Чотмут

**Чотмут** — настан мыняр улмыжым, радам вержым да числам ончыктышо ойлымаш ужаш. Чотмут *мыняр?* *мынярымше?* *могай?* йодышлан вашмутым пуа.

Лӱммут ончылно чотмут ок вашталт. Моло годым  дене вашталтеш. Лӱммут деч посна кучылталтше чотмут ойлончышто тӱрлӧ  лиеш.

Мутлан: *Кумыт** да кокыт** — визыт. Латкокытым** нылытлан** пайлыза. Кудымшо** классыште тунемына. Нылытыш** визытым** ушена гын, индеше лиеш**. Тылзе эрта, кокыт** эрта, кумытат** эртен кая.* (М. Шкетан) *Темше имньын йолжо кандаше**. Имне ныл йолан** гынат, шӱртня. Шӱдӧ** теҥгет ынже лий, шӱдӧ** таҥет лийже.* (Калыкмут-влак)

## Чотмутын ышталтмыже
Ышталтме ойыртемышт дене чотмут-влак тыгай лийыт: тыглай, йыгыр да йыжыҥан.

**Тыглай чотмут-влак** иктышт тӱҥ чотмут улыт, мутлан: ик, коко, шӱдӧ; весышт супикс дене ышталтыт, мутлан: икымше, нылымше.

**Йыгыр чотмут-влак** кок йӧн дене ышталтыт:
# мут ушалтме дене, мутлан: *коло* (кок+лу), *нылле* (ныл+лу), *латвизыт* (лу+ат+визыт).
# мут мужыралтме дене, мутлан: *кум-ныл*, *лу-коло*.

**Йыжыҥан чотмут-влак** икте деч шукырак чотмутым пырля каласыме дене ышталтыт, мутлан: *шӱдӧ лу*, *кумло нылыт*, *шӱдӧ нылле визыт*.  Йыжыҥан чотмутышто тыглайат, йыгыраят лийыт.

Йыжыҥан чотмутыш пурышо чотмут-влак посна возалтыт, мутлан: *тӱжем индеш шӱдӧ индешле кумыт*.

Раш огыл числам ончыктышо мужыран йыгыр чотмут-влак кореш гоч сералтыт, мутлан: *кум-ныл*, *лу-латкок*, *шымле-кандашле*.

Тӱжемым ончыктышо йыжыҥан чотмут-влак посна возалтыт, мутлан: *вич тӱжем*, *индешле тӱжем*.

## Шотлымо чотмут
*Мыняре?* йодышлан вашмутым пуышо чотмутым **шотлымо чотмут маныт**.

Шотлымо чотмут-влак икте гыч индеше марте кӱчык да кужу сынан улыт: *ик* - *икте*, *кок* - *кокыт*, *кум* - *кумыт*, *ныл* - *нылыт*, *вич* - *визыт*, *куд* - *кудыт*, *шым* - *шымыт*, *кандаш* - *кандаше*, *индеш* - *индеше*. Моло чотмутым ыштыме годымат нуно кӱчык да кужу сынанак лийыт, мутлан: *латик* - *латикте*, *коло вич* - *коло визыт*.

Шотлымо чотмут лӱммут ончылно шогымыж годым кӱчык сынан лиеш, мутлан: *кок кнага*, *вич йоча*.

Чотмутын пералтышдыме пытартыш *е*, *о* але *ӧ*  родительный, дательный, винительный, местный да направительный вочмыклаште *ы* йӱкыш савырна да *ы* йӱкпале возалтеш, а обстоятельственный вочмыкыште лектын возеш, мутлан: *шӱдӧ*, *шӱдын*, *шӱдылан*, *шӱдым*, *шӱдыштӧ*, *шӱдышкӧ*, но: *шӱдеш*.

 дене пытыше чотмутлаште родительный, винительный, местный да направительный вочмык мучашышт *ы* йӱкпале дене тӱҥалеш, мутлан: *визытын*, *визытым*, *визытыште*, *визытышке*.

Местный да направительный вочмыкла мучаште пытартыш йоҥйӱк-влак муттӱҥысӧ пералтышан йоҥйӱклан келыштаралт возалтыт, мутлан: *ныллышке*, *кудлышто*, *шӱдыштӧ*.

Шотлымо чотмут да ияш палемут кучылталтмыш терминыш савырнен огыл гын, посна возалтеш, мутлан: *вич ияш йоча*, *ик ияш олмапу*; терминыш савырнен гын, пырля возалтеш, мутлан: *вичияш план*, *икияш шыдаҥ*.

## Шотлымо чотмутын ышталтмыже
*Латикте* гыч *латиндеше* марте шотлымо йыгыр чотмут-влак кок муттӱҥыш *-ат* частицым ушымо дене ышталтыныт: *лу*+*ат*+*икте*. Тыгодым *лу* чотмут гыч *у* йӱкшӧ лектын возын: *латикте*, *латкокыт*, *латкумыт*, *латнылыт*, *латвич* - *латвизыт*, *латкудыт*, *латшымыт*, *латкандаше*, *латиндеше*.

Луан чотмут-влак единицан чотмутыш *лу* чотмутым ушымо дене ышталтыныт, тыгодым пытартыш *у* йоҥйӱк муттӱҥысӧ пералтышлан кӧра тӱрлын вашталтын: *коло* (кок+лу), *нылле* (ныл+лу).

## Радам чотмут
**Радам чотмут** шотлымо чотмут гыч *-мше* (*-мшо*, *-мшӧ*, *-ымше*, *-ымшо*) супикс дене ышталтеш.

Йоҥйӱк дене пытыше шотлымо чотмутыш *-мше* (*-мшо*, *-мшӧ*) супикс ушалтеш, мутлан: *витле* - *витлымше*, *коло* - *колымшо*, *шӱдымшӧ*.

Шотлышо чотмутын пытартыш [*м*] йӱкшӧ дене супиксын тӱҥалтыш [*м*] йӱкшӧ ваш ушалтыт: *кумшо*, *шымше*, *тӱжемше*. Состав дене лончылымо годым *кум*, *шым*, *тӱжем* мутвожым да *-мшо* (*-мше*) супиксым каласыман.

Соҥйӱк дене пытыше чотмутыш *-ымше* (*-ымшо*) супикс ешаралтеш, мутлан: *ик* - *икымше*, *кок* - *кокымшо*, *ныл* - *нылымше*.

Радам чотмут лӱммут деч посна кучылталтмыж годым веле вочмык дене вашталтеш, мутлан: *Латкандаш ийым темен, латиндешымшыжлан Сергей элым аралаш шке кумылын кая.* (Д. Орай)

Йыжыҥан радам чотмутышто пытартыш мутшо вочмык дене вашталтеш, мутлан: *шӱдӧ коло кумшылан*.

## Дробан чотмут
Дробан чотмут тичмаш настан але числан ужашыжым ончыкта. Тудо ышталтме ойыртемже дене кок тӱшкалан шелалтеш: тыглай да йыжыҥан. Нуно чыланат шотлымо чотмут радамыш пурат.

Дробан тыглай чотмут-влак тыгай улыт: *пел*, *пеле*, *чырык* (нылымше ужаш), сылнымутан литературышто осмушка (кандашымше ужаш) вашлиялтеш.

Дробан йыжыҥан чотмут-влак кок йӧн дене ышталтыт:
# шотлымо чотмут да *пеле*, *чырак* шомак-влак пырля каласалтыт, мутлан: *иктат пеле*, *визытат пеле*, *кок чырык*, *кум чырык*;
# ик шомакше - шотлымо чотмут, весыже - радам чотмут, мутлан: 1/6 - *ик кудымшо*, 2/3 - *кок кумшо*, 4/5 - *ныл визымше*, 3,6 - *кум тичмашат куд луымшо*.

*Кок чырык* манме дробан чотмут кутырымо стильыште веле вашлиялтеш.

## Негыз
* Марий йылме. Теорий. 5-9 класслан учебник. З.В. Учаев. 1993, Марий кнага савыктыш.

Категорий:Ойлымаш ужаш