open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сурикова, Ольга Георгиевна

**Ольга Георгиевна Сурикова (Хорошавина)** (, Россий империй, Ильна губерний, Вӱрзым кундем, Марий Тӱрек сола — 1972) — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, педагогике шанче кандидат (1953), доцент (1959), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже.

## Илыш корныжо
Ольга Георгиевна Сурикова 1909 ийын ага тылзын 5-ше кечынже Ильна губерний Вӱрзым кундем Марий Тӱрек солаш (кызыт Марий Тӱрек ола сынан посёлко) шочын.

## Тӱҥ пашаже-влак

### Статья, доклад материал, рецензий-влак
* Русский язык. З кл. — М., 1934. — 116 с.
* Марий йылме тунемме правописаний сборник. 1—2 кл. — Йошкар-Ола, 1944. — 78 с.; 1949. — 95 с.; 1952. — 142 с.; 1955, — 100 с.
* Изучение имени прилагательного в VI классе // В помощь учителю. — Йошкар-Ола, 1958. — С. 78—118.
* Марий йомак-влак. — Йошкар-Ола, 1959. — 81 с.
* Имя прилагательное // Современный марийский язык. Морфология. — Йошкар-Ола, 1961. — С. 98—118.
* О значении суффикса -рак в марийском языке // Вопросы марийского языкознания. — Йошкар-Ола, 1964. — Вып. 1. —С. 123—124.
* Женщины-ученые // Женщины Марийской АССР. — Йошкар-Ола, 1968. — С. 137—153.
* О разграничении второстепенных членов предложения в марийском языке // Вопросы марийского языкознания. - Йошкар-Ола, 1973. — Вып. III. — С. 144—148.

## Илышыже да пашаже нерген литератур
* Учаев З. В. Илыш дене таҥ тошкалын // Марий коммуна. — 1966. — 23 январь.
* Учаев 3. В. Ила Олаште педагог // Марий коммуна. — 1969. — 4 октябрь.

## Чап
*  «1941-1945 ийласе Кугу Ачамланде сарыште чапле пашалан» медаль.
* Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже.

## Кылвер-влак
* Сурикова Ольга Георгиевна — marihistory.ru.
* Сурикова Ольга Георгиевна.

## Литератур
# Марийские лингвисты: биобиблиографический сборник / Мар. гос. ун-т; сост.: И.Г. Иванов, В.Н. Васильев, В.Н. Максимов. — Изд. 3-е, испр. и доп. — Йошкар-Ола, 2016. — 504 с. C. 454—455.

Категорий:Марий йылмызе-влак
Категорий:Марий шанчызе-влак
Категорий:Марий туныктышо-влак
Шабдарова-Смедман, Майя Викторовна

**Майя Викторовна Шабдарова-Смедман** (, РСФСР, Марий АССР, Шернур кундем, Йошкар Памаш ял) — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1997), доцент.

## Илыш корныжо
Майя Викторовна Шабдарова-Смедман 1964 ийын идым тылзын 26-шо кечынже Марий АССР Шернур кундем Йошкар Памаш ялеш шочын.

## Тӱҥ пашаже-влак

### Статья, доклад материал, рецензий-влак
* Voice indicating ***t***-suffixes in the Finno-Ugric languages (based оп the materials of the Finnish of the Mari languages) // Summaria а cvoasiumin sectionibus et symposiis factarum. Pars II. Congressus Octavus International- is Fenno-Ugristarum. - Jyväskylä, 1995. —S. 129—130.
* Проблемы категории залога в марийском и финно-угорских языках // Узловые проблемы современного финноугроведения: материалы I Всероссийской конф. финно-угроведов. — Йошкар-Ола, 1995. — С. 501-503.
* Суффиксы с залоговым значением в финно-угорских языках (на основе материалов марийского и финского языков) и проблема категории залога в марийском языке // Phonologia and Morphologia. Sessiones Sectionum. Pars III (Congressus Octavus Intemationalis Fenno-Ugristarum. Jyväskylä 10—15.08.1995). Moderatores. — Jyväskylä, 1996. — S. 117—121.
* Образование рефлексивных реципрокнорефлексивных глаголов в марийском языке // Структура и развитие волжско-финских языков; тезисы докладов международной науч. конф. — Йошкар-Ола, 1996. — С. 110—112.
* Полифункциональность суффикса ***-алт*** в марийском языке // LU. — 1997. — №2. —С. 115—118.
* «Руш школышто марий йылмым тунемме методика» дене паша радам // Психолого-педагогические проблемы совершенствования системы квалификации. — Йошкар-Ола, 1999. — С. 25—27.
* Функционально-семантическое поле залоговости в марийском языке // Congressus nonus intemationalis fenno-ugristtamm 7—13.08.2000 Tartu. Pars II. — Tartu, 2000. — S. 262—263.
* Семантика и синтаксис каузативных конструкций в марийском языке // Финно-угристика. — 2000. — № 4. — С. 208—213.
* Коммуникативный йӧн негызеш грамматический категорийым туныктымо нерген // Марийское краеведение: опыт и перспективы его использования в школе. Ч. II. — Йошкар-Ола, 2000. — С. 27—30.
* Кугыжаныш марий йылме урокышто йӱкым чын кочын, каласен да ойыркален моштымым вияҥдымаш // Психолого-педагогические проблемы совершенствования системы повышения квалификации. — Йошкар-Ола, 2002. — С. 135-138.
* Лингвокраеведений сынан текст-влакым марий йылме урокышто кучылтмаш // Марийское краеведение: опыт и перспективы его использования в школе. — Йошкар-Ола, 2002. — С. 18—70.

## Литератур
# Марийские лингвисты: биобиблиографический сборник / Мар. гос. ун-т; сост.: И.Г. Иванов, В.Н. Васильев, В.Н. Максимов. — Изд. 3-е, испр. и доп. — Йошкар-Ола, 2016. — 504 с. C. 483—485.

Категорий:Марий йылмызе-влак
Категорий:Марий шанчызе-влак
Категорий:Марий туныктышо-влак
Байдимиров, Дмитрий Александрович

**Дмитрий Александрович Байдимиров** (, РСФСР, Пошкырт АССР, Мишкан кундем, Пӱнчер ял) — марий шанчызе, историк, туныктышо, историй шанче кандидат.

## Илыш корныжо
Дмитрий Александрович Байдимиров 1983 ийын идым тылзын 16-шо кечынже Пошкырт АССР Мишкан кундем Пӱнчер ялеш шочын.

## Тӱҥ пашаже-влак
* Байдимиров Д.А. Свадебный обряд как фактор социализации в традиционной культуре восточных мари // Современные проблемы науки и образования. — 2012. — № 5; URL:http://www.science-education.ru/105-7146 (дата обращения: 10.10.2012).
* Байдимиров Д.А. Отражение культа воды в повседневной сфере народа мари /Д.Ӓ. Байдимиров// Вестник КГУКИ. — Казань, 2013. — № 1. — С. 64—66.
* Байдимиров Д.А. Отражение магии в сфере повседневности народа мари // Успехи современного естествознания. — 2012. — № 12 . — стр. 99—104; URL: www.rae.ru/use/tion=rcontent&op=show_artide&article_id=10000418 (дата обращения: 28.02.2014).
* Байдимиров Д.А. Повседневность: традиции и современность (по результатам этнографической экспедиции к восточным мари Респ. Баш., 2009 г.) /Д.А. Байдимиров // Полевые этнографические исследования: Материалы восьмых Санкт-Петербургских этнографических чтений. — Спб., РГПУ им. А.И. Герцена, 2009. — С. 214-217.
* Байдимиров Д.А. Сферы повседневности марийской сельской и городской семьи: традиции и современность / Д.А. Байдимиров // XI Международный конгресс финно-угроведов. Венгрия. — Пилишчаба, 2010. — С. 125—126.
* Байдимиров Д.А. Культ огня в повседневной жизни марийской сельской семьи (по результатам этнографической экспедиций к восточным мари Республики Башкортостан, 2009 г). / Д.А. Байдимиров // Материалы музейной научно-практической конференций «V Евсеевские чтения». Музейный вестник № 6, — Йошкар-Ола, 2012. — С.188—191.
* Байдимиров Д.А. Домостроительная обрядность и семантика жилища народа мари / Д.А. Байдимиров // Материалы Международной научно- практической конференций «Финно-угоры как часть мировой культуры»: к 90-летию МРОКОМ им. И.Д. Воронина. — Саранск, 2009. — С.34—39.

## Чап
* Марий Эл Республикын Тӱвыра, савыктыш да калык паша шотышто министерствын Чапкагазше.

## Кылвер-влак
* Диссертация на тему «Культура повседневности народа мари». 

## Литератур
# Сергей Шакиртович Сайтиев. Марийские ученые из Республики Башкортостан. с. Калтасы, 2017.  C. 48—50.

Категорий:Марий шанчызе-влак
Категорий:Марий эртымгорнызо-влак
Категорий:Марий туныктышо-влак
Бадамшина, Евгения Юрьевна

**Евгения Юрьевна Бадамшина (Питаева)** (, РСФСР, Пошкырт АССР, Нефтекамск ола) — марий шанчызе, туныктышо, ялозанлык шанче кандидат, доцент.

## Илыш корныжо
Евгения Юрьевна Бадамшина 1979 ийын вӱдшор тылзын 7-ше кечынже Пошкырт АССР Нефтекамск олаште шочын.

## Тӱҥ пашаже-влак
* Бадамшина Е.Ю. Выбор способа посева и покровных культур на осушенных почвах Зауралья.//Интеграция науки и практики как механизм эффективного развития современного общества: Материалы. I Международной научно-практической конференции /Институт стратегических исследовании М., 2009. — С. 18—22.
* Бадамшина Е.Ю. Технология создания многолетних агрофитоценозов на осушенных почвах Зауралья Республики Башкортостан.// Современное состояние естественных и технических наук: Материалы IV Международной научно-практической конференции / «Спутник+». М. 2010. — С.50—53.
* Бадамшина Е.Ю. Создание многолетних разно поспевающих агрофитоценозов на осушенных почвах. // Механизмы реализации стратегии развития национальной экономики: Материалы международной научно-практической Интернет-конференции. Крок. Тернополь, 2011. — C.14—16.
* Бадамшина Е.Ю. Эффективность применения минеральных удобрений на осушенных почвах Зауралья // Наука сегодня: теоретические аспекты и практика применения: сборник научных трудов по материалам Международной заочной научно-практической конференции: в 9 частях. Часть I / ТРОО «Бизнес-Наука-Общество» — Тамбов, 2011. — С.17—19.
* Бадамшина Е.Ю. Технология создания и ухода за многолетними травостоями в Зауралье Башкортостана//Достижения науки, техники АПК.- 2011. — № 11. —С.45—48 (ВАК)
* Бадамшина Е.Ю. Разработка схемы зеленого конвейера в условиях Зауралья Башкортостана // Актуальные проблемы гуманитарных и естественных наук / Институт стратегических исследований M.2011. — № 11 (34). — С.69—71.

## Литератур
# Сергей Шакиртович Сайтиев. Марийские ученые из Республики Башкортостан. с. Калтасы, 2017.  C. 50—52.

Категорий:Марий шанчызе-влак
Категорий:Марий туныктышо-влак
Бикмурзин, Павел Исадыкович

**Павел Исадыкович Бикмурзин** (, РСФСР, Пошкырт АССР, Мишкан кундем, Тошто Акбулат ял – , Пошкырт Эл, Ӱпӧ ола) – марий философ, шанчызе, философий шанче кандидат (1983), доцент, мер пашаеҥ, Марий Эл Республикын Башкортостаныште палемдыме еҥже (1998), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже.

## Илыш корныжо
Павел Бикмурзин 1951 ийын шорыкйол тылзын 4-ше кечынже Пошкырт АССР Мишкан кундем Тошто Акбулат ялеш шочын.

## Чап
* Философий шанче кандидат (1983).
* Доцент.
*  Калык-влакын Келшымашышт орден.
* Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже.
* Россий Федерацийын Туныктымаш да шанче министерствын Чапкагазше.
*  Марий Эл Республик Кугыжаныш Погынын Чапкагазше.
*  Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже.

## Кылвер-влак
* Бикмурзин Павел Исадыкович. 
* Ушел из жизни руководитель Региональной марийской национально-культурной автономии «Эрвел Марий» РБ Павел Бикмурзин. 

## Литератур
# Марийская биографическая энциклопедия: 3849 имен в истории Марийского края и марийского народа / авт. и рук. проекта В. Мочаев. – Йошкар-Ола, 2007. С. 49.
# Сергей Шакиртович Сайтиев. Марийские ученые из Республики Башкортостан. с. Калтасы, 2017.  C. 58.

Категорий:Марий шанчызе-влак
Категорий:Марий философ-влак
Категорий:Марий туныктышо-влак
Таныгин, Александр Иванович

**Александр Иванович Таныгин** (, РСФСР, Марий АССР, У Торъял кундем, Танаксола ял) — Марий Эл Республикын Тӱҥ Онаеҥже, Марий Мер Каҥашын йыжъеҥже (2000 ий гыч), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2018), Марий Эл Республикысе Мер палатын йыжъеҥже (2019) .

## Илыш корныжо
Александр Иванович Таныгин 1943 ийын ага тылзын 26-шо кечынже Марий АССР У Торъял кундем Танаксола ялеш шочын.

## Чап
* Марий Эл Республик Виктерын Чапкагазше (2003).
* Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2018).

## Кылвер-влак
* Таныгин Александр Иванович.
* Александр Иванович Таныгин У ий дене саламла.

## Литератур
# Марийская биографическая энциклопедия : 3849 имен в истории Марийского края и марийского народа / авт. и рук. проекта В. Мочаев. – Йошкар-Ола, 2007. С. 354–355.

## Важ-влак


Категорий:Онаеҥ-влак
Категорий:Марий Мер Каҥашын йыжъеҥже-влак
Бронникова, Эмма Петровна

**Эмма Петровна Бронникова** (, РСФСР, Пошкырт АССР, Мишкан кундем, Чорай ял) — марий шанчызе, туныктышо, педагогике шанче кандидат (1997), доцент (2001).

## Илыш корныжо
Эмма Петровна Бронникова 1958 ийын вӱдшор тылзын 1-ше кечынже Пошкырт АССР Мишкан кундем Чорай ялеш шочын.

## Чап
* Россий Федерацийын Туныктымаш да шанче министерствын Чапкагазше.

## Кылвер-влак
* Бронникова Эмма Петровна. 

## Литератур
# Сергей Шакиртович Сайтиев. Марийские ученые из Республики Башкортостан. с. Калтасы, 2017.  C. 59—60.

Категорий:Марий шанчызе-влак
Категорий:Марий туныктышо-влак
Билалова, Лариса Михайловна

**Лариса Михайловна Билалова (Иванова)** (, РСФСР, Пошкырт АССР, Мишкан кундем, Староваськино ял) — марий философ, шанчызе, туныктышо, философий шанче кандидат, доцент.

## Илыш корныжо
Лариса Михайловна Билалова 1961 ийын шыжа тылзын 16-шо кечынже Пошкырт АССР Мишкан кундем Староваськино ялеш шочын.

## Тӱҥ пашаже-влак
* Билалова Л.М., Иванова О.М. Проблемы семьи в условиях современного российского общества (социально-философский анализ): Научное издание /О.М. Иванова, А.М, Билалова. — Уфа, Уфимский государственный университет экономики и сервиса, 2015. — 202 с. JSBN9785-88469-719-5.
* Билалова А.М., Иванова О.М. Место и роль семьи в воспроизводстве человека и общества. В сборнике «Потребительностоимостная концепция в системе общественного воспроизводства». Материалы международной научно-теоретической конференции. — Саранск, 2011.
* Билалова Л.М., Иванова О.М., Гурьев Е.А.. Priorities of the Russian Regional Education in the Context of Globalization Mediterranean Journal of Social Sciences MCSER Publishing, Rome, Italy Vol.6, no.55, September, 2015. P.17—24.
* Билалова A.M., Иванова O.М., Шалагина С.В., Гурьев М.Е. Правовое регулирование вопросов инкнозии в образовательном пространстве. — Вестник УГУЭС. Наука, образование, экономика. Серия экономика. № 3(13), сентябрь, 2015. С. 7—13.

## Кылвер-влак
* Диссертация на тему «Проблемы развития семьи в условиях современного российского общества». 

## Литератур
# Сергей Шакиртович Сайтиев. Марийские ученые из Республики Башкортостан. с. Калтасы, 2017.  C. 53—54.

Категорий:Марий философ-влак
Категорий:Марий шанчызе-влак
Категорий:Марий туныктышо-влак
Буранаев, Борис Михайлович

**Борис Михайлович Буранаев** (, РСФСР, Пошкырт АССР, Пӱрӧ кундем, Памаш ял — 1999, Марий АССР, Йошкар-Ола) — марий шанчызе, туныктышо, экономике шанче кандидат (1968), доцент.

## Илыш корныжо
Борис Михайлович Буранаев 1930 ийын ӱярня тылзын 20-шо кечынже Пошкырт АССР Пӱрӧ кундем Памаш ялеш шочын.

## Тӱҥ пашаже-влак
* Буранаев Б.М., Шамсиев Б.Р. «Нормирование труда в хлопководстве Вахшской долины». Ж. «Сельское хозяйство Таджикистана», № 1, 1967 г.
* Буранаев Б.М., Шишкин Е.Е. «Выращивание кормовых культур в совмещенных посевах». Ж. «Экономика сельского хозяйства», № 5, 1970 г.
* Буранаев Б.М., Воронин Ю.Д., Камалов Ф. «Экономическая эффективность предпосевного внесения удобрений под хлопчатник». Ж. «Сельское хозяйство Таджикистана», № 3, 1973 г.
* Буранаев Б.М., Воронин Ю.Д. Совхоз повышает качество продукции. Ж. «Хлопководство», № 5, 1975 г.
* Буранаев Б.М., Воронин Ю.Д. Эффективность агропромышленного кооперирования в хлопководстве. Ж. «Хлопководство», № 8, 1977 г.
* Буранаев Б.М., Мухамадиев Д., Кенжаев Д. Организация подготовки механизированной уборки хлопка. Информационный листок № 192, 1978 г.
* Буранаев Б.М. Краткий справочник сельского экономиста. На тадж. яз. Изд-во «Ирфон», 1979, Душанбе, 10 печ. д.
* Буранаев Б.М., Аминов А., Мухамадиев Д. Научная организация труда и повышение эффективности производства. Ж. «Сельское хозяйство Таджикистана», № 7, 1980 г.
* Буранаев Б.М., Кротов Н.А., Ким А.М. Эффективность производства молока. Ж. «Сельское хозяйство Таджикистана», № 8, Душанбе, 1982 г.
* Буранаев Б.М., Рахимов А., Урунбаев А., Байжуманов М. Комплексная система управления качеством труда и продукции сельского хозяйства. Рекомендации.1983, Душанбе.
* Буранаев Б.М., Васильев В.П., Бычков И.Н., Горинов А.Т. Методические указания по внедрению управления качеством труда и продукции в сельскохозяйственном производстве. Йошкар- Ола, 1984 г.
* Буранаев Б.М., Жилин С.С., Иванов В.Н., Будин Г.В. Управление качеством труда и продукции в сельскохозяйственном производстве (стандарты на технологические процессы). Марийское книжное издательство, Йошкар-Ола, 1987 г.

## Илышыже да пашаже нерген литератур
* Ижбуддин М.И. Ученый земляк. Бирские нивы, 4 июля 1997 г., № 51 (307).
* Сергей Шакиртович Сайтиев. Марийские ученые из Республики Башкортостан. с. Калтасы, 2017.  C. 60—62.

## Кылвер-влак
* Буранаев Борис Михайлович. 

## Литератур
# Сергей Шакиртович Сайтиев. Марийские ученые из Республики Башкортостан. с. Калтасы, 2017.  C. 60—62.

Категорий:Марий шанчызе-влак
Категорий:Марий туныктышо-влак
Англичан Википедий

**Англичан Википедий**  — раздел Википедии на английском кундемойжо. Основана 15 января 2001 года.

Категорий:Википедийын ужашыже-влак
Тсвана йылме

**Тсвана йылме** (тсванала *Tswana*, *seTswana*) — Африки йылме.

Категорий:Африки
Валеев, Александр Васильевич

**Александр Васильевич Валеев** (, РСФСР, Пошкырт АССР, Янаул кундем, Тумна ял — 1995) — марий шанчызе, туныктышо, технике шанче кандидат (1966), доцент.

## Илыш корныжо
Александр Васильевич Валеев 1926 ийын сӱрем тылзын 15-ше кечынже Пошкырт АССР Янаул кундем Тумна ялеш шочын.

## Литератур
# Сергей Шакиртович Сайтиев. Марийские ученые из Республики Башкортостан. с. Калтасы, 2017.  C. 62—63.

Категорий:Марий шанчызе-влак
Категорий:Марий туныктышо-влак
Гареева, Марианна Павловна

**Марианна Павловна Гареева** (1974, РСФСР, Пошкырт АССР, Краснокам кундем, Ушмен ял) — марий шанчызе, туныктышо, педагогике шанче кандидат (2012).

## Илыш корныжо
Марианна Павловна Гареева 1974 ийыште Пошкырт АССР Краснокам кундем Ушмен ялеш шочын.

## Тÿҥ пашаже-влак

### Статья, доклад материал, рецензий-влак
* Бирская инородческая учительская школа (1882-1917 гг.): монография / М.П. Гареева, И. С. Гареев. - Бирск: Бирская гос. соц.-пед. академия, 2011. — 158 с.
* Организация учебного процесса в Бирской учительской инородческой шкоде (1882-1895 гг.) // Вестник Чувашского государственного педагогического университета им. И.Я. Яковлева, 2011. — № 3 (71). — 4.2. — С. 42—47.
* Документная лингвистика: Учебное пособие. Для студентов IV курса дневного отделения (специальность 032001 «Документоведение и документационное обеспечение управления». — Бирск: Бирская гос. соц.-пед. академия, 2009. В 2-х частях. Ч. 1. Теория. - 190 с Ч 2. Практика. — 80 с.
* Организация секретарского обслуживания: Учебное пособие Для студентов V курса заочного отделения (специальность 032001 «Документоведение и документационное обеспечение управления». — Бирск: Бирская гос. соц.-пед. академия, 2011.

## Кылвер-влак
* Гареева Марианна Павловна. 

## Литератур
# Сергей Шакиртович Сайтиев. Марийские ученые из Республики Башкортостан. с. Калтасы, 2017.  C. 76.

Категорий:Марий шанчызе-влак
Категорий:Марий туныктышо-влак
Губаев, Сергей Михайлович

**Сергей Михайлович Губаев** (, РСФСР, Башкир АССР, Калтаса кундем, Калтаса сола) — марий математик, шанчызе, туныктышо, математика шанче кандидат.

## Илыш корныжо
Сергей Михайлович Губаев  1961 ийын шорыкйол тылзын 7-ше кечынже Башкир АССР Калтаса кундем Калтаса солаш шочын.

## Литератур
# Сергей Шакиртович Сайтиев. Марийские ученые из Республики Башкортостан. с. Калтасы, 2017.  C. 78 — 79.

Категорий:Марий математик-влак
Категорий:Марий шанчызе-влак
Категорий:Марий туныктышо-влак
Демидов, Сергей Михайлович

**Сергей Михайлович Демидов** (, РСФСР, Свердловск ола) — марий шанчызе, медицина шанче кандидат (1992), медицина шанче доктор (2001), профессор (2003), Россий Федерацийын сулло врачше (2006).

## Илыш корныжо
Сергей Михайлович Демидов 1960 ийын вӱдшор тылзын 9-ше кечынже Свердловск олаште шочын.

## Чап
* Россий Федерацийын сулло врачше (2006).

## Кылвер-влак
* Отделение онкомаммологии. 

## Литератур
# Сергей Шакиртович Сайтиев. Марийские ученые из Республики Башкортостан. с. Калтасы, 2017.  C. 79 — 80.

Категорий:Марий шанчызе-влак
Категорий:Марий туныктышо-влак
Власова, Екатерина Яковлевна

**Екатерина Яковлевна Власова (Яндыганова)** (, РСФСР, Свердловск ола) — марий шанчызе, туныктышо, экономике шанче кандидат (2002), экономике шанче доктор (2008), профессор.

## Илыш корныжо
Екатерина Яковлевна Власова 1972 ийын шорыкйол тылзын 15-ше кечынже Свердловск олаште шочын.

## Тÿҥ пашаже-влак

### Статья, доклад материал, рецензий-влак
* Яндыганов Я.Я., Власова Е.Я. Экология города (проблемы, решения, монография). Екатеринбург: Изд-во УрГЭУ, 2002, 20 печ.д.
* Яндыганов Я.Я., Власова Е.Я, Прохорова Н.Б. Природопользование сопреджедьных территорий (монография). Екатеринбург: Изд-во ИЭ УРО РАН, 2006, 13 печ.л.
* Яндыганов Я.Я., Власова Е.Я.. Курилова Е.В.. Технология рационального природопользования (Учебное пособие). Екатеринбург: Изд-во Ур- ГЭУ, 2006, 17,2 печ.л.
* Яндыганов Я.Я., Власова Е.Я. Экологическая безопасность региона (аспект управления, монография). Екатеринбург: Изд-во АМБ, 2008, 21,0 печ.д.
* Яндыганов Я.Я., Власова Е.Я., Огонесян Н.Р. Экологический маркетинг на градообразующих предприятиях (монография). Екатеринбург: Изд- во АМБ, 2009, 13 печ.л.
* Яндыганов Я„Я., Власова Е.Я. Эффективность природопользования сопредельных территорий (монография). Екатеринбург: Изд-во УрГЭУ, 2009, 10,2 печ.л.
* Яндыганов Я.Я., Власова Е.Я. Социально-экономические риски; диагностика причин и прогнозные сценарий нейтрализации (монография). Екатеринбург: Издательство «ИПП Уральский рабочий», 2010, 3,2 печ.д.
* Яндыганов Я.Я., Власова Е.Я. Социально-демографическая безопасность России (монография). Екатеринбург: Изд-во «ИПП Уральский рабочий», 2010, 2,4 печ.л.
* Яндыганов Я.Я., Власова Е.Я. Экология региона: проблемы, решения (Монография). Екатеринбург: Изд-во АМБ, 2010, 27 печ.л.
* Яндыганов Я.Я., Власова Е.Я. Эколого-экономическое эссе (аспекты: регион, предприятия, монография). Екатеринбург: Изд-во Ур ГЭУ, 2012, 52,3 печ.л.
* Яндыганов Я.Я., Власова Е.Я., Полякова Л.А. Общее и частное в природопользовании (проблемы, эффективность, монография). Екатеринбург: Изд-во ЛМБ, 2015, 17,3 печ.л.
* Яндыганов Я.Я., Власова Е.Я. Управление отходами муниципальных образований (организованно-экономический аспект, учебное пособие). Екатеринбург: Изд-во АМБ, 2014, 19 печ.л.

## Литератур
# Сергей Шакиртович Сайтиев. Марийские ученые из Республики Башкортостан. с. Калтасы, 2017.  C. 72—74.

Категорий:Марий шанчызе-влак
Категорий:Марий туныктышо-влак
Гареев, Игорь Сайпанович

**Игорь Сайпанович Гареев** (, РСФСР, Пошкырт АССР, Мишкан кундем, Нерге ял) — марий историк, шанчызе, туныктышо, историй шанче кандидат (1999), доцент.

## Илыш корныжо
Игорь Сайпанович Гареев 1971 ийын пеледыш тылзын 22-шо кечынже Пошкырт АССР Мишкан кундем Нерге ялеш шочын.

## Кылвер-влак
* Гареев Игорь Сайпанович. 

## Литератур
# Сергей Шакиртович Сайтиев. Марийские ученые из Республики Башкортостан. с. Калтасы, 2017.  C. 74—75.

Категорий:Марий эртымгорнызо-влак
Категорий:Марий шанчызе-влак
Категорий:Марий туныктышо-влак
Эпопей

**Эпопей** (,  «ой, мут» гыч +  «чоҥем») — кугу эртымгорно событий-влак нерген кумда эпик сылнымут ойсаска.

Категорий:Сылнымут
Категорий:Эпик жанр-влак
Эра

**Эра** () — ий-влакым шотлаш тӱҥалме жап, тыгак жапым шотлымо радам. Эртымгорнысо иктаж-мо дене ойыртемалтше кужу жап, эпохо.

Категорий:Жап
Эрмитаж

**Кугыжаныш Эрмитаж** — Санкт-Петербургысо сылнештарыме да тӱвыра-эртык тоштер, тӱнямбалне ик эн кугу тоштерлан шотлалтеш.

*
Эрмитаж
Эрмитаж
Категорий:Коллекции древнеегипетского искусства
Экологий

**Экологий** ( — *илем* да  — *шанче* гыч) — биологийын организм-влак да нунын йыр улшо среда кокласе вашкылыш шышлыше ужашыже.

Категорий:Биологий ужаш
*
Экскурсий

**Экскурсий** ( гыч) — иктаж-мом пален налме але каныме шонымаш дене иктаж-кушко тӱшкан коштын савырнымаш.

Категорий:Туризм
Экономике

**Экономике** ( — *сурт, озанлык* да  — ном гыч) — мерысе лектышан вийын кӱкшытшылан келшен толшо ыштыме кыл поянлык; мерыште лектышын тӱҥ йӧнжӧ.

*
Шахте

**Шахте** ( гыч) — мланде кӧргӧ поянлыкым лукмо ыштыквер, тыгак лукмо вер.

*
Категорий:Луктедыше промышленность
Лӱмгече

**Лӱмгече** () — иктаж-кӧн шочмыжым, тӱҥ шотышто 10, 20, 100 да т. м. ийым, але иктаж-кӧн, иктаж-могай тӧнӧжын ыштыме идалыкшым палемдыме календарь дате.

## Тӱрло юбилей

### Кугыжа юбилей
Акрет годсо египетыште тӱҥ кугыжаныш пайремже лийын 30-ияш лӱмгечыжым фараонын царствование. Акрет рим император шке кугу йыргешке дата дене палемденыт йӱла доминат тыгак эрвел престол коштеш. Угыч у йӱла тиде жапыште европысо монархше лийын. Помпезность ойыртемже дене палемдалтеш, 50 ияш лӱмгечыжым королеве 1887 ийыште Виктория престол коштеш. II Елизавета ыштат «шӧртньӧ лӱмгечыж» утларак кугешныме (2002 ийыште). Юбилейым пайремлыме йӱла да эрвел уло кугыжаэл; токио тымарте шуко объектым чоҥеныт к 50-летию Хирохито правлений, 1976 ий.

### Кугыжаныш
Официальный интернет эл почеш властьын пунчалже негызеш (мутлан, 1000 ийым российыште, венгрийыште, обретением эл), ола (масштабан кече онча эн ола), ведомство да молат, элыште кӱлешан событий историй-влак (мутлан, 1000 ий русьым тынеш пурен, 50-летию икымше айдемын сандалыкыш чоҥештымыжлан, октябрь революций шӱдӧ ий) да моло амалым шотыш.

### Яра
Шукыж годым тыгай амал дене интернет чылт лӱмгече: шочмо кече, сӱан кечын, тӱҥ фирмыже, идалык тӱҥалтыш пашаже. Тиде амал дене ӱжмашым налын да юбилярым саламлен да пӧлекым дене пайремым эртарат. Юбилейжым пайремлен кертеш ыле, 10 да 25 кратное идалык событийым ыштен. Эл-влак азийыште шотлалтеш тыгак юбилей идалыкым, 12 тӱгал (кирг. мүчөлү жыл). Эрвел лӱмгече календарь почеш ик ий янлык логалеш.

## Важ-влак

Категорий:Тиштер почеш пайрем-влак
*
Маврикий

**Маврикий** (, ) — эл Африкыште.

Рӱдолаже - Порт-Луи. 
Калыкчот - 1 261 208 еҥ. 
Маврикий касвелыште Мадагаскар улеш.  
Инаныше-влак: Индуизм - 48,5%, Христианлык - 32,7%, Ислам - 17,3%, Буддизм - 0,4% (2011). 
Йылме-влак: Француз йылме, Англичан йылме дене Санскрит, Хинди.

Image:Pigeon Hollandais.jpg|Канде кӧгӧрчен, Маврикий
Image:Mauritius OnEarth WMS.jpg|Сандалык гыч Маврикий
Image:Mauritius relief location map.jpg|Рельеф
Image:Mauritius beach.png||Пляж (Тру-о-Биш)


Категорий:Маврикий
Порт-Луи

**Порт-Луи́** () — ола, Маврикийын рӱдолаже. Калыкчот — 156720 еҥ (2010).

Категорий:Илымвер
Категорий:Африка
Ямбакты (Спас кундем)

**Ямбакты** () Суас Эл Республикысе ял. Калыкчот - 435 еҥ. Болгар гыч 50 км, Озаҥ гыч 160 км, Базарные Матаки гыч 20 км.
## Важ-влак

Категорий:Спас кундемысе илымверла
Категорий:Суас Элысе илымверла
Тӱбэн Оры

Тӱбэн Оры (суасла - Түбән Оры, Морзалар Орысы, рушла - Нижняя Ура) - Суас Эл Республикысе ял (Арск кундем). Калыкчот - 291 еҥ (татар-влак, мари-влак).

Категорий:Арск кундемысе илымверла
Индий

**Индий** ( *Bhārat*, ) — Азийысе кугыжаныш. Рӱдолаже - Нью-Дели. Калыкчот - 1340468000 еҥ (2017). 
Кугу ола: Мумбаи, Дели, Бангалор, Ченнаи, Калькутта. 
Кумдыкшо - 3 287 263 км². 
Инаныше-влак: Индуизм (80,46%), Ислам (13,43%), Христианлык (2,34%), Сикхизм (1,87%), Буддизм (0,77%), Джайнизм (0,41%), Анимизм.

Файл:Varanasi Munshi Ghat3.jpg|thumb|Варанаси
Файл:Lhakpa_La_pass-3.jpg|Гималаи
Файл::Pahalgam_Valley.jpg|Кашмир
Файл:Thar_Khuri.jpg|Тар
Файл:Salna Bari, Bhalukpong.jpg|Аруначал-Прадеш
Файл:(The)_Western_Ghats_Lake_Forest_Nature_Scene,_India_December_2013.jpg|Гата-влак (Касвел)
Файл:Kerala_boatrace.jpg|Керала
Файл:Sea_off_Bangaram_island,_Lakshadweep.jpg|Лакшадвип
Файл:Jawadhu_Hills,_Tamil_Nadu.JPG|Тамилнад
Файл:Andaman.jpg|Андаман-влак дене Никобар-влак


Категорий:Индий
Непал

**Непал** () — Азийыште эл. Калыкчот - 28982771 еҥ. 
Рӱдолаже - Катманду. Инаныше-влак: Индуизм (81,3%), Буддизм (9%), Ислам (4,4%), Кирант (3%), Христианлык (1,4%), Анимизм (0,4%). 
Кугыжаныш йылме: Непали.


Kathmandu-Hanuman Dhoka-Nasal Chowk-08-Pancamukhi Hanuman Mandir-2013-gje.jpg|Kathmandu
Sadus at Pashupatinath temple.JPG|Садху-влак, Пашупатинатх
Patan-Krishna Mandir-14-Szene aus dem Ramayana-gje.jpg|Patan
Bhaktapur-Palastplatz 01 mit Siddhilakshmi-Cyasilim-Bhupatindramalla-Saeule-Vatsala-Yaksheshvara-gje.jpg|Bhaktapur
Gokyo surroundings-36-Gletscher-2007-gje.jpg|Himalaya
Dzongla to Lobuche-80-Weg nach Lobuche-2007-gje.jpg|Himalaya
Mustang-Chhusang-30-Mittagsrast-2015-gje.jpg|Mustang
Mustang-Chhungkar-10-Choerten-gje.jpg|Mustang


Категорий:Непал
Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже

**Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже** () — чап лӱм, Марий Эл Республикын кугыжаныш наградыже. 1939 ий 27 сорлаште лекше МАССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Кӱштыкшӧ почеш негызлыме.

## Кӧлан пуалтеш
Устан пашам ыштымылан шанче пашаеҥ-влаклан пуалтеш. Ты годым шанчышке тиде паша кугу надырым пыштышаш але шанче шымлымаш эртаралтшаш.

Кызыт Марий Эл Республик Вуйлатыше тиде чап лӱмым пуа. Удостоверений ден оҥ тамгам кучыктат. 2008 ий 1 сӱремлан 166 еҥ тиде чап лӱмым налын.

Категорий:Чап лӱм-влак
Уюмо монастырь

**Уюмо монастырь** () — танле ӱдырамаш монастырь. Маскасола кундем, Марий Эл, Ежово села воктене верланен.

## Печатлыме савыктыш-влак
* Мироносец шомак

## Палемдымаш

Категорий:Руш танле черкысе монастырь-влак
Категорий:Ӱдырамаш монастырь-влак
Категорий:Маскасола кундем
Категорий:Йошкар-Ола да Марий епархий
Категорий:Марий Элысе монастырь-влак
Ганеша

**Ганеша** (Санскритла - गणेश) — Индуизм тынын Юмо.  Ачаже - Шива, аваже - Парвати.
## Литератур
*Гринцер П. А. Ганеша // Мифы народов мира / Ред. С. А. Токарев — М.: Советская энциклопедия, 1991. — Т. 1. — Б. 265.
*Глушкова И. П. Общеиндийский бог Ганеша // Древо индуизма / Отв. ред. И. П. Глушкова — М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1999. — Б. 283—312. — 559 б. — (Культура народов Востока). — 2500 экз. — ISBN 5-02-018032-7.
*Дубянский А. М. Ганеша (Ганапати) // Индуизм. Джайнизм. Сикхизм / Под общ.ред. М. Ф. Альбедиль и А. М. Дубянского — М.: Республика, 1996. — Б. 138—139. — 576 б. — ISBN 5-250-02557-9.
*Brown, R. (1991), «Ganesh: Studies of an Asian God», Albany: State University of New York Press, ISBN 0-7914-0657-1
*Doniger W. Ganesha // Encyclopædia Britannica, 03.06.2015
*Getty A. Gaņeśa: A Monograph on the Elephant-Faced God — 1992 reprint. — Clarendon Press, 1936. — ISBN 81-215-0377-9.
*Grimes, J. A. (1995), «Ganapati: Song of the Self», SUNY Series in Religious Studies, Albany: State University of New York Press, ISBN 0-7914-2440-5
*Krishan, Y. (1981–1982), "«The Origins of Gaṇeśa IAST»", Artibus Asiae (Artibus Asiae Publishers) . — Т. 43 (4): 285–301
*Krishan, Y. (1999), «Gaņeśa: Unravelling An Enigma», Delhi: Motilal Banarsidass Publishers, ISBN 81-208-1413-4 
## Кылвер-влак
* Ganesha at Encyclopædia Britannica 
* Ganesh: Symbol and presence
Категорий:Тын
Марий Эл Республикын Т.Евсеев лÿмеш калыкле тоштер

**Кугыжаныш бюджет тӱвыра тӧнеж «Марий Эл Республикын Т.Евсеев лÿмеш калыкле тоштер»** (кӱчыкын: Т.Евсеев лÿмеш калыкле тоштер) () — республикын ик эн тӱҥ тоштерже.

## Эртык

Марий Эл Республикын Т.Евсеев лÿмеш калыкле тоштерым 1920 ийыште Йошкар-Олаште 4 мартыште негызлыме. 

## Таче
Тӱвыра тӧнежыш кажне ийын 100 тӱжем еҥ толын-кая. Тоштерын тӱҥ фондыштыжо 230 тӱжем ӱзгар шотлалтеш.

## Директор-влак
* Евсеев, Тимофей Евсеевич (1924—1931), тоштерын икымше вуйлатышыже.
* Кузнецова, Евдокия Ивановна (1953—1961).
*Смирнова, Лидия Никаноровна (2014—2018).
*Зверева, Светлана Владимировна (2018 ий гыч кызыт марте).

## Кылвер-влак
* Официал сайтше.
* Официальный сайт Республики Марий Эл.
* В Йошкар-Оле откроется выставка «Уникальные коллекции Т.Е. Евсеева».
* Национальному музею Т.Евсеева — 95 лет!
* Владимир Путин посетил Национальный музей Республики Марий Эл имени Т.Евсеева.
* Стало известно, кто стал директором Национального музея Республики Марий Эл имени Тимофея Евсеева.
* Т.Евсеев лӱмеш калыкле тоштер сайтын сынжым уэмден.
* Национальный музей имени Т. Евсеева сменил дизайн сайта.

## Литератур
# Энциклопедия Республики Марий Эл — Йошкар-Ола, 2009. — 872 с.: ил. ISBN 978-5-94950-049-1 С. 572—573.

Категорий:Тоштер-влак
Категорий:Йошкар-Олан тоштерже-влак
Мишкан (ыҥ-влак)

**Мишкан** мут ончыктен кертеш:

* Мишкан — Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше сола. Мишкан кундемын рӱдерже.
* Мишкан — Российыште Пошкырт Элын Балтач кундемыштыже верланыше ял.
Мишкан (Балтач кундем)

**Мишкан** (; ) – Российыште Пошкырт Элын Балтач кундемыштыже верланыше Балтач ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 385 еҥ (2002 ий), 372 еҥ (2009 ий), 326 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Балтач сола деч 22 километр (32 км – авто дене) кечывалвел-эрвел могырно верланен.

## Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Биктимиров Михаил Алексеевич – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Михайлов Виталий Тимраевич – марий шанчызе, фольклорист, туныктышо, педагогике шанче кандидат (2005), доцент (2010).
*  Тимирбаев Урбей – III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Муниципальный район Балтачевский район Республики Башкортостан.
* Мишкино на портале «Генеалогия и Архивы».

## Важ-влак


Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла
Категорий:Балтач кундемысе илымверла
Ядарова, Инна Алексеевна

**Инна Алексеевна Ядарова** (, РСФСР, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Ардыдӱр ял — ) — марий йылмызе, шанчызе, филологий шанче кандидат (2003).

## Илыш корныжо
Инна Алексеевна Ядарова 1970 ийын пургыж тылзын 18-ше кечынже  Марий АССР-ысе Курыкмарий кундем Ардыдӱр ялеш шочын. Емелевысе кыдалаш школым пытарымек, В.И. Ульянов-Ленин лӱмеш Озаҥ кугыжаныш университетын журналистике факультетышкыже пурен. Университетым пытарымек (1992), «Республика» газетыште обозревательлан (1992—1993), «Кугарня» газетыште обозревательлан (1993—1994), «Кортэкс» фирмыште менеджерлан (1994) ыштен. Марий кугыжаныш университетын марий литератур кафедрыж пеленсе аспирантурышто тунемын. Р.А. Кудрявцеван шанче вуйлатымыж почеш «Марий литературышто очерк жанрын вияҥмыже (1900—1930 ийла» теме дене диссертацийым возен да И.Н. Ульянов лӱмеш Чуваш кугыжаныш университетын диссертаций советыштыже арален. 
2004 ийын пургыж тылзын 22-шо кечынже колен.

## Тӱҥ пашаже-влак

### Статья, доклад материал, рецензий-влак
* Газета «Незерын шамакшы» (к 80-летию со дня выхода первого номера) // Марий Эл: время, события, люди. Календарь знаменательных и памятных дат. Йошкар-Ола, 1988. С. 29.
* Фольклорно-этнографическая основа первых марийских очерков // Финноугроведение. 1999. № 2—3. С. 154—155.
* Историко-фактологический материал в этнографических очерках второй половины XIX — начала ХХ вв. // Материалы науч.тракт, конф., посвящ. 78-й годовщине Республики Марий Эл «История Республики Марий Эл в документах». Йошкар-Ола, 1999. С. 25—27.
* Этнографические очерки и их роль в изучении истории и культуры марийского народа // Марийское краеведение; опыт и перспективы его использования в школе: материалы 6-й республиканской науч.-практ. конф. Ч. I. Йошкар-Ола: Марийский ин-т образования, 2000. С. 25—27.
* Образ Царевококшайска в очерках И. Дерюжева и В. Мошкова // Материалы науч.-практ. конф. «Йошкар-Оле — 415 лет». Йошкар-Ола, 2000. С. 17-21.
* Развитие марийского очерка в первой трети ХХ века // Материалы II всероссийской науч. конф. финно-угроведов «Финно-угристикана пороге III тысячилетия» (филологические науки). 2—5 февраля. 2000 г. Саранск, 2000. С. 502—503.
* К проблеме типологии марийских очерков 20—30-х годов ХХ в. // Марийская литература и фольклор: проблемы жанра / Мар. гос. ун-т. Йошкар-Ола, 2000. С. 10—12.
* Развитие жанра очерка в марийской литературе (1900—1930-е гг.): монография / Мар. гос. ун-т. Йошкар-Ола, 2008. 143 с.

## Кылвер-влак
* Диссертация на тему: «Развитие жанра очерка в марийской литературе :1900-1930-е гг.».

## Литератур
# Марийские литературоведы и фольклористы: биобиблиографический сборник / Мар. гос, ун-т; сост. В.Н. Максимов. Йошкар-Ола, 2018. C. 251—252
# Пегенеева И. А. Она была человеком светлой души // Марийский университет. 2008. № 4 (766). 4 апреля.

Категорий:Марий йылмызе-влак
Категорий:Марий шанчызе-влак
Корека

**Корека** - Италийыште, Калабрийыште, Консенцаште фракция.

## Ял-влак
*Формичике
*Джасконье
*Гротте
*Ла Пьетра
*Маринелла
*Олива
*Стриттура
*Сальто да Зита
*Скольера
## Фото-влак

File:Coreca - Chiesa della Madonna degli Angeli novembre 2017.jpg 
File:Coreca - Piazza vista serale.JPG
File:Coreca Veduta Notturna dalla Piazza.jpg
File:Turriella di Coreca vista dalla Piazza anno 2017.jpg
File:Baia di Coreca 2.jpg
File:Coreca - Spiaggia la Scogliera.jpg
File:Scogli Coreca.jpg
File:Coreca - Grotta du Scuru primo piano.jpg
File:Coreca - Salto da Zita.jpg


Категорий:Италий
Ӱлысъял (Киров вел)

**Ӱлысъял** (Ӱйесь) () – Российыште Киров велын Малмыж кундемыштыже верланыше Кугу Кетек ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 24 еҥ (2002 ий), 33 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Малмыж ола деч 21.1 километр (31 км – авто дене) кечывалвел-эрвел могырно верланен.

## Кылвер-влак
* Янгулово | Родная Вятка.

## Важ-влак


Категорий:Малмыж кундемысе илымверла
Категорий:Киров велысе марий илымверла
Ӱлысъял

**Ӱлысъял** мут ончыктен кертеш:

* Ӱлысъял — Российыште Киров велын Малмыж кундемыштыже верланыше Кугу Кетек ял шотан илемыш пурышо ял.
* Ӱлысъял — Российыште Суас Элын Балтаси кундемыштыже верланыше Кугунур ял шотан илемыш пурышо ял.
Гдов

**Гдов** — Российыште Псков велын Гдов кундемыштыже верланыше ола. Гдов кундемын да Гдов ола шотан илемын рӱдерже. Калыкчот — 3460 еҥ (2018).

## Важ-влак


Категорий:Псков велысе олала
Психологий

**Психологий** — психикын закономерностьшым, формыжым, кузе вияҥмыжым шымлыше шанче.

Шымлыше психологий, вигак, шымла психикым, тудын принципшым, законжым ден механизмжым, тудо дене кылдалтме процессым ден лиймашым.

Практический (прикладной) психологий налме психике нерген палымашым чон сфере дене кылдалтме айдемын илышыже гыч практический задачым решатлымаш верч кучылташ тырша.
Мутлан, тиде улыт:
: йоча-влакым куштымашын ден туныктымашын пашаже (*вияҥмаш психологий*)
: ешыште гармоничный коклым чоҥымаш (*еш психологий*)
: шемер коллективыште вашкылын, паша мотивацийым ден уш пашам ыштен кертмашым нӧлтымашын йодыш-влак (*паша психологий*)
: шкенче кушмашын ден вияҥмашын задачышт,
: решатлымаш иктаж-могай еҥын илышыштыже неле ситуацийым, тудын гыч еҥ шкевуя лекмашым муын ок керт (*консультативный психологий*)
: *клинический психологий*, психиатрий дене пырля, ыштылеш психике шолдыргымашын терапийжым, нунын диагностикшым, тыгак соматический чер дене орланыше еҥлан психологический полшымашым

Психикын процесс ден лиймаш:
:Умылымаш (рушла: восприятие)
:Вуйшоныш (шоныш, шонымаш, мышлений)
:Шам (сознаний)
Агрономий

**Агрономий** — ял озанлык паша дене шанче.

Категорий:Шанче
Медицин

**Медицин** — чер, тудым эмлыме да кораҥден шогымо нерген шанче шинчымаш.

Туешкымаш чер дене ылыжмаш тӱрлӧ илыш гыч налме да йӧршеш тушманле чонан айдеме семын ончалтын, тудын капышкыже пурен да черле улмыж нерген черланышыла койын.

Эмлымвер да клинике – стационар типан медицине учрежденийже, кушто еҥ-влак квалификациян медицине полышым налыт. Но эмлыме верыште пациент - влак эмлат веле, клинниклаште шанче шымлымаш, медицине эксперимент-влак ешарен эртаралтеш.

Теорий медицине эмлыме теорий негызым шымла, практике медицине вияҥме корным темла. Теорий медицине уш-акыл дене пеҥгыдемдалтше медицине уш-акыл дене негызлалтеш.

## Комментарий
Викиувер: Калыкым приёмыш ӱжыт

**«Марий Эл Республикын мер-политик рӱдерже» кугыжаныш бюджет тӧнежыштӧ  граждан-влак дене вашлиймаш-влак эрат.**

**Приёмым эртарыме жап:** 14 гыч 17 шагат марте.

**1 ноябрьыште** – Светлана Ильгизовна Булатова, Потребитель-влакын праваштым аралыме да айдемылан илашыже йєнан условийым ыштыме сферыште надзор шотышто федеральный службын Марий Эл Республикысе управленийжым вуйлатыше

**6 ноябрьыште** – Анна Александровна Камилова, РФ Пенсий фондын Йошкар-Оласе управленийже – кугыжаныш учрежденийжын начальникше

**7 ноябрьыште** – Амир Толгатович Шакиров, Марий Эл Республикыште предприниматель-влакын праваштым аралыме шотышто уполномоченный

**8 ноябрьыште** – Сергей Владимирович Евтушенко, Российын Наказанийым шуктымо федеральный службыжын Марий Эл Республикысе управленийжын начальникше

**13 ноябрьыште** – Иван Сергеевич Шлычков, Марий Эл Республикын «Личный состав шотышто документ-влакым аралыме Марий республиканский рўдер» ГБУ-жын директоржо

**14 ноябрьыште** – Лилия Назымовна Гатина, Российын Федеральный налог службыжын Марий Эл Республикысе управленийжым вуйлатыше

**15 ноябрьыште** – Людмила Ильинична Виноградова, Марий Эл Республикын нотариальный палатыжын президентше

**20 ноябрьыште** – Валерий Константинович Панков, Марий Эл Республикысе Йошкар-Олан военный комиссарже

**21 ноябрьыште** – Ольга Викторовна Торощина, Марий Эл Республикым Вуйлатыше пелен Йочан праваж шотышто уполномоченный

**22 ноябрьыште** – Светлана Евгеньевна Павлова, Марий Эл Республикын строительстве, архитектур да жилищно-коммунальный озанлык министржын алмаштышыже

**27 ноябрьыште** – Александр Андреевич Щитов, РФ Социальный страхований фондын Марий Эл Республикысе региональный отделенийже – кугыжаныш учрежденийын управляющийже

**28 ноябрьыште** – Лариса Николаевна Яковлева, Марий Эл Республикыште Айдемын праваж шотышто уполномоченный

**29 ноябрьыште** – Владимир Юрьевич Гладнев, Росздравнадзорын Марий Эл Республикысе территориальный органжым вуйлатыше

Приёмыш 42-27-00, 42-25-47 телефон дене йыҥгыртен, ончылгоч возалташ лиеш.

Категорий:Викиувер
Социолингвистике

**Социолингви́стике** — йылмышанчын ужашыже, йылмын социалле могыржым шымлыше шанче. Социолингвист-влак литератур нормын, калык коклаште мутланыме йылмын да диалект-влакын улмын социалле условийыштым шымлат — кузе йылме мерыште функционироватла, весемеш да вияҥеш.

Категорий:Йылмышанче
Категорий:Йылмышанче ужаш
Генетике

**Генетике** — организмын шочмыжым, вашталтмыжым да наследственностьшым тунемше шанче.

Категорий:Шанче
Апталиков, Виктор Борисович

**Виктор Борисович Апталиков** (Виктор Апталиков, Aptalik) (, РСФСР, Марий АССР, Йошкар-Ола) — марий актёр, мурызо, семмастар, аранжировщик, продюсер.

## Илыш корныжо
Виктор Апталиков 1984 ийын шорыкйол тылзын 13-шо кечынже Йошкар-Олаште шочын. 1-ше гыч 9-ше класс марте Йошкар-Оласе 18-ше №-ан школышто (кызыт Бауманский лицей) тунемын. Ангелина ден Сергей Речкинмытын вуйлатыме «Узоры» йоча образцовый ансамбльыш мураш коштын. 10—11 класслаште 27-ше №-ан школышто шинчымашым поген. 

Школ деч вара И.С.Палантай лӱмеш тӱвыра да сымыктыш колледжыште вокальный отделенийыште Марий Элын Калык артистше Владимир Ромашкинын классыштыже тунемын. 

Шинчымашым келгемдаш манын, 2005 ийыште Моско оласе ГИТИС-н музыкальный театр факультетышкыже пура. 

2008—2013 ийлаште — Москонцертын артистше. Тушто пашам ыштыме ийлаште Москошто эртаралтше ятыр кугу кӱкшытан концертыште руш да йот йылмыла дене романсым, Совет пагытысе семмастар-влакын мурыштым йоҥгалтарен. Тылеч посна шуко йот элым ужын коштын: Чехий, Польша, Германий, Турций да молат. Польшысо Карпач олаште, Литвасе Вильнюс олаште лауреат лӱмым сулен. М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрыште «Юмынӱдыр» мюзиклыште Салийын рольжым чоҥен, Марий Эл Республикысе йоча да самырык-влаклан театр-рÿдерыште «Синяя птица» спектакльыште модеш. 

2014 ийыште «Ял ӱмбалне мужыр йӱксӧ» кинофильмыште Санун рольжым модаш ӱшаненыт. Калыкыште Василий Павловын йоҥгалтарыме «Кузе мый тыйым йӧратем» мурыж дене палыме. 

Марий Элыште эртаралтше тӱрлӧ концертлаште да мероприятийлаште калыкым мурыжо-влак дене куандара, эстрадный муро-влакым воза, рэпымат лудеш. Шкежым семмастар да аранжировщик семын терга, моло-влакланат семым да аранжировкым воза.

## Мурыжо-влак

* Кузе мый тыйым йӧратем.
* Шӱм теҥызем.
* Тый улат мыланем.
* Йӧраталме таҥем (Надежда Пашкина дене пырля).
* Йӧратымаш ила.
* Кычалам моторем.
* Чонемлан шокшо.
* Шошо (Вадим Протасов дене пырля).
* Нелеш ит нал.
* Келшена, ныжылем .

## Кылвер-влак

* Артист Виктор Апталиков: «Музыка должна быть «вкусной».
* Мурызо Виктор Апталиков: «Мурат «тамле» лийшаш».
* «Люди дела»: артист Виктор Апталиков.
* Мелодия судьбы – Виктор Апталиков.

Категорий:Марий актёр-влак
Категорий:Марий мурызо-влак
Категорий:Марий семмастар-влак
У Рычан

**У Рычан** () — Российыште Астрахань велын Володар кундемыштыже верланыше, Хуторской ял шотан илемыш пурышо сола. Солаште 997 еҥ ила, илыше-влак чылан гаяк казах улыт. 

## Инфраструктур

Солаште школ, тӱвыра пӧрт, почто да кевыт пашам ыштат.

Мер транспорт У Рычаныште уке — эн лишыл автобус остановко сола деч вич километр тораште верланен.

## Верланыме вер
Сола Астрахань ола деч 26 километр эрвел могырно, Володар ял сынан посёлко деч 14 километр кечывалвел-касвел могырно, Юл эҥер дельтыште Ош Ильмень пиктеж сер ӱмбалне верланен.

## Важ-влак


Категорий:Володар кундемысе илымверла
Basshunter

**Basshunter**, **Юнас Эрик Олтберг** (, Хальмстад) — швед мурызо, продюсер да диджей.

## Альбом-влак
* *[[The Bassmachine]]* (2004)
* *[[LOL (^^,)|LOL <(^^,)>]]* (2006)
* *[[Now You're Gone – The Album]]* (2008)
* *[[Bass Generation]]* (2009)
* *[[Calling Time]]* (2013)

## Сингл-влак
* «The Big Show» (2004)
* «Welcome to Rainbow» (2006)
* «Boten Anna» (2006)
* «Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA» (2006)
* «Jingle Bells» (2006)
* «Vifta med händerna» (2006)
* «Now You're Gone» (2007)
* «Please Don't Go» (2008)
* «All I Ever Wanted» (2008)
* «Angel in the Night» (2008)
* «Russia Privjet (Hardlanger Remix)» (2008)
* «I Miss You» (2008)
* «Walk on Water» (2009)
* «Al final» (2009)
* «Every Morning» (2009)
* «I Promised Myself» (2009)
* «Saturday» (2010)
* «Fest i hela huset» (2011)
* «Northern Light» (2012)
* «Dream on the Dancefloor» (2012)
* «Crash & Burn» (2013)
* «Calling Time» (2013)
* «Elinor» (2013)
* «Masterpiece» (2018)
* «Home» (2019)
* «Angels Ain't Listening» (2020)
* «Life Speaks to Me» (2021)
* «End the Lies» (& Alien Cut) (2022)
* «Ingen kan slå (Boten Anna)» (Victor Leksell) (2023)

## Важ-влак

## Кылвер-влак
* Официальный сайт 

Категорий:Мурызо-влак
Категорий:Швед-влак
Вишну

**Ви́шну** (Санскритла:विष्णु) — Индуист-влакын Юмо. Йочаже - Кама, Айяппа. Ватыже - Лакшми.

Категорий:Тын
Сарасвати

**Са́ра́свати** - (Санскритла: सरस्‍वती) Индуист-влакын Юмо уло. Сарасвати Дэви ушын, палымашын, сымыктышын, моторлыкын Юмо уло.
Китайский кылла Сарасвати Юмоын лӱмжо (辯才天) Бяньцайтянь, Таиландыште — Сурасавади́ (สุรัสวดี) ден Японияште лӱмжо Бэндзайтэн (弁才天/弁財天).
Категорий:Тын
Шива

Шива (Санскритла: शिव, (śiva)) - Индуист-влакын Юмо. Йочаже - Ганеша, Картикейя. Ватыже - Кали. Шива-мурти (полган) Индийыште, Непалыште, Шри-Ланкаште сай шуко уло. 

Категорий:Тын
Физиологий

**Физиоло́гий** — илышын тӱҥ-вожшо нерген, тудын нормыжо да патологийже нерген шанче.

Категорий: Шанче
2019

**2019 (кок тӱжем латиндешымше) ий** — григориан кечышот почеш високосный идалык огыл, кушкыжмын тӱҥалын. Мемнан Курымын 2019-ше ийже, XXI курымын 19-ше ийже.

## Мо лийын

## Кö шочын

## Кö колен

Категорий:2019
Куторов, Николай Иванович

**Николай Иванович Куторов** (, РСФСР, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Микор ял) – марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1972), доцент (1978).

## Илыш корныжо
Николай Иванович Куторов 1978 ийын теле тылзын 19-ше кечынже Марий АССР Курыкмарий кундем Микор ялеш шочын.

## Тӱҥ пашаже-влак

* Марийское стихосложение. – Йошкар-Ола. – 1976.
* Изучение русского сентиментализма в школе и вузе. – Йошкар-Ола. – 1990.
* Преподавание русского фольклора в вузе и школе. – Казань. – 1992. 
* Г. Матюковский – народный поэт. – Йошкар-Ола. – 1994.
* Поэт И. Горный. – Йошкар-Ола. – 1998.
* Марийский просветитель П.Г. Григорьев. – Йошкар-Ола. – 2000. 

## Кылвер-влак
* Николай Иванович Куторов.

Категорий:Марий йылмызе-влак
Категорий:Марий шанчызе-влак
Категорий:Марий туныктышо-влак
Архитектур

**Архитектур** — чоҥымо шанче ден сымыктыш, чоҥымо ойыртем. 

Категорий:Шанче
С. Хайруллинын сатуламаш радам

**С. Хайруллинын сатуламаш радам** - Арск олаште Кугу Атня гыч сатучо Хайруллинын сатуламаш радам. XIX курым.
## Кылвер-влак
https://web.archive.org/web/20190404235308/http://archamuzei.ru/