open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Учимсола

**Учимсола** () — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Пӧтъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 367 еҥ (2003 ий), 106 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Пӧтъял ял деч 6,5 километр (авто дене — 8,5 км) кечывалвел-касвел могырно верланен.

## Ял лӱм
И.С. Галкинын да О.П. Воронцован шымлымышт дене яллан лӱмым Уча тукымлӱм мут пуэн. 

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Учаев Зиновий Васильевич — марий йылмызе филологий шанче кандидат, профессор, Марий Эл Республикын сулло туныктыш пашаеҥже, Россий Федерацийысе кӱшыл профессиональный образованийын почётан пашаеҥже.

## Кылвер-влак
* Деревня Учейкино (Учимсола). 

## Литератур
# Волжский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Волжский район», 2003. — 320 с. ил. C. 241.

## Важ-влак


Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Унур

**Унур** мут ончыктен кертеш:

* Унур — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше ял.
* Унур — Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше пытыше ял.
* Унур — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше хутор.

## Тугак ончо
* Унур-Киясово
Азъял хутор

**Азъял хутор** () — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Сотнур ял шотан илемыш пурышо хутор. Калыкчот: 36 еҥ (2002 ий), 29 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Сотнур сола деч 6 километр (авто дене — 7,7 км) кечывалвел-эрвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Ялым Кӱшыл Азъял гыч куснен толшо-влак негызленыт, сандене хуторыштым «Азъял хутор» манын лӱмденыт.

## Кылвер-влак
* Хутор Верхне-Азъяльский (Азъял кутыр).

## Литератур
# Волжский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Волжский район», 2003. — 320 с. ил. C. 122.

## Важ-влак


Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Шеренкуп

**Шеренкуп** () — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Памар ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 135 еҥ (2002 ий), 145 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Памар сола деч 0,5 километр эрвел могырно верланен.

## Ял лӱм
VI-шо ревизийым (ревизий () — ожно XVI – XVII курымлаште Руш Кугыжанышыште калыкым шотлымо формо, чылаже 10 ревизий лийын) ыштыме годым Шеренкуп ял кугыжаныш кожлалаште кычал мумо кумшо илем лийын лектын. Тунам ты ялым шотлен налыныт да учётыш шогалтеныт. Икмыняр ешан ик куп воктен верланыше ял нерген Памар солаште илыше-влак пеш сайын паленыт. Тушко сола гыч тынеш пурымо деч вара каеныт. Нунын илемышт воктен шуко куп-влак лийыныт. Сандене акрет мари-влак шке илемыштым «Шырын куп лаксак» маныныт. Кызытсе олык марий йылмыш савыраш гын, «Шыгыр куп лак» лектеш, але, тыглай ойлымаште — «Шыре куп лак», «Шырен куп». «Шырен куп» () илен-толын «Шеренкуп»ыш савырнен.

## Кылвер-влак
* Деревня Шеренгуб (Шеренкуп).

## Литератур
# Волжский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Волжский район», 2003. — 320 с. ил. C. 186.

## Важ-влак


Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Куршамбал

**Куршамбал** () — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Сотнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 137 еҥ (2003 ий), 103 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Сотнур сола деч 0,5 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен. Ял воктен кок пӱя уло, Курша эҥер йоген эрта.

## Ял лӱм
И.С. Галкинын да О.П. Воронцован шымлымышт дене яллан лӱмым Курша эҥер пуэн. «Куршамбал» — Курша эҥер умбалне верланыше ял. 

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Тыныш Осып — марий серызе, туныктышо, драматург, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934).

## Кылвер-влак
* Деревня Куршембал (Куршбал).

## Литератур
# Волжский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Волжский район», 2003. — 320 с. ил. C. 203.

## Важ-влак


Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Памашэҥер (Юлсер кундем)

**Памашэҥер** () — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Сотнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 181 еҥ (2003 ий), 173 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Сотнур сола деч 2,8 километр кечывалвел-эрвел могырно Ямбаш корем воктене верланен. Ял воктен шуко памаш лектеш, но иктыже посна ойыртемалтын шога, яндар вӱдан эҥер вӱд гай писын йогышо кугу памаш. Ты памаш яллан лӱмым пуэн.

## Ял лӱм
И.С. Галкинын да О.П. Воронцован шымлымышт дене яллан лӱмым ушымо кок марий мут пуэн: «памаш» + «эҥер» = «памашэҥер».

## Кылвер-влак
* Памашенер | Родная Вятка.
* Деревня Памашенер (Памашэҥер) | 12rus.

## Литератур
# Волжский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Волжский район», 2003. — 320 с. ил. C. 130.

## Важ-влак


Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Унур (Юлсер кундем)

**Унур** () — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Памар ял шотан илемыш пурышо хутор. Калыкчот: 3 еҥ (2005 ий), 1 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Памар сола деч 3 километр кечывалвел могырно верланен.

## Хутор лӱм
Хуторын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «у» + «нур» = «унур».

## Кылвер-влак
* Хутор Унур.

## Литератур
# Волжский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Волжский район», 2003. — 320 с. ил. C. 177.

## Важ-влак


Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Моркыял хутор

**Моркыял хутор** () — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Купсола ял шотан илемыш пурышо хутор. Калыкчот: 10 еҥ (2003 ий), 2 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Моркыял сола деч 4 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен. 

## Хутор лӱм
И.С. Галкинын да О.П. Воронцован шымлымышт дене хуторлан «Моркыял хутор» лӱмым Моркыял сола гыч куснен толшо-влак пуэныт.

## Кылвер-влак
* Хутор Краснознаменский (Моркыял кутыр).

## Литератур
# Волжский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Волжский район», 2003. — 320 с. ил. C. 263.

## Важ-влак


Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Моркыял

**Моркыял** () — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Купсола ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 203 еҥ (2003 ий), 178 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Купсола деч 6 километр кечывалвел-эрвелмогырно верланен..

## Сола лӱм
Сола калыкын ойлымыжо почеш солалан лӱмым Морко кундем гыч куснен толшо-влак пуэныт. «Моркиялы» — Морко мланде гыч куснен толшо-влакын ялышт.

## Кылвер-влак
* Село Моркиялы (Моркыял).

## Литератур
# Волжский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Волжский район», 2003. — 320 с. ил. C. 268.

## Важ-влак


Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Памар (ыҥ-влак)

**Памар** мут ончыктен кертеш:

* Памар — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше сола.
* Памар — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше РКК-ын Горькийысе кӱртньӧ корнын станцийже.
* Памар — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше пытыше илем.

## Тугак ончо
* Марий Памар
Сармак

**Сармак** (Марий Сарамак) () – Российыште Одо Элын Кизнер кундемыштыже верланыше Крымско-Слудкский ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 129 еҥ (2014 ий).

## Верланыме вер
Кизнер кундемын кечывалвелныже лийын шога. Кизнер марте – 43 километр, Ижевск марте – 160 километр.

## Йылме
Чылт марий ял. Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура. 

## Тугак ончо
* Одо Сармак.
* Руш Сармак.

## Важ-влак


Категорий:Кизнер кундемысе илымверла
Категорий:Одо Элысе марий илымверла
Уськур

**Уськур** () Унур-Киясово – Российыште Одо Элын Киясово кундемыштыже верланыше Карамас-Пельга ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот:77 еҥ (2012 ий) 98 еҥ (2014 ий).

## Верланыме вер
Киясово кундемын кечывалвел могырныжо верланен. Киясово марте – 14 километр, Ижевск марте – 78 километр.

## Йылме
Марий ял. Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура. 

## Кылвер-влак
* Унур-Киясово | Родная Вятка.

## Тугак ончо
* Киясово.

## Важ-влак


Категорий:Киясово кундемысе илымверла
Категорий:Одо Элысе марий илымверла
Янциткино

**Янциткино** () — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше пытыше ял. Шарача сола деке ушалтын. 

## Верланыме вер
Шарача сола деч 1 километр эрвелне лийын шоген.

## Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1960 ийыште сӱрем тылзын 30-шо кечынже Томскино ден Янциткино ялла да Шарача сола ик илыме верыш ушненыт — Шарача солаш. 

## Кылвер-влак
* Деревня Янциткино.

## Литератур
# Волжский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Волжский район», 2003. — 320 с. ил. C. 46.

Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Кӱанэҥер

**Кӱанэҥер** мут ончыктен кертеш:

* Кӱанэҥер — Российыште Суас Элын Агрыз кундемыштыже верланыше ял.
* Кӱанэҥер — Киров велын Малмыж кундемыштыже верланыше ял.
* Кӱанэҥер — Российыште Пошкырт Элын Балтач кундемыштыже верланыше ял.
Кӱанэҥер (Агрыз кундем)

**Кӱанэҥер** (, ) — Российыште Суас Элын Агрыз кундемыштыже верланыше Азёвский ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 247 еҥ (2002 ий), 238 еҥ (2012 ий).

## Верланыме вер
Агрыз ола деч 61 километр кечывалвел-эрвелне лийын шога.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «кӱан» + «эҥер» = «кӱанэҥер».

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*    Беляев Матвей Степанович — I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Бочкарев Анатолий Васильевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
*    Бочкарев Илья Иванович — II степенян Ачамланде сар орден да III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Константинов Матвей Константинович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Корнев Иван Павлович — кок Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Краснопёров Александр Андреевич — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Орехов Ефим Константинович — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Важ-влак


Категорий:Суас Элысе марий илымверла
Категорий:Агрыз кундемысе илымверла
Кӧлегеш

**Кӧлегеш** () – Российыште Суас Элын Агрыз кундемыштыже верланыше марий сола. Кӧлӧгеш ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 314 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Агрыз ола деч 85 километр кечывалвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ нерген тыгай легенде уло. Степан Разинын участникше шке ешыже дене пырля кугыжан правительствыжын расправыже деч лӱдын шылын каен Кӧлегеш () эҥер воктене пич кожлаш илемым негызлен. Тудын лӱмжӧ Кӧльга () лийын. Ял лӱм ушымо кок мут гыч лектын. «Кӧльга» + «еш» = «Кӧльгаеш», тывеч – илен-толын «Кӧлегеш»ыш савырнен. «Кӧлегеш» – Кӧльга ешын илемже.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Васильев Василий Васильевич – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Васильев Василий Васильевич – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Искаков Семён Маркелович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Марийское село Кулегаш.

## Важ-влак


Категорий:Суас Элысе марий илымверла
Категорий:Агрыз кундемысе илымверла
Шуар

**Шуар** (, ) — Российыште Суас Элын Агрыз кундемыштыже верланыше Кӧлӧгеш ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 145 еҥ (2000 ий), 128 еҥ (2012 ий).

## Верланыме вер
Агрыз ола деч 88 километр кечывалвелне лийын шога.

## Йылме
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура. 

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Ишкулатов Афанасий Ишпаевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Семикеев Алексей Семикеевич (Шочын: 1916 ий) — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Важ-влак


Категорий:Суас Элысе марий илымверла
Категорий:Агрыз кундемысе илымверла
Вочарма

**Вочарма** мут ончыктен кертеш:

* Вочарма — Российыште Суас Элын Кукмарий кундемыштыже верланыше ял.
* Вочарма — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше ял.

## Тугак ончо
* Кугу Вочарма
* Чурык Вочарма
Вочарма (Поранча кундем)

**Вочарма** () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Пумарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 148 еҥ (2002 ий), 125 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Кугу Пумарий сола деч 2 километр кечывалвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ перм-угор «Вочар» кок ужашан «воч»  да «ар»  гидроним гыч лектын. «Вочар» мутым олык марий йылимыш лудан эҥер манын кусараш лиеш. Тывеч «Вочарма» — лудан эҥер воктен верланыше ял лийын лектеш.

## Кылвер-влак
* Деревня Вочарма (Вочерма).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Параньгинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Параньгинский район», 2004. — 320 с. ил. С. 39.

## Важ-влак


Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Шыгай хутор

**Шыгай хутор** () — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше пытыше хутор.  

## Верланыме вер
Чодыраял деч 4 километр йӱдвелне лийын шоген.

## Ял лӱм
Яллан негызым пыштыше-влак «Шыгай» вер гыч лийыныт, сандене илемыштлан «Шыгай» лӱмым пуэныт.

## Кылвер-влак
* Хутор Октябрьский (хутор Красный Октябрь). 

## Литератур
# Волжский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Волжский район», 2003. — 320 с. ил. C. 86.

Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Егытсола

**Егытсола** () — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.  

## Верланыме вер
Карай сельсоветын территорийыштыже Егытсола корем воктене лийын шоген.

## Ял лӱм
И.С. Галкинын да О.П. Воронцован шымлымышт дене ялын лӱмжӧ «Егыт» собственный лӱм гыч лектын.

## Кылвер-влак
* Деревня Егытсола.

## Литератур
# Волжский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Волжский район», 2003. — 320 с. ил. C. 51.

Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Лапкасола (Юлсер кундем)

**Лапкасола** () — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше пытыше ял. Памар сола деке ушалтын.

## Верланыме вер
Памар сола деч 0,5 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.

## Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1960 ийыште Курыктӱр, Кырмегесола, Лапкасола, Черкысола ялла да Памар сола ик илыме верыш ушненыт — Памар солаш. Лапкасола ялын уремлаже Памар солан уремлашкыже савырненыт.

## Кылвер-влак
* Деревня Лапкасола.

## Литератур
# Волжский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Волжский район», 2003. — 320 с. ил. C. 155.

## Важ-влак


Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Нуръял (Юлсер-Ола оласе йырвел)

**Нуръял** () — Российыште Марий Элын Юлсер-Ола оласе йырвелыштыже верланыше пытыше ял. Юлсер-Ола деке ушалтын.

## Верланыме вер
Памар сельский администрацийыш пурен, Памар сола деч 8 километр кечывалвелне да Юлсер-Ола деч 3 километр йӱдвелне лийын шоген.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «нур» + «ял» = «нур_ял». «Нуръял» — нурышто верланыше ял.

## Эртымгорно
1999 ийыште Нуръял Юлсер-Олаш пурен. Нуръял Юлсер-Олан Мамасево уремышкыже савырнен.

## Литератур
* Деревня Мамасево (Нуръял) — «Город Волжск: Сборник документальных очерков и материалов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Городской округ «Город Волжск», 2007. - 320. с. ил.» книга гыч ужаш кылвер.

## Важ-влак


Категорий:Юлсер-Ола оласе йырвелысе илымверла
Шокшем Памаш

**Шокшем Памаш** () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Марийсола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 242 еҥ (2004 ий), 245 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Шернур ола сынан посёлко деч 20 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Ял лӱм кок мут гыч лектын: «шокшем» — эҥерын лӱмжӧ да «памаш». Рушла возымо «Большие Ключи» официальный вариантше ялыште кугу памаш лийын шогымыжым ончыкта.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Глушкова А.П. — МАССР-ын сулло агрономжо.
*  Журавлева Р.В. — «Чап Тамга» орденын кавалерже.
*  Зубарева Х. А. — Ленин орденын кавалерже.
* Кузиков О.Ф. — технике шанче кандидат.
* Софронов Н.П. — генерал-майор.
* Софронова Г.Д. — МАССР-ын сулло зоотехникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Большие Ключи (Шокшем Памаш, Кугу Памаш).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 19.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Лапка Памаш

**Лапка Памаш** мут ончыктен кертеш:

* Лапка Памаш — Российыште Марий Элын Шернур кундемыште верланыше пытыше ял. Тиман почиҥга деке ушалтын.
* Лапка Памаш — Российыште Марий Элын Шернур кундемыште верланыше Чылдемыр ял шотан илемыш пурышо ял.
Тумер (ыҥ-влак)

**Тумер** мут ончыктен кертеш:

* Тумер — тумо гыч гына лийын шогышо чодыра.

## Илымверла
* Тумер — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше пытыше ял.
* Тумер — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше ял.
* Тумер — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше ял.
* Тумер — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше пытыше ял.

## Тугак ончо
* У тумер (Тумер)
* Тумерсола (Тумер)
* Тумерсола
Шопкер

**Шопкер** () — нугыдын (пырля) кушкын шогышо шопке-влак але утларакшым шопке гыч гына лийын шогышо лышташан чодыра

## Тугак ончо
* Куэр
* Пистер
* Тумер

## Важ-влак


Категорий:Чодыран типше-влак
Шокшемсола

**Шокшемсола** () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Чылдемыр ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 10 еҥ (2005 ий), 7 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Мустай ял деч 5 километр йӱдвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «шокшем» + «сола» = «шокшемсола». «Шокшемсола» — Шокшем эҥер воктене верланыше сола.

## Кылвер-влак
* Деревня Шокшемсола (Пыркино, Пыркын).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 174.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Пугачёв Тумо

**Пугачёв Тумо** () — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже Марий Чодыран Ваштаран Курыкшын территорийыштыже кушкын шогышо кугу тумо. Конан-Ер деч 1 километр йӱдвел-касвелне лийын шога. 2013 ийын вӱдшор тылзыштыже пушеҥгылан пӱртӱсын чонан памятникше статусым пуэныт

## Ийгот да биометрий
Пушеҥгын кӱкшытшӧ — 26 метр, кӱжгытшӧ — 1,59 метр. Икымше шымлымаш дене пушеҥге 1500 ийыште (моло шымлымаш дене — 1650 ийыште) кушкаш тӱҥалын. 2013 ийыште эртарыме пытартыш шымлымаш ончыктен, тумо 1600 ийыште кушкаш тӱҥӓлын.

## Легенде
Легенде почеш, пуйто 1774 ийыште Емельян Пугачёв Озаҥ йымалне сеҥалтмыже деч вара тиде тумо вуйыш кӱзен йӱлышӧ Озаҥым ончен. Тыге лийын гынат, тиде тумо ту пагытыште тыгай кугу лийын огыл, сандене Емельян Пугачев тиде тумыш огыл, а вес кугу тумыш кӱзен. Легенде 1400-1940 ийлаште тиде тумо деч мӱндырнӧ огыл кушшо, 1950 ийыште, кошкымыжо деч вара, йыген йӧрыктымӧ вес тиддеч кугурак тумо дене кылдалтме лийын кертеш.

## Кылвер-влак
* Дуб Пугачёва.
* Страница о Дубе Пугачёва на сайте санатория «Кленовая Гора».
* Почитаемые и священные деревья Марий Эл.

## Важ-влак


Категорий:Марий Элын пӱртӱс памятникше-влак
Категорий:Марий Эл
Лужалу

**Лужалу** () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Чылдемыр ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 104 еҥ (2005 ий), 102 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Чылдемыр сола деч 6 километр йӱдвел-касвел могырно верланен. 

## Эртымгорно
МАССР-ын Кӱшыл Каҥашын Вуйвержын Кӱштыкшӧ почеш 1973 ийыште идым тылзын 27-ше кечынже Корембал ден Вичкудо ялла ик илыме верыш ушненыт — Лужалу ялыш.

## Кылвер-влак
* Деревня Лужала (Лужалу).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 255.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Марий Чодыра

**«Марий Чодыра» Кугыжаныш пӱртӱс парк** () — Марий Элын кечывалвел-эрвелныже Суас Эл воктене лийын шогышо кугыжаныш парк. Юлсер, Провой, Морко кундемлаште верланен. Йошкар-Ола марте — 60 километр, Юлсер-Ола марте — 30 километр.

1985 ийын идым тылзын 13-шо кечынже негызленыт.

## Географий
### Эҥерла
Парк гоч Элнет тӱҥ эҥер йоген эрта, молышт — Элнет эҥерын эҥерйолжо-влак: Ӱшӱт, Пӧт, Ӱбӧ, Вончо да т. м.

### Ерла

Марий Чодыра шкенжын ерлаже дене чаплана, нуно чыла — карстовый улыт.

Ерла: Ялчык, Сузак Ер, Кӱчыкъер, Вакшъер, Мушан Ер, Конан Ер, Тот Ер, Шуть Ер, Куж Ер, Йыргеж Ер, Кугу Ер да т. м.

## Флора
Кушкылышто — иман-лышташан чодырала. Кӱкшака курыкан верлаште ваштаран, пистеран, кожеран тумерла, тӧрверлаште — кожеран, пӱнчеран, пистеран, тумеран, ваштаран, шопкеран, шолеран чодырала, вӱд воктетсе олыклаште — тумерла шаланеныт. Шопкеран, куэран, кожеран пӱнчерла вашлиялтыт. Шудан куп-влак шуко верым налын огытыл. 50 наре кушкыл Марий Эл флорын шуэ видышкыже пура.

## Фауна
Янлык-влак: пӱчӧ, ур, урымдо, сур мераҥ, йос, коляйос, чодыра пушара, чодыра луй, умдыр (угыч акклиматизироватленыт), вӱдколя. Тугак маска дене пире верештыт. 
Кайык-влак: кӱдыр, сузо, музо, шалеҥге, чывывараш, амырт, пӱркыт, кугылудо, претлудо.

## Каныме верла
### Ялчык Ер

Тӱҥ статья: Ялчык Ер

### Кӱчыкъер
Тӱҥ статья: Кӱчыкъер

### Мушан Ер
Тӱҥ статья: Мушэҥер ер

### Сузак Ер
Тӱҥ статья: Сузак Ер

### Ваштаран Курык
Тыште тыгай лӱман санаторий, Ужар Памаш, Пугачёв Тумо верланеныт.

## Заповедник-влак
Марий Чодыран касвел-эрвел ужашыже эн чот аралыме территорийыште лийын шога, тушко йолын да керек-могай технике дене пураш лиймашым чарыме. Тушко Шуть Ер да Ӱбӧ эҥерын ужашыже пурат. Куж Ер ден Йыргеж Ер ерла тушко огыт пуро гынат, заповедникым аралыше-влак нунымат эскерен шогат.

## Литератур
* Постановление Совета Министров РСФСР от 13.09.1985 № 400 «О создании государственного природного национального парка „Марий Чодра“ в Марийской АССР»
* Постановление Совета Министров МАССР от 02.12.1985 № 589 "О создании государственного природного национального парка «Марий Чодра»
* Положение о Государственном учреждении "Национальный парк «Марий Чодра», утвержденное Департаментом охраны окружающей среды и экологической безопасности МПР России 16.05.2001

## Важ-влак


## Кылвер-влак
* Официальный сайт национального парка Марий Чодра
* Страница о парке Марий Чодра на сайте санатория «Кленовая Гора»
* Марий Чодра на сайте ООПТ России
* Раздел на сайте zapoved.ru
* Страничка на старом сайте МарГУ
* Страница на оф. сервере Марий Эл
* Характеристика территории национального парка Марий Чодра
* Национальный парк Марий Чодра (Яльчик, Илеть). Любопытная схема.

Категорий:Марий Элын аралыме пӱртӱс территорийже-влак
Йошкар Памаш

**Йошкар Памаш** мут ончыктен кертеш:

* Йошкар Памаш — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыже верланыше ял.
* Йошкар Памаш — Российыште Марий Элын Шернур кундемыже верланыше ял.
Нужъял (У Роҥго кундем)

**Нужъял** () — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Михайловка ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 88 еҥ (2004 ий), 120 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Михайловка ял деч 1 километр йӱдвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «нуж» + «ял» = «нуж_ял». «Нужъял» — Нуж эҥер воктен верланыше ял.

## Кылвер-влак
* Деревня Нужъял.

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Советский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Советский район», 2004. — 320 с. ил. С. 179.

## Важ-влак


Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Корембал

**Корембал** мут ончыктен кертеш:

* Корембал — Российыште Марий Элын Шернур кундемын Кукнур ял шотан илемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
* Корембал — Российыште Марий Элын Шернур кундемын Марийсола ял шотан илемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
* Корембал — Российыште Марий Элын Шернур кундемын Чылдемыр ял шотан илемыштыже лийын шогышо пытыше ял.

## Тугак ончо
* Кугу Илешъял (*Йошкар Шернур, Корембал*)
Элнеттӱр

**Элнеттӱр** мут ончыктен кертеш:

* Элнеттӱр — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше ял.
* Элнеттӱр — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше ял.
Сакар почиҥга

**Сакар почиҥга** () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Чылдемыр ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 70 еҥ (1996 ий), 43 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Мустай ял деч 4 километр йӱдвел-касвел могырно верланен. 

## Ял лӱм
Ялым негызлыше еҥын лӱмжӧ Сакар лийын, сандене илемыштым Сакар почиҥга манын лӱмденыт.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Исаков Н.М. — Ленин орденын кавалерже.

## Кылвер-влак
* Деревня Захарово (Сакар починта, Захаров починок, Захарсола).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 165.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Нольыкмарий

**Нольыкмарий** () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Чылдемыр ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 189 еҥ (2005 ий), 196 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Чылдемыр ял деч 3 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен. 

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «нольык» + «марий» = «нольыкмарий». «Нольыкмарий» — Нольык эҥер воктене илыше марий-влак.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Богатырев Г.А. — медицина шанче кандидат.

## Кылвер-влак
* Деревня Большая Коклала (Нольыкмарий, Кугу Коклала, Ноли Кукмор).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 249.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Тапшер

**Тапшер** мут ончыктен кертеш:

* Тапшер — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже йогышо эҥер.
* Тапшер — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше ял.
Ромашкино Вакш хутор

**Ромашкино Вакш хутор** () — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше пытыше хутор. 

## Верланыме вер
Нурсола ял деч 3 километр, Юлсер-Ола деч 23 километр тораште лийын шоген.

## Кылвер-влак
* Хутор Ромашкинская Мельница.

## Литератур
# Волжский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Волжский район», 2003. — 320 с. ил. C. 117.

Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Алдияр

**Алдияр** (Кӱшылсола) () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Чылдемыр ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 29 еҥ (2005 ий), 33 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Мустай ял деч 0,5 километр кечывалвел-касвел могырно верланен. 

## Ял лӱм
Яллан лӱмым негызым пыштыше «Алдияр» пуэн. Кокымшо лӱмжӧ ушымо кок мут гыч лектын: «кӱшыл» + «сола» = «кӱшылсола».

## Кылвер-влак
* Деревня Алдиярово (Алдиар, Кушылсола, Кисола).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 160.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Чылдемыр

**Чылдемыр** (Чендемерово) () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше ял. Чылдемыр ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 321 еҥ (2005 ий), 343 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Шернур ола сынан посёлко деч 5 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Яллан лӱмым негызым пыштыше «Чылдемыр» пуэн. 

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Гусева Надежда Васильевна – марий шанчызе, йылмызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2019).
* Михаил Павлов — марий серызе.

## Кылвер-влак
* Деревня Чендемерово (Чылдемыр ,Чылдемир, Чендемеров).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 260.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Ведаснур

**Ведаснур** () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Сердыж ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 3 еҥ (2005 ий), 3 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Кугу Сердыж ял деч 5 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен. 

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «Ведас» (Федос лӱм гыч лекше) + «нур» = «Ведаснур». 

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*       Отмахов Иван Григорьевич (31.10.1923 — 23.04.1945) — Совет Ушем Талешке, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Лежнин П.А. — технике шанче кандидат.

## Кылвер-влак
* Деревня Ведоснур (Ведаснур).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 198.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Лапчын

**Лапчын** () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Сердыж ял шотан илемыш пурышо  ял. Калыкчот: 29 еҥ (2005 ий), 29 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Руш Шолэҥер ял деч 7 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен. 

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ негызым пыштыше еҥын «Лаптев» тукымлӱмжӧ гыч лектын.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Лаптев Т.В. — 4-ше степенян Георгий ыресын кавалерже, XIX- ше курымышто Кавказ сарын да Болгарий походышто Шипка верч кредалме сарын участникше.
* Вершинина Н.Г. — историй шанче кандидат.

## Кылвер-влак
* Деревня Лаптево (Верхнее Лаптев, Лапчын, починок Лаптев).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 236.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Вахрушево

**Вахрушево** мут ончыктен кертеш:

* Вахрушево — Украиныште Луганск велыште верланыше ола.
* Вахрушево — Российыште Марий Элын Шернур кундемын Кукнур ял шотан илемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Ӱлылсола

**Ӱлылсола** мут ончыктен кертеш:

* Ӱлылсола — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
* Ӱлылсола — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
* Ӱлылсола — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
* Ӱлылсола — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Пӧтъял ял шотан илемыш пурышо ял
Марий Пижай

**Марий Пижай** () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Сердыж ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 29 еҥ (2005 ий), 28 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Руш Шолэҥер ял деч 15 километр эрвел могырно верланен. 

## Ял лӱм
Яллан лӱмым Пижай эҥер пуэн. «Марий Пижай» — Пижай эҥер воктене верланыше марий-влак.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*    Дмитрий Орай — марий серызе, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1939), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Левый Малый Сернур (Марий Пижай, Малый Пижай, починок Черемисский Пижай).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 237.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Чывыж

**Чывыж** мут ончыктен кертеш:

* Чывыж — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше ял. 
* Чывыж — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже йогышо эҥер, Сердыж эҥерын пурла эҥерйолжо.
Памар (станций, илем)

**Памар станций** () — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем. 

## Верланыме вер
Приволжский ола сынан посёлкыш пурен.

## Кылвер-влак
* Станция Помары.

## Литератур
# Волжский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Волжский район», 2003. — 320 с. ил. C. 194.

Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Куэрйымал

**Куэрйымал** () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Марийсола ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 91 еҥ (2005 ий), 79 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Марийсола ял деч 1 километр кечывалвел могырно Оно эҥер воктене верланен. 

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «куэр» + «йымал» = «куэрйымал». «Куэрйымал» — куэр йымалне верланыше ял.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Рычков Андрей Васильевич — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2008).

## Кылвер-влак
* Деревня Заречка-Она (Куэрйымал, Подберёзово, Синер).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 141.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Почиҥга

**Почиҥга** мут ончыктен кертеш:

* Почиҥга — Российыште Одо Элын Грак кундемыштыже верланыше ял.
* Почиҥга — Российыште Пошкырт Элын Янаул кундемыштыже верланыше ял.
* Почиҥга — Российыште Киров велын Пыжанъю кундемыштыже верланыше ял.
* Почиҥга — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже верланыше ял.
* Почиҥга — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше ял.
* Почиҥга — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше пытыше посёлко.
Лавраэҥер (ял)

**Лавраэҥер** (Шудомари, Куэрсола) () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Марийсола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 174 еҥ (2003 ий), 179 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Шокшем Памаш ял деч 3 километр йӱдвел могырно верланен. 

## Ял лӱм
Яллан лӱмым Лавраэҥер эҥер пуэн. «Лавраэҥер» кок марий мут гыч  лектын: «лавра» + «эҥер» = «лавраэҥер». «Лавраэҥер» — лавыран эҥер воктене верланыше ял.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*    Рыбаков Василий Николаевич — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Рыбаков Кузьма Николаевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Рыбаков Николай Хрисанович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже (колымыжо деч вара), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Рыбаков Федор Хрисанович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Чимаев Аркадий Николаевич — историй шанче кандидат, доцент МарКУ.

## Кылвер-влак
* Деревня Лавраенер (починок Лавраенер, Лавраэнер, Кыдалсола, Шудымарий, Шудумарь).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 25.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Нью-Мексико

**Нью-Мексико** () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык — 315 194 км².
Калык чот — 2 085 287 еҥ (2011).
Административ рӱдер — Санта-Фе ола.

Категорий:Нью-Мексико
Йошкар Памаш (Шернур кундем)

**Йошкар Памаш** () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Марийсола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 206 еҥ (2004 ий), 197 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Марийсола деч 1,5 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен. 

## Ял лӱм
Яллан лӱмым йошкар памаш пуэн. Памаш пундаш йошкар шун гыч лийын шоген, сандене вӱдшӧ йошкар тӱсан лийын.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Геннадий Ведерников — руш серызе, почеламутчо, артист, мурызо. 
* Светлана Григорьева — марий серызе, почеламутчо, кусарыше, журналист, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2005), Россий Журналист-влак ушемын йыжъеҥже, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2005), Родо-тукым калык эстон программын да Финн-угор литератур ассоциацийын  литератур премийын лауреатше (2007), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2015).
* Дина Рычкова — марий серызе, почеламутчо, туныктышо, Россий Федераций общий образованийын Почётан пашаеҥже (2006).
* Шабдарова-Смедман Майя Викторовна, марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1997), доцент.

## Кылвер-влак
* Деревня Йошкар Памаш (Яшкар Памаш).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 142.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Огайо

**Огайо** () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 116 096 км².
Калык чот - 11 808 848 еҥ (2011).
Административ рӱдер — Колумбус ола.

Категорий:Огайо
Оклахома

**Оклахома** () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 181 196 км².
Калык чот - 3 963 516 еҥ (2011).
Административ рӱдер — Оклахома-Сити ола.

Категорий:Оклахома
Орегон

**Орегон** () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 255 026 км².
Калык чот - 4 237 256 еҥ (2011).
Административ рӱдер — Сейлем ола.

Категорий:Орегон
Род-Айленд

**Род-Айленд** () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 4002 км².
Калык чот - 1 051 302 еҥ (2011).
Административ рӱдер — Провиденс ола.

Категорий:Род-Айленд
Теннесси

**Теннесси** () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 109 151 км².
Калык чот - 6 916 897 еҥ (2011).
Административ рӱдер — Нашвилл ола.

Категорий:Теннесси
Техас

**Техас** () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 696 241 км².
Калык чот - 29 183 290 еҥ (2011).
Административ рӱдер — Остин ола.

Категорий:Техас
Флорида

**Флорида** () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 170 304 км².
Калык чот - 22 244 823 еҥ (2011).
Административ рӱдер — Таллахасси ола.

Категорий:Флорида
Желонкино

**Желонкино** () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Марийсола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 46 еҥ (2003 ий), 40 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Шокшем Памаш ял деч 3 километр эрвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Яллан лӱмым негызым пыштыше Пётр Желонкин пуэн. 

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Смоленцев Я.Ф. — 4-ше степенян Георгий ыресын кавалерже, Икымше Тӱнямбалсе сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Петрово (Желонкино, Желонкин, Желонко, Жолонко, починок Петров).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 31.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Салтак

**Салтак** мут ончыктен кертеш:

* Салтак — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше ял.
* Салтак — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше ял.

## Тугак ончо
* Салтак Корем 
* Салтакъял
Тулгем

**Тулгем** () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Марийсола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 41 еҥ (2005 ий), 36 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Марийсола ял деч 4 километр йӱдвелне Тулбень эҥер воктене верланен. 

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Максимов Валерий Николаевич — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1998), доцент (2001).

## Кылвер-влак
* Деревня Тулбень (Тулгем, починок Тулбенька).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 156.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Аҥанур

**Аҥанур** () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Кукнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 373 еҥ (2003 ий), 407 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Эшполдо ял деч 6 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «аҥа» + «нур» = «аҥанур».

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Купсольцева З.В. — Ленин орденын кавалерже.
*  Киткаев И.Г. — Паша Чап орденын кавалерже.
* Петров П.П. — медицина шанче кандидат.
* Ялтаев И.Ф. — историй шанче кандидат.

## Кылвер-влак
* Деревня Ананур (Аҥанур, Загонное Поле).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 262.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Вахрушево (Марий Эл)

**Вахрушево** () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.  

## Верланыме вер
Рушэҥер деч 7 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.

## Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1990 ийыште теле тылзын 14-ше кечынже Вахрушево ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.

## Кылвер-влак
* Деревня Вахрушево.

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 182.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Изи Пӱнчер

**Изи Пӱнчер** (Сылнысер, Выльып почиҥга) () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Кукнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 40 еҥ (2003 ий), 46 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Рушэҥер ял деч 1,5 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Ял пӱнчер коклаште верланен. «Изи Пӱнчер» — изи пӱнчер коклаште верланыше ял.

## Кылвер-влак
* Деревня Малая Гора (Изи Пӱнчер, Сылнысер, Малая Горская, Малый Сосняк, Выльып почиҥга).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 187.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Окулово

**Окулово** () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Кукнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 12 еҥ (2003 ий), 0 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Эшполдо ял деч 2 километр йӱдвел-эрвел могырно Коньга эҥерын шола серыштыже верланен.

## Ял лӱм
Яллан негызым Степан Окулов пыштен, сандене яллан «Окулово» лӱмым пуэныт.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Пушкарев Д.С. — Паша Йошкар Тисте орденын кавалерже.
*  Пушкарева Н.И. — «Чап Тамга» орденын кавалерже.

## Кылвер-влак
* Деревня Окулово.

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 277.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Эшполдо

**Эшполдо**  () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Кукнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 93 еҥ (2003 ий), 84 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Шернур ола сынан посёлко деч 50 километр йӱдвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Ял XVIII-ше курым тӱҥалтышыште негызлалтын. Тунам «Сенькан почиҥга» маныныт. Вара «Ларивон Лари» лӱм дене — «Лари» маныныт. 1814 ий гыч «Ондроп Эшполдин»ын тукымлӱмжӧ дене — «Эшполдо» манаш тӱҥалыныт.

## Кылвер-влак
* Деревня Эшполдино (Ешполдино, Лари, Сенькан почиҥга, Эшполдо).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 284.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Кугу Пузо

**Кугу Пузо** () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Токспай ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 26 еҥ (2005 ий), 23 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Токспай сола деч 5 километр кечывалвел-эрвел могырно Пузо эҥер воктене верланен.

## Ял лӱм
Яллан лӱмым Пузо эҥер пуэн. «Кугу Пузо» — моло Пузо ялла деч кугырак лийын шогышо Пузо ял.

## Кылвер-влак
* Деревня Казаково (Пузя-Казаково, Кугу Пузо).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 77.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла