open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Калиев, Юрий Алексеевич

**Юрий Алексеевич Калиев** (, РСФСР, Башкир АССР, Мишкан кундем, Нерге ял – , Пӱрӧ ола) – марий шанчызе, философ, туныктышо, философий шанче кандидат (1989), философий шанче доктор (2004), профессор (2006).

## Илыш корныжо
Юрий Алексеевич Калиев 1957 ийын шорыкйол тылзын 16-шо кечынже Башкир АССР Мишкан кундем Нерге ялеш шочын.

## Тӱҥ пашаже-влак
* Основной социологический закон и его значение в развитии общества. – М, 1989.
* Семык: Марийский календарный праздник Семик. – Йошкар-Ола, 1993.
* История культуры марийского народа. – Йошкар-Ола, 1995.
* Метафизика: Учебное пособие по философии. – Йошкар-Ола, 1997. 
* Литература и мифология: Нравственное воспитание на традициях марийского язычества. – Йошкар-Ола, 1999.
* Марий калыкын этногрфийже/ Г.А. Сепеев, Ю.А. Калиев, Г.А. Архипов. – Йошкар-Ола, 2000. 
* Духовная культура// Этнография марийского народа. Учеб. Пособие для учащихся 10-11 классов. – Йошкар-Ола, 2002.
* Мифологическое сознание мари. Феноменология традиционного мировосприятия. – Йошкар-Ола, 2003.
* Этнокультурный статус мифологического сознания. – Уфа, 2004.
* Мифология. Язычество. Литература. – Йошкар-Ола, 2005. 
* Философия. Учебно-методическое пособие. – Уфа, 2007.

## Чап
* Марий Эл Республик Виктерын Чапкагазше.
* Россий Федераций Туныктыш да шанче министерствын Чапкагазше.

## Кылвер-влак
* Калиев Юрий Алексеевич. 
* Калиев Юрий Алексеевич. 
* Этнокультурный статус мифологического сознания: генезис, функционирование и эволюция традиционного мировосприятия: На примере марийской мифологии. 

## Литератур
# Сергей Шакиртович Сайтиев. Марийские ученые из Республики Башкортостан. с. Калтасы, 2017.  C. 127–132.

Категорий:Марий шанчызе-влак
Категорий:Марий туныктышо-влак
Александров, Эдуард Васильевич

**Эдуард Васильевич Александров** (, РСФСР, Марий АССР, Юлсер кундем, Сотнур сола) – тӱвыра да мер пашаеҥ, марий Оньыжа, Марий калык конгрессын вуйлатышыже (2011-2016), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2016). 

## Илыш корныжо
Эдуард Александров 1977 ийын ага тылзын 12-шо кечынже Марий АССР Юлсер кундем Сотнур солаш шочын.

* Марий самырык театрын исполнительный директоржо (2015).
* Йошкар-Олаште эртыше Марий калыкын Х погыныштыжо Эдуард Александровым Марий Оньыжалан сайленыт (2016).  
* 2018 ий гыч Марий Эл Республикысе Мер-политик рӱдерын директоржо. 

## Чап
*  Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже  (2016).
*  Марий Эл Республик Виктерын Чапкагазше.
* Марий Эл Республикын Тӱвыра, савыктыш да калык паша шотышто министерствын Чапкагазше.
*  «Марий Элыште суаплыклан» орденын медальже «Пашаште кугу сеҥымашке шумылан да мер илышыште чолга лиймылан» (2020).

## Кылвер-влак
* Оньыжа Александров Эдуард Васильевич | Марий Мер Каҥаш.
* Эдуард Александров | ВКонтакте.

## Важ-влак


Категорий:Марий Оньыжа-влак
Категорий:Марий Мер Каҥашын йыжъеҥже-влак
Категорий:Марий калык конгрессын вуйлатышыже-влак
Категорий:Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже-влак
Категорий:«Марий Элыште суаплыклан» орденын медальже дене наградитлалтше-влак
Марий Оньыжа

**Марий Оньыжа** — Мер каҥашын Председательже. Тудым Марий калык Погын сайла але кораҥда.

Угыч лийше Председатель Погын ончылно мутым куча, шот да кӱлеш семын пашам ышташ сӧра.

Оньыжа Мер каҥашын лӱмжӧ дене ойла. Тидын годымак ушемын паша радамым палемда, Марий калык погынын кӱштымыжым шукта. 

## Оньыжа-влак

* Пектеев Василий Александрович — 1992-2000.
* Николаев Виктор Леонидович — 2000-2004.
* Козлов Владимир Никифорович — 2004-2008.
* Яковлева Лариса Николаевна — 2008-2012.
* Иванов Анатолий Николаевич — 2012-2016.
* Александров Эдуард Василевич — 2016 ий гыч кызыт марте.

## Кылвер-влак
Марий Мер каҥашын сайтше.
Яковлева, Лариса Николаевна

**Лариса Николаевна Яковлева** (, РСФСР, Марий АССР, У Торъял кундем, Йошкар-Памаш ял) – марий туныктышо, мер-политик пашаеҥ, Марий Эл Республикын сулло туныктыш пашаеҥже (2005), Марий Оньыжа (2008 – 2012), Российысе Марий-влакын федерал калыкле-тӱвыра автономийын председательже (2014 ий кылме тылзе гыч), Марий Элыште айдемын праваж шотышто уполномоченный (2016–2019), Марий Эл Республикын шымше созыв Кугыжаныш Погынжын депутатше (2019 ий гыч). 

## Илыш корныжо
Лариса Николаевна 1963 ийын пургыж тылзын 3-шо кечынже Марий АССР У Торъял кундем Йошкар-Памаш ялеш шочын.

* 1986 ийыште Н.К. Крупская лӱмеш Марий кыжаныш педагогике институтым «эртык да йот йылме» специальность дене тунем лектын.
* 2008 – 2012 ийла – Марий Оньыжа.
* 2014 ий кылме тылзе гыч – Российысе Марий-влакын федерал калыкле-тӱвыра автономийын председательже.  
* 2016 – 2019 ийла – Марий Элыште айдемын праваж шотышто уполномоченный. 
*2019 ий гыч – Марий Эл Республикын шымше созыв Кугыжаныш Погынжын депутатше.

## Чап
* Марий Эл Республик Виктерын Чапкагазше (2002).
* Марий Эл Республикын сулло туныктыш пашаеҥже (2005).
* II степенян «Ачамландыште суаплыклан» орденын медальже (2016). 

## Кылвер-влак
* Яковлева Лариса Николаевна.

## Литератур
# Энциклопедия Республики Марий Эл – Йошкар-Ола, 2009. – 872 с. ил. С. 843.

## Важ-влак


Категорий:Марий Эл Республикын Кугыжаныш Погынжын депутатше-влак
Категорий:Марий Мер Каҥашын йыжъеҥже-влак
Категорий:Марий Оньыжа-влак
Категорий:Марий туныктышо-влак
Марий Эл Республик Виктер

**Марий Эл Республик Виктер** () – Марий Элын кӱшыл исполнительный органже. Виктерын вуйлатышыже семын Марий Эл Республикын Кӱшыл должностной еҥже – Марий Эл Республикын Вуйлатышыже улеш (Марий Эл Республикын Конституцийже 76 статья).

## Эртык

## Марий Эл Республик Виктерын еҥже-влак

* Владислав Максимович Зотин (1991 ий 24 пеледыш гыч 1997 ий 14 теле марте);
* Вячеслав Александрович Кислицын (1997 ий 14 шорыкйол гыч 2001 ий 17 шорыкйол марте);
* Леонид Игоревич Маркелов (2001 ий 17 шорыкйол гыч 2017 ий 6 вӱдшор марте);
* Александр Александрович Евстифеев (2017 ий 21 идым гыч кызыт марте).

## Паша йодыш-влак

## Марий Эл Республик Виктерын составше
Марий Эл Республик Виктерын составышкыже пурат: Марий Эл Республикын Вуйлатышыже, Марий Эл Республик Виктер Председательын икымше алмаштышыже-влак, Марий Эл Республикын министрже-влак.

Марий Эл Республик Виктер Председательын икымше алмаштышыже, Марий Эл Республик Виктер Председательын алмаштышыже, Марий Эл Республикын финанс, экономик, ял озанлык, тазалыкаралтыш да шинчымаш министр-влакым Марий Эл Республикын Вуйлатышыже шогалта. Нуным Марий Эл Республикын Кугыжаныш Погынжо пеҥгыдемда.

Марий Эл Республик Виктер Марий Эл Республикын Вуйлатышыжын полномочийже улмо марте пашам шукта. У Вуйлатыше ончылно  шке полномочийжым пытара.

## Марий Эл Республик Виктерын Чапкагазше

File:Почетная грамота Правительства Республики Марий Эл, лицевая сторона.png|Чапкагазын тӱжвал сынже.
File:Почетная грамота Правительства Республики Марий Эл, внутренняя сторона.jpg|Чапкагазын кӧргӧ сынже.


## Кылвер-влак
* Правительство Республики Марий Эл.

## Важ-влак


Категорий:Россий Федераций субъект-влакын шуктызо кучем органже-влак
Соловьёв, Виктор Степанович

**Виктор Степанович Соловьёв** (, РСФСР, Марий автоном область, Косолап кундем, Кугу Вочарма ял) – марий философ, шанчызе, туныктышо, философий шанче кандидат (1971), философий шанче доктор (1988), профессор, Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1984), Марий Эл Республикын Кугыжаныш премийын лауреатше.

## Илыш корныжо
Виктор Степанович Соловьёв 1934 ийын ага тылзын 19-ше кечынже Марий автоном область Косолап кундем Кугу Вочарма ялеш шочын. 

## Чап
* Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1984).
* Марий Эл Республик Виктерын Чапкагазше (1994).
* Марий Эл Республикын Кугыжаныш премийже.

## Кылвер-влак
* Соловьёв Виктор Степанович.
* Виктор Степанович Соловьёв – государственный и общественный деятель, учёный, педагог.
* «Ӱшанем, но Юмылан огыл…».

## Литератур
# Марийская биографическая энциклопедия: 3849 имен в истории Марийского края и марийского народа / авт. и рук. проекта В. Мочаев. – Йошкар-Ола, 2007. С. 341.

Категорий:Марий шанчызе-влак
Категорий:Марий туныктышо-влак
Категорий:Марий философ-влак
Викиувер: Кушто улат- туштак йӱклен кертат

**Республикысе Кугыжаныш Погыныш депутат-влакым сайлымаште кушто улмо верыште йӱклаш шонышо сайлыше-влак 7-ше сентябрь марте Рӱдӧ сайлыме комиссий деч йодмашым налын кертыт.** 

Республикыште илыше кажне еҥ лишыл да йӧнанрак сайлыме участкын спискышкыже пурташ йодмашым возен кертеш.

Категорий:Викиувер
Викиувер: Йошкар-Ола ден Моском юж корно ушен

**Моско ден Йошкар-Ола коклаште шукертсек вучымо южкапка почылтын. Сӱрем тылзын 22-шо кечынже йӱдым Йошкар-Олаш рӱдола гыч икымше самолёт чоҥештен толын. А эрлашыжым лач 6 шагатат 15 минутлан Йошкар-Ола аэропорт гыч самолёт южыш чоҥештен кӱзен.** 

Тиде кӱлешан событий дене республикысе калыкым Марий Элым вуйлатыше Александр Евстифеев саламлен. Тудо икымше рейсын пассажирже лийын. Евстифеев каласен: кызытсе илышыште авиакыл моткоч кӱлешан. Тудо пашаланат, туризмланат, канашат, эмлалташат, шинчымашым налашт кӱлеш. Александр Евстифеев ончыкылык нергенат ойлен. 

Кучемын планыштыже кечывалвел да йӱдвел могырышкылат юж корным почаш шонымаш уло. Тиде - Сочи, Крым да Санкт-Петербург. Калыкым уэш «Руслайн» авиакомпаний шупшыкташ тӱҥалын. Самолётын командирже Сергей Таскин Йошкар-Оласе чоҥештен кӱзымӧ да волен шичме полосам сайын олмыктымым палемден. Федераций Советыште Марий Элын представительже Константин Косачев ден Федераций Советын аппаратшым вуйлатыше Сергей Мартынов тыгак икымше рейс дене чоҥештеныт. Косачёв южкорным почашлан шуко пашам ыштыме нерген ойлен. Таче чылаже Москош 31 пассажир чоҥештен. Нуно Внуково аэропортыш сайын волен шинчыныт.

«Марий Эл» кугыжаныш теле да радио компанийын сайтыштыже лудаш

Категорий:Викиувер
Викиувер: "Марий Эл" телерадио компанийым у вуйлатыше куча

«Марий Эл» ГТРК вуйлатышын директорын сомылжым жаплан шуктышо семын Алексей Чермаковым шогалтыме. Тудо шке пашажым 27-ше август гыч ышта.

«Кидшер» интернет-журналын сайтыштыже лудаш

Категорий:Викиувер
Чемышев, Андрей Валерьевич

**Андрей Валерьевич Чемышев** (, РСФСР, Марий АССР, Шернур кундем, Кугу Мушко ял) — марий шанчызе, йылмызе, мер пашаеҥ, компьютерный лингвист, Марий Эл Республикысе М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2011, 2021).

## Илыш корныжо
Андрей Чемышев 1970 ийын сӱрем тылзын 6-шо кечынже Марий АССР Шернур кундем Кугу Мушко ялеш шочын. Ял школым пытарымек, Санкт-Петербургыш куснен, тушто военный училищыште тунемын да радиосвязь специальность дене пашам ыштен. 

Вара Марий Элыш пӧртылын, 2005 ийыште «Марий Эл Радиошто» сем редакторлан пашам ышташ тӱҥалын. 2011 ийыште Сыктывкарысе Инновационный йылме технологийын рӱдерышкыже пашаш пурен, 2016 ийыште — Йылмым, сылнымутым да историйым шымлыше марий институтыш.

## Тӱҥ пашаже-влак
* Абукаева, Любовь Алексеевна. Словарь сравнений марийского языка / Л.А.Абукаева, А.В.Чемышев, А.А.Митрускова. – Йошкар-Ола: Издательский дом «Марийское книжное издательство», 2019. – 493 с. (пырля ыштыме паша).

## Чап
* Марий Эл Республикысе М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премий (2011, 2021);
*Марий Эл Республик Вуйлатышын Тауштымашыже (2020).

## Фотогалерей

Файл:Выру институтышто.jpg|thumb|300px|Выру институтышто вашлиймаш. 2020 ий.
Файл:Выру тоштерыште.jpg|thumb|300px|Выру тоштерыште. Сулэв Йӱвӓ дене. 2020 ий.


Категорий:Марий йылмызе-влак
Категорий:Марий шанчызе-влак
Категорий:М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Кузьмин, Евгений Петрович

**Евгений Петрович Кузьмин** (, РСФСР, Марий АССР, Морко кундем, Усурт ял) — марий шанчызе, историк, мер пашаеҥ, историй шанче кандидат (2009), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2011), Марий Эл Республикысе Виктер Вуйлатышын икымше алмаштышыже (2022).

## Илыш корныжо
Евгений Кузьмин 1977 ийын шорыкйол тылзын 3-шо кечынже Марий АССР Морко кундем Усурт ялеш шочын.

2017-2022 - В.М.Васильев лӱмеш Йылмым, сылнымутым да историйым шымлыше марий институтын директоржо

2018-2020 - Марий калык конгрессын Вуйлатышыже

2019-2022 - Марий Эл Республик шымше созыв Кугыжаныш Погынын депутатше, Марий Эл Республик Кугыжаныш Погын Вуйлатышын тӱҥ пашам коден кайыде ыштыше Алмаштышыже (2019-2022). 

## Чап
* «Йошкар-Ола» оласе йырвел Администрацийын Чапкагазше (2007).
* Марий Эл Республик Кугыжаныш Погынын Чапкагазше (2008).
* Историй шанче кандидат (2009).
* Марий Эл Республик Президентын Таумутшо (2010).
* Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премий (2011).

## Кылвер-влак
* Кузьмин Евгений Петрович.
* Евгений Кузьмин ВКонтактыште.

Категорий:Марий шанчызе-влак
Категорий:Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Категорий:Марий калык конгрессын вуйлатышыже-влак
Иванов, Константин Анатольевич

**Константин Иванов** (Константин Анатольевич Иванов) (, РСФСР, Марий АССР, Йошкар-Ола) – марий балет артист, балет туныктышо, балетмейстер, мер пашаеҥ, Марий Эл Республикын сулло артистше (1998), Россий Федерацийын сулло артистше (2001), Марий Эл Республикын Калык артистше (2004), Марий Эл Республикысе И.С. Палантай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2005), Эрик Сапаев лӱмеш Марий кугыжаныш опер да балет театрын , Марий Эл Республикын Тӱвыра, савыктыш да калык паша шотышто министрже (2017),  Марий Эл Республикысе театр пашаеҥ-влакын усталык ушемыштын вуйлатышыже (2021).

## Илыш корныжо
Константин Иванов 1973 ийын сорла тылзын 10-шо кечынже кечын Марий АССР Йошкар-Олаште шочын.

## Чап
* Марий Эл Республикын сулло артистше (1998). 
* Россий Федерацийын сулло артистше (2001).
* Марий Эл Республикын Калык артистше (2004).
* Марий Эл Республикысе И.С. Палантай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2005).
* «Марий Элыште суаплыклан» орден медаль (2017). 

## Кылвер-влак
* Константин Анатольевич Иванов.
* Константин Иванов назначен министром культуры, печати и по делам национальностей  Республики Марий Эл. 

## Литератур
# Энциклопедия Республики Марий Эл – Йошкар-Ола, 2009. – 145 с.
# Марийская биографическая энциклопедия : 3849 имен в истории Марийского края и марийского народа / авт. и рук. проекта В. Мочаев. – Йошкар-Ола, 2007. С. 390.

## Важ-влак


Категорий:Марий мер пашаеҥ-влак
Категорий:Марий балет артист-влак
Категорий:Марий балетмейстер-влак
Категорий:И.С. Палантай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Доцент

**Доце́нт** (лат. *docens (docentis)* «туныктышо») — вузышто преподавательын учёный званийже да должностьшо; тыгак тиде должностьышто пашам ыштыше еҥ. 

## Важ-влак
Марий кугыжаныш унииверситет; 

Юл кундемысе технологий университет. 
Категорий:Шанчызе-влак
Категорий:Марий шанчызе-влак
Категорий:Марий туныктышо-влак
Орлов, Николай Матвеевич

**Николай Орлов** (**Акрей**) (Николай Матвеевич Орлов) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Шовакшэҥер уезд, Какшамарий ял – , РСФСР, Моско ола) – марий , туныктышо, кусарыше, мер пашаеҥ, «У куралше» икымше марий букварьын авторжо. 

## Илыш корныжо
Николай Орлов 1883 ийын теле тылзын 6-шо кечынже Россий империй Озаҥ губерний Шовакшэҥер уезд Какшамарий ялеш шочын.

## Кылвер-влак
* 100 лет Марий Эл. Первопроходец просвещения Николай Матвеевич Орлов (Акрей) (1883-1945 гг.).
* Сокровище нашей родословной.
* Радетель родной земли.

## Литератур
# Марийская биографическая энциклопедия : 3849 имен в истории Марийского края и марийского народа / авт. и рук. проекта В. Мочаев. – Йошкар-Ола, 2007. С. 266.

Категорий:Марий туныктышо-влак
Категорий:Марий кусарыше-влак
Матвеев, Михаил Иванович

**Михаил Матвеев** (Михаил Иванович Матвеев) (, РСФСР, Марий АССР, У Роҥго кундем, Кугэҥер ял ) – марий тележурналист, мер пашаеҥ, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2004), М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрын директоржо (2015–2018), Марий калык конгрессын Вуйлатышыже (2016–2018), Марий Эл Республикын тӱвыра, савыктыш да калык-влакын пашашт шотышто министрын алмаштышыже (2018 - кызыт марте). 

## Илыш корныжо
Михаил Матвеев 1970 ийын шорыкйол тылзын 4-ше кечынже Марий АССР У Роҥго кундем Кугэҥер ялеш  шочын. 

## Чап
* Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премий (2004) .  
* Марий Эл Республик Виктерын Чапкагазше (2015).  
* Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2020).
* Петров Иван Петрович (1893–1938). Марий Эллан шӱдӧ ий темме лӱмеш «Калык верч тыршымаш» шарнымаш медаль (2021).

## Кылвер-влак
* Матвеев Михаил Иванович. 
* Директор театра возглавил Марийский национальный конгресс. 
* Матвеев Михаил Иванович.

## Литератур
# Марийская биографическая энциклопедия: 3849 имен в истории Марийского края и марийского народа / авт. и рук. проекта В. Мочаев. – Йошкар-Ола, 2007. С. 231.

## Важ-влак


Категорий:Марий журналист-влак
Категорий:Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Категорий:Марий калык конгрессын вуйлатышыже-влак
Категорий:М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрын директоржо-влак
Медикова, Маргарита Егоровна

**Маргарита Медикова** (Маргарита Егоровна Медикова) (, РСФСР, Марий АССР, Шернур кундем, Шӱргыял ял) – марий артистка, Россий Федерацийын сулло артистше (2005), Марий Эл Республикын Калык артистше (1999), Марий Эл Республикын сулло артистше (1995), Марий Эл Республикысе М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2009), Йыван Кырла лÿмеш театр премийын лауреатше (1998, 2011).

## Илыш корныжо
Маргарита Медикова 1963 ийын пургыж тылзын 19-ше кечынже Марий АССР Шернур кундем Шӱргыял ялеш шочын.

## Чап
* Марий Эл Республикын сулло артистше (1995).
* Йыван Кырла лÿмеш театр премий (1998, 2011).
* Марий Эл Республикын Калык артистше (1999).
* Россий Федерацийын сулло артистше (2005).
* М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрын Чапкагазше (2005).
* «Йошкар-Ола» оласе йырвел администрацийын  Таумутшо (2008).
* Марий Эл Республик Кугыжаныш Погынын Чапкагазше (2008).
* Марий Эл Республикысе М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премий (2009).

## Кылвер-влак
* Медикова Маргарита Егоровна.
* Актёры России | Медикова Маргарита Егоровна.
* Интервью – Маргарита Медикова.
* Читает Маргарита Медикова.

## Литератур
# Энциклопедия Республики Марий Эл – Йошкар-Ола, 2009. – 534 с.
# Марийская биографическая энциклопедия : 3849 имен в истории Марийского края и марийского народа / авт. и рук. проекта В. Мочаев. – Йошкар-Ола, 2007. С. 233.

Категорий:Марий артист-влак
Категорий:Россий Федерацийын сулло артистше-влак
Категорий:Марий Эл Республикын Калык артистше-влак
Категорий:Марий Эл Республикын сулло артистше-влак
Категорий:М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Категорий:Йыван Кырла лÿмеш театр премийын лауреатше-влак
2010 ийла

**2010-ше ийла** — XXI курымын икымше , 2010 ий гыч тӱҥалеш 2019 ийыште мучашлалтеш.
## Палыме еҥ-влак
*
## Мо лийын
* 
## Кӧ шочын
* 
## Кӧ колен
* 
## Важ-влак

Категорий:2010 ийлаКатегорий:ХХI_курым
Русанов, Юрий Петрович

**Юрий Русанов** (Юрий Петрович Русанов) (, РСФСР, Марий АССР, Морко кундем, Нурӱмбал ял — , Йошкар-Ола) – марий серызе, тележурналист, диктор, тӱвыра да мер пашаеҥ, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2009), Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (1998), М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театр директорын алмаштарышыже – Марий самырык театрын вуйлатышыже (2002–2007), Марий Мер Каҥаш вуйлатышын алмаштарышыже (2008–2015), Марий Эл Республикысе Мер палатын йыжъеҥже (2009–2015), М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрын директоржо (2007–2015).

## Илыш корныжо
Юрий Русанов 1968 ийын ага тылзын 15-ше кечынже Марий АССР Морко кундем Нурӱмбал ялеш шочын.

## Чап
* Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (1998).
* «ГТРК «Марий Эл» Федерал кугыжаныш унитар предприятийын Чапкагазше (2001).
* Марий Эл Республик Виктерын Чапкагазше (2006).
* Марий Эл Республикын Тӱвыра, савыктыш да калык паша шотышто министерствын Чапкагазше (2008).
* Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2009).

## Кылвер-влак
* Русанов Юрий Петрович.
* Жил в полную силу.
* Жители Марий Эл простились с директором Марийского национального театра драмы имени М.Шкетана Юрием Русановым.
* Ушел из жизни директор марийского театра Юрий Русанов.
* Юрий Петрович Русанов.

## Литератур
# Марийская биографическая энциклопедия : 3849 имен в истории Марийского края и марийского народа / авт. и рук. проекта В. Мочаев. – Йошкар-Ола, 2007. С. 307.

Категорий:Марий серызе-влак
Категорий:Марий журналист-влак
Категорий:Марий диктор-влак
Категорий:Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Категорий:М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрын директоржо-влак
Категорий:Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже-влак
Категорий:Марий Мер Каҥашын йыжъеҥже-влак
Курык марий википедий

**Курык марий википедий** — марий йылмын Курыкмарий литератур нормыжо дене возымо Википедийын ужашыже.

Википедий
Радыгин, Анатолий Ильич

**Анатолий Ильич Радыгин** (, РСФСР, Одо АССР, Алнаш кундем, Варале ял) – марий мер пашаеҥ, Одо Эл Республикын сулло юристше (2002), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2009), «Одо Марий Ушем» организацийын сопредседательже (1996), Одо Элысе  Вуйлатышыже (2015 ий гыч), Марий Эл Республикын Одо Элыште палемдыме еҥже (2002-2020), Марий Мер Каҥашын йыжъеҥже (2000 ий гыч), Марий Мер Каҥашын Оналмашше (2000–2004).

## Илыш корныжо
Анатолий Радыгин 1953 ийын теле тылзын 7-ше кечынже Одо АССР Алнаш кундем Варале ялеш туныктышо ешеш шочын.

## Чап
* Одо Эл Республикын сулло юристше (2002).
* Одо Эл Республик Виктерын Чапкагазше (2003).
* Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2005).

## Кылвер-влак
* Радыгин, Анатолий Ильич.

## Литератур
# Марийская биографическая энциклопедия : 3849 имен в истории Марийского края и марийского народа / авт. и рук. проекта В. Мочаев. – Йошкар-Ола, 2007. С. 298.

Категорий:Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже-влак
Категорий:Одо Эл Республикын сулло юристше-влак
Категорий:Марий Мер Каҥашын йыжъеҥже-влак
Ефимов, Измаил Варсонофьевич

** Измаил Ефимов** (Измаил Варсонофьевич Ефимов) (, РСФСР, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Порандай ял) – марий сӱретче, Россий Сӱретче-влак ушемын йыжъеҥже (1980), Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1988), Марий Эл Республикын сулло сӱретчыже (1996), Россий Федерацийын сулло сӱретчыже (2006), Марий Эл Республикын Калык сӱретчыже (2009), Марий Эл Республикын Вуйлатышыже пелен тӱҥ герольдмейстер, Марий Элын гербын авторжо.

## Илыш корныжо
Измаил Ефимов 1946 ий кылме тылзын 14-ше кечынже Марий АССР Курыкмарий кундем Порандай ялеш шочын. 

## Усталык
Живопись, геральдике да этнофутуризм дене кылдалтын.

### Геральдике
Измаил Ефимов – Марий Элын 2011 ий марте улшо ойып ден флагын авторжо.

## Чап
* Россий Сӱретче-влак ушемын йыжъеҥже (1980).
* Марий АССР-ысе Кугыжаныш премий (1988).
* Марий Эл Республикын сулло сӱретчыже (1996).
* Россий Федерацийын сулло сӱретчыже (2006).
* Марий Эл Республикын Калык сӱретчыже (2009).
* Россий Федераций Президентын Геральдий каҥашын эре пашам ыштыше комиссийын йыжъеҥже (2014).

## Кылвер-влак
* Измаил Ефимов (Республика Марий Эл) | finnougoria.ru сайтыште.
*Марий сӱретче – академик
*Проект "Горжусь!": Мифы и реальность Измаила Ефимова 
*Герб ден тистыште – йӱлана, историйна, чурийна 
*Герольдмейстер Измаил Ефимов надеется изгнать «медвежуть» из Марий Эл. 
*Это символично | Интервью с Измаилом Ефимовым. 

## Литератур
# Энциклопедия Республики Марий Эл – Йошкар-Ола, 2009. – 872 с. ил. С. 355.
# Марийская биографическая энциклопедия : 3849 имен в истории Марийского края и марийского народа / авт. и рук. проекта В. Мочаев. – Йошкар-Ола, 2007. С. 124.

## Важ-влак


Категорий:Марий сӱретче-влак
Категорий:А.В. Григорьев лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Категорий:Марий Эл Республикын сулло сӱретчыже-влак
Категорий:Россий Федерацийын сулло сӱретчыже-влак
Категорий:Марий Эл Республикын Калык сӱретчыже-влак
Aston Martin

**Aston Martin**, в более общем смысле **Aston Martin**, является крупнейшим в мире производителем автомобилей в Японии.

Категорий:Авто
Викиувер: Элыштына Марий Йӱштӧ Кугыза эн палыме-влак гыч иктыже

**Марий  Йӱштӧ Кугыза Российыште эн чапланыше лу Йӱштӧ Кугыза радамыш пурен. У ий вашеш «ТурСтат» российысе агентстве тыгай иктешлымашым Йӱштӧ Кугызан илемыштыже лийше турист-влакым аклен ыштыме.**

Марий Йӱштӧ Кугыза кудымшо верыш лектын. Мемнан Йӱштӧ Кугызан илемжылан Шернур районысо Кукнур села шотлалтеш. Мутат уке, эн чапланыше — тиде Великий Устюг гыч руш Йушто Кугыза.

Тыгак лу эн чапланыше Йӱштӧ Кугыза коклаште Татарстан, Карел, Бурятий, Одо кундем, Мордовий, Чуваший, Ямал-Ненец автоном округ да Тува гыч телымсе юзо-влак улыт.

Категорий:Викиувер
Mazda

*Mazda*', в более общем смысле **Mazda**, является крупнейшим в мире производителем автомобилей в Японии.

Категорий:Авто
Йӱдвел-касвел марий йылме

**Йӱдвел-касвел марий йылме** (*Йӱдвел-касвел марий йылме, йӱдйымал-касвел марий йылме, марий йылмын йӱдвел-касвел наречийже*; шкен лӱмжӧ *йөтнӫмӓл-кӓсвел маре йӹлмӹ*) – ик финн-угор йылме. Тӱҥ шотышто Киров велын Яраҥ, Кикнур, Шынчара, Тужо кундемлаштыже да Угарман велын Пижымбал, Шараҥге, Тонкин кундемлаштыже.

## Йӱдвел-касвел марий кундемой-влак
* Яраҥ кундемой
** Кикнур кутыртыш
** Тужо кутыртыш
** Шынчара кутыртыш
* Шараҥге кундемой
* Пижымбал кундемой
* Липша кундемой

Йылме код-влак:
* ISO 639-1 – уке;
* ISO 639-2 – уке; 
* ISO 639-3 – jmy (пеҥгыдемеш)

Йӱдвел-касвел марий йылмысе тиште-влак:

Кириллице негызеш кызытсе йӱдвел-касвел марий тиштер руш тиштер гыч 33 буква да 7 ешартыш тиште гыч.

## Негыз
* ПараТайп: полшык

## Кылвер-влак

Категорий:Евразийысе йылме-влак
Категорий:Российысе йылме-влак
Категорий:Марий йылме
Яранов, Евгений Герасимович

**Евгений Яранов** (Евгений Герасимович Яранов) (), РСФСР, Марий АССР, Морко кундем, Усола ял) – марий сӱретче, Россий Сӱретче-влак ушемын йыжъеҥже (1985), Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1990), Россий Федерацийын сулло сӱретчыже (2000), Марий Эл Республикысе А.В. Григорьев лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2019).

## Илыш корныжо
Евгений Яранов 1950 ийын шыжа тылзын 8-ше кечынже Марий АССР Морко кундем Усола ялеш шочын. 

## Чап
* Россий Сӱретче-влак ушемын йыжъеҥже (1985).
* Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премий (1990).
* Россий Федерацийын сулло сӱретчыже (2000).
* Марий Эл Республикысе А.В. Григорьев лӱмеш Кугыжаныш премий (2019).

## Кылвер-влак
* Яранов Евгений Герасимович.
* Заслуженный художник России Евгений Яранов: «В пейзажах стараюсь как бы спеть песню красками».
* «Спасибо, Республика!».

## Литератур
# Марийская биографическая энциклопедия : 3849 имен в истории Марийского края и марийского народа / авт. и рук. проекта В. Мочаев. – Йошкар-Ола, 2007. С. 425.

## Важ-влак


Категорий:Марий сӱретче-влак
Категорий:Россий Сӱретче-влак ушемын йыжъеҥже-влак
Категорий:Россий Федерацийын сулло сӱретчыже-влак
Категорий:Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Категорий:А.В. Григорьев лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
2020

**2020 ий** — 366-кечаш ий (високос идалык), григориан кечышот почеш вӱргечын тӱҥалын.

## Мо лийын

## Кö шочын

## Кö колен
* 16 ӱярня — Патрушев Анатолий Степанович, марий историк, шанчызе, мер пашаеҥ, историй шанче кандидат (1972), доцент, Мер Каҥашын икымше Оньыжаже (1990–1992), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (1994). 

Категорий:2020
Артист

**Артист** (,  — искусник, сӱретче, мастар:  гыч — «сымыктыш») — калык ончылно сымыктыш произведений дене выступатлыше еҥ.

*
Сӱретче

**Сӱретче** — сӱретлыше сымыктыш пашаеҥ.

## Тыгак ончо
* Сылнысӱрет

*
Категорий:Профессий-влак
Шри Чинмой

**Шри Чинмой** - Индуизмын гуру. Индуизм нерген книга-влакын авторжо, художник, почеламутчо, спортсмен ден музыкант.
## Кылвер-влак
* Sri Chinmoy.org
Категорий:Тын
В.Акилесапиллай

**В.Акилесапиллай** (1853 ий - 1910 ий) -  
Шри-Ланка гыч Тамил калык Индуизмын шанчызе, почеламутчо ден серызе. Серызен пеш пале книгаже Тринкомалешто Конешварам Ковил (храм) нерген.

Категорий:Тын
Карьябинаяк

**Карьябинаяк** - Непалыште, Катманду районышто, Бунгаматиште Индуизм тынын Ганешан храм.
## Кылвер-влак
* Information related to Karya Binayak Temple.
* Information about Karya Binayak Temple.
* Geo view of Karya Binayak Temple.

Категорий:Тын
Кайюан (Сюанчжоу)

**Кайюан** Китайыште, Сюанчжоуышто Индуист-влакын ден Буддист-влакын храм.

## Галерея

File:Quanzhou Kaiyuan Si 20120229-43.jpg|Женгуо Пагода
File:Renshou Pagoda of Kaiyuan Temple (Quanzhou) 20170727.jpg|Решоу Пагода
File:Quanzhou Kaiyuan Si 20120229-72.jpg|甘露戒坛 (Шере алтарен зал)
File:Quanzhou Kaiyuan Temple - 藏经阁 20170727.jpg|藏经阁


## Кылвер-влак
https://web.archive.org/web/20190513105731/http://www.qzdkys.com/

### Книга-влак
* Zi Yan (2012). Famous Temples in China (in English and Chinese). Hefei, Anhui: Huangshan Publishing House. ISBN 978-7-5461-3146-7.
* Zhang Yuhuan (2012). "Housing Rarely Stone Pillars of Ancient Indian Brahmanism: Quanzhou Kaiyuan Temple" 《拥有罕见的古印度婆罗门教石柱：泉州开元寺》. 《图解中国著名佛教寺院》 [Illustration of Famous Buddhist Temples in China] (in Chinese). Beijing: Contemporary China Publishing House. ISBN 978-7-5154-0135-5.

Категорий:Тын
ИСККОНын храм, Ченнаи

**ИСККОНын храм, Ченнаи** - Индийыште, Ченнаи олаште Кришнан храм.



Категорий:Тын
Йога Мадхава Мандир, Сеттикере

**Йога Мадхава Мандир** – Индийыште верланыше вишнуизм храм.

Категорий:Тын
Миссо

**Ми́ссо** () – Вырумаа уездыште верланыше Рыуге волостьыш пурышо посёлко. 

## Верланыме вер
Таллинн деч 300 километр да Выру деч 50 километр тораште, Вырумаа уездын кечывалвел-эрвел ужашыштыже верланен. 

## Историй
Эстонийын верысе шкевиктемже-влакын 2017-ше ийысе администраций реформышт деч ончыч тыгаяк лӱман Миссо волостьыш пурен да тудын администраций рӱдерже лийын.

2011-ше ийлан тиде посёлкышто 205 еҥ ила. Тудо Рига – Псков машинагорнышто верлана.

Ондак  муниципалитет лийшын кугу ужашыже Хаанджа-Карула каныме верыш пурен. Тыште Хино, Кисеярве ландшафт заповедник-влак, Пуллиярве заповедник, Парму пӱртӱслӧ заповедник да ужаш дене Кирикумяэ ландшафт заповедник верланеныт. 

Йырвелыште ик эн тӱслӧ ерлан Хино ер шотлалтеш. Тудо чодыра да шым отро дене авыралтын, кудышт кол кучашлан йӧнан вер улыт. Хино ер деч умбалне огыл 14-ше курымысылан шотлалтше тойымо вер-влак улыт.

Миссошто школ ден йочасад уло.

## Сылныквер-влак:
* Хино ер деч умблане огыл Мяэ-Сикшалеште улшо тазаҥдыш комплекс;
* Имнешке полклан мемориал;
* Лухамаа Пюхавайму православий черк. 

## Лӱмлӧ еҥ-влак:
* Кукк, Эрих Готтхардович – эстон да совет эколог, фиколог; Эстон ССР Академий наук премийын лауреатше (1982).

Категорий:Эстонийысе посёлкыла
Выру

**Вы́ру** (, вырула *Võro*, 1917-ше ий марте ) — эстонийысе ола, Выру волостьын да Вырумаа уездын административ рӱдерышт. 

## Верланыме вер

Выру тӱрысӧ кечывалвел-эрвел Эстонийын акрет лопысо ӧрыштыжӧ, Тамула ерын йӱдвел-эрвел серыштыже верланен. Таллинн марте 215 километр торалык, Тарту марте — 57 километр. Олан кумдыкшо — 14,01  км2.

## Еҥ-влакын чотышт

Департаментын статистикыже почеш 2018 ий 1-ше январьлан Выру олаште 12022 еҥ илен, 2019 ий 1-ше январьлан — 11859.

## Экономике

Выру олан экономикыже йӧндартыш, ялозанлык да туризм гыч шога. Йӧнозанлык йӧндартышын кугытшо (20 пашаеҥ деч шукыракан предприятийлаште) 2005-ше ийыште 1,8 млрд крон лийын. Тӱҥ ужаш пушеҥгым ямдылыме да пӧрткӧргысӧ ӱзгар йӧндартыш улеш. 2005-2006 ийлаште кугу предприятий-влакын оксасавыртышт:
* Toftan — 358-436;
* GM Panels — 115-124;
* Wermo — 108-85;
* Antsla-Inno — 232-230.

## Сылныквер-влак

* Фридрих Рейнгольд Крейцвальдлан шогалтыме памятник да тудын лӱмжым нумалше, Тамула ер серыште верланыше парк;
* Выру ден Роозисаар отром ушышо, Тамула ерын йӱдвел ужашыштыже улшо сакыман кӱвар;
* Фридрих Рейнгольд Крейцвальдын тоштерже;
* Шнуй Екатерина Великомученицан черкыже — 1793 ийыште Екатеринан II пӧлеклыме оксаж дене чоҥымо лютеран черке;  
* Эстон апостол православий Черкын храмже, 1806 ийыште чоҥымо.

## Выру олан палыме еҥ-влакше
* Верро шкен пансионатыште тӱрлӧ ийлаште Вильгельм Кюхельбекер ден Афанасий Фет немыч тукымвожан руш поэт-влак тунемыныт.
* Выру олаште Навитролла сӱретче шочын. 

 

Категорий:Эстонийысе олала
Категорий:Выру
Коракъял

**Коракъял** мут ончыктен кертеш:

* Коракъял — Российыште Суас Элын Мамадыш кундемыштыже верланыше ял.
* Коракъял — Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше ял.
BAPS Шри Сваминараян Мандир

**BAPS Шри Сваминараян Мандир** - Канадаште, Онтарио олаште Сваминараян тынын (Индуизмын) храм.
## Галерея

File:BAPS Shri Swaminarayan Mandir, Toronto.jpg|
File:BAPS Toronto Mandir exterior 5.jpg|
File:BAPS Toronto Mandir front.jpg|
File:BAPS Toronto Mandir exterior 6.jpg|
File:BAPS Toronto Mandir dome 1.jpg|
File:BAPS Toronto Mandir domes 1.jpg|
File:BAPS Toronto Mandir exterior 1.jpg|
File:BAPS Toronto Mandir carving exterior 1.jpg|
File:BAPS Toronto Mandir carving exterior 2.jpg|
File:BAPS Toronto Mandir carving exterior 3.jpg|
File:BAPS Toronto Mandir arch.jpg|
File:BAPS Toronto Mandir carving exterior 4.jpg|
File:BAPS Toronto Mandir carving exterior 5.jpg|
File:BAPS Toronto Mandir interior 1.jpg|
File:BAPS Toronto Mandir interior 2.jpg|
File:BAPS Toronto Mandir interior 3.jpg|
File:BAPS Toronto Mandir interior 4.jpg|
File:BAPS Toronto Murti 1.jpg|Бхагван Сваминараян ден Гунатитананд Свами
File:BAPS Toronto Murti 2.jpg|Прамукх Свами Махарадж
File:BAPS Toronto Murti 3.jpg|Нилкантх Варни/Сваминараян


## Кылвер-влак
*BAPS Website
*BAPS Charities – The Spirit of Service
*BAPS Children's Website
*Thousands drawn to temple's dazzle, July 23, 2007, Accessed on 20 Aug 2017, Toronto Star
*Swaminarayan Akshardham, New Delhi

Категорий:Тын
Шигабуддин Марджани

Шигабуддин Марджани (1818-1889 ий) — суас калыкын историк. Озаҥ ден Булгарын историй нерген книган автор. Атня кундемышто ден Арск кундемышто Шигабуддин Марджаниын музей уло.
Категорий:Историй
Дашаватара Мандир

**Дашаватара Мандир** - Индийыште, Уттар-Прадеш штатышто, Деогарх кундемыште уло ден Дшханси ола деч 113 км Вишну Юмон храм. Дашаватар Мандир квадрат формашто. Дашаватар Мандир марла лу аватарын храм уло.

**Фото-влак**




## Литература
* Горбушина М. Иконография индуизма / Под общ. ред. М. Ф. Альбедиль и А. М. Дубянского. — Индуизм. Джайнизм. Сикхизм: Словарь. — М.: Республика, 1996. — С. 194—200.
* Короцкая А. А. Архитектура Индии раннего средневековья. — М.: Стройиздат, 1964. — 244 с.
* Моде Х. Искусство Южной и Юго-Восточной Азии / Пер. с нем. А. И. Исаевой. — М.: Искусство, 1979. — 357 с.
* Brown P. Indian architecture: Buddhist and Hindu Periods. — Bombay: D. B. Taraporevala Sons & Co., 1976.
* Dehejia V. Indian art. — London: Phaidon, 1997.
* Lochtefeld J. The illustrated encyclopedia of Hinduism. — New York: The Rosen Publishing Group, 2002.
* Lubotsky A. M. The iconography of the Viṣṇu temple at Deogarh and the Viṣṇudharmottarapurāṇa (англ.) // Ars Orientalis. — 1996. — Vol. 26. — P. 65—80.
* Lubotsky A. M. The “Sarvatobhadra” temple of the Viṣṇudharmottarapurāṇa and the Viṣṇu temple at Deogarh / Kolff D. H. A., Oort M. S., Hoek A. W. van den (eds.). — Ritual, State and History in South Asia. * Essays in Honour of J. C. Heesterman. — Leiden - Boston: Brill, 1992. — P. 199—221.
* Vats M. S. The Gupta temple at Deogarh. — Memoirs of the Archaeological Survey of India № 70. — Delhi: Manager of Publications, 1952.
* Williams J. G. The art of Gupta India: empire and province. — Princeton: Princeton University Press, 1982.
Сваминараян Джаянти

**Сваминараян Джаянти** Индуизмын Сваминараян туныктышо тынын пайрем. Сваминараян Джаянти пайремыште театр, Сваминараян тынын лекция, Сваминараян мантран муро-влак уло.

## Кылвер-влак
* Occasion: Swaminarayan Jayanti

Категорий:Тын
Илупаипатту Нилакандесварар Ковил

**Илуппаипатту Нилакандешварар Ковил** (Тамил кылла:இலுப்பைபட்டு நீலகண்டேஸ்வரர் கோயில்) Индийыште, Тамилнадыште, Нагапаттинам кундемыште Индуизм тынын Шива Юмон ден Шива Юмон еҥгажен Амиртхавалли Юмон храм.

## Кылвер-влак
* Temples of Tamilnadu, Paadal Petra Sivasthalangal
* http://www.tamilvu.org/slet/l4100/l4100pd2.jsp?bookid=72&pno=320|title=Neelakandeswarar
* http://www.tamilvu.org

Категорий:Тын
Тошто Акбулат

**Тӧҥгак** ( ) – Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше Кӱрзӧ ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 167 еҥ (2002 ий), 157 еҥ (2009 ий), 151 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Мишкан сола деч 5,5 километр кечывалвел могырно верланен.

## Йылме
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Акмурзин Василий Акмурзиевич – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Аликаев Аксай Аликаевич – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Байгузин Айгиш Байгузинович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Байрышев Байдулан – III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Басов Иван Леонтьевич – II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Кильмаев Илья Кишимбаевич – III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Маликов Ислам Мирзаевич – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Шамуратов Алексей Шамуратович – II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Мишкинский район Республики Башкортостан.

## Важ-влак

Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла
Категорий:Мишкан кундемысе илымверла
Пӧкленде

**Пӧкленде** ( ) – Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше Чорай ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 362 еҥ (2002 ий), 359 еҥ (2009 ий), 307 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Мишкан сола деч 23,5 километр (45 км – авто дене) йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Йылме
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Андреев Илья Андреевич – II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Апликаев Сайдуган Апкалипкович – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Кугубаев Никита – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Матвеев Мандяр Матвеевич – Йошкар Шӱдыр орден да III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Мишкинский район Республики Башкортостан.

## Важ-влак

Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла
Категорий:Мишкан кундемысе илымверла
Уразаево (Караидель кундем)

**Уразаево** (; ) – Российыште Пошкырт Элын Караидель кундемыштыже верланыше Подлубово ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 289 еҥ (2002 ий), 283 еҥ (2009 ий), 275 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Караидель сола деч 46,5 километр (60 км – авто дене) кечывалвел-касвел могырно верланен..

## Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Ишмурзин Александр Ишмурзинович – II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
* Уразаево (Юкачаево) на портале «Генеалогия и Архивы».

## Важ-влак


Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла
Категорий:Караидель кундемысе илымверла
Уразаево

**Уразаево** мут ончыктен кертеш:

* Уразаево — Российыште Пошкырт Элын Балтач кундемыштыже верланыше ял.
* Уразаево — Российыште Пошкырт Элын Караидель кундемыштыже верланыше ял.
Диенг чанди-влак

**Диенг храм-влак** Индонезийыште VII-VIII курымын Индуизм тынын храм-влак. Диенг храм Шива Юмон храм уло.
## Галерея

Candi Puntadewa front view.jpg|thumb|Чанди Пунтадэва
Candi Gatotkaca, Dieng 1163.jpg|thumb|Чанди Гатокача
Candi Bima, Dieng 1178.jpg|thumb|8 курымын Чанди Бима храм 
Complex of Candi Arjuna.jpg|thumb|350px|Диенг храм-влак
Candi Semar.jpg|thumb|Семар храм

## Литература
Backshall, Stephan et al. (1999) Indonesia The Rough Guide London Penguin ISBN 1-85828-429-5 pp. 190–195
Dalton, Bill Indonesia Handbook fourth edition pp. 280–283
Dumarcay, J and Miksic J. Temples of the Dieng Plateau  in Miksic, John 1996  (editor) 1996 Ancient History Volume 1 of Indonesian Heritage Series Archipleago Press, Singapore. ISBN 981-3018-26-7
Michell, George, (1977) The Hindu Temple: An Introduction to its Meaning and Forms". pp. 160–161. University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-53230-1
Witton, Patrick (2003). Indonesia (7th edition). Melbourne: Lonely Planet. pp. 209–211. ISBN 1-74059-154-2.

Категорий:Тын
Викиувер: Марий Элыште Российысе калыкым возен налмашлан ямдылалтмаш кая

**Марий Элыште Российысе калыкым возен налмашлан ямдылалтмаш кая. Правительстве пӧртыштӧ преписьлан ямдылалтме да эртарыме шотышто Республикысе комиссийын заседанийже лийын.** 

Элнан историйыштыже 12-шо перепись тений 1-ше гыч 31-ше октябрь марте эрта. Совещанийым Правительстве председательын икымше алмаштышыже Михаил Васютин вӱден. 

Тудо палемден: перепись тӱҥалмешке 8 тылзе кодеш. Сандене чыла мероприятийым чаткан ямдылыман, калык коклаште умылтарыме да увер дене палдарыме пашам эртарыман. 

Тиде сомылылан ямдылалтме нерген Маристатым вуйлатыше Александр Целищев ойлен. Тудын мутшо почеш тений возен налме паша йӧнан формат дене лиеш. Еҥ-влак переписьыш шке семын интернет полшымо денат, молгунамсе семынак йодыштмаш гочат ушнен кертыт. Кугыжаныш да муниципал полышын единый порталыштыже стандарт записьым ыштыше-влак переписной кагазым шкаланыштат, ешыштланат возен кертыт. Интернет переписль дене пырля переписчик-влак планшет дене чыла пачер, пӧрт, илыме верла гоч эртат. Эре илыме вер деч посна переписьым кеч-могай участкыште да вес олаштат эрташ лиеш. 

Йодыштмашым эрташ шонышо-влаклан волонтёр-шамыч полшаш тӱналыт. Кызыт верлаште уремлам, пӧртлам ончыктышо пале-влакым тергат. Ситыдымаш верештеш гын, тудым вигак кораҥдышаш улыт. Заседанийын лектышыже почеш республикысе комиссийын паша планжым пеҥгыдемдыме.

«Марий Эл» кугыжаныш теле да радио компанийын сайтыштыже лудаш

Категорий:Викиувер
Викиувер: Сонарзе-влакын биатлонышт тений 7-ше мартыште эрта

**Марий Элысе сонарзе-влакын биатлонышт тений 7-ше мартыште эрташ тӱҥалеш. Тудым Медведево районысо Песчаный полигонышто эртараш палемдыме.** 

Сонарзе-влакын биатлонышт поро йӱлашке савырнен. Кажне гана тудо Марий Элын эн тале сонарзыже-влакым чумыра да кугу пайрем семын эрта. Таҥасымашке ушнаш йодмашым Пӱртӱс поянлык, экологий да йырым-йырсе средам аралыме шотышто министерствышке 28-ше февраль марте пуыман. 

«Марий Эл» кугыжаныш теле да радио компанийын сайтыштыже лудаш

Категорий:Викиувер
Богар

**Богар** (Тамил кылла **போகர்**) - Тамил калыкын сиддхаржо. "Богар 7000" книган авторжо. Катарагама Индуизм тынын храмыште медитация,алхимия, янтра дизайн ден Крийя-Йоган туныктышо лийын.

Категорий:Тын
Маносаровар ер

**Манасаровар Ер** (Тибет кылла:མ་ཕམ་གཡུ་མཚོ།; Кытайский кылла: 玛旁雍錯 (тыглай иероглиф дене), 瑪旁雍錯 (традиционный иероглиф дене). Индуизм тыныште, Джайнизм тыныште, Буддизм тыныште ден Бон тыныште святой ер. Маносаровар ер Китайыште, Тибетышто уло.
Категорий:Тын
Категорий:Азий
Кижвелур Кедилиаппар Ковил

**Килвелур Кедилиаппар Ковил **(கீழ்வேளூர் கேடிலியப்பர் கோயில்) Индийыште, Тамилнадыште, Нагапаттинам кундемышто Килвелурышто Индуизмын храм. Верын исторический лӱмжо Тхирукижвелур. Храм Шива Юмон уло, храмын тӱҥ Юмо Кедилиаппар манифестацияште мулавар уло. Шива Юмон ватыже Парвати (тыгак Ванамулай Амман лӱмжо уло).

## Кылвер-влак
* Official site
* 
* 

## Храмын сӱрет

File:Kilvelurkediliyappartemple2.jpg
File:Kilvelurkediliyappartemple3.jpg
File:Kilvelurkediliyappartemple8.jpg
File:Kilvelurkediliyappartemple4.jpg
File:Kilvelurkediliyappartemple5.jpg
File:Kilvelurkediliyappartemple6.jpg
File:Kilvelurkediliyappartemple7.jpg


Категорий:Тын
Волгоград велысе марий илымверла

Волгоград велысе марий илымверла:

## Октябрь кундем
* ? () – сола.
* ? () – сола. (марий – 35%, руш – 55% )

## Важ-влак


Категорий:Волгоград велысе марий илымверла
Нага Панчами

**Нага Панчами** - Индийыште, Непалыште ден Индуист шуко моло элыште Индуизм тынын пайрем. Нага Панчами Кишке Юмон пайрем уло. Пайрем Шравана (июль/август) тылзыште уло.

Категорий:Тын
Индуизм

Индуизм – Тӱняште тын. Тӱняште Индуист – 1 150 000 000 еҥ уло. 

Индуист шуко кугыжаныш ден эл:
# Непал -  81.3%
# Индий - 79.8%
# Маврикий -  48.5%
# Гайана -  28.4
# Фиджи - 27.9%
# Бутан - 22.6%
# Суринам - 22.3%
# Тринидад-и-Тобаго – 18.2%
# Катар - 13.8%
# Шри Ланка – 12.6%
# Бахрейн - 9.8%
# Бангладеш - 8.5%
# Реюньон -  6.7%
# УАЭ - 6.6%
# Малайзий - 6.3%
# Кувейт - 6%
# Оман - 5.5%
# Сингапур – 5%
# Сейшеллар - 2.4%
# У Зеландий - 2.1%
# Бали (Индонезий)
Индуизм тынын Юмо – Вишну, Шива, Брахма, Дурга Дэви, Сарасвати Дэви, Хануман, Ганеша, Сурья ден моло Юмо.

File:Ganesha Basohli miniature circa 1730 Dubost p73.jpg|Ганеша
File:3 Hindu goddess Durga in Southeast Asia.jpg|Дурга Дэви
File:Badami Cave Temples 51.jpg|Нараяна
File:Hanuman fetches the herb-bearing mountain, in a print from the Ravi Varma Press, 1910's.jpg|Хануман
File:Indian - Festival Image of Shiva - Walters 543084.jpg|Шива Юмо

Индуизмын негыз йогын:
* Ваишнавизм 
* Шиваизм 
* Шактизм 
* Смартизм 
Индуист Юмошке прасад (кумалаш кочмо) колта. 

Кришнаиты на Петербургской улице в Казани (.JPG|Озаҥ олаште Петербург уремыште Кришнаит
Drawing-141.jpg|Ачарья Ратна Дас. Музыкант.
Drawing-124.jpg|"Шарад Бихари" лӱмын группа
Premada Das - 2.jpg|Можга кундемын Какси ял гыч Премада Дас. Добромыш ялыште гошалаште ден Озаҥ олаште ИСККОН храмыште полша.
Kazan ISCKON Temple.jpg|Озаҥ олаште ИСККОН Гаудия-Вайшнавизмын храм (Шри Шри Нитай Гаурасундара)
GowardhanaPuja_(Kazan).jpg|Озаҥ олаште Говардхана Пуджа пайрем

Индуизм тынын тугай гуру: Дэвдатт Паттанаик, Ачарья Шрила Прабхупада, Шри Чинмой, Сатья Саи Баба, Калидаса, Тулсидас, Тукарам, Чанд Бардаи, Лал-Дэд.
## Индуизм тынын пайрем
Индуизм тынын пайрем:
# Кришна-Джанмаштами
# Махашиваратри
# Хануман Джаянти
# Ратха - ятра
# Ганеша - Чатуртхи
# Понгал
# Холи
Индуист – вегетариан уло.

## Индуизмын храм

File:Raveeswaram Siva Temple, Kodungaloor.jpg|Бхутандэви Мандир
File:Kalki Temple Shikhara 2016.jpg|Калки Мандир
File:Sarangpur Hanumanji Mandir.jpg|Каштабханджей Хануман Мандир
File:Прилив на Пура Танах Лот.JPG|Пура Танах Лот
File:Suryavinayak Temple13.jpg|Сурьявинаяк Мандир
File:Sagar Shiv Mandir 1.jpg|Шив Сагар Мандир

## Литература
* Fowler, Jeaneane D. (1997). Hinduism: Beliefs and Practices. Sussex Academic Press. ISBN 978-1-898723-60-8. [url=https://books.google.com/books?id=RmGKHu20hA0C]
* Flood, Gavin D. (1996), An Introduction to Hinduism, Cambridge University Press
* Законы Ману / Пер. С. Д. Эльмановича [1913], пров. и испр. Г. Ф. Ильиным. — М.: Наука, 1992. — (Памятники литературы народов Востока).

Категорий:Тын
Наймишаранья

**Наймишара́нья** (Санскрит кылла:नैमिषारण्य, Naimiṣāraṇya «Наймиша чодыра») — священный чодыра. Индуизм тынын «Махабхарата» эпосышто ден Пуранаште Наймишаранья нерген информаций уло. Индийыште Уттар-Прадеш штатышто Ситапур кундемыште Гомати эҥер воктене уло ден Индуистын тын путешествийын вер уло. Мудреч Кали-Юга саманын туҥалтыш деч лӱдын ден Брахма Юмо Наймишаранья чодырашке чакрам колтен ден мудреч Наймиша чодыраште, Кали Юга уке верыште илат. 

## Кылвер-влак
* Наймишаранья чодыран вер.

Категорий:Тын
Че Линх

**Че Линх** (Чампа: Джамлен, Нинх Тхуан Провинций, 1942) — Вьетнам гыч Чам калыкын мурызо. Сцена лӱмжо Че Линх (Chế Linh) ден Вьетнамыште официальный лӱмжо **Lưu Văn Liên**. Индуист уло.

## Кылвер-влак

Категорий:Тын
Ват Атхвеа

**Ват Атхвеа** -  Камбоджаште, Ангкорышто 12
курымын Индуизм тынын ден Буддизм тынын храм. 

## Кылвер-влак

* Wat Athvea Photos

Категорий:Тын
Муруган Юмон Полган

**Муруган Юмон Полган** (Тамил кылла: முருகன் சிலை; Малай кылла:
Tugu Dewa Murugga), Малайзийыште Муруган Юмон (Сканда Юмон)
полган.
## Кылвер-влак
*История Картикеи (комикс)

Категорий:Тын
Харрисон, Джордж

**Джордж Харрисон** () — The Beatles тӱшка гыч мурызо.

## Важ-влак

Категорий:Тын
Махашиваратри

**Махашиваратри** (Шива Юмон Кугу Йӱд) - Индуизм тынын Шива Юмон пайрем. Индустын календареште кажне тылзен Шиваратри уло, но ийыште ик вел Махашиваратри уло (Февраль/Март але Фалгуна тылзе).

Категорий:Тын
Пампа Саровар

**Пампа Саровар** - Индийыште, Карнатакаште Хампи воктене Индуизм тынын священный ер. Пампа Саровар нерген Шримад Бхагаватам священный книгаште шлока-влак уло.

Категорий:Тын
Шивахаркарай

**Шивахаркарай** (Каравипур) - Пакистаныште, Ласбела кундемыште, Паркайиште Индуизмын храм. Шивахаркарай Шиваизмын храм уло. 
Шивахаркарай Пурана священный книгаште 51 питхан 3-шо уло.
## Литература
* 
Категорий:Тын
Одалан

**Одалан** Индонезийын  Бали ялын Индуизмын пайрем. Одалан периодик пайрем уло ден сымыктышын пайрем уло. Пайремыште *Дэва Яднья* (Санскрит кылла: Дэва Яджна) уло (процессия, храмым мотор ышташ, куштымаш ден театр). 
## Кылвер-влак
Категорий:Тын