земфира-рок. Гитар музыкым поп семын тудо кышам мумо гын, гармоний да джаз босс-у.

Учебник для 9 класс 2004 ийыште историй ужашыштыже российыште «духовный илыш» земфира пӱрымашыж нерген кузе родывуй нерген «чылтак вес» самырык-влакым сем тӱвыра (автор полшык — москосо педагогике кугыжаныш университетын профессоржо Александр Данилов). Тӱшка Земфира самырык усталык пашаштыже кугу кышам коден 2000 ийыште налмаште да кушкын толшо тукымлан. Ноябрь 2010 журналыште дебют альбомым лийын чӱкташ ий тудо «Афиша» спискыште «руш альбом 50 жап чыла сай. Самырык музыкантын ончыкылык», визымше верым айла корно. Музыкальный группын представительже самырык-влак коклаште йодыштмаш почеш икмыняр лу Россий Рейтинг возалтын. Тыгак спискыш логалын альбом «йӧратыме мыйым проститле» (43 вер).

2012, рейтинг 2014 ий 2013 пура да мурызо «российын шӱдӧ эн сеҥышоян ӱдырамашлан», возен радиостанций «эхо», вапштӱня тӱнямбал увер агентстве, «Интерфакс» журнал да «Тул».

## Альбом-влак
* Земфира (1999)
* Прости Меня Моя Любовь (2000)
* 14 Недель Тишины (2002)
* Вендетта (2005)
* Спасибо (2007)
* Z-Sides (2009)
* Жить в твоей голове (2013)
* Бордерлайн (2021)

## Важ-влак


Категорий:Руш мурызо-влак
Вапштӱняшке лекмаш

**Вапштӱняшке лекмаш** — тӱнямбал ваш-ваш кылдалтше компучыр вапш-влакышке (вапштӱняшке) лекмаш . XX курымыште эн пайдаланыме dial-up лекмаш лийын. XXI курымыште эн пайдаланыме broadband лекмаш лийын.

Категорий:Вапштӱняшке лекмаш
Мэрилин Монро

**Мэрилин Монро** () — американ актриссе, мурызо, модель да секс-ӱжвата, 1950 ийлаште иктаж-мыняр кинофильмыште рольым модын.

## Важ-влак


Категорий:Мурызо-влак
Сара Бернар

**Сара Бернар** () — француз актрисе, XX курым тӱҥалтыште тудым *«айдеме эртык мучко эн пагалыме актриса»* маныт ыле, "Юмын Сара" лӱмшотмутым налын.
## Илыш корно

Розин Бернарын ӱдырже Джули Бернар гаяк Бернар Парижыште шочын. Джулий кудымшо йоча, ачаже Мориц Барух Вердардит лийын.
Вич арня гыч пелашыже колмеке 1829 ийыште Джулин ачаже Сара лӱман вес ӱдырамашым марлан налын. 1835 ийыште тудо 5 ӱдыржым да ик эргыжым кудалтен каен. Джулий шке изи шӱжарже Розина ден Парижыш каен,тушто пашам ыштен, картузник семын чылалан палыме лийын. Джулийын вич йочаже да йыгыр-шамыч лийыныт. Но йыгыр-влак 1843 ийыште коленыт. Сара Бернар шке лӱмжым вашталтен да фамилийышкыже "Ч" буквам ешарен. Шочмо нергшен кагазше 1871 ийыште пожар годым йулен. 
Француский гражданствым доказатлашлан,тудо шояк шочмо кагазым ыштен,тушто тудо Джудит Ван Хардын ӱдырже.
Самырык улмыж годым аваже тудым Грандчампыш монастырь школыш колтен. 1860 ий гыч тудо Парижышысе консерваторийыш кошташ тӱҥалын, мучашыште тудо Франсез комедийыште тунемше лийын. Тудын пашам ыштыме жапше кужу лийын огыл.

## Важ-влак

Категорий:Актрисе
Ле Корбузье

**Ле Корбузье** () — архитектор, дизайнер, урбанист да серызе, тачысе архитектурлан негызым пыштен. Швейцарийыште шочын, 1930 ийыште Францийыш илаш куснен. Тудын пӧрт-влакым Европо, Индий да Америка мучко чонымо.

1961 ийыште Франклин институтын сауптарым (Frank P. Brown Medal) налын.

## Важ-влак


Категорий:Француз архитектор-влак
Категорий:Француз серызе-влак
Дали, Сальвадор

**Сальвадор Дали** () — испан сӱретче, скульптор да серызе.
Сальвадор Фелипе Хасинто-Доминго Дали Доменек 1-ше Маркиза де Дали де Pubo (11 мая 1904 - 23 январьыште 1989),кумдан палыме Сальвидор Дали,суретче-сюрреалист Фигерас,Испанийыште шочын. Дали сымыктыш суретче улеш,волгыдо сюрреалестический паша-влакше дене кумдан . ойыртемалтын. Тудын эн палыме пашаже"Постоянство памяти" 1931 ийыште пытарен. Далин репертуарышкыже тыгак фильмым пуртымо, да шуко массовый увер-влак коклаште палдареныт. Тудо шкенжын нерген тыге пралдарен" Эрвел вургем дек утыж ден кумыланын, да эн шергакан вургем дек йоратымашыже кушкын шоген.

Тудо пеш уста айдеме лийын, шке койышым кажне гана вашталтымыж ден кугешнен шоген.Критик-влак утларакшым тудын пашажым огыл,а койышыж нерген шуко статья-влакым возеныт.

## Важ-влак


Категорий:Испан сӱретче-влак
Категорий:Испан серызе-влак
Дюрер, Альбрехт

**Альбрехт Дюрер** — немыч сӱретче, графикче да математик.

## Илышгорно
1471 ийын Ага тылзын 21 кечыныште Нюрнбергыште шочын. Тудын ачаже Альбрехт Дюрер XV курымыште Веҥгрий гыч толын. Тудын аваже - Барбара Хольпер.

## Важ-влак


Категорий:Немыч сӱретче-влак
Категорий:Немыч математик-влак
Гойя, Франсиско

**Франсиско Гойя** () — испан сӱретче, романтизмыште ик эн икымше да эн мастар. 1746 ийыште шочын.

## Важ-влак


Категорий:Испан сӱретче-влак
Кацусика Хокусай

**Кацусика Хокусай** () — япон сӱретче.

## Важ-влак


Категорий:Япон сӱретче-влак
Чаплин, Чарльз

**Чарльз Чаплин** () — англичан комик актер, кинорежиссер да семыше. Йӱкдыме киношто пашам ыштыме верч кумдан палыме лийын.

## Важ-влак


Категорий:Актёр-влак
Категорий:Семлызе-влак
Кало, Фрида

**Фрида Кало** () — мексикан ӱдырамаш сӱретче, Диего Риверын ватыже 
Фрида Кало шочын немыч еврей ешыште .6 ияш черлана,тиде чер умбакылык илышланже пеш кугу экшыкым ышта. пурла йолжо,шолаж деч вичкыжрак лиеш. 

15 ияш школыш тунемаш пура.Медециным тунемеш.200 йоча гыч 35 ӱдыр лийын.Тудын дене кугешнаш тӱҥалыныт. Тыштак тудо икымше гана шке пелашыжым вашлиеш.

17 ияш тудо машина аварийыш логалеш. Да нелын сусырга. Лач тидын деч вара тудо икымше гана ачаж деч кистычкым да лаштыкым йодеш. Пелашыжыт сӱретче лийын. Нунын коклаште кугу ийгот лийын гыныт,ваш келшен йратен,аклен иленыт.

1940 ийыште сӱретше -влак выставкыш лектедш тӱҥалыныт. илышыж дене шодо пувлме верч чеверласа. 1955 ий гыч "Канде пӧрт" тудын лӱмеш тоштерыш савырнен.

## Важ-влак


Категорий:Мексикан сӱретче-влак
Пикассо, Пабло

**Пабло Пикассо** () — испан сӱретче, скульптор, Кубизм йогынлан негызым пыштен.
Шочын Шыжа тызын 25-ше кечыштыже 1881 ийыште.Кубизм направленийым шочыктен.Пикассо шуко скульптур,керамика,график шотышто пашам ыштен.20-шо курымын тӱвыражлан тӱҥалтышым пыштен.шке курымыштыжо тудын коло тӱжем утла пашажым шотлен.Эксперт-шамыч тудым эн шергакан сӱретче сымын акленыт.2008 ийыште тудын пашажым ужалыме лектыш 262 млн долларыш шуын.Испан йӱла почеш тудо кок фамилиян лийын:иктыже ачажын-Руис,аважын -Пикассо.Шке шочмо суртыштыжо,кудыжо Мерсед площадьыште верланен,тоштер пӧртым почмо,тудын лӱмжымак нумалеш.1891 ийыште ачаже Ла-Коруньеште туныктышылан пашам ышта,садлан ешыже вес верыш илыш кусна,тыште Пабло Искусство школышто тунемеш.1895 ийыште Барселоныш илаш кусна.Тыште Пикассо Ла-Лонхасе Искусство школышко тунемаш пура ,тыште тудо экзаменым сайын куча.1900-ше ийыште Пикассо шке йолташыж Касахемас дене Парижыш кая.Тиде жапыште тудын илышыштыже шуко нелылык вашлиялтеш,да йолташыже шкенжын ӱмыржым лугыч ышта.1902-1904 ийыште тудо шке пашаштыже шоҥгылыкым,колымашым,нужналыкым ончыкта.Тудын сӱретыштыже пелганде тӱс озалана.Шукыжо Эль Грекон пашажым шарныкта.1905 ийыште "Девочка на шаре" сӱретым воза .Тыште тудо клоуным,акробатым да шуко волгыдо тӱсым пуртен.

## Важ-влак


Категорий:Испан сӱретче-влак
Рембрандт

**Ре́мбрандт Ха́рменс ван Рей** (, 1606—1669) — нидерланд сӱретче.

## Важ-влак


Категорий:Нидерланд сӱретче-влак
Рубенс, Питер Пауль

**Питер Пауль Рубенс** (, 1577 Пеледыш 28 – 640 Ага 30) — нидерландысе сӱретче, Барокко стильын тӧрштылшӧ.

## Важ-влак


Категорий:Нидерланд сӱретче-влак
Категорий:Барокко
Мимар Синан

**Мимар Синан** — Осман Империйыште эн палыме архитектор да инженер. 1538 ий гыч тӱҥалын Сулейман I султанын чонымашыжым вуйлатен.

Категорий:Архитектор
Категорий:Инженер
Веласкес, Диего

**Диего Веласкес** ( 1599 Пеледыш 6 – 1660 Сорла 6) — испан сӱретче, Барокко годым пашам ыштен, портретым сӱретлен. Испан кугыжа ешым сӱретлен, тугат вес палыме европысо еҥым сӱретлен.

## Важ-влак


Категорий:Испан сӱретче-влак
Категорий:Барокко
Матисс, Анри

**Анри Матисс** () — француз сӱретче, скульптор, фовизм йогынышто тыршен. Тӱс да сын гоч айдемын чоншыжмашыжым колта. Йӱдвел Францийыште шочын.
Тудо 1869 ий 31 декабрьште шочын. Изиж годсек сӱретлаш йӧратен. Аваже тидым ужын, эргыжын ончыкылыкшым шоналтен, чим налын пуэн. Тидын деч вара Анри Матис кугу кумыл дене сӱретлаш тӱҥалеш. Но ачаже тореш лийын.

Моткоч чот пӱртӱсым йӧратен, да шукыжым картина-влакшым тиде темылан пӧлеклен.Тудо француз сӱретче, тиде элыште тудо моткоч палыме. Анри Матис шкенжым Пикассо да Марсель дене таҥастарен. Нунат моткоч тале сӱретче лийыныт.

1887 ийыште тудо Парижыш миен коштеш. Шуко улан тунемеш. Эше сайрак сӱретлаш тӱҥалеш.1897 ийыште Матисс Австрийыш кая да вич картиным воза. Визытше гыч, кокытшым ужала. Тидын деч вара тудо эше палыме лиеш. 

Но чамане каласаш логалеш, 1954 ийыште 3 ноябрьште илыш дене чеверласа.

## Важ-влак

Категорий:Француз сӱретче-влак
Микеланджело

**Микела́нджело де Франче́ско де Нери́ де Миниа́то де́ль Се́ра и Лодо́вико ди Леона́рдо ди Буонарро́ти Симо́ни** () — Итальян Ренессансын скульптор, сӱретче, архитектор, почеламутчо да инжинер.Микеланжело 6 март 1475 ийыште Тосканск олаште, нужна ешыште шочын кушкын. 1488 ийыште ачаже тудым художниклан тунемаш колта.Тушто тудо ик ий тунемеш.Ик ий деч вара тудо скульптур школыш Лоренцо де Медичиш тунемаш пура. 1490 ий гыч 1492 ий марте Медичи йолташже дене ила.Тиде жапышт е тудын тыгай пашаже лектеш: "Мадонна около лестницы", "Битва кентавров". Медичи колмеке тудо 1492 ийыште монгыжо портылеш.

1494-1495 ийла гыч Микеланжело Болонье олаште, Арки святого Дминика скульптурым ышташ туналеш.Тудын пашаже-влак:скульптур "алтаря Пиколомини", "Давид", "12 апостолов", "Святым Матфеем", и т.м. Микеланжело 18 февраль 1564 ийыште Рим олаште колен. 

Микеланжело шке пашаштыже пеш кугу пашам коден. Тудын пашаже кок ола дене кылдалтын-Флоренция ден Рим.Тудо пеш талантан скульптор лийын.Римыште тудын "Пьета" (1498-1499) ийлаште скульптуржо шочын. Тудын пашаже кызытат музейыште аралалт кодын.

## Важ-влак


Категорий:Итальян сӱретче-влак
Абу Нувас

**Абу Нувас аль-Хасан бен Хани аль-Хаками** — араб почеламутчо, тугат перс йылме дене возен, Ахваз олаште (Персий) шочын. Ачаже араб лийын, аваже - перс.

Категорий:Почеламутчо
Андерсен, Ханс Кристиан

**Ханс Кристиан Андерсен** ( 1805 Вӱдшӧр 2, Оденсе, Даний — 1875 Сорла 4, Копенгаген) — датчан серызе, почеламутчо, йомакын авторжо.
Хан Христиан Андерсен 2 апрель 1805 ий Оденсе Фюн островыште шочын.
Андерсенын ачаже, Ханс Андерсен (1782—1816), кем ургызо лийын, аваже Анна Мари Андерсдаттер, (1775—1833), йорло еш гыч прачке лийын, изи годым тудлан кӱчен кошташ логалын, йорло шамычлан шӱгарыш чыкеныт. Данийыште Андерсенын Королевский тукым гычын лиймыже нерген легенде уло. Молан манаш гын, ончычсо биографийыште Андерсын возен, изи годымжо принц Фритс дене модын, вараже — король Фредерик VII и тудын уремысо йоча коклаште йолташ-влак лийын огытыл — принц гына. Андерсенын принц Фритс дене келшымаш, тудын фантазийже дене келшен, кугу лиймышт годымат шуйнен, мучашын колымыжо марте. Фритсын колымыж деч вара, родо тукым моло деч, Андерслан гына колатка дек мияш лийын. Тиде фантазийын амалже ачажын ойлымашыже-влак лийыныт, тудо корольын родо тукымжо. Изи годымак ончыклык писатель мечтатлаш да шонкалаш йӧратен. Шуко гана шке шонен лукмо спектакльым шынден, кудыж дене вес йоча-влак воштылыныт мыскыленыт. 1816 ийыште Андерсенын ачаже колен, рвезылан шужаш огыл манын, пашам ышташ логалын. Эн ончыч тудо куышын полышкалышыже лийын, вара ургызо дене. Андерсен тамак фабрикыштат пашам ыштен. Изиж годым Ганс Христиан кугу канде шинчан шыпчык йоча лийын, кудо шинчен лукышто, шке йӧратыме модыш — курчак театр дене модын. Курчак театр деке Андерсен варажат шӱмаҥше лийын. 
Тудо нервный, сырыше да кӧргӧ чонышко налше йоча кушкын. Тудо времаште йоча шамычым школышто кырымаш тыглай пашалан шотлалтын, садлан йоча лӱдын школыш кошташ, вара аваже тудым еврей школыш пуэн. Кушто йоча шамычым кыраш огеш лий улмаш. Тышечын ӱмырешлан Андерсенын еврей калык дене кылже, традиций да культурым палымыже; тудо ала-мыняр йомакым, ойлымашым еврей темылан возен  (роман «Only a fiddler (Скрипач гына)» руш йылмыш кусарыме.
14 ияш годым Ханс Копенгагеныш каен.Копенгагеныш самырык рвезе палыме лияш манын каен.Тушто тудо 5 актан пьесым да корольлан серышым возен, тудын изданийлан оксам пуыжо манын.Книгам печатлыме,но нӱгат налын огыл.Хан Христиан Андерсен 4 август 1875 ийыште колен.

## Оҥай факт-влак
* "Кок иза-шольо" йомакыште Ханс Кристиан ден Андерс Эрстедов нерген возен
* Андерсонын Исаак Ньютон нерген йомак уло
* да моло

## Важ-влак


Категорий:Датчан серызе-влак
Категорий:Датчан почеламутчо-влак
Мацуо Басӧ

**Мацуо Басӧ** (), шочмыж годым лӱм - Киндзаку () — япон почеламутчо, Эдо периодышто эн пагалыме.

Категорий:Почеламутчо
Борхес, Хорхе Луис

**Хорхе Луис Борхес** (1899 Сорла 24 – 1986 Пеледыш 14) — аргентин прозаик, почеламутчо да кусарыше, Буэнос-Айрес олаште шочын. 1920-ийлаште испан латино-америкысе почеламутышто авангардизмылан негызым пыштен.

Категорий:Почеламутчо
Байрон, Джордж Гордон

**Джордж Гордон Байрон** ( 1788 Шорыкйол 22 – 1824 Вӱдшӧр 19) — англичан почеламутчо, романтизм йогыныште ик эн палыме еҥ.

Осман Империй ваштареш Грек Шкевуя верч Сарыш каен. 36 ияш колен.

Категорий:Почеламутчо
Сервантес, Мигель де

**Мигель де Сервантес** ( 1547 - 1616 Вӱдшӧр 22) — испан серызе. Тудын пашаже - Дон Кихот икымше кызытсе Европысе роман семын палемдалтын. Испан йылмым южгунам тыге маныт: *la lengua de Cervantes* (Сервантесын йылме), тудо тыгай куатле влиянийым испан йылмылан ыштен.

## Важ-влак


Категорий:Испан серызе-влак
Фрэнк Ллойд Райт

**Фрэнк Ллойд Райт** ( 1867 Пеледыш 8 — 1959 Вӱдшӧр 9) — америкысе архитектор, интерьер дизайнер, серызе да туныктышо, 1000 утла сооруженийым шонен луктын да 500 пашам шуктын пытарен. Тудын философийже - органик архитектур.

Категорий:Архитектор
Уорхол, Энди

**Энди Уорхол** ( 1928 6 Сорла – 1987 22 Пургыж) — америкысе сӱретче, продюсер, дизайнер, серызе, поп-арт йогыныште палыме еҥ. Уорхолын илышыже нерген икмыняр фильмым ыштыме.

## Важ-влак

## Литератур

* "A symposium on Pop Art". *Arts Magazine*, April 1963, pp.&nbsp;36–45. The symposium was held in 1962, at The Museum of Modern Art, and published in this issue the following year.
* 
* Celant, Germano. *Andy Warhol: A Factory*. Kunstmuseum Wolfsbug, 1999. ISBN 978-3-7757-0773-2
* 
* 
* 
* Doyle, Jennifer, Jonathan Flatley, and José Esteban Muñoz, eds (1996). *Pop Out: Queer Warhol.* Durham: Duke University Press.
* Duncan Fallowell, *20th Century Characters*, ch. Andy Lives (London, Vintage, 1994)
* 
* 
* 
* James, James, "Andy Warhol: The Producer as Author", in *Allegories of Cinema: American Film in the 1960s* (1989), pp.&nbsp;58–84. Princeton: Princeton University Press.
* 
* Krauss, Rosalind E. "Warhol's Abstract Spectacle". In *Abstraction, Gesture, Ecriture: Paintings from the Daros Collection*. New York: Scalo, 1999, pp.&nbsp;123–33.
* Lippard, Lucy R., *Pop Art*, Thames and Hudson, 1970 (1985 reprint), ISBN 978-0-500-20052-0
* 
* 
* Scherman, Tony, & David Dalton, *POP: The Genius of Andy Warhol*, New York, NY: HarperCollins, 2009
* Suarez, Juan Antonio (1996). *Bike Boys, Drag Queens, & Superstars: Avant-Garde, Mass Culture, and Gay Identities in the 1960s Underground Cinema.* Indianapolis: Indiana University Press.
* 
* 
* 
* 
* 
* «Неделя Энди Уорхола в Москве». — : «Галерея», 2001.
* *Корсаков К. В.* «Энди Уорхол — выдающийся представитель русинской эмиграции» // «Русин». — 2017. — № 4. — С. 198—206.
* *Смит, Джон.* «Энди Уорхол: Художник современной жизни».— Третьяковская галерея : журнал. — 2005. — № 4 (9).

## Кылвер-влак
* Andy Warhol at the National Gallery of Art
* Warhol Foundation in New York City
* Andy Warhol Collection in Pittsburgh
* The work of Andy Warhol spoken about by David Cronenberg
* Warholstars: Andy Warhol Films, Art and Superstars
* Warhol & The Computer
* Andy Warhol
* Andy Warhol at the Jewish Museum
* A Piece of Work podcast, WNYC Studios/MoMA, Tavi Gevinson and Abbi Jacobson discuss Andy Warhol's Campbell's Soup Cans
* Andy Warhol's Personal Book Shelf

Категорий:Американ сӱретче-влак
Достоевский, Фёдор Михайлович

**Федор Михайлович Достоевский** (але марий семын **Достоевский Микал Вӧдыр**) (11 Кылме 1821 – 9 Пургыж 1881) – руш серызе, романым, кӱчык историйым да эссем возен. *Осалчык ден касартыш*, *[[Идиот (роман)|Идиот]]* да *Карамазов иза-шольо* роман-влакым возымаш кӧра палыме лийын.
Тудо 7 йоча гыч кокымшо лийын, кудо кодыныт илыше. Латкуд ияш годымжо аваже чахотко деч колен.  Ачаже кугу йоча шамычым Фёдор ден Михаилым (вара тыгак писатель лийын) Петербургыши К. Ф. Костомарова лӱман пансионыш колтен. 

## Писательын самырык илышыже
1837 ий Достоевскийлан пеш ойыртемалтше дате лийын. Тиде ийын аважын да Пушкинын ко-лымо кечыже, кудын творчествыжым изаж дене изи годымак лудаш йӧратеныт, адакшым тиде ийын Петебургыш кусненыт и «Глдавный инженерный училищыщ» пуреныт. 1839 ийыште ачажым пуштыныт, тидым тудын крепостнойжо-влак ыштеныт манын шонат. Достоевский Бе-линскийын кружокышто пашам ыштен. Военный службо гыч луктын колтымо деч ик ий ончыч, Достоевский икымше гана «Евгений Гранде», «Бальзак»-ым (1843) кусарен луктеш. Ик ий гыч тудын икымше произведенийже «Бедные люди» калыкышке лектеш, и тудо палыме лиеш. В. Г. Белинский кӱкшын аклен тиде произведенийым. Но вес «Двойник» книгам нигӧ умылен огыл. Вашке «Белые ночи»  лукмо деч вара питсательым «Петрашевский паша» шот дене арестоватленыт (1849). Достоевский тудын ваштареш виктарыме титак дене келшен огыл, Суд тудым «эн тӱҥ преступникла палемден».

Военный суд подсудимый Достоевскийым титаканлан шотла. Мо шотышто: мартыште тиде ийын тудо Москва гыч дворянин Плещеев деч… литератор Белинскийын преступный копий письмажым налын да тиде письмам собрашийлаште лудын: эн ончыч подсудимый Дуров дене, вара подсудимый Петращевскмий дене. Садлан военный суд тудлан приговорым луктын, «за недонесение о распространении преступного о религии и правительстве письма литератора Бе-линского…» военный постапновлений свод шотышто лишаяш тудым чин, права да чыла состояний деч. Тудлан смертный казнь лийшаш, лӱймаш дене (растрелянием).

## Важ-влак


Категорий:Руш серызе-влак
Гарсиа Маркес, Габриэль

**Габриэль Гарсиа Маркес** ( 1927 Ӱярня 6) — колумбий серызе да журналист. Романым, кӱчык историйым возен. XX курымыште ик эн кӱлешан серызе. 1982 ийыште Литератур шотышто Нобель премийым налын.

## Важ-влак


Категорий:Колумбий серызе-влак
Абазин йылме

**Абази́н йы́лме** — абазин-влакын йылмышт, Кавказ йылме-влакын абхаз-адыгей тӱшкаш пура.

Абазин йылме Карачаево-Черкесийыште республикын 5 официал йылме кокла гыч иктыже.

Российыште абазин йылме дене 37 831 еҥ мутлана (2010), Турцийыште - 10 000 наре еҥ (1995).

Абазин йылме деке эн лишыллан абхаз йылме шотлалтеш.

Йылме код-влак:
* ISO 639-1 - уке;
* ISO 639-2 - уке; 
* ISO 639-3 - abq.

Абазин йылмысе тиште-влак:

Кириллице негызеш кызытсе абазин тиштер 1938 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква, икмыняр сочетаний да "тоя" (йошкарге дене ончыктымо) тиште гыч шога.

Ешартыш тиште да тудын Юникодше: 

## Негыз
* ПараТайп: полшык

## Кылвер-влак
* ISO 639  йылме код

Категорий:Евразийысе йылме-влак
Категорий:Российысе йылме-влак
Данте Алигьери

**Данте Алигьери** ( 1265–1321) — итальян почеламутчо, сылнымут теорийче, литератур итальян йылмылан негызым пыштен.

Категорий:Почеламутчо
Азербайджан йылме

Йылме код-влак:
* ISO 639-1 - az;
* ISO 639-2 - aze; 
* ISO 639-3 - aze, azj, azb.

Кириллице дене азербайджан йылмысе тиште-влак:

Дагестаныште илыше азербайджан-влакын тиштерышт кириллице негызеш 1938 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 24 буква (Ё, Й, Ц, Щ, Ъ, Ь, Э, Ю, Я буква-влак огыт кучылт), 8 ешартыш тиште да апостроф гыч шога. Ужар тӱс дене ондак кучылтмо тиште ончыкталтын.

Ешартыш тиште да тудын Юникодше: 

## Негыз
* ПараТайп: полшык

## Кылвер-влак
* ISO 639 йылме код
* ISO 639 йылме код (North Azerbaijani)
* ISO 639 йылме код (South Azerbaijani)

Категорий:Евразийысе йылме-влак
Категорий:Российысе йылме-влак
Пошкырт йылме

Йылме код-влак:
* ISO 639-1 - ba;
* ISO 639-2 - bak; 
* ISO 639-3 - bak.

Пошкырт йылмысе тиште-влак:

Кириллице негызеш кызытсе пошкырт тиштер 1940 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква да 9 ешартыш тиште гыч (йошкарге дене ончыктымо) шога. Тиштерыш пуртымо нерген мутланымым ужар тӱс дене ончыктымо. Квадрат скобкышто - альтернатив тиште-влак.

Ешартыш тиште да тудын Юникодше: 

## Негыз
* ПараТайп: полшык

## Кылвер-влак
* ISO 639 йылме код

Категорий:Евразийысе йылме-влак
Категорий:Российысе йылме-влак
Бурят йылме

Йылме код-влак:
* ISO 639-1 - уке;
* ISO 639-2 - bua; 
* ISO 639-3 - bua — иктежле, bxr — Российысе, bxu — Китайысе, bxm — Монголийысе.

Бурят йылмысе тиште-влак:

Кириллице негызеш кызытсе бурят тиштер 1939 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква да 3 ешартыш тиште гыч (йошкарге дене ончыктымо) шога.

Ешартыш тиште да тудын Юникодше: 

## Негыз
* ПараТайп: полшык

## Кылвер-влак
* ISO 639 йылме код
* ISO 639 йылме код (Russia Buriat)
* ISO 639 йылме код (China Buriat)
* ISO 639 йылме код (Mongolia Buriat)

Категорий:Евразийысе йылме-влак
Категорий:Российысе йылме-влак
Долган йылме

Йылме код-влак:
* ISO 639-1 - уке;
* ISO 639-2 - уке; 
* ISO 639-3 - dlg.

Долган йылмысе тиште-влак:

Кириллице негызеш кызытсе долган тиштер руш тиштер гыч 33 буква (Е, Ё, Ж, З, Ф, Ц, Ш, Щ, Ь, Ю, Я буква-влак заимствованийлаште гына кучылтыт) да икмыняр ешартыш тиште гыч (йошкарге дене ончыктымо) шога. Скобкышто - альтернатив тиште-влак.

Ешартыш тиште да тудын Юникодше: 

## Негыз
* ПараТайп: полшык

## Кылвер-влак
* ISO 639 йылме код

Категорий:Евразийысе йылме-влак
Категорий:Российысе йылме-влак
Вепс йылме

Йылме код-влак:
* ISO 639-1 - уке;
* ISO 639-2 - уке; 
* ISO 639-3 - vep.

Вепс йылмысе тиште-влак:

Латин тиштер негызеш кызытсе вепс тиштер 2007 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо латин тиштер гыч 22 буква (Q, W, X, Y деч посна) да икмыняр ешартыш тиште гыч (йошкарге дене ончыктымо) шога. Скобкышто - альтернатив тиште-влак, ужарге дене заимствованийлаште кучылталтше тиште-влак.

Ешартыш тиште да тудын Юникодше: 

## Негыз
* ПараТайп: полшык

## Кылвер-влак
* ISO 639 йылме код
* Вепсла—англичанла онлайн мутер

*
Категорий:Российысе йылме-влак
Карачай-балкар йылме

Йылме код-влак:
* ISO 639-1 - уке;
* ISO 639-2 - krc; 
* ISO 639-3 - krc.

Карачай-балкар йылмысе тиште-влак:

Кириллице негызеш кызытсе карачай-балкар тиштер 1936 ийыште пеҥгыдемдалтын да 1960 ийлаште кок гана реформлалтын. Кызыт тудо руш тиштер гыч 33 буква да икмыняр сочетаний гыч шога (йошкар тӱс дене ончыктымо). Квадрат скобкышто - альтернатив тиште-влак, ужар тӱс дене ондак кучылтмо тиште-влакым палемдыме. 

Ешартыш тиште да тудын Юникодше: 

## Негыз
* ПараТайп: полшык

## Кылвер-влак
* ISO 639  йылме код

Категорий:Евразийысе йылме-влак
Категорий:Российысе йылме-влак