Палымут

Йылмылончыш шанчыште **палыму́т** — лӱммутын але олмештышмутын палыжым (могай улмыжым) ончыктышо ойлымаш ужаш. Палымут *могай?*, *кусо?* да *кунамсе?* йодышлан вашмутым пуа.
* Лӱммут ончылно палымут ок вашталт.
* Палымут ойлончышто  да  лиеш.

Южо палымут кужун да кӱчыкын каласалтеш: *ошо* - *ош*, *шеме* - *шем*, *йошкарге* - *йошкар*, *ужарге* - *ужар*, *кошарге* - *кошар*, *ныжылге* - *ныжыл*. Лӱммут ончылно рашемдык семын кӱчык формо кучылталтеш, мутлан: *ош куэ*, *ужар лышташ*, *шем чодыра*, *кошар тоя*. Лӱммут почеш але шкетшым каласыме годым тыгай палымут кугу сынан лиеш, мутлан: *куэ ошо*, *лышташ ужарге*.

## Таҥастарымаш
Наста-влакын икгай палышт тӱрлӧ ойыртеман — изи але кугу — лийын кертыт. Тидым каласен пуаш йылмын посна йӧнжӧ уло. Тудым *таҥастарымаш таҥдыш* маныт. Тыгай таҥдышыже кокыт уло: таҥастарыме да *превосходный*.

### Виктарчык

### Танастарыме таҥдыш
*Таҥастарыме таҥдыш* ик настан палыже вес настан деч утларак але шагалрак улмым ончыкта. Таҥастарыме таҥдышын кок сынже уло: тыглай да йыжыҥан. Тыглай сынжым *-рак* супикс ышта, мутлан: *Памаш яндар, мо яндар — яндаррак мемнан шӱмна. Мардеж писе, мо писе — писырак ме улына.* (Б. Данилов) Таҥастарыме таҥдышын йыжыҥан сынже *утларак* шомак полшымо дене ышталтеш, мутлан: *Вес пӧлемже утларак кугу да волгыдо.* (А. Юзыкайн)

Таҥастарыме таҥдышан палымут ойлончышто рашемдык але предикат лиеш.

### Таҥастарыме таҥдышан палымут-влакым возен моштымаш
# Мутысо пералтышдыме пытартыш *о*, *е*, *ӧ* гласный-влак *-рак* супиксым ушымо годым *ы* йӱкыш савырнат да *ы* йӱкпале возалтеш, мутлан: *ошо* - *ошырак*, *сылне* - *сылнырак*, *кӱкшӧ* - *кӱкшырак'.
# Пералтышан  да  дене пытыше палымутлаште *-рак* супикс ончылан *ы* ок возалт, мутлан: *изи* - *изирак*, *кугу* - *кугурак*, *виян* - *виянрак*.

=== *Превосходный* таҥдыш ===
Палымутын *превосходный таҥдышыже* марий йылмыште ушныман сынжан гына. Тудо моло настан качествыж дене таҥастарымаште эн кугу качествым ончыкта.

Превосходный таҥдыш кок семын ышталтеш:
* палымут ончылно *эн* шомак каласкалеш, мутлан: *Тыйын кидет, Ава, эн шыма, тыйын пелештыметше эн ласка.* (Д. Орай)
* кок икгай палымут *деч* почеш мут дене кучылталтеш, мутлан: *Кумда деч кумда пасу теле кечым южатышат, ош мыжерже дене леведалтын малаш возо.* ([[Яныш Ялкайн|Я. Ялкайн]])

== Палымутын ышталтмыже ==
Ышталтме ойыртемышт дене палымут-влак кок кугу тӱшкалан шелалтыт:
* Тӱҥ палымут-влак, нуно супиксдыме улыт, мутлан: *кумда*, *яндар*, *ару*, *чолга*, *нарашта*, *чулым*, *чевер*.
* Вес мут гыч лийше палымут-влак, мутлан: *Йошкар-Оласе*, *курымаш*, *тӱҥдымӧ-мучашдыме*.

Палымут-влак вес шомак гыч кум йӧн дене ышталтыт:
# супикс полшымо дене: *пиал* - *пиалан*, *чап* - *чапле*, *олык* - *олыкысо*, *лышташ* - *лышташдыме*;
# мут ушалтме дене: *икмарда*, *икоян*, *иктаҥаш*, *пелганде*;
# мут мужыралтме дене: *изи-кугу*, *кӱчык-кужу*, *ош-чевер*, *шем-ужарге*.



Южо палымут лӱммутыш вончен, тыгай улыт, мутлан: рвезе, шоҥго, поян, нужна, йорло, икмарда. Нуно палымут семынат, лӱммут семынат кучылталтыт: *Ужар шӱман **рвезырак** олмапу тӱҥыш мераҥ нултымо деч кож лӱсым шондаш гай пидме. Шкеже Иван Васильевич вич кугурак **рвезым** пеленже налешат, руэн, кылме олмапу пундышым куклаш тӱҥалеш.* ([[Шабдар Осып]])

=== Супикс дене лийше палымут-влакым возен моштымаш ===
# Пералтышдыме *е*, *о*, *ӧ* йоҥйӱк дене да пералтышан *а* йоҥйӱк дене пытыше мутышко *-ан*, *-аш* супиксым ушымо годым нине йоҥйӱк-влак лектын возыт, мутлан: *кинде* - *киндан*, *имне* - *имнян* [имн' + ан], *мӧртньӧ* - *мӧртнян*, *парня* - *парняш*, *арня* - *арняш*.
# Соҥйӱк дене пытыше палымутлаште *-се* (*-со*, *-сӧ*) супикс ончылан *ы* возалтеш, мутлан: *кидысе*, *вуйысо*, *тӱрысӧ*.
# Палымутым ыштыме годым *-се* (*-со*, *-сӧ*), *-дыме* (*-дымо*, *-дымӧ*) супикс ончылсо пералтышдыме йоҥйӱк *ы* йӱкпале дене ончыкталтеш, мутлан: *ойго* - *ойгыдымо*, *тумо* - *тумысо*, *тумыдымо*.
# Супикс мучашcе йоҥйӱк -влак муттӱҥысӧ пералтышан йоҥйӱклан келыштаралтын возалтыт, мутлан: *фермысе*, *школысо*, *вӱдысӧ*.

===  палымут-влак ===
Йыгыр палымут-влак кок йӧн дене ышталтыт:
* мут ушалтме дене, мутлан: *икгай*, *икмарда*;
* мут мужыралтме дене, мутлан: *ош-шышталге*, *ныжылге-чевер*, *йымыжге-ныжылге*.

Ушалтме йӧн дене лийше йыгыр палымут-влак пырля возалтыт, мужыран йыгыр палымут-влак — кореш гоч.

== Палымутым лӱммут семын кучылтмаш ==
Лӱммутан йыгыре кучылталтмыштым алмаштен, палымут ойлончышто лӱммут семын шкетынак кучылталтеш да , , лица дене вашталт кертеш, ойлончын тӱрлӧ йыжыҥже лиеш, мутлан: 1. *Юл гыч Чарлашке **йошкарге-влак** толыт.* ([[Чавайн, Сергей Григорьевич|С. Чавайн]]) 2. *Ожно изи **ешанынат** мландыже кугу лийын, кугу **ешанже** изи мланде дене илен.* (Д. Орай) 3. *Эр марте **йошкаргылан** полыш толын шуын.'' (С. Чавайн)

## Негыз
* Марий йылме. Теорий. 5-9 класслан учебник. З.В. Учаев. 1993, Марий кнага савыктыш.

Категорий:Ойлымаш ужаш