Марий

**Марий-влак** — финн-угор калык Российште, марий мландын тӱп калыкше, кызыт тӱҥ шотышто Марий Эл Республикыште. Тушто марий калыкын пелыж деч шукырак ужаш ила, 604 тӱжем еҥ (2002). Моло марий-шамыч вес вел да республиклаште Юл серыште да Уралыште илат. Марий-шамычын нылыт тӱшкем уло: олык (марий калыкын шукылыкшо, Юл да Виче эҥер коклаште илат), курык (пурла да шола Юл серыштыже), эрвел (Виче велыште, Суас Элыште, Пошкырт Элыште, Уралыште), да йӱдвел-касвел (Угарман, Кострома да Киров веллаште) марий-шамыч. Марла да курык марла ойлат. Тиде йылмевлак урал ешын финнугор тӱшкаш пурат. Шуко эрвелмарий-шамыч суасла моштат. Шочмо тын-влак: Юмынйӱла да Кугу сорта. Тыгак танле тыным да Ислам кучышо еҥ-влак улыт. Кызытсе жапыште улаш балтий Мари.

## Лекмаш

## Эртымгорно
"Черемис" мутлан келшыше мутым эн ончыч VI курымышто гот историк Иордан кучылтын. Но "имнискарис" мутым "черемис" мут дене таҥастараш йӧсырак. Кызытсе марий-влакын кугезе-влакышт V да VIII курым коклаште гот, хазар калык дене, Юлысо Булгарий дене кылым кучен. XIII ден XV курым коклаште марий-влак Шӧртньӧ Ордашке пуреныт, Озаҥ ханствыште лийыныт. Кунам руш саркалык Озаҥ ханлыкым 1552-шо ийыште сеҥеныт, марий мланде Моско Кугыжанышыш пурен. 4 Кылме 1920 ийыште марий-влаклан РСФСР-ыште автономийым пуеныт, 5 Теле 1936 — АССР лийын.

Ончыч марий-влак руш да суас ӱчашымаш деч Юл сер деч Вӱтла эҥерын кӱшыл ужашышкыже куржыныт. Тыште марий-влаклан шукырак эрык лийын, руш князь-влак да суас хан-влак дечат тораште. Вӱтламарий коклаште  шочын. Тудо икмыняр рушла ийсерышыште "Ветлужское черемисское княжество" семын палемдалтын. Вӱтламарий-влак тыгай мут-влакым кучалтыныт: кугуз - кугыза, да кугузвыж - кугыжаныш.

Кугуз-влак эн патыр, кугу пагалымаш сарзе кокла гыч ойырымо (сайлыме) вуйлатыше-влак лийыныт, докан. Икмыняр кугызын лӱмышт ийсерышлаште возалт кодын: Ходжа-Яралтем, Кай, Бай-Пондаш, Кельдебек, Ибраг. Нунын шкеныштын "пеҥгыдемдыме вер" (ола манаш лиеш) лийыныт: Вӱтла-Юр, Шанга да молат.

## Марий калыкын тистыже

Марий калыкын тистыжым Марий Ушемын погынымашыштыже пеҥгыдемденыт. Марий Элын тистыж деч ойыртемалтеш. Кум тӱс гыч шога, ош тӱс чимарийын яндарлыкшым ончыкта, йошкар тӱс - илышым, шем тӱс мланде дене кылдалтеш.

## Лӱмлö марий-шамыч

* Васильев, Валериан Михайлович — йылмышанчызе, этнограф, фольклорист, сылнымутчо
* Григорьев, Александр Владимирович — сӱретче
* Ефремов, Тихон Ефремович — сотемдарче
* Ефруш, Георгий Захарович — сылнымутчо
* Иванов, Михаил Максимович — почеламутчо
* Игнатьев, Никон Васильевич — сылнымутчо
* Искандаров, Алексей Искандарович — семлызе, хормейстер
* Йыван Кырла — почеламутчо, киноактёр
* Миклай Казаков — почеламутчо
* Кислицын, Вячеслав Александрович — Марий Элын кокымшо Президентше
* Колумб, Валентин Христофорович — почеламутчо
* Конаков, Александр Фёдорович — драматург
* Лекайн, Никандр Сергеевич — сылнымутчо
* Луппов, Анатолий Борисович — 
* Макарова, Нина Владимировна — совет семлызе
* Микай, Михаил Степанович — сылнымутчо
* Молотов, Иван Николаевич — семлызе
* Мосолов, Василий Петрович — агроном, академик
* Мухин, Николай Семёнович — сылнымутчо, кусарыше
* Николаев, Сергей Николаевич — драматург
* Олык Ипай — почеламутчо
* Орай, Дмитрий Фёдорович — сылнымутчо
* Палантай, Иван Степанович — семлызе, фольклорист, туныктышо
* Пет Першут — почеламутчо
* Сави, Владимир Алексеевич — сылнымутчо
* Сапаев, Эрик Никитич — семлызе
* Смирнов, Иван Николаевич — эртымгорнышанчызе, этнограф
* Тойдемар, Павел Степанович — мурызо
* Тыныш Осып — драматург
* Шабдар Осып — сылнымутчо
* Шадт Булат — почеламутчо, сылнымутчо, драматург
* Шкетан, Яков Павлович — сылнымутчо
* Чавайн, Сергей Григорьевич — почеламутчо, сылнымутчо, драматург
* Элексейн, Яков Алексеевич — сылнымутчо
* Элмар, Василий Сергеевич — почеламутчо
* Эшкинин, Андрей Карпович — сылнымутчо
* Эшпай, Андрей Андреевич — кинорежиссёр, сценарист, продюсер
* Эшпай, Андрей Яковлевич — совет семлызе
* Эшпай, Яков Андреевич — этнограф, семлызе
* Юзыкайн, Александр Михайлович — сылнымутчо
* Юксерн, Василий Степанович — сылнымутчо
* Ялкайн, Яныш Ялкаевич — сылнымутчо, критик, этнограф
* Ямбердов, Иван Михайлович — сӱретче

## Тыгеак ончо

* Дьяково археологик тӱвыра

* Марий йылме
* Курыкмарий йылме
* Марий сем
* Эрвел марий сӱан

## Кылвер-влак
Словарь марийской мифологии

## Негыз
* Ксенофонт Сануков "Кок тул коклаште". Марий Сандалык. №1 2009 ий

## Важ-влак


Категорий:Марий Эл
Категорий:Марий