open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тӱлымаш терминал

**Тӱлымаш терминал** () — электрон программе почеш пашам ыштыше аппарат, еҥ-влак деч тӱлымӧ оксам налеш. Тӱлымаш терминал шуко пашам шке, оператор деч посна ыштен кертеш. Терминал-влакын пашаштым Интернет гоч эскераш лиеш.

Тӱлымаш терминал-влак тыгай тӱрлыклан пайлалтыт:
* Пӧрт кӧргысӧ терминал (кӱварыште, пырдыжыште, пырдыж кӧргыштӧ, ӱстембалне вераҥдаш лиеш).
* Уремысе терминал (пырдыжыште, пырдыж кӧргышкӧ вераҥдат, посна шогалташ лиеш).

## Молан кӱлеш
Тӱлымаш терминал гоч:
* кӱсен кутырчыклан, пачерлан, Интернетлан, банк кредитлан тӱлымаш пашам шуктат;
* тӱлымаш системыште шке окса шапашым кугемдаш, банк картыш оксам пышташ лиеш.

## Пашам ыштыме радам
Кызыт эн чӱчкыдын сенсор экранан терминал-влак вашлиялтыт. Айдеме экран меню гоч тӱлымӧ верым ойыра, кӱлеш реквизит-влакым палемда (телефон номер, лицевой счет номер, да т.м.). Экраныште лекше инструкций почеш чыла ыштымеке, оксам пуртымо рожыш кӱлеш оксам колта да "Тӱлаш" () паҥгам темдалеш. Терминал чын-шоя оксам да тудын кугытшым шке пален налеш.
GPRS-модем але иктаж могай вес кыл гоч терминал пуртымо данныйым тӱлымаш системын серверышкыже колта, тушто чыла данный-влакым шотыш кондат. Тиддеч вара терминалыш колтымо окса айдемын счётышкыж толеш, терминал тидын нерген чекым луктеш.
Южгунам тиде паша радам ойыртемалт кертеш. Мутлан, южо терминал-влак реквизитым пуртымо форматшым гына терга (чын але уке возымо), а окса толын але уке - огеш эскере. Тыге йоҥылыш возымо реквизитлан терминал оксам налеш, но окса айдемын счетышкыж толын ок шу. Тӧрлаташлан терминал оза компанийын техник полыш службыш йыҥгыртыман.
Терминал дене пайдаланымашлан терминал оза пайдаланыше-влак деч оксам налын кертеш. Эн чӱчкыдын тиде пуртымо окса деч изи процент, але оксам налше организаций деч комиссий.

## Важ-влак

Категорий:Технике
Шынчара кундем

**Шынчара кундем** () — административ кундем Киров велыште, Российыште. Рӱдыжӧ Шынчара. Калыкчот 11,3 тӱж. еҥ наре.

## Географий
Шынчара кундем Киров велын кечывалвел-касвелныже верланен. Кугу Какшан, Кугу Кундыш, эҥерла йогат.

## Эртымгорно

## Негыз

Категорий:Шынчара кундем
Мераҥ-влак

**Мераҥ-влак** () – Евразийыште, Африккыште да Америкыште Lagomorpha тӱчан гыч изи янлык ямагат. 

## Систематика
* Урлык : *[[Pentalagus]]*
** *Pentalagus furnessi*
* Урлык : *[[Bunolagus]]*
** *Bunolagus monticularis*
* Урлык : *[[Nesolagus]]*
** *Nesolagus netscheri*
** *Nesolagus timminsi*
* Урлык : *[[Romerolagus]]*
** *Romerolagus diazi*
* Урлык : *[[Brachylagus]]*
** *Brachylagus idahoensis*
* Урлык : *[[Sylvilagus]]*
** Ӱлылурлык : *Tapeti*
*** *Sylvilagus aquaticus*
*** *Sylvilagus brasiliensis*
*** *Sylvilagus dicei*
*** *Sylvilagus insonus*
*** *Sylvilagus palustris*
*** *Sylvilagus varynaensis*
** Ӱлылурлык : *Sylvilagus*
*** *Sylvilagus audubonii*
*** *Sylvilagus cognatus*
*** *Sylvilagus cunicularis*
*** *Sylvilagus floridanus*
*** *Sylvilagus graysoni*
*** *Sylvilagus nuttallii*
*** *Sylvilagus obscurus*
*** *Sylvilagus robustus*
*** *Sylvilagus transitionalis*
** Ӱлылурлык : *Microlagus*
*** *Sylvilagus bachmani*
*** *Sylvilagus mansuetus*
* Урлык : *[[Oryctolagus]]*
** Кролик, *Oryctolagus cuniculus*
* Урлык : *[[Poelagus]]*
** *Poelagus marjorita*
* Урлык : *[[Pronolagus]]*
** *Pronolagus crassicaudatus*
** *Pronolagus randensis*
** *Pronolagus rupestris*
** *Pronolagus saundersiae*
* Урлык : *[[Caprolagus]]*
** *Caprolagus hispidus*
* Урлык : *[[Lepus]]*
** Ӱлылурлык : *Macrotolagus*
*** Антилопа морен *Lepus alleni*
** Ӱлылурлык : *Poecilolagus*
*** Американ ош мераҥ *Lepus americanus*
** Ӱлылурлык : *Lepus*
*** Арктика мераҥ *Lepus arcticus*
*** Тундра мераҥ *Lepus othus*
*** Ош мераҥ *Lepus timidus*
** Ӱлылурлык : *Proeulagus*
*** Калифорний мераҥ *Lepus californicus*
*** *Lepus callotis*
*** Кап мераҥ *Lepus capensis*
*** *Lepus flavigularis*
*** *Lepus insularis*
*** *Lepus saxatilis*
*** *Lepus tibetanus*
*** Толай мераҥ, *Lepus tolai*
** Ӱлылурлык : *Eulagos*
*** *Lepus castrovieoi*
*** *Lepus comus*
*** Корей мераҥ *Lepus coreanus*
*** *Lepus corsicanus*
*** Сур мераҥ, *Lepus europaeus*
*** *Lepus granatensis*
*** *Lepus mandschuricus*
*** *Lepus oiostolus*
*** *Lepus starcki*
*** *Lepus townsendii*
** Ӱлылурлык : *Sabanalagus*
*** *Lepus fagani*
*** *Lepus microtis*
** Ӱлылурлык : *Indolagus*
*** *Lepus hainanus*
*** *Lepus nigricollis*
*** *Lepus peguensis*
** Ӱлылурлык : *Sinolagus*
*** Китай мераҥ *Lepus sinensis*
** Ӱлылурлык : *Tarimolagus*
*** *Lepus yarkandensis*
** Ӱлылурлык : *[[incertae sedis]]*
*** *Lepus brachyurus*
*** *Lepus habessinicus*
Рывыж

**Рывыж** () — Евразийын, Америкын да Африкын пий-влак (Canidae) йамагатын Vulpini йыжыҥын гыч изи да кугу янлык. Чылаже 37 еш куэ уло.

## Тӱрлык-влак
* Урлык : *[[Vulpes]]*
** Arctic Fox, *Vulpes lagopus*
** Тулрывыж, *Vulpes vulpes* 
** *Vulpes velox*
** *Vulpes macrotis*
** Corsac Fox, *Vulpes corsac*
** *Vulpes chama*
** *Vulpes pallida*
** *Vulpes bengalensis*
** *Vulpes ferrilata*
** *Vulpes cana*
** *Vulpes rueppelli*
** *Vulpes zerda*
* Урлык : *[[Urocyon]]* 
** Лудо рывыж, *Urocyon cinereoargenteus*
** *Urocyon littoralis*

Категорий:Пий-влак
Мӧраҥсола

**Мӧраҥсола** () – Российыште Киров велын Пыжанъю кундемыштыже верланыше Пыжанъю ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 11 еҥ (2002 ий), 1 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Пыжанъю ола сынын посёлко деч 3,5 километр (6,4 км – авто дене) кечывалвел-касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Изергин Павел Михайлович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Протасов Владимир Фёдорович – I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Протасов Егор Фёдорович – I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Хансаидов Маджид Садыкович – III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Мурытка.

## Важ-влак

Категорий:Киров велысе марий илымверла
Категорий:Пыжанъю кундемысе илымверла
Пижымбал

**Пижымбал** (Туҥышо) ) — Российыште Угарман велын Пижымбал кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Пижымбал кундемын рӱдерже. Калыкчот — 4570 еҥ (2010), 4526 еҥ (2010).

## Верланыме вер
Угарман ола деч 290 километр йӱдвел-эрвелне лийын шога.

## Эртымгорно
Тонашевский волость 1778 ийыште негызлалтын. Черкым чоҥымо деч вара 1811 ийыште ял солаш савырнен. Ола сынан посёлко статусым 1973 ийыште пуэныт.

## Кылвер-влак
* Тоншаево. Ру..

Категорий:Угарман велысе кундем рӱдерла
Категорий:Угарман велысе марий илымверла
Категорий:Пижымбал кундемысе илымверла
Категорий:Пижымбал
Категорий:Угарман велысе ола сынан посёлкыла
Сулий

**Сулий [[эҥер]]** () — Чусовойын эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо – 493 километр.

Категорий:Свердловск велысе эҥерла
Категорий:Пермь мландысе эҥерла
Шордышӱдыр (тӱшка шӱдыр)

**Шордышӱдыр** (, ) — полюс воктене лийын шогышо Йӱдвел полушарий каван
тӱшка шӱдыржӧ. 40 шӱдыр, эн волгыдыжо-влак — Кава Меҥге, Кохаб, Феркад, Йильдун.

Категорий:Тӱшка шӱдыр-влак
Вӱдварашӱдыр (тӱшка шӱдыр)

**Вӱдварашӱдыр** () — экватор тӱшка шӱдыр. Кум эн волгыдо шӱдыр — Ригель, Бательгейзе да Беллатрикс.

Категорий:Тӱшка шӱдыр-влак
Кава Меҥге

**Кава Меҥге** (Тул Меҥге; Кӱртньӧ, Ший, Шӧртньӧ Меҥге), (Шордышӱдырын Альфаже (α UMi), тугак — Киносура) () — Йӱдвел полушарий каван шичмашдыме шӱдыржӧ, Шордышӱдырын ик чолга шӱдыржӧ.

Категорий:Шӱдыр-влак
Шоктешӱдыр (шӱдыр оралалтмаш)

**Шоктешӱдыр** — шӱдыр оралалтмаш Презе тӱшка шӱдырыштӧ.

Категорий:Шӱдыр оралалтмаш-влак
Пижме (Вичын эҥерйолжо)

**Пижме** () — Российыште Киров да Угарман веллаште йогышо эҥер, Виче эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 305 километр.

Категорий:Киров велысе эҥерла
Категорий:Угарман велысе эҥерла
Пыжанъю (эҥер)

**Пыжанъю** () — Киров велыште йогышо эҥер, Ижевӱд эҥерын шола эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 34 километр.

Категорий:Киров велысе эҥерла
Баск

**Ба́ск** () — йӱдвел Испанийыште да кечывалвел-касвел Францийыште илыше калык. Касвел европысо калык-влак кокла гыч лач баск-влак гына индоевропысо тӱшкан йылмыж дене огыт кутыро.
Баск йылме (баскла Euskara лӱмдалтеш) шкешотанлан шотлалтеш. Баск-влакын лекме шотышто тачат шанче каҥашымаш-влак эртат.

Категорий:Баск
Категорий:Калык-влак Испанийыште
Категорий:Калык-влак Францийыште
Хет-трик

**Хет-трик** ( — *Шляпе дене трюк*) мут дене футбол да хоккейыште ик модшын ик матчыште кум пуртымо голжым шотлат.
Кок гол дене ик модшо ик матчыште ойыртемалтеш гын - дубльым ыштен маныт, ныл гол - покер, вич гол - пента-трик, куд гол - кокытан хет-трик. Кумдан чапланыше Пеле футболист шке модмо жапыштыже 93 хет-трикым ыштен шуктен.

Категорий:Спорт
Планете

**Планете** (**Планет**) ( —*корныеҥ*) — шӱдыр але тудын ужашыж йыр орбите почеш пӧрдшӧ кавасе объект. Шке гравитацийжын темдымыж почеш тыртешкен шуашлан нелытше сита, но термоядерный реакцийлан ок сите.

## Тыгак ончо

* Астрономий
* Кече системе
* Планетарий

Категорий:Астрономический объект-влак
Категорий:Планете-влак
Планетарий

**Планетарий** (п. planetariums же planetaria) – негизинен астрономия жана түнкү асман жөнүндө билим берүүчү жана көңүл ачуучу шоуларды көрсөтүү үчүн же асманда навигацияны үйрөтүү үчүн курулган театр.

## Тышкы шилтемелер
WPD (Worldwide Planetariums Database)  Бүткүл дүйнөлүк планетарийлер базасы

Категорий:Планетарий-влак
Ижевӱд (Пижмын эҥерйолжо)

**Ижевӱд** () — Российыште Киров велыште йогышо эҥер, Пижме эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 80 километр.

Категорий:Киров велысе эҥерла
Дипломат (ыҥ-влак)

«Диплома́т» мутын икмыняр ыҥже уло:
* Дипломат — калык-влак кокласе правыште Йотэл паша шотышто Министерствын пашаеҥже; йот эл, вес кугыжаныш-влак дене але нунын ончылъеҥышт дене официал пашам шуктен кертеш.
* Дипломат (вес ыҥ) — шке шонымыжым шукташлан вес еҥ дене шкенжым моштышын кучышо, кутырен савырен моштышо айдеме.
* Дипломат (вургем) — ойыртем дене ургымо пальто.
* Дипломат (портфель) — изи чемодан, кейс.
Дипломат (портфель)

**Дипломат** але **кейс** ( мут деч) — аҥысыр коробка форман сумка. Винил але коваште гыч ышталтеш. Кылже уло. Эн чӱчкыдын кагазым да документ-влакым коштыктымылан кучылталтеш. Бизнесъеҥ да моло профессионал-влак дипломатыште кӱлеш документым, ноутбукым але оксам нумалыт. Кызытсе дипломат-влакым А3 форматан кагазлан келыштарен ыштат.

Категорий:Ӱзгар-влак
Акрет грек йылме

**Акре́т грек йылме** — индоевропысо ешын йылмыже, грек йылмын кугезыже, грек ойкуменын мландыштыже мемнан курым деч ончыч 2 тӱжемше ий гыч тӱҥалын, мемнан курымын V курым марте шарлен да кучылталтын.

Категорий:Акрет грек йылме
Категорий:Акрет Греций
Категорий:Акрет Рим
Категорий:Византий
Дипломат

**Дипломат** — ( «кок гана тодылмо (кагаз)» деч) ӧрдыж вашкыл шотышто кугыжаныш органын (Йотэл паша шотышто Министерствын, мутлан) пашаеҥже; йот эл, вес кугыжаныш-влак дене але нунын ончылъеҥышт дене официал вашкылым шуктен кертеш. 
## Паша
* Шке кугыжаншын граждан-влакын йот эллаште праваштым арала.
* Верланыме кугыжаныш нерген уверым пога.
* Эл-влак коклаште йолташ, тӱвыра, окса да моло кылым пеҥгыдемдаш, кучаш полша.

Калык-влак кокласе келшымаш почеш, дипломатлан посна рангым да дипломат иммунитетым пуат. Дипломат ранг - пашавер гына огыл, тиде шкешотан статус. Дипломатлан йот элысе кугыжаныш деч привелегий-влакым (неприкосновенность, улмо элыште неподсудность, таможньо тергымаш деч эрык) пуат. Дипломатий привелегий радам (дипломат иммунитет) чыла рангысе дипломат-влаклан икгаяк.

Дипломат (посол)-влакын пашашт негызеш ӧрдыж вашкыл организаций-влак чоҥалтыныт (мутлан, йот эл паша шотышто министерстве).

## Руш дипломат-влакым пуштмаш
* Руш посол Александр Грибоедовым Персийыште 30 Шорыкйол (11 Пургыж) 1829 ийыште пуштыныт.
* Совет Ушемын полпредшым Вацлав Воровскийым в Лозанна олаште (Швейцарий) 10 Ага 1923 ийыште пуштыныт.
* Совет Ушемын дипломатий курьержым Теодор Нетте-м Латвийыште 5 Пургыж 1926 ийыште пуштыныт.
* Кантон олаште (Китай) Совет Ушемысе дипломат-влакым 1927 ийыште Теле тылзын пуштыныт.
* 2006 ийыште 3 Пеледышыште Ирак кундемыште 5 российысе дипломатым шолыштыныт да пуштыныт.

## Тыгак ончо
* Дипломатий

## Кылвер-влак
* «Дипломат» — «Юристын энциклопедийыштыже статья»
* «Дипломат» — «Дипломат мутерыште» статья (1948)
* Венская конвенция о дипломатических сношениях (1961)
* «Основы дипломатии» сайт
* «Дипломатическая служба» лекций курс

Категорий:Профессий-влак
Категорий:Дипломатий
Каспий теҥыз

**Каспий теҥыз** (, , ,  - *Daryâ-ye Xazar*, ) — шинчалан ер Российыште, Казахстаныште, Азербайджаныште, Туркменистаныште да Ираныште, Мландын эн кугу ерже. Тудын кумдыкшо 371 000 наре уш².

Категорий:Российысе ерла
Категорий:Шинчалан ерла
Категорий:Казахстанысе ерла
Категорий:Азербайджанысе ерла
Категорий:Иранысе ерла
Категорий:Туркменистанысе ерла
Снежана Орлова

‬‬‬‬  
«Шукерте огыл ялыштына Йошкар-Ола гыч толшо артист-влак концертым шындышт. Кумдан палыме мурызо-влак И.Смирнов, А.Егошин, Э.Краснова да самырык мурызо С.Орлова шке усталыкышт дене мемнам куандарышт. Снежана Орлова шӱшпык гай яндар йӱкшӧ, мотор койыш-шоктышыж дене толшо-влакын кумылыштым савырыш. Кажне мурыжым рӱжге совым кырен вашлийыч. Ӱдыр, илен-толын, кугу кӱкшытан мурызо лийшашлык, шонем! Ала Снежана дене мемнам лишкырак палдареда ыле? 

Фёдор Шамкаев, 

Пошкырт, Краснокам район, Корий ял». 

  

Самырык мурызо шкеж нерген тыгерак каласкала: 

- Марий Турек район Марий Купто ялеш шочын-кушкынам. 11 классым тунем пытарымеке, 2003 ийыште И.Палантай лӱмеш Тӱвыра ден сымыктыш колледжыш тунемаш пуренам, 4-ше курсышто лиймем годым шинчымашым МарГУ-што заочно погаш тӱҥалынам. 2007 ийыште колледжым йошкар диплом дене тунем пытаренам. Шушаш ийын МарГУ-н дипломжымат налшаш улам. Кызыт Йошкар-Оласе Бауман лицейыште пашам ыштем, йоча-влакым мураш туныктем. 

Муро деке эше школыштак кумылаҥынам. Тидлан туныктышем Василий Алексеевич Васильевлан тау. Районысо да республикысе тӱрлӧ конкурсышто мастарлыкем ончыктенам. Кызыт пелашем ден коктын ӱдырым куштена. Умбакыжат калыкым мурем-влак дене куандараш шонем, тыршымем тыге сайын аклымыланда тау.

Категорий:Марий мурызо-влак
Вӱд йоктарыше (тӱшка шӱдыр)

**Вӱд йоктарыше** () — кугу зодиак тӱшка шӱдыр, Ирказа да Кол кокласе верланен.

## Тыгак ончо
* Вӱд йоктарыше (зодиак тамга)

Категорий:Зодиак тӱшка шӱдыр-влак
Унчо (ыҥ-влак)

**Унчо** мут ончыктен кертеш:

## Илымверла
* Унчо — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше посёлко. 
* Унчо — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше сола. 
* Унчо — Российыште Кострома велын Макарля кундемыштыже верланыше сола. 

## Эҥерла
* Унчо — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер, Йыр эҥерын пурла эҥерйолжо.
* Унчо — Российыште Владимир да Рязань веллаште йогышо эҥер, Ока эҥерын шола эҥерйолжо.
* Унчо — Российыште Угарман велыште йогышо эҥер, Пижме эҥерын пурла эҥерйолжо.
* Унчо — Российыште Вологда да Кострома веллаште йогышо эҥер, Юл эҥерын шола эҥерйолжо.
Скорпион (тӱшка шӱдыр)

**Скорпион** () — зодиак тӱшка шӱдыр, Виса да Пикшызе коклаше верланен.

## Тыгак ончо
* Скорпион (зодиак тамга)

Категорий:Зодиак тӱшка шӱдыр-влак
Пикшызе (тӱшка шӱдыр)

**Пикшызе** (, ) — зодиак тӱшка шӱдыр, Скорпион да Ирказа кокласе верланен.

## Тыгак ончо
* Пикшызе (зодиак тамга)

Категорий:Зодиак тӱшка шӱдыр-влак
Вӱрзым кундем

**Вӱрзым кундем** (*Ӱржӱм кундем*; ) — административ кундем Киров велыште, Российыште. Рӱдыжӧ Вӱрзым. Калыкчот 31,8 тӱж. еҥ наре.

## Географий
Вӱрзым кундем Киров велын кечывалвел-эрвелныже верланен.

*
УЕФА

**Европысо футбол ассоциаций-влак ушем** (, , марий да руш транслитерацийыште *УЕФА*) — Европышто да Азийын икмыняр веллаштыже футбол пашам виктарыше ушем. Европышто чыла националле футбол ассоциаций-влакым уша, европысо клуб да чумыр команде-влакын таҥасымашыштым эртара, рекламе да трансляций деч налме парышым клуб да националле ассоциаций-влак коклаште пайла.
ФИФА ушемыш пурышо конфедераций-влак коклаште УЕФА эн виян да эн поян. Тӱняште эн виян футболист-влак Европышто модыт, молан манаш гын, тушто эн кугу пашадар тӱлалтеш, поснак Англий, Италий, Испаний да Германийыште. Тыгак, УЕФА ушемышке шуко виян чумыр команде пура, сандене тиде конфедерацийын элже-влак тӱнямбал кӱкшытысӧ таҥасымашлаште шукын модыт: тыге, 2006 ийысе тӱнямбал чемпионатыште 32 команде гыч 14-ын УЕФА гыч лийыныт. 

УЕФА-лан 1954 ий 15 Пеледышыште Базель олаште (Швейцарий) негызым пыштеныт. Франций, Италий да Бельгийын футбол федерацийышт ушемым чоҥаш кутырен келшеныт. Тӱҥалтышыште УЕФА-шке 25 эл пурен, кызыт - 53. 1959 ий марте вуйпӧртшӧ (штаб-квартира) Париж олаште лийын, вара Бёрн олаш куснен. 1995 ий гыч швейцарийысе Ньонышто верланен. УЕФА-н икымше президентшылан Эббе Шварцым сайленыт.

## Тыгак ончо
* UEFA RANKING AND COEFFICIENTS
* ФИФА

Категорий:Спорт ушем-влак
Кӱльмӱж кундем

**Кӱльмӱж кундем** () — административ кундем Киров велыште, Российыште. Рӱдыжӧ Кӱльмӱж. Калыкчот 14,8 тӱж. еҥ наре.

## Географий
Кӱльмӱж кундем Киров велын кечывалвел-эрвелныже верланен.

Категорий:Кӱльмӱж кундем
Сыра

**Сыра́** — алкоголь радамыш пурышо напитке, сыра ру (дрожжи) дене руштам (сусло) шуыктымо дене ышталтеш, эн чӱчкыдын умлам (хмель) ешарат. Тӱняште чӱчкыдын йӱымӧ шотышто тиде напитке вӱд да чай деч вара кумшо верым налеш.

## Тыгак ончо
* Арака
* Мӱй пӱрӧ

## Негыз


Категорий:Сыра
Поро чон модмаш

**Поро чон модмаш** (, ) — Олимпиаде дене таҥастарыме калык-влак кокласе спорт таҥасымаш. 4 ий жапыште ик гана эртаралтын, Кеҥежымсе ден Телымсылан шелалтын. Варажым, Модмашым тӱҥалше Тед Тёрнер Поро чон модмашым австралийысе Time Warner компанийлан ужален.
Модмашын девизше --- "Спортышто келшымаш коч - Мланде валне тыныслык дек!"

## Эртымгорно
Поро чон модмашым 1985 ийыште Atlanta Braves бейсбол клуб пелен тӱҥалыныт. Негызам Роберт Эдвард (Тед) Тёрнер пыштен.
1980-ше ийысе Кеҥежымсе Олимпий модмаш Моско олаште, Совет Ушемыште эртаралтын. США тиде таҥасымашлан бойкотым пуен. 
1984 ийыште Олипиаде Лос-Анджелес олаште эртаралтын. Тудлан бойкотым Совет Ушем пуен.
Политикдыме спорт таҥасымашым эртарашлан Поро чон модмашым тӱҥалме.
Вара, Йӱштӧ сар пытыме дене эл-влак Олимпиадылан бойкотым пуаш чарненыт, Поро чон модмашын кӱлешыже йомын.
Кызыт Поро чон модмашын официал сайтыштыже возымо: Модмаш огеш эртаралт.

## Кеҥежымсе модмаш

* Икымше модмаш: 5 Сӱрем — 20 Сӱрем 1986, Моско, Совет Ушем (182 таҥасымаш, 18 спорт тӱрлык; 70 эл гыч 3 тӱж. спортсмен толын).
* Кокымшо модмаш: 20 Сӱрем — 5 Сорла 1990, Сиэтл, США (21 спорт тӱрлык; 54 эл гыч 2,6 тӱж. спортсмен толын).
* Кумшо модмаш: 23 Сӱрем — 7 Сорла 1994, Санкт-Петербург, Россий (25 спорт тӱрлык; 75 эл гыч 2 тӱж. спортсмен толын).
* Нылымше модмаш: 19 Сӱрем — 4 Сорла 1998, Нью-Йорк, США (25  спорт тӱрлык; 50 утла эл гыч 2,5 тӱж. спортсмен толын).
* Визымше модмаш: 28 Сорла — 9 Идым 2001, Брисбен, Австралий (14 спорт тӱрлык; 70 эл гыч 1300 спортсмен толын).
* Кудымшо модмашым 2005 ийыште Финикс олаште, США-ште эртараш палемдыме ыле, но модмашым эртараш чарненыт.

## Телымсе модмаш

* Икымше модмаш: 2000, Лейк-Плэсид, США.

* Кокымшо модмашым 2005 ийыште Калгари олаште, Канадаште, эртараш палемдыме ыле, но модмашым эртараш чарненыт.

## Тыгак ончо
* Олимпий модмаш

## Кылвер-влак
* «Goodwill Games», 1986. Opening show
* Официал сайт
* Модмашын эртымгорныжо да тистыже-влак
* www.olympic.ru сайтыште Модмаш нерген
* Answers.com, Goodwill Games http://www.answers.com/topic/goodwill-games
* Модмаш нерген кӱчыкын

Категорий:Спорт таҥасымаш-влак
Почеламут

**Почеламут** () — ритмике дене келшышын возымо поэт произведений. Поэме дене таҥастарымаште кугу огыл.

## Тыгак ончо
* Почеламутчо

Категорий:Сылнымут
Декан (ыҥ-влак)

**Дека́н** (,  — «Лу» (шотлымаш шотышто) деч):

* **[[Декан]] (университет пашаеҥ)** — кӱшыл шинчымашым пуышо тӧныжын администраций пашаеҥ.
* **[[Декан (католицизм)]]** — черке виктарымашыште капитул вуйлатыше, каноник коллегий вуйлатыше.
* **[[Кардинал Коллегий Декан]]** — Рим-католик черкын кардинал Коллегий вуйлатыше.
* **[[Декан (вещества)]]** — органический соединений, алкан С10Н22.
* **[[Декан, Александр-Габриэль]]** (; 1803—1860) — француз сӱретче.
* **Декан** (тыгак **дёка**) — офеня калыкын йылмыштыже "Лу" цифрым лӱмдымӧ мут. 
* **Декан** — Акрет Римысе легионышто 10 салтакын командирже. (Салтак-влак пырля иленыт).
Декан

**Декан** — кӱшыл шинчымаш тӧнежыштӧ факультет вуйлатыше. Факультетыште тунемме, туныктымо, шанче пашам виктара.
Факультет декан профессор-преподаватель составыш пура. Профессор, туныктышо, факультетысе шанче пашаеҥ-влак дене сайлалтеш, пашаштыже ректор шке кӱштыкшӧ дене пеҥгыдемда.
Ректор, тунеммаш пӧлкан проректорын кид йымалныже улеш.

Категорий:Кӱшыл тунемме тӧнеж-влак
Юлсер федерал йырвел

**Юлсер федерал йырвел** () — Россий президентын кӱштыкшӧ почеш чоҥалтше административно-территориальный формирований. 2000-ше ийыште Ага тылзын 13 кечынже чоҥалтын. У йырвелыш Юл эҥерын кӱшыл да кыдалаш ужашыштыже верланыше регион-влак, тыгак, Урал курыкын касвелныже верланыше регион-влак пуреныт.

Россий Федерацийысе кумдык деч Юлсер йырвел 6,08 % налеш.

Юлсер федерал йырвелын калыкчотшо 29 млн 900 тӱж. 359 еҥ (2010 ий). Тиде Россий калыкчот деч 20,9 %. 
Олаште илыше-влак шукырак улыт. Мутлан, Самара велышыте олаште илыше-влакын чотышт 80 % (Россий кӱкшытыштӧ олаште илыше-влакын чотышт - 73 %).

Российысе экономикыште Юлсер федерал йырвелын   23,9 %-ым айла. Тиде эн шуко (кокымшо верыште Рӱдӧ федерал йырвел). 

Российысе инвестиций-влак кокла гыч Юлсер федерал йырвелыш пуртымо инвестиций кугыт 15,3 % наре.

## Президентын
* Сергей Владиленович Кириенко 18 Ага 2000 гыч 14 Кылме 2005 марте
* Александр Владимирович Коновалов 14 Кылме 2005 гыч 12 Ага 2008 марте
* Григорий Алексеевич Рапота 14 Ага 2008 гыч

## Кылшот (Структур)

## Калык-влак

# Руш: 21 млн 148 тӱж. 120 еҥ. (67,88 %)
# Суас: 4 млн 063 тӱж. 720 еҥ. (13,04 %)
# Чуваш: 1 млн 417 тӱж. 228 еҥ. (4,55 %)
# Пошкырт: 1 млн 349 тӱж. 633 еҥ. (4,33 %)
# Мордва: 655 тӱж. 926 еҥ. (2,11 %)
# Одо: 560 тӱж. 764 еҥ. (1,8 %)
# Марий: 511 тӱж. 919 еҥ. (1,64 %)
# Украин: 401 тӱж. 614 еҥ. (1,29 %)
# Казах: 228 тӱж. 016 еҥ. (0,73 %)
# Коми-пермяк: 106 тӱж. 643 еҥ. (0,34 %)
# Армян: 105 тӱж. 073 еҥ. (0,34 %)
# Белорус: 94 тӱж. 158 еҥ. (0,30 %)
# Азербайджан: 84 тӱж. 183 еҥ. (0,27 %)
# Шке калык улмым палдарен огытыл — 78 тӱж. 535 еҥ (0,25 %)
# Немыч: 71 тӱж. 460 еҥ. (0,23 %)
# Еврей — 29 тӱж. 618 еҥ. (0,09 %)

## Кугу олала
* Угарман
* Озаҥ
* Самаре
* Ӱпӧ
* Пермь
* Саратов
* Тольятти
* Ижевск
* Сембер
* Орынбор
* Набережные Челны
* Пензе
* Киров
* Шавашар
* Саранск
* Стерлитамак
* Йошкар-Ола
* Дзержинск
* Орск

## Важ-влак


Категорий:Юлсер федерал йырвел
Категорий:Федерал йырвел-влак
Категорий:Йырвелла
Йӱдвел-Касвел федерал йырвел

**Йӱдвел-Касвел федерал йырвел** () – Российын европо ужашыжын йӱдвелныже чоҥымо административ формирований. Россий президентын кӱштыкшӧ почеш 2000 ий Ага тылзын 13 кечынже ышталтын.
Россий Федерацийын 11 субъектше тыш пура: Карелий ден Коми республик, Архангельск, Вологда, Мурманск, Ленинград, Новгород, Псков, Калининград вел-влак, Ненец автоном йырвел, Санкт-Петербург ола. Йырвелын рӱдерже – федерал кӱкшытан Санкт-Петербург ола.

Геополитике шотышто Йӱдвел-Касвел федерал йырвел пеш сай верыште чоҥалтын – Финляндий, Норвегий, Польша, Эстоний, Латвий, Литва, Беларусь дене пошкудо улеш; Балтик (Балтийское), Ошо (Белое), Баренцев (Баренцево), Кара (Карское) теҥыз серыште верланен.

Россий Федерацийын кумдыкшо деч тиде йырвел 9,8 % айла.

2009 ийлан Йӱдвел-Касвел федерал йырвелыште 13 462 000 еҥ ила. Олаште илыше-влак шукынрак улыт. Тӱрлӧ калык тыште ила, эн шукынжо руш-влак улыт, тыгак коми, карел, саам, ненец калык-влак гычат шукын улыт.

## Кугу олала
* Санкт-Петербург
* Калининград
* Архангельск
* Череповец
* Мурманск
* Петрозаводск
* Вологда
* Сыктывкар
* Кугу Новгород
* Псков
* Северодвинск
* Ухта
* Кугу Луки
* Воркута
* Печора

## 

## Экономике
   
Ненец автоном йырвелыште, Коми мландыште, Архангельск ден Мурманск веллаште  шукын ончат, янлык коваште да кол кучымаш дене оксам ыштат. Карелий, Коми Республикын кечывалвелныже, Архангельск велыште, тыгак вольыкым ашнат.
Коми Республикыште нефть йӧнозанлык уло, Мурманск велыште кӱртньӧ да никельым луктыт, Карелийыште мраморым, Ленинград, Новгород да Вологдо веллаште - торфым.

## Калыкчот
2002 ийлан Йӱдвел-Касвел федерал йырвелыште 13 млн 974 тӱж. 466 еҥ ила, Российыште илыше-влакын чотышт деч тиде 9,63 %. Пелыж деч утла Санкт-Петрбург да Ленинград велыште илат. 
Калык-влак:
# Руш – 12 млн 002 тӱж. 788 еҥ. (85,89 %)
# Шке калык нерген палдарен огытыл – 453 тӱж. 193 еҥ. (3,24 %)
# Украин – 377 тӱж. 456 еҥ. (2,7 %)
# Коми – 267 тӱж. 607 еҥ. (1,91 %)
# Белорус – 235 тӱж. 038 еҥ. (1,69 %)
# Суас – 84 тӱж. 685 еҥ. (0,61 %)
# Карел – 73 тӱж. 611 еҥ. (0,53 %)
# Армян – 46 тӱж. 271 еҥ. (0,33 %)
# Азербайджан – 44 тӱж. 452 еҥ. (0,32 %)
# Еврей – 43 тӱж. 836 еҥ. (0,31 %)
# Немыч – 30 тӱж. 030 еҥ. (0,21 %)
# Финн – 27 тӱж. 947 еҥ. (0,2 %)
# Чуваш – 26 тӱж. 608 еҥ. (0,19 %)
# Литва (калык) – 21 тӱж. 027 еҥ. (0,15 %)
# Чыган – 18 тӱж. 790 еҥ. (0,13 %)
# Поляк – 17 тӱж. 684 еҥ. (0,13 %)

## Россий президентын ӱшанъеҥже-влак
* Виктор Васильевич Черкесов 18 ага 2000 гыч 11 ӱярня 2003 марте
* Валентина Ивановна Матвиенко 11 ӱярня 2003 гыч 1 кылме 2003 марте
* Илья Иосифович Клебанов 25 кылме 2003 гыч

*
Категорий:Йырвелла
Урал федерал йырвел

**Урал федерал йырвел**, тыгак **Уралвел федерал йырвел** лийын кертеш () — Российын Урал да Касвел Сибирь ужашлаштыже чоҥымо административ формирований. Россий президентын кӱштыкшӧ почеш 2000 ий Ага тылзын 13 кечынже ышталтын.

Йырвелын кумдыкшо Немыч Эл, Франций, Ушымо Королевстве, Испаний эл-влакын пырля шотлымо кумдык деч кугурак.

Кумдык - 1 788 900 км², Россий Федераций кумдык деч 10,5 % айла. Урал федерал йырвелысе предприятийла гыч погымо налог Россий бюджетын кумшо ужашыжым тема.

Рӱдер — Екатеринбург.

## Кылшот (Структур)

## Кугу олала
* Челябинск
* Екатеринбург
* Тюмень
* Магнитогорск
* Златоуст
* Ӱлыл Тагил
* Курган
* Ханты-Мансийск
* Сургут
* Нижневартовск
* Миасс
* Каменск-Уральский
* Нефтеюганск

## Кугу лектышан шурно
Сергей Светлаков - шоен, телевизор, актёр, продюсер, сценарист

Александр Ӱй Дене телевизор, телепродюсер

Семон Алтов-писатель юморист

Алексей Балабанов-кинорежиссёр, продюсер, сценарист

Юрий Лозневой-мурызо, композитор

Александр Малинин-мурызо

Игорь Алтушкин-амалкалче, негызлыше да директор-влакын советыштын председательышт. Мер пашаеҥ да мер пашаеҥ

## Калыкчот
2002 ийлан Урал федерал йырвелыште 12 млн 373 тӱж. 926 еҥ илен, тиде Российыште илыше-влакын чотышт деч 8,52 %. Калык-влак:
# Руш — 10 млн 237 тӱж. 992 еҥ (82,74 %)
# Суас — 636 тӱж. 454 еҥ (5,14 %)
# Украин — 355 тӱж. 087 еҥ (2,87 %)
# Башкир — 265 тӱж. 586 еҥ (2,15 %)
# Немыч — 80 тӱж. 899 еҥ (0,65 %)
# Белорус — 79 тӱж. 067 еҥ (0,64 %)
# Казах — 74 тӱж. 065 еҥ (0,6 %)
# Азербайджан — 66 тӱж. 632 еҥ (0,54 %)
# Чуваш — 53 тӱж. 110 еҥ (0,43 %)
# Марий — 42 тӱж. 992 еҥ (0,35 %)
# Мордва — 38 тӱж. 612 еҥ (0,31 %)
# Армян — 36 тӱж. 605 еҥ (0,3 %)
# Одо — 29 тӱж. 848 еҥ (0,24 %)
# Ненец — 28 тӱж. 091 еҥ (0,23 %)
# ''Шке калык нерген палдарен огытыл — 69 тӱж. 164 еҥ (0,56 %)

## Кылвер-влак
* Россий президентын ӱшанъеҥжын сайтше
* Урал федерал йырвелын порталже
* Урал регионын тошто картыже-влак

*
Категорий:Федерал йырвел-влак
Категорий:Йырвелла
Рӱдӧ федерал йырвел

**Рӱдӧ федерал йырвел** () — Российын касвел ужашыштыже чоҥымо административ формирований. Россий президентын кӱштыкшӧ почеш 2000 ий Ага тылзын 13 кечынже ышталтын.
## Географий
Кумдык - 650, 7 тӱж.км², Россий Федераций кумдык деч 3,82 % айла
Касвелне Беларусь республике дене чек уло, кечывалвел-касвелне - Украина дене. Россий кӧргыштӧ: кечывалвелне Кечывалвел, эрвелне Юлсер, йӱдвелне Кас-Йӱдвел федерал йырвел дене пошкудо улеш.
Эн кугу эҥер-влак: Юл, Дон, Днепр, Касвел Двина. Теҥыз сер уке.

## 

## Калыкчот
2002 ийлан Рӱдӧ федерал йырвелыште 38 млн 000 тӱж. 651 еҥ ила.
Калык-влак:
# Руш — 34 млн 703 тӱж. 066 еҥ. (91,32 %)
# Украин — 756 тӱж. 087 еҥ. (1,99 %)
# Шке калык нерген палдарен огытыл — 736 тӱж. 020 еҥ. (1,93 %)
# Суас — 288 тӱж. 216 еҥ. (0,77 %)
# Армян — 249 тӱж. 220 еҥ. (0,66 %)
# Белорус — 186 тӱж. 326 еҥ. (0,49 %)
# Азербайджан — 161 тӱж. 859 еҥ. (0,43 %)
# Еврей — 103 тӱж. 710 еҥ. (0,27 %)
# Грузин — 80 тӱж. 651 еҥ. (0,21 %)
# Молдаван — 67 тӱж. 811 еҥ. (0,18 %)
# Мордва — 67 тӱж. 497 еҥ. (0,18 %)
# Таджик — 46 тӱж. 738 еҥ. (0,12 %)
# Чуваш — 46 тӱж. 101 еҥ. (0,12 %)
# Чыган — 45 тӱж. 858 еҥ. (0,12 %)
# Узбек — 38 тӱж. 676 еҥ. (0,1 %)
# Немыч — 33 тӱж. 190 еҥ. (0,09 %)
# Чечен — 28 тӱж. 861 еҥ. (0,08 %)
# Осетин — 17 тӱж. 655 еҥ. (0,05 %)
# Вес калык гыч — 17 тӱж. 270 еҥ. (0,05 %)
# Корей — 16 тӱж. 720 еҥ. (0,04 %)

## Кугу ола-влак

* Моско
* Воронеж
* Ярославль
* Рязань
* Липецк
* Туло
* Курск
* Тверь
* Брянск
* Иваново
* Белгород
* Владимир
* Калуго
* Орёл
* Смоленск
* Тамбов
* Кострома
* Тошто Оскол


Категорий:Федерал йырвел-влак
Категорий:Рӱдӧ федерал йырвел
Категорий:Йырвелла
Мӱндырэрвел федерал йырвел

**Мӱндырэрвел федерал йырвел** () — Российын Мӱндыр Эрвел (Дальний Восток) ужашыштыже чоҥымо административ формирований. Россий президентын кӱштыкшӧ почеш 2000 ий Ага тылзын 13 кечынже ышталтын. Администраций Хабаровск олаште верланен.

## Йырвел

## Калык-влак да калыкчот
2002 ийысе еҥшотлымаш почеш, 6 амион 692 тӱж. 865 еҥ ила. Россий калык чот деч тиде 4,61 %. Калык-влак:
# Руш — 5 млн 470 тӱж. 759 еҥ. (81,74 %)
# Якут — 435 тӱж. 610 еҥ. (6,51 %)
# Украин — 283 тӱж. 000 еҥ. (4,23 %)
# Корей — 61 тӱж. 946 еҥ. (0,93 %)
# Суас — 55 тӱж. 361 еҥ. (0,83 %)
# Белорус — 45 тӱж. 342 еҥ. (0,68 %)
# Шке калык нерген палдарен огытыл — 43 тӱж. 747 еҥ. (0,65 %)
# Эвенк — 24 тӱж. 761 еҥ. (0,37 %)
# Эвен — 18 тӱж. 737 еҥ. (0,28 %)
# Азербайджан — 18 тӱж. 094 еҥ. (0,27 %)

## Кугу олала

* Хабаровск
* Владивосток
* Комсомольск-на-Амуре
* Якутск
* Благовещенск
* Петропавловск-Камчатский
* Южно-Сахалинск
* Находко
* Уссурийск
* Артём
* Магадан
* Биробиджан
* Белогорск
* Нерюнгри
* Свободный
* Арсеньев
* Улан-Удэ
* Чита

## Мӱндырэрвел федерал йырвелыште Россий Президентын ӱшанъеҥже-влак

# Константин Борисович Пуликовский — 18 Ага 2000 гыч 14 Кылме 2005 марте
# Камиль Шамильевич Исхаков — 14 Кылме 2005 гыч 2 Шыжа 2007 марте
# Олег Дмитриевич Антосенко (и. о.) — 5 Шыжа 2007 гыч 29 Шыжа 2007 марте
# Олег Александрович Сафонов — 29 Шыжа 2007 гыч 30 Вӱдшор 2009 марте
# Виктор Иванович Ишаев — 30 Вӱдшор 2009 гыч 31 Сорла 2013 марте
# Юрий Трутнев — 31 Сорла 2013 гыч-...

## Кылвер-влак
* Мӱндырэрвел федерал йырвел
* Тӧртык-влак

Категорий:Федерал йырвел-влак
Категорий:Мӱндырэрвел федерал йырвел
Категорий:Йырвелла
Элнет (эҥер)

**Элне́т** (; , ) — Марий Элыште да Суас Элыште йогышо эҥер. Юл эҥерын шола эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 204 километр.

Категорий:Марий Элысе эҥерла
Категорий:Суас Элысе эҥерла
Категорий:Марий эҥер
Ачым

**Ачым** (; ) – Российыште Киров велын Малмыж кундемыштыже верланыше Ачым ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 608 еҥ (2002 ий), 475 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Малмыж ола деч 34 километр (46 км – авто дене) йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*     Годеев Михаил Викторович – кок II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Напольский Василий Павлович – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Аджим.

## Важ-влак


Категорий:Малмыж кундемысе илымверла
Категорий:Киров велысе марий илымверла
Руш

**Руш калык**, **руш-влак** () — эрвел славян калык; ик йылме, культур, эртымгорно дене кылдалтше калык. Эн шукынжо Российыште илат. Тыгак, Украина, Беларусь, Казахстан, Узбекистан, Латвий, Кыргызстан, Эстоний, Литва, Молдово, Приднестровье, Туркменистаныште руш-влак шукын илат. 2002 ийлан руш калыкын тӱнямбал чотшо 130 миллион еҥ, Российыште 116 миллион еҥ (Россий калык чот деч 79,8 %).
Руш-влак эн шукынжо танле тын йӱла почеш илат. Руш йылме дене мутланат.

## Калыкчот
Руш-влакын чот вашталтмышт:


ImageSize = width:auto height:230 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:30 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.9,0.1,0.1)
  id:cobar2 value:rgb(0.9,0.0,0.0)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:160
ScaleMajor = unit:year increment:20 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:10 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1646 from:0 till:7
  bar:1719 from:0 till:11
  bar:1795 from:0 till:20
  bar:1843 from:0 till:36
  bar:1896 from:0 till:56 
  bar:1926 from:0 till:78 
  bar:1939 from:0 till:100
  bar:1959 from:0 till:115
  bar:1970 from:0 till:129
  bar:1979 from:0 till:138
  bar:1989 from:0 till:145
  bar:2002 from:0 till:140 
TextData=
  fontsize:10px pos:(15,225)
  text:Руш-влакын чот вашталтмышт, млн.




Цифрым пеҥгыдын каласаш ок лий.

Российыште гына.

## Шарлымаш
### Совет Ушемын ондаксе эллаштыже
Российыште руш калыкын чотшо 79,8 % (2002 ийлан).
Йот элла гыч руш-влак эн шукын Приднестровьеште илат - тиде элын калык чот дечыж руш-влак 30,4 % айлат. 
Умбакыже, ондак Совет Ушемыш пурышо эл-влакыште:

* Латвий (2000-ше ийлан 29,6 %),
* Эстоний (2000-ше ийлан 25,6 %),
* Казахстан (2009-ше ийлан 23,7 %),
* Украина (2001-ше ийлан 17,3 %),
* Кыргызстан ((2009-ше ийлан 7,8 %),
* Абхазий (2003-шо ийлан 10,9 %),
* Беларусь (2009-ше ийлан 8,3 %),
* Литва ((2001-ше ийлан 6,3 %)
* Молдово (2004-ше ийлан 5,9 %)
* Узбекистан (2000-ше ийлан 4,9 % наре)
* Туркменистан (2001-ше ийлан 3,5 % наре),
* Кечывалвел Осетий (2000-ше ийлан 2,8 % наре),
* Азербайджан (1999-ше ийлан 1,8 %),
* Грузий (2002-ше ийлан 1,5 %, Абхазий ден Кечывалвел Осетий деч посна),
* Таджикистан (2000-ше ийлан 1,1 %),
* Армений (2001-ше ийлан 0,5 %)

### Россий Федерацийыште
Шукын Российын рӱдӧ, кечывалвел да йӱдвел-касвел ужашыштыже илат, тыгак Уралыште. 2002 ийлан субъект-влак кокла гыч руш-влак эн шукын Вологдо велыште илат (96,56 %). Ингушетий, Чечня, Дагестаныште руш-влакын чотышт эн изи (5% наре).

## Тыгак ончо
* Марий

## Кылвер-влак


Категорий:Руш
Категорий:Калык-влак Российыште
Категорий:Калык-влак Украиныште
Категорий:Калык-влак Казахстаныште
Категорий:Калык-влак Латвийыште
Категорий:Калык-влак Эстонийыште
Сивыр федерал йырвел

**Сивыр федерал йырвел**, тыгак **Сивырвел федерал йырвел** лӱмдаш лиеш, () — 
Российын Сивыр ужашыштыже чоҥымо административ формирований. Россий президентын кӱштыкшӧ почеш 2000 ий Ага тылзын 13 кечынже ышталтын.

Россий Федераций кумдык деч тиде йырвел 30 % айла.

## Кугу ола-влак
* Новосибирск
* Омск
* Красноярск
* Иркутск
* Барнаул
* Новокузнецк
* Кемерово
* Томск

## 

## Калыкчот
2002 ийлан Сивыр федерал йырвелыште 20 062 938 еҥ ила, Россий калыкчот деч тиде 13,82 %. Калык-влак:
# Руш — 17 530 949 еҥ (87,38 %)
# Бурят — 427 721 еҥ (2,13 %)
# Украин — 373 075 еҥ (1,86 %)
# Немыч — 308 727 еҥ (1,54 %)
# Суас — 252 587 еҥ (1,26 %)
# Тувин — 239 929 еҥ (1,2 %)
# Казах — 123 914 еҥ (0,62 %)
# Белорус — 82 437 еҥ (0,41 %)
# Хакас — 73 130 еҥ (0,36 %)
# Алтай (калык) — 65 910 еҥ (0,33 %)

## Россий президентын ӱшанъеҥже-влак

* Леонид Вадимович Драчевский 18 мая 2000 год гыч 9 Идым 2004 год марте
* Анатолий Васильевич Квашнин 9 Идым 2004 ий гыч 9 Идым 2010 марте
* Виктор Александрович Толоконский — 9 Идым 2010 гыч

## Кылвер-влак
Сивыр федерал йырвелын сайтше

Категорий:Федерал йырвел-влак
*
Категорий:Йырвелла
Попова, Эльвира Геннадьевна

**Эльвира Попова** (28 Теле 1980 ий, Шернур кундем Шӱдымарий ял) — марий мурызо, Олык Ипай лӱмеш премийын лауреатше. 
## Ӱмыргорно
Шернур кундем Шудымарий ялыште шочын. 10 класс деч вара (1996 ий) Йошкар-Олаш Тӱвыра да сымыктыш колледжыш эстрада пӧлкаш шинчымашым погаш толын. 

1998 ийыште "Ший памаш" конкурсын, 1999 ийыште "Эстрадный вернисаж" конкурсын лауреатше лийын. 2000 ийыште Моско олаште "Дельфийские игры-2000" конкурсыш ушнен.

2000-ше ийыште Я.Эшпай лӱмеш Кугыжаныш Марий филармонийын солисткыже лийын. 2006 ийыште Олык Ипай лӱмеш премийын лауреатше лӱмым сулен.

Икымше кугу сольный концертым 2007 ийыште Йошкар-Олаште рӱдӧ площадьыште мурен.

Шуко мурыланже семымат, мутшымат Эльвира шке воза. 
10 Пеледыш 2013 ийын Марий Эл Республик Вуйлатыше Л.И.Маркеловын Кӱштыкшӧ почеш Эльвира Поповалан Марий Эл Республикын сулло артистше лӱмым пуымо.

## Еш
Валерия ӱдырым кушта.
## Муро-влак
* ПОПОВА Эльвира - Араван чурий. 
* ПОПОВА Эльвира - Ачай.  
* ПОПОВА Эльвира - Канде каваште.  
* ПОПОВА Эльвира - Лачак тые веле.  
* ПОПОВА Эльвира - Лу ий эртымек.  
* ПОПОВА Эльвира - Муралте йолташ. 
* ПОПОВА Эльвира - Мыйым йӧратал.  
* ПОПОВА Эльвира - Омо. 
* ПОПОВА Эльвира - Палем пӧртылат.  
* ПОПОВА Эльвира - Серышет.  
* ПОПОВА Эльвира - Тул шижмаш.  
* ПОПОВА Эльвира - Тулык шӱдырем.  
* ПОПОВА Эльвира - Тый улат. 
* ПОПОВА Эльвира - Чон йӧратымем.  
* ПОПОВА Эльвира - Шеренур Шернур.  
* ПОПОВА Эльвира - Шинчам кумен.  
* ПОПОВА Эльвира - Шонен омыл.  
* ПОПОВА Эльвира - Шупшалалтме там.  
* ПОПОВА Эльвира - Шыма таҥем.  
* ПОПОВА Эльвира - Элегий.  
* ПОПОВА Эльвира - Ит ойгыро ӱдыр. 
* ПОПОВА Эльвира - Кумыл.  
* ПОПОВА Эльвира - Ом керт монден.  
* ПОПОВА Эльвира - Сорта.  
* ПОПОВА Эльвира - Тылат.  
* ПОПОВА Эльвира - Шымавуч.  
* ПОПОВА Эльвира, Валерия - Кувавай. 

Категорий:Марий мурызо-влак
Angelit

**«Angelit»** — лӱмлӧ саами ӱдырамаш семлык тӱшка, калыкле лапланд стиль фолк-сем — йойкым ыштыше, Лапландий губерний гыч, Йӱдвел Финляндий.

## Состав
* Tuuni Länsman
* Ursula Länsman
* Alfred Häkkinen (1994 гыч; гитара да пералтышан)
* Samuli Kosminen (1999 гыч; перкуссий)
* Mamba Assefa (1999 гыч; перкуссий)
* Kimmo Kajasto (1999 гыч; клавиша-влак, программироватлымаш, атмосфера)

## Дискографий

### «Angelin tytöt» лӱм дене

* Dolla («Тул») — 1992
* Giitu («Тау») — 1993
* Skeaikit («Льыргымаш») — 1995
* The Voice of the North — 1997 (кум икечысе альбом-влак гыч погымаш)

### «Angelit» лӱм дене

* Mannú («Тылзе») — 1999
* Reasons — 2003

## Негыз
* Официал сайт

Категорий:Семлык тӱшка-влак
Омск

**Омск** () — ола Российыште, Омск велын кучем рӱдыжӧ.
 
Омск — калыкчот шотышто Российыште кандашымше ола, кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.

## Эртымгорно

Категорий:Омск
Категорий:Российысе миллионер-олала
Чечня

**Чече́н Республик**, **Чечня Республик**, тыгак **Чечня́** (; ) — республик, Россий Федерацийыш пурышо субъект. . Йӱдвел-Кавказ федерал йырвелыш пура. 
Рӱдӧ ола — Грозный ().

## Важ-влак


Категорий:Чечня
Чечен йылме

**Чече́н йы́лме** () — йӱд-эрвел кавказысе йылме, Чечняште да Дагестанын Хасавюрт кундемыштыже шарлыше йылме. 2002 ийлан Россий Федераций кумдыкышто чечен йылме дене кутырышо-влакын чотышт 1 360 000 еҥ.

Чечен йылме дене Чечняште республикысе газет-влак лектыт («Даймохк», «Чечня Свободная» радиогазет). Дагестаныштат ик газет лектеш - («Нийсо-Дагестан»).

Йылме код-влак:
* ISO 639-1 - ce;
* ISO 639-2 - che; 
* ISO 639-3 - che.

Кириллице дене чечен йылмысе тиште-влак:

Кириллице негызеш кызытсе чечен тиштер 1938 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква, икмыняр ешартыш да "тоя" тиште гыч (йошкар тӱс дене ончыктымо) шога. Скобкышто альтернатив тиште-влак ончыкталтыныт. Ужар тӱс дене кужу гласный-влак ончыкталтыныт.

Ешартыш тиште да тудын Юникодше: 

## Негыз
* ПараТайп: полшык

## Кылвер-влак
* ISO 639 йылме код

Категорий:Евразийысе йылме-влак
Категорий:Российысе йылме-влак
Категорий:Чечен йылме
Йӱдвел-Кавказ федерал йырвел

**Йӱдвел-Кавказ федерал йырвел**, тыгак **Йӱдвел Кавказ федерал йырвел** семын возалт кертеш () — Кечывалвел федерал йырвел гыч лукмо российысе федерал йырвел. Дмитрий Медведевын кӱштыкшӧ почеш 2010 ий 19 Шорыкйолышто луктыныт. Российын кечывалвел европо ужашыштыже, Йӱдвел Кавказын рӱдӧ да эрвел ужашыштыже верланен.
2000 ий 13 Ага гыч 21 Пеледыш марте Кечывалвел федерал йырвел лӱмым нумалын.
Россий Федерацийысе кумдык деч 1 % наре гына айла. Российыште тиде эн изи федерал йырвел, пырля шотлымо моло калык-влак дене таҥастарымашыште руш калыкын чотшто тыште шагалрак.
Йырвел рӱдер - Пятигорск ола.

## 

## Калыкчот
2010 ийлан тиде йырвелыште 9 254 940 еҥ илен.
Калык-влак:
* Руш — 2 938 070 еҥ (32,9 %)
* Чечен — 1 237 506 еҥ (13,9 %)
* Авар — 771 043 еҥ (8,6 %)
* Кабардин — 509 539 еҥ (5,7 %)
* Даргин — 467 670 еҥ (5,2 %)
* Осетин — 467 493 еҥ (5,2 %)
* Кумык — 394 183 еҥ (4,4 %)
* Ингуш — 388 845 еҥ (4,4 %)
* Лезгин — 345 651 еҥ (3,9 %)
* Карачай — 185 764 еҥ (2,1 %)
* Армян — 181 125 еҥ (2,0 %)
* Лак — 145 422 еҥ (1,6 %)
* Азербайджан — 132 808 еҥ (1,5 %)
* Табасаран — 116 189 еҥ (1,3 %)
* Балкар — 106 440 еҥ (1,2 %)
* Моло калык-влак гыч — 546 141 еҥ (6,1 %)

## Кугу ола-влак
* Махачкала
* Ставрополь
* Владикавказ
* Нальчик
* Грозный
* Пятигорск
* Назрань
* Хасавюрт
* Кисловодск
* Невинномысск
* Черкесск
* Дербент
* Каспийск

## Россий президентын ӱшанъеҥже-влак
* Александр Геннадиевич Хлопонин 19 Шорыкйол 2010 ий гыч

## Важ-влак


Категорий:Федерал йырвел-влак
Категорий:Йӱдвел Кавказ федерал йырвел
Категорий:Йырвелла
Руш (ыҥ-влак)

Марий-влак руш-влак дене ик кугыжанышыште илат, сандене шанче, эртымгорно, тӱвыра гыч шуко терминыште **«Руш»** мут пелен **«Русский»** мутым кучылташ логалеш:
* Руш — эрвел славян калык.
* Руш йылме — кутырымашыште кучылтмо йылме, Россий Федераций мучко чыла регионлаште - кугыжаныш йылмылан шотлалтеш.
* Руш () — Российыште илыше айдемым калык-влак кокласе лӱмдымаш. Кызыт чӱчкыдынрак **российысе** маныт, туге гынат, йот йылмылаште *российысе* ден *руш* мут-влак ик семынак возалтыт, йоҥгалтыт.

**Русский** — Тукымлӱм (фамилий)

## Отро-влак
* Русский — Япон теҥызыште отро.
* Русский — Кара теҥызыште отро.

## Илымвер-влак
* Русский (Орловский кундем) — Ростов вел Орловский кундемыште верланыше хутор.
* Русский (Пролетарск кундем) — Ростов вел Пролетарск кундемыште верланыше хутор.

## Литератур
* Перевезенцев С.В. Загадка древних русов, или что означает слово "русский"? // Портал «Слово», 02.12.2008.
Грозный

**Гро́зный** ( — Сунжо эҥерын лӱмжӧ дене лӱмдалтын () + *гӀала* «ола») — Йӱдвел Кавказысе ола, Российын кечывалвелныже верланен, Чечнян рӱдолаже. Сунжо эҥерын серлаштыже шога.

Категорий:Грозный
Тошто ола (Иерусалим)

**Тошто ола** — Иерусалимын рӱдӧ ужашыже, иудей-влаклан, христиан-влаклан да мусульман-влаклан шнуй вер.

## Капка-влак
# Арыслан капка (Иерусалим)
# Дамаск капка
# Ирод капка
# Назом капка (Куштыра капка)
# Сион капка
# У капка (Иерусалим)
# Хульда капка
# Шӧртньӧ капка (Иерусалим)
# Яффа капка

Категорий:Иерусалим
Нальчик

**Нальчик** (; , ) — ола Российыште, Кабардино-Балкарийын рӱдыжӧ. Калыкчот 269 тӱж. еҥ наре.

## Тыгак ончо

Категорий:Нальчик
Шопо

**Шопо** () — традицион йӱмаш этил спиртын ужашыже дене <1,2 %.

Категорий:Йӱмаш-влак
Категорий:Украин кочкыш
Категорий:Руш кочкыш
Категорий:Эстон кочкыш
Категорий:Латыш кочкыш
Шӧртньӧ капка

**Шӧртньӧ капка**:
* Шӧртньӧ капка (Иерусалим)
* Шӧртньӧ капка (Константинополь) — Константинопольысо тӱҥ капка.

* Шӧртньӧ капка (Киев) — Киевысе акрет оласе капкан реконструкцийже.
* Шӧртньӧ капка (метро станций) — метро станций Киевыште.
* Шӧртньӧ капка (Владимир) — Владимирысе тӱҥ капка.

* Шӧртньӧ капка (скала) — Кара-Даг вулкан массивын серысе скалаже Крымыште.

* Шӧртньӧ капка (вӱдушык) — Сан-Франциско вӱдлук да Шып тептеҥыз кокласе вӱдушык.
* Шӧртньӧ капка (кӱвар) — Шӧртньӧ капка вӱдушык гоч кӱвар Сан-Франциско олаште.
Денисова, Татьяна Яковлевна

**Татьяна Денисова** (, Марий АССР, Морко кундем, Масканур ял) — марий мурызо, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1998), Марий Эл Республикын сулло артистше (2003).

## Ӱмыргорно да усталык паша
### Ялыште
Морко кундем Масканур ялеш шочын. Ачажат гармоньчо лийын, аважат мураш йӧратен. Школ деч вара 24-ше № Моркысо СПТУ-м тунем пытарымеке (1983), Моркышто штукатур-малярлан пашам ыштен. Училище пелен "Рвезылык" ансамбль лийын, Татьяна тушто солист семын мурен.  

### Йошкар-Олаште
1985 ийыште Йошкар-Олашке толеш да парикмахерлан ышташ тӱҥалеш. Тиде ийынак "Марий памаш" ансамльыште шуаралташ тӱҥалеш. Гармоньымат шокталта. 1993 ий гыч соло-концерт-влакым Марий Эл мучко гына огыл, Россий мучкат ончыкта. Россий кӱкшытысӧ да калык-влак кокласе муро конкурслаште дипломант лӱмым сулен. Марий эстрадыште ик эн йӧратыме мурызо-профессионал-влак коклаште. Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1998) да Марий Эл Республикын сулло артистше (2003) лӱмым сулен.

## Еш
Эргыже Иван уло. Шорт-трек спортсмен улеш, Россий кӱкшытысӧ таҥасымашлаште шуаралтеш.

## Марий Эл Радиошто йоҥгышо мурыжо-влак
### Шкет мурымаш

Уремет воктене
* Ачай-авай
* Ах, шовырем
* Вучыдымо вашлиймаш
* Изи кайык
* Ит ончал
* Ит чамане
* Кум корно
* Ломбо
* Лӱҥгалтыш (RMX)
* Марий ӱдыр
* Марий Элем
* Молан 
* Молан (ныжыл)
* Морко вел
* Муро пиалем
* Ондале мыйым
* Пеледыш пайрем
* Таҥем-таҥем
* Таҥем-таҥем (RMX)
* Тошкемыштем пеледын ломбо
* Тошто таҥ
* Тулла йӱлем
* Тулото
* Тый кӱлат
* Ужарге лай
* Чон мура
* Шапалга-шапалга
* Шарнымаш ломбо
* Шкет гармонь
* Шуанвондо
* Каенат
* Тыяк веле


### Дуэт
* Йӧратымаш верч (Слава Сладков дене пырля)
* Таҥем-таҥем (RMX) (Олег Славин дене пырля)

## Негыз
# Мочаев В.А./Марий Биографий Энциклопедий - Йошкар-Ола, 2007. - 107 лашт.
# Марий Эл Радио, Мурсем тӱняште передача.

Категорий:Марий мурызо-влак
Морко мланде (газет)

**«Морко мланде»** — Морко кундемысе газет. 1000 экземпляр тираж дене лектеш. Газетлан негызым Кылме тылзын 1 кечынже, 1930 ийыште пыштыме. Морко кундемын шинчымаш, спорт, медицин, тӱвыра шотышто теме-влак нерген воза. 1989 ий гыч арняште 2 гана лектын, 90-ше ийла мучаш гыч — 1 гана.

## Ондаксе лӱм-влак
* 1930-1933 — «Колхоз йӱк»
* 1934-1963 — «Коммунизм верч»
* 1964-1989 — «Колхозная правда»
* 1989 ий гыч — «Морко мланде»

## Негыз
* Энциклопедия Республики Марий Эл - Йошкар-Ола, 2009. - 553-шо лашт.

## Кылвер-влак
* «Морко мланде» газет нерген сайтыште возымо.

Категорий:Калык коклаште увер шарыме йӧн-влак
Категорий:Марла савыкталтше газет-влак
Ямде лий (газет)

**Ямде лий** – йоча-влаклан газет, марий йылме дене лектеш. Редакцийже Йошкар-Оласе Амстердам эҥерӱмбал, 1 адрес дене верланен.

## Эртымгорно
1-ше номерже 1 пургыж, 1933 ийыште 500 экземпляр тираж дене лектын. 1983 ийыште 50-ияш юбилеже лӱмеш Почетан чап танык дене палемдалтын. Кугу Ачамланде сар жапыште лекмым чарнен. 

1 шорыкйол 1967 ий гыч газет угыч лектеш да вийым пога.

2012 ий гыч тӱрлӧ чиян савыкталтеш.

## Тидым палаш оҥай

* Газетын лӱмжӧ советысе пионер-влакын кычкыралтышыж почеш лӱмдалтын. Руш "Будь готов" марий "Ямде лийыш" савырнен. 
* Олык марла возымо газетын курыкмарий дубляжыж 1988 ий гыч лекташ тӱҥалын. 1996 ий гыч «Йамды ли» газетын шке редакцийже почылтын.

## Кылвер-влак
* "Ямде лий" газетын сайтше.

## Тугак ончо
* Марий Эл
* Кугарня
* Марий Эл Радио

## Литератур
# Энциклопедия Республики Марий Эл – Йошкар-Ола, 2009. – 872 с. ил. С. 844.

Категорий:Калык коклаште увер шарыме йӧн-влак Йошкар-Олаште
Категорий:Калык коклаште увер шарыме йӧн-влак
Категорий:Марла савыкталтше газет-влак
Категорий:Марий Элысе газет-влак
Зарецких, Анатолий Алексеевич

**Анатолий Зарецких** (Анатолий Алексеевич Зарецких) (, Киров вел, Кӱльмӱж кундем, Таут  ял) — марий мурызо, Марий Эл Республикын сулло артистше. 

## Ӱмыргорно
Анатолий Зарецких 1958 ийын пургыж тылзын 1-ше кечынже Киров вел Кӱльмӱж кундем Таут  ялеш шочын. Ешыште 7 икышве лийын, Анатолий эн изи лийын. 9 классым тунем пытарымеке, тӱвыра корным ойырен. Киров олсе тӱвыра училищыш тунемаш пурен. Тушко ик гана «Марий Эл» ансамбльын художественный вуйлатышыже Михаил Мурашко толын. Чолга марий ӱдыр-рвезе-влакым ансамбльыш ойырен. Тунам Анатолий лӱмлӧ балетмейстер дене палыме лийын. Пел ий гыч, училищым тунем лекмеке, Анатолий Зарецких Йошкар-Олашке толын. Кугыжаныш ансамбльыш тудым вигак налыныт. Ансамбль дене пырля ятыр кундемыш гастроль дене миен: Чехословакий, Камбоджа, Греций, Германий, Франций да т.м. Марий Эл ансамбльыште Анатолий Зарецких 1981 гыч 2001 ий марте тыршен. Вара тӱвыра да сымыктыш колледж пеленысе «Аршаш» ансамбльыште мурызо семын семын мастарлыкшым шуарен.

Марий Элыште гына огыл, Киров, Пошкырт, Татарстан кундемлаштат Анатолий Зарецкихын лӱмжӧ сайын палыме, да тидын шотышто артист ик оҥайым газетлан интервьюшто каласен:

## Еш
Анатолий Зарецких пелашан улеш, Роза Анатольевна У Торъял кундемысе Кузнеч ял гыч. Анатолий дене когыньыштын кум икшывышт уло.

Категорий:Марий мурызо-влак