open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
13 ага

**13 ага** (13 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 133-шо (кужемдыме ийлаште — 134-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 232 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 13 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 13 кечынже шочшо-влак]]*
* 1920 — Варвара Тимофеевна Тимофеева, марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1960), доцент (1963), «РСФСР калык туныктымашын отличникше» (1975).

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 13 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:13 ага
13 вӱдшор

**13 вӱдшор** (13 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 103-шо (кужемдыме ийлаште — 104-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 262 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  Рок-н-роллын тӱнямбал кечыже.

*  — Томаса Джефферсонын шочмо кечыже.
* ,  — Сонгкран (У ий).
*  — Национальный кече.

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак: Мартин, Пшемыслав, Пшибыслав.
* Танле (православный) лӱм-влак: Вениамин, Иннокентий, Иона, Ипатий, Мария.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 13 кечысе событий-влак]]*
* 1895 ий — Помпей ола олмышто раскопкым ыштымек, кугу кладым муыныт.
* 1902 ий — Санкт-петербург олаште икымше троллейбусым тергымаш эртен.
* 1934 ий — Арктикыште азапыш логалше «Челюскин» пароходын экипажшым утарымаш мучашлалтын. 

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 13 кечынже шочшо-влак]]*
* 1949 ий — Маклашин, Валерий Владимирович, тазалык аралтыш пашаеҥ, Россий Федерацийын сулло эмлызыже  шочын. 1978-ше ий гыч тудо республикысе эмлымверын оҥ хирургий пӧлкан кугырак ординаторжо. А 7 ий гыч икымше номеран республикысе эмлымверын хирургий дене тӱҥ эмлызын алмаштышыже. Кундемыштына тудо икымше аниографийым ыштен.
* 1957 ий — Пылина, Наталия Николаевна, тӱвыра пашаеҥ палемда. 3 ий тудо кинофикаций виктемыште пашам ыштен. А 1990-ше ий гыч Йошкар–Оласе «Эрвий» кинотеатрын вуйлатышыже. Российын почётан кинематографистше. 
* 1955 ий — Смирнов, Игорь Алексеевич, театр пашаеҥ, Марий Эл Республикысе сымыктышын сулло пашаеҥже шочын. 20 ий утла тудо Йошкар-Оласе Руш академ театрын актёржылан тыршен, а 2001-ше ийыште вуйлаташ шогалын.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 13 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
**Шнуй Ипатийын кечыже**. Ипатий деч ÿдырамаш-влак азам ыштен кертдымаш деч утараш йодыныт, ешлан перкем, йоча пиалым йодын кумалыныт. Эсогыл азам ыштыме годымат але шöр уке годым Ипатийлан пелештеныт

## Палемдымаш-влак

Категорий:13 вӱдшор
13 идым

**13 идым** (13 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 256-шо (кужемдыме ийлаште — 257-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 109 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
Парикмахер-влакын кечышт.  

## Лӱмгече
Идымын латкумшо кечынже шке лӱмгечыштым– Пётр, Геннадий да Куприян влак палемдат. 

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 13 кечысе событий-влак]]*
* 1745 ий — Россий элысе икымше географий атлас ош тӱням ужын.
* 1929 ий — шымлызе Александр Флеминг у эмым – пенициллиным ончыктен. 
* 1960 ий — УАШыште у наука – бионика – дене кылдалтше симпозиум эртен. 

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 13 кечынже шочшо-влак]]*
* 1946 — Людмила Григорьевна Красилова, Марий Элын сулло туныктыш пашаеҥже да калык туныктышыжо. Татарстан Республик Черемшан селаште шочын. Марий кугыжаныш педагогик институтым тунем лекмек, Йошкар-Оласе 3-шо №-ан школышто руш йылме да литератур предметым вӱдаш тӱҥалын, а вара 20 №-ан школыш куснен да пытартыш ийлаште технологий колледжыште тыршен. 
* 1962 — Светлана Аркадьевна Гладышева, артистка, Марий Элын сулло артисткыже, туныктыш пашаеҥ. Шочынжо тудо Морко кундем Масканур ялыште. ГИТИС-ым тунем лекмек, Марий кугыжаныш драмтеатрыште тыршен. 10 ий утла ынде Марий самырык театрыште модын, тыгодымак тӱвыра да сымыктыш колледжыште туныктен. 50 утла рольым чоҥен, кудышт кокла гыч 20 ий ончыч шындыме С. Николаевын «Саликаштыже» Саликам, Чавайнын «Мӱкшотарыштыже» Клавийым палемдаш лиеш. Тыгак Светлана Аркадьевна «Чоныштем илет» икымше марий телесериалыште модын. М. Горькийын «На дне» пьесыж почеш шындыме спектакльыште Василисан рольжым устан модмыжлан кугыжаныш премий денат палемдалтын.
* 1962 — Сергей Борисович Миронов, ял озанлык да кугыжаныш пашаеҥ. Шочмо верже – Килемар кундемысе Удюрма ял. 1993-шо ий гычак тудо «Килемар Агроснаб» ушемын вуйлатышыжлан шогалын. Кундемысе мер илышыштат кугу пагалымашым сулен: кундемысе погынын депутатше лийын.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 13 кечынже колышо-влак]]*
* 2012 — Геннадий Валерианович Алексеев, марий серызе, почеламутчо, журналист, Россий Журналист-влак ушемын йыжъеҥже (1985), Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1997).

## Калык пале
**Куприянын кечыже.** Ожнысо калык тыге манын: тиде кечын турня-влак купышто погынат да куш чоҥештымым каҥашат. Тыгак тиде кечын турняпќчыжым погеныт, тидлан купыш эн ончыч 13 сентябрьыште шочшо еҥым колтеныт, тудо корным сайын пала – манын шоненыт. 

Категорий:13 идым
13 пеледыш

**13 пеледыш** (13 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 164-ше (кужемдыме ийлаште — 165-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 201 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* , Шарнымаш кече.
* , Тибет, Шнуй-влакын кечышт.
* , Шнуй Антонийын кечыже.

## Лӱмгече
* Танле лӱм-влак: Поликарп, Роман, Еремей Христина.
* Католик лӱм-влак: :ru:Антон, :ru:Люциан.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 13 кечысе событий-влак]]*
* 1940 — Марий кундемыште композитор организацийым ыштыме.
* 1805 ий — Уолтер Хант шке ыштен лукмо булавкылан патентым налын. 
* 1891 ий — Сибирь кӱртньыгорно магистральым чоҥаш тӱҥалыныт.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 13 кечынже шочшо-влак]]*
* 1948 — Виктор Иванович Мухин, эмлызе Марий республикын сулло эмлызыже. 1976 ий гыч Йошкар-Оласе эмлыме верыште тыршаш тӱҥалын. 10 ий Йошкар-Олан тӱҥ хирургшо лийын. Хирургий дене кылдалтше 60 шанче пашам возен. Виктор Иванович операций ыштымаште кугу специалистлан шотлалтеш. Медицин шанче кандидат.
* 1940 —  Зинаида Михайловна Бирицкая, куштызо. Куженер посёлкышто шочын. 23 ий уста артистка «Марий Эл» ансамбль балетын солисткыже лийын. Россий Федерацийын сулло артисткыже. 
* 1946 — Владимир Николаевич Матвеев, лётчик-испытатель. Илыш корныжо тудым Йошкар-Олашке конден: 11 №-ан школышто шинчымашым поген. Тыштак планерный станцийыште шуаралтын. 50 тӱрлӧ самолёт да вертолёт ден чоҥештылын. Английысе, Францийысе, Австралийысе авиосалонлаште лийын. Генерал-лейтенант. Совет Ушемын сулло лётчик-испытательже. Россий Федераций Герой. 
* 1945 — Ираида Валентиновна Яшмолкина, музыковед, Марий республикысе сымыктышын сулло пашаеҥже. Йошкар-Олаште шочын. Икымше профессонал семлызе Иван Ключников-Палантайын уныкаже. 30 ияш паша корныжо оласе сем училищыште шуйнен. «И.С. Ключников-Палантай – икымше марий композитор» да моло книга-влакын авторжо. Ираида Валентиновнам чӱчкыдын телевидений денат ужаш логалын: тыште тудо марий муро тӱвыра дене кылдалтше передачы-влакым вӱден.  
* 1964 — Юрий Геннадьевич Иркабаев, артист, тӱвыра пашаеҥ. Пошкырт Элыште шочын. 1984-ше ий гыч «Марий Эл» кугыжаныш куштышо ансамбльын артистше лийын. Кӱшыл шинчымашым налме деч вара 1993 ийыште ты ансамбльын вуйлатышыжлан шогалын.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 13 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* Еремей-бобовникын кечыже — тиде кечын шемпурсам ӱдат.
* Ӱдымӧ паша мучашлалтеш, ожно ты кечын шогам кудывечышке шогалтеныт.
* Мыняр шуко лупс кастене лиеш - тынарланак эрла шокшо лиеш.

Категорий:13 пеледыш
13 сорла

**13 cорла** (13 август) — григориан кечышот почеш идалыкын 225-ше (кужемдыме ийлаште — 226-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 140 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* Шолагай-влакын кечышт палемдалтеш. 
*  — Ӱдырамаш пайрем.
*  — Обон пайрем тӱҥалтыш (тошто еҥ-влакым шарныме кечыла) (13—15 Сорла).

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак:
*** Ипполит, Понтиан.
* Танле (православный) лӱм-влак:
** Пӧръеҥ лӱм-влак:
*** Антоний (Антон) — мученик Антоний.
*** Арсений — Арсений, епископ Никоцминдский.
*** Василий — исповедник Василий (Преображенский).
*** Вениамин — священномученик Вениамин (Казанский).
*** Владимир — священномученик Владимир (Холодковский).
*** Геласий (Галасий) — мученик Геласий.
*** Георгий (Егор, Егорий) — мученик Георгий.
*** Дионисий — преподобномученик Дионисий Ватопедский.
*** Евдоким (Авдоким) — праведный Евдоким Каппадокиянин.
*** Иоанн (Иван) — священномученик Иоанн (Румянцев), Иоанн, экзарх Болгарский, мученик Ковшаров, Иван Михайлович.
*** Иосиф (Иосип, Осип, Есип) — Иосиф Аримафейский (Христосын шолып тунемшыже).
*** Константин — исповедник Константин (Разумов).
*** Максим — мученик Румянцев, Максим Иванович.
*** Николай — священномученик Николай (Правдолюбов).
*** Сергий (Сергей) — священномученик Сергий (Шеин).
*** Стефан (Степан) — преподобный Стефан, князь.
*** Юрий — мученик Новицкий, Юрий Петрович.
** Ӱдырамаш лӱм-влак
*** Анна — мученица Серова, Анна Васильевна.
*** Елисавета (Елизавета) — исповедница Румянцева, Елизавета Григорьевна.
*** Иулитта (Юлитта Улита) — мученица Иулитта Кесарийская (Каппадокийская).

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сорла тылзын 13 кечысе событий-влак]]*

### Марий тӱняште
* 1940 ий — Оршанка, У Торъял, Шернур лесничестве-влакым ыштыме

### Тӱня мучко
* 1828-ше ийыште Лондонышто телевидений дене тӱрлӧ чиян икымше передачым ончыктеныт. 
* ФРГ ден ГДР коклаште пырдыжым чоҥаш тӱҥалыныт. Тиде шылын куржо-влак деч арала манын шоненыт. Историйыште тиде сооружений Берлин пырдыж лӱмым налын.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сорла тылзын 13 кечынже шочшо-влак]]*
* 1943 ий — Анна Александровна Парандайкина, Марий Эл Республикысе торгайымаш сомлын сулло пашаеҥже. Шкеже тудо Кужэҥер кундем Нурсола гыч. Москосо торгайымаш техникумым тунем лекмек, Йошкар-Оласе кевыт-влак секцийын вуйлатышыже лийын. 1984-1989 ийлаште Совет Ушем кӱшыл погынын депутатше лийын.
* 1954 ий — Александр Алексеевич Аганин, математик, физик да математик шанче доктор. Провой кундем Красногорский посёлкышто шочын. Паша корныжо Озаҥысе пединститутышто тӱналын, вара шанче рӱдерысе машина чоҥымо да механик институтышко куснен. Тудо икымше газ пульсаций моделированийым ыштен, мо дене кугу чапым сулен. 
  
## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сорла тылзын 13 кечынже колышо-влак]]*
* 1955 — Аптулай Пасет, марий серызе, почеламутчо, прозаик, журналист, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Калык пале
* **Евдокимын кечыже.** Ты кечын ожно реве гыч тӱрлӧ кочкышым ямдыленыт: когыльымат кӱэштыныт, пурамат шолтеныт. 
 

Категорий:13 сорла
13 сӱрем

**13 сӱрем** (13 июль) — григориан кечышот почеш идалыкын 194-ше (кужемдыме ийлаште — 195-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 171 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — Кугыжаныш лӱдыкшыдымылык службын пашаеҥже-влакын кечышт.
*  — Кугыжаныш кече.
*  — Бон пайрем (тошто еҥ-влакым шарныме кече, 16 июль марте шуйна).

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак: Маргарита, Андрей, Генрих, Эрнест.
* Танле (православный) лӱм-влак: Андрей, Варфоломей, Иван, Матвей, Пётр, Сафон, Филипп, Фома, Иаков.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 13 кечысе событий-влак]]*
* 1871 ий — Лондонышто икымше гана пырыс-влак ончер эртен.
* 1882 ий — Российыште икымше телефон станций-влакым пашаш пуртымо.
* 1930 ий — Уругвайыште икымше футбол чемпионат тӱҥалын.
 
### Марий тӱняште
* 1958 ий — Провой кундем Какшамарий ялыште композитор Иван Ключников-Палантайлан чапкӱм шогалтеныт.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 13 кечынже шочшо-влак]]*
* 1969 ий — Эльвира Борисовна Сидоркина, тӱвыра пашаеҥ, книгагудо вуйлатыше. У Торъял кундем Тушнур ялеш шочын. Марий мер толкынышто тудо моткоч кугу пагалымашым сулен, VIII-ше марий погынын делегатше лийын.
* 1944 ий — Павел Михайлович Бастраков, кугыжаныш пашаеҥ. Шкеже У Торъял кундем гыч. Ончыч туныктымашыштат, партий пашаштат шуаралтын. Вара ял озанлык министерствышке куснен — министрын полышкалышыже лийын. 2001-ше ий гыч Павел Михайлович ты министерствынак паша да архив шотышто кучемын вуйлатышыже сомылым шуктен шога. 
* 1960 ий — Надежда Валентиновна Огорельцева, туныктыш пашаеҥ. Ятыр ий йоча-влак дене пашам ышта, Маскасола кундемысе «Колокольчик» йочасадын вуйлатышыже. Ыштыме пашажлан Россий Федераций туныктыш да шанче министерствын чап таныкыше дене палемдалтын. 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 13 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* 12 апостолын кечыже. Кугече семынак, тиде кечын муным чиялтеныт да икте-весылан пӧлекленыт. 
* Тиде жапыште игечымат эскереныт. Петро кече деч варат куку мура гын, кеҥеж кужу лиеш – маныныт.
### Марий калык пале
* Турий кудо вечла чонешта — тудо вечла йӱрым вучыман. 

Категорий:13 сӱрем
13 теле

**13 теле** (13 декабрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 347-ше (кужемдыме ийлаште 348) кечыже. Идалык пытыме марте 18 кече кодеш.
      
## Пайрем да памятный дате-влак
* Андрей Первозванный апостолым шарныме кече.
*  — Республик кече.

## Лӱмгече
* Андрей, Фрументий, Иван-влакын лӱм кечышт.
## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 13 кечысе событий-влак]]*

Тиде кечын:
* 1642 ий — Абель Тасман европеец-влак кокла гыч икымше У Зеландий отром муын.
* 1742 ий — Елизавета Петровна кугыжа еврей-влакым Россий гыч поктен колташ кÿштыкым луктын.
* 1971 ий — кумдан чапланыше «Джентельмены удачи» фильмын премьерыже лийын.
* 1989 ий — Владимир Жириновский ЛДПСС (вара — ЛДПР) партийым чоҥен.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 13 кечынже шочшо-влак]]*
* 1925 ий — Избиенова, Екатерина Михайловна, чодыра озанлык пашаеҥ, Россий Федерацийын сулло чодыразыже. Татарстаныште шочын. Техникумым тунем лекме деч вара Марий Элысе чодыра озанлыкыште пашам ышташ тӱҥалын. 1956-шо ий гыч Юркино чодыра озанлыкыште полышкалышылан, вара тӱҥ чодыразылан тыршен.    
* 1962 ий — Сахабутдинов, Газинур Габдрашитович, бизнесъеҥ. Йошкар-Олаште шочын-кушкын. Кӱшыл шинчымашым Марий кугыжаныш университетыште налын. Шке жапыштыже «Эльбрус» да «Эрцог» кооператив–влакым вуйлатен. Кызыт гын «КОМЭКС» лӱман бизнес-рӱдерым вуйлата, ты бизнес-рӱдер тӱрлӧ ончер-влакым эртара, Российысе «Консультант Плюс» компанийын Марий Элыште колтымъеҥже. Тиддеч посна тудо альпинист, бильярдист, автотурист. Футбол денат моткоч модаш йӧрата.
* 1962 ий — Семеев, Владимир Игнатьевич, ял озанлык пашаеҥ. Тудо Кужэҥер кундем Саранур ял гыч. 1998-ше ийыште  Кужэҥер кундемысе ял озанлык пӧлкан тӱҥ агрономжылан шогалын. Пасу пашаште кыртмен тыршымыжлан ятыр чаптанык дене палемдалтын. 
* 1945 ий — Айварова, Анна Спиридоновна,  библиотекарь-библиограф, библиотеке пашан ветаранже. Ятыр ий книгагудылаште тыршен, Марий АССРысе тӱвыран сулло пашаеҥже. 
## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 13 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
**Ондри кече**. Танле кечышот почеш Андрей Первозванный апостолын кечыже. 
* Самырык ÿдыръеҥ-влак ончыкылык илышышт нерген тыге мужедыныт: садыште кÿрыштын пуртымо олмапу укшым вÿдан атыш шынденыт. Рошто пайремлан тудо лышташым колта гын, тудо ийын ÿдыр марлан кайышаш. 
* **Вӱд колыштмо кече**: эрдене эр эҥер вӱд деке каен, вакым ыштеныт. Вӱдым налме деч ончыч пылыш дене ий деке лишке лийын колыштыныт:
** Вӱд мӱгыра гын мардежан, поран игече толшаш.
** Ондри кечылан вӱд шып гын теле шып да лыжга лийшаш.

Категорий:13 теле
13 кылме

**13 кылме** (13 ноябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 317-ше (кужемдыме ийлаште — 318-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 48 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* Россий Федерацийын Сарзе вийысе радиаций, химий да биологий аралалтмаш войскан кечыже палемдалтеш. 
* Сокыр-влакын тӱнямбал кечышт.

## Лӱмгече
Кылме тылзын латкумшо кечынже Йыван, Никодим, Всеволод, Герман, Кузьма, Роман, Степан, Артемий, Николай да Станислав – влакын лӱм кечышт. 

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 13 кечысе событий-влак]]*
* 1758 — Сеченов лÿмеш икымше медицин институтым почмо.
* 1872 — Лев Николаевич Толстойын чумырымо «Азбука» книгаже ош тÿням ужын. 
* 1921 — Евгений Вахтангов лÿмеш кугыжаныш театрым почмо.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 13 кечынже шочшо-влак]]*
* 1931 — Римма Арсентьевна Руссина, Марий республикын калык артисткыже. Оршанка кундем Тошто крешын ялыште кресаньык ешеш шочын. 1945-ше ийыште шымияш школым тунемын пытарымеке, фельдер-акушер школышко тунемаш пурен. Окса чӱдылыклан кӧра, тунеммашым кодаш логалын. 1949-ше ий гыч 1954-ше ийыште Ленинградыште Островский лӱмеш театр институтысо марий студийыште тунемын. Шинчымашым погымеке, Шкетан лӱмеш кугыжаныш театрышке пашам ышташ толын. Икымше рольжо «Тумер ялын мурыжо» комедийыште Люба лийын. А «Корнывожышто» спектальыште Павлинам модмыжо годым, режиссер-влак тудым талантан актриса семын акленыт. «Мӱкш отарыште» Клавийын рольжым моткоч устан модын. 35 ий тыршыме жапыште 100 утла рольым чоҥен: кӧргӧ виян ӱдырамашымат, начар койышанымат, лӱдшымат, мыскарачымат. 
* 1950 — Сергей Станиславович Костров, кугыжаныш пашаеҥ. Йошкар-Олаште шочын. Ончычсо паша корныжо тӱрлӧ ушемла дене кылдалтын. 1995-1998-ше ийлаште Марий Эл виктер вуйлатышын службыштыжо пашам ыштен. А 2001-ше ий гыч Марий Эл виктер вуйлатышын икымше алмаштышыжын службыштыжо тыршаш тӱҥалын.   
* 1971 — Сергей Геннадьевич Игнатьев, спортсмен. Юлсер олаште шочын-кушкын. 14 ияш годымжак тудо дзюдо деке кумылаҥын. Юниор-влак кокласе таҥасымаште Совет Ушем чемпион лӱмым сулен. Россий чемпионатын той призёржо. Сумо дене Российын икымше чемпионжо. Спорт мастер.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 13 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
Спиридон да Никодим-влакын пайремышт. Тиде кечын чывым руалыныт: тÿрлö кочкышым ямдыленыт. Сонарзе-влак гын ешыштым мераҥ шыл дене сийленыт. 

Категорий:13 кылме
13 шыжа

**13 шыжа** (13 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 286-шо (кужемдыме ийлаште — 287-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 79 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — Кӱртньыгорно пашаҥ-влакын кечышт. 

## Лӱмгече
Шыжа тылзын латкумшо кечынже  Григорий, Леонид, Вячеслав, Александра да Михаил – влакын лӱмгечышт. 
 
## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 13 кечысе событий-влак]]*
* 1792 ий — США-н президентшын резиденцийжым чоҥаш тӱҥалме. Тудо кызытат шке статусшым йомдарен огыл.
* 1883 ий — Российысе театрал-влакын мер ушемыштым почмо.
* 2006 ий — ООН-ын серетарьжылан Пан Ги Мун шогалын.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 13 кечынже шочшо-влак]]*
* 1946 ий — Юрий Никитьевич Алексеев, Марий Эл Республикысе ял озанлыкын сулло пашаеҥже. Тудо Морко кундем Кужнур ялыште шочын. Ончычсо паша корныжо шочмо кундемысе «Родина» колхоз дене кылдалтын: тыште тудо вуйлатышыланат тыршен. 7 ий Морко кундемысе администраций вуйлатыше лийын. 2001-ше ий гыч - Марий Эл ял озанлык министрын алмыштышыже. Кугыжаныш погынын депутатше сомылымат ятыр ий шуктен.
* 1948 ий — Нина Петровна Селюнина-Рочева, спортсменка, кӱшыл классан тале ечызе, тӱнямбалсе чемпионка, Олимпийсе модмашын ший призёржо, Марий Эл Республик тӱвыран, Россий Федераций капкультур пашан сулло пашаеҥже. Шкеже Киров вел Вӱрзым кундем гыч. Шинчымашым Шернур школ-интернатыште, медучилищыште поген. 1976-шо ийыште Сыктывкарыш илаш куснен. Марий калык тале спортсменкам кызытат шарна: мутлан, Шернур кундемыште Нина Петровна лӱмеш ӱчашымаш-влакым эртарат. 
* 1961 ий — Александр Алексеевич Александров, Морко кундемысе Киров лÿмеш ял озанлык артель вуйлатыше.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 13 кечынже колышо-влак]]*
* 1942 ий — Пётр Григорьевич Першуткин (Пет Першут), курыкмарий серызе, почеламутчо, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
* 1994 ий — Елизар Янгильдин, марий серызе, кусарыше, журналист, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Калык пале
**Михаилын кечыже**. Ожно ты кечын ӱдырамаш-влак шке тошто олым тӱшакыштым йӱлалтеныт. Михаил кечын вочшо лум телын вара толмыжо нерген шижтара.
 

Категорий:13 шыжа
13 ӱярня

**13 ӱярня** (13 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 72-шо (кужемдыме ийлаште — 73-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 293 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 13 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 13 кечынже шочшо-влак]]*

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 13 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:13 ӱярня
14 ага

**14 ага** (14 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 134-ше (кужемдыме ийлаште — 135-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 231 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 14 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 14 кечынже шочшо-влак]]*
* 1928 — Тимофей Батырбаев (Тимиркай Умытаевич Батырбаев), марий серызе, туныктышо, кусарыше, журналист.
* 1958 — Александр Александрович Евстифеев, российыйсе кугыжаныш пашаеҥ, Марий Эл Республик Вуйлатыше (2017-2022).

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 14 кечынже колышо-влак]]*
* 1996 — Леонид Петрович Грузов, марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче доктор (1967), профессор (1969) Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже, Финн-угор ушемын йотэлысе йыжъеҥже (Финляндий).
* 2016 — Анатолий Николаевич Куклин, марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1983), филологий шанче доктор (1998), профессор (1999), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (1998), Россий Федерацийын кӱшыл профессионал туныктышын почётан пашаеҥже (2006), РАЕ шанчын да туныктышын сулло пашаеҥже.

## Калык пале

Категорий:14 ага
14 вӱдшор

**14 вӱдшор** (14 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 104-ше (кужемдыме ийлаште — 105-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 261 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* , Самырык тукым кече
* , Бенгальский У ий.
* , Шочмо йылме кече.
* , Вӱд фестиваль.
* , , , , Панамерикысе кече.
* , Украинысе МВД ГАИ кече.

: **Официалдыме**:
* , Шем кече.

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак: Людвина, Юстина, Валерьян, Ламберт.
* Танле (православный) лӱм-влак: Ефим, Макар, Мария.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 14 кечысе событий-влак]]*
* 1848 ий — печатьым эскерыше цензур комитетым почмо.
* 1927 ий — Вольво маркын икымше машинаже конвейер гыч лектын.
* 1961 ий — «Совет Ушемын лётчик-космонавтше» званийым пеҥгыдемдыме.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 14 кечынже шочшо-влак]]*
* 1931 ий — Быков, Владимир Фёдорович, механизатор да паша герой, Россий Федераций ял озанлыкын сулло механизаторжо.  Кызыт Йошкар-Олашке пурышо Данилово ялыште шочын. 32 ий тудо Медеведево районысо «Семёновский» совхозышто комбайнёрлан тыршен. Социализм паша герой.
* 1942 ий — Самсонов Николай Алексеевич, пашазе. У Торъял район Ушемнур ялыште шочын. 20 ий утла Йошкар-Оласе «Контакт» заводышто токарьлан пашам ыштен. 3 ий Совет Ушем кӱшыл погынын депутатше лийын.
* 1955 ий — Колоколов, Валерий Евгеньевич, пашазе. Провой кундем Красный Яр селаште Россий Федераций транспортын сулло пашаеҥже шочын. 1973-шо ий гыч тудо Звенигово районысо автотранспорт ушемын машина вӱдышылан тырша. Пашажым аклен, тудым «Знак Почёта» орден дене палемденыт.
* 1956 ий — Спириденко, Владимир Алексеевич, Марий Элын сулло тренерже да капкультурын сулло пашаеҥже. Йошкар-Олашке 1978-ше ийыште толын. Тудын тунемшыже-влак кокла гыч 24 еҥ спорт мастер, шымытын тӱнямбал чемпион лӱмым налыныт.
* 1959 ий — Богданов Сергей Иванович, кугыжаныш да тазалык аралтыш пашаеҥ. Шернур кундемысе эмлымверын тӱҥ эмлызыже да Шернур кундемысе погынын депутатше улеш. 
* 1962 ий — Эргубаев Зосим Вениаминович, кугыжаныш пашаеҥ, Марий Эл Республикын сулло юристше палемда. Ончыч Килемарысе, вара Йошкар-Оласе суд-влакын судьяже лийын. 1991-ше ий гыч тудо республикысе юстиций министерствын тӱҥ специалистше. А 1993 гыч 1995 ий марте нотариусын стажёржо, вара тудын полышкалышыже лийын. 1998-ше ийыште Марий Элысе конституций судын судьяжлын шогалын.
* 1981 ий — Эчейкина, Лилия Вячеславовна, артистка шочын. Шкеже Киров вел Малмыж кундем гыч. Паша корныжо Марий самырык театр дене кылдалтын, тыште тудо ятыр онай роль-влакым чона, ончаш толшо калыкым шке мастарлыкше дене куандара.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 14 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
**Шнуй Марьян кечыже**. Тиде кечын тыгай калыкпалым эскереныт: ий писын шула гын, идалык куштылго лиеш, олыкат нугыдо шудан. 

## Палемдымаш-влак

Категорий:14 вӱдшор
14 идым

**14 идым** (14 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 257-ше (кужемдыме ийлаште — 258-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 108 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече
Идым тылзын латнылымше кечынже шке лумгечыштым Марфа да Семен – влак палемдат.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 14 кечысе событий-влак]]*
* 1052 ий — Угарман оласе Софий Соборлан шнуй шӱлышым пуртеныт. 
* 1812 ий — Наполеонын армийже пуста да йӱлалтен кодымо Москош пурен.
* 1829 ий — Турций ден Россий коклаште Андриапольский вашкелшыкым пеҥгыдемдыме. Российлан шуко ола да крепость куснен.   
* 1954 ий — Тоцкий полигонышто ядер оружийын испытанийже лийын. Тӱжем дене салтак-влаклан радиаций логалын. 

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 14 кечынже шочшо-влак]]*
* 1920 — Сергей Иванович Полежайкин, Совет Ушемын Геройжо. Шкеже Мордовий кундем гыч, но изиж годым акаж дек Провой кундем Шолэҥер ялыш илаш толын. «Заготзерно» ушемыште контор лаборантлан ыштен, 1943-шо ийыште фронтыш логалын. Клайпеда ола воктене кредалмаште Сергей Иванович лӱддымылыкым ончыктен, но тиде операцийыште тудо илыш дене чеверласен. 
* 1946 — Алексеев, Виталий Михайлович, марий семлызе. 
* 1952 — Игорь Петрович Карпов, шанче литературовед, Марий Элын  сулло шанче пашаеҥже. Кисловодск олаште шочын. Кӱшыл шичымашым Марий кугыжаныш педагогик институтышто налын да паша верымат тыштак муын: аналитик филологий лабораторийын вуйлатышыже, литератур кафедрын профессоржо марте шуын. 150 наре шанче пашан, «Спаси и сохрани» книган авторжо. Филологий шанче доктор. Педагогик туныктыш шанче академийын чолга корреспондентше. 
* 1955 — Васильев, Анатолий Алексеевич, марий туныктыш пашаеҥ.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 14 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
**Семёнын кечыже**. Ожно тиде кечын куван кеҥежым вученыт, ӱдырамаш-влак кыне кылтам олыкыш кошташ луктыныт. Межымат шӱдыреныт: шӱртќ тќр лектеш гын – пелашат шотан лиеш, утыждене вичкыж але кӱжгӱ гын, пелашетын койышыжат тӱрлӧ лиеш.

Категорий:14 идым
14 пеледыш

**14 пеледыш** (14 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 165-ше (кужемдыме ийлаште — 166-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 200 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — Донор кече.
*  — Миграций службын кечыже.
*  — Ава кече.
* ,  — Коммунист репрессий деч колышо-влакым шарналтат.
*  — Траур да ӱшан кече.
*  — Тыныслык кече.
*  — Американ кугыжаныш тистын кечыже.
*  — Севастополь олам негызлыме кече

## Лӱмгече

* Танле лӱм-влак: Вера, Гаврила, Павел.
* Католик лӱм-влак: Эльвира, Валерий, Василий.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 14 кечысе событий-влак]]*
* 1834 ий — наждачный кагазлан патентым налыныт.
* 1905 ий — «Потёмкин» броненосецыште икымше революционный восстаний лийын.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 14 кечынже шочшо-влак]]*
* 1889 ий — Тойдемар, Павел Степанович — икымше профессионал марий мурызо.
* 1887 ий — Иван Ефимович Романов, литератор, прозаик, туныктышо. Лудшо-влак тудым **Иван Одар** лӱм дене палат. Туныктышо семынат тудо моткоч кугу пагалымашым сулен. Марий автоном областьыште туныктымо системым шыҥдарымаште тудын надырже моткоч кугу. 1937-ше ийыште репрессийыш логалын.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 14 кечынже колышо-влак]]*
* 2002 ий — Николай Михеев, руш серызе, почеламутчо, Россий Cерызе-влак ушемын йыжъеҥже (2001).

## Калык пале
* Устинын кечыже. Ты кечын эр ӱжара йошкар тӱсан гын уржа сайын шочеш, шурно лектышан лиеш.
* Устинын кечыже йӱран лиеш гын - йытын тений сайын шочеш.
* Тиде кечым йӧртыме айдеме дене пырля эртараш темлалтеш - еш пиал тендан деке толеш.

## Палемдымаш-влак



Категорий:пеледыш
14 пургыж

**14 пургыж** (14 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 45-ше кечыже. Идалык пытыме марте 320 (кужемдыме ийлаште — 321) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 14 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 14 кечынже шочшо-влак]]*
* 1926 — Геннадий Матюковский, марий серызе, почеламутчо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1949), Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1972), Марий АССР-ын Калык почеламутчыжо (1980), РСФСР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1986). 
* 1952 — Тимофей Петухов, марий серызе, почеламутчо, семлызе, артист.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 14 кечынже колышо-влак]]*
* 1971 — Вениамин Иванов, марий серызе, почеламутчо, драматург, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1964).
* 2011 — Евгений Афанасьевич Хлебников, йылмызе, шанчызе, туныктышо, мер пашаеҥ, философий шанче кандидат, Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше. 

## Калык пале

Категорий:14 пургыж
14 сӱрем

**14 сӱрем** (14 июль) — григориан кечышот почеш идалыкын 195-ше (кужемдыме ийлаште — 196-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 170 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — Революций кече.
*  — Бастилийым руалтен налме кече.
*  — Кронпринцесса Викториян шочмо кечыже.
*  — Миротворец кече.

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак Камилл.
* Танле (православный) лӱм-влак: Ангелина, Дамиан (Демьян), Кузьма, Никодим, Пётр, Константин.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 14 кечысе событий-влак]]*
* 1789 ий — Бастилийым руалтен налме. Тидын деч вара кугу француз революций тӱҥалын.
* 1903 ий — ТрансСибирь магистральым почмо. 

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 14 кечынже шочшо-влак]]*
* 1955 ий — Аркадий Арсеньевич Новиков, озанлык пашаеҥ, «Икымше май» озанлыкын вуйлатыже, Республикысе Кугыжаныш Погыгын Депутатше. Аркадий Аресентьевич  У Торъял кундем Тушнур ялыште шочын, школым, совхоз тезникумым, Марий кугыжаныш университетын экономике факультетшым сайын тунемын пытарен. Ыштыме пашажлан да лектышыжышжалн кугыжаныш премий, «За заслуги перед Марий Эл» орденын медальже дене палемдалтын.
* 1955 ий — Галина Александровна Богданова, ял озанлык вуйлатыше. Онычсо паша корныжо Азяково администраций дене кылдалтын: тыште тудо вуйлатышыланат тыршен. Тыгак тудо «Тепличное» акционер ушемын пöлка вуйлатышыже лийын. 
* 1947 ий — Владимир Михайлович Чумаков, Россий Федерацийысе капкультурын сулло пашаеҥже. 1977-1986-шо ийлаште тудо Йошкар-Оласе капкультур да спорт комитетын вуйлатышыже лийын. Вара кугыжаныш комитетышкат куснен. 1998-ше ийыште  капкультур, туризм да спорт министр лийын да кызытат сулен налме канышыште.
* 1970 ий — Владислав Алексеевич Николаев (калыкыште **Влад Николаев** семын палыме), мурызо, семлызе, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже. Тудо Пошкырт Эл гыч. 1997-ше ий гыч Владислав Алексеевич Марий кугыжаныш филармонийын солистше лийын.  2004-ше ийыште «Шийгорно» концерт программылан Олык Ипай лӱмеш кугыжаныш премий дене палемдалтын. 
* 1971 ий — Лилия Ивановна Рычкова, (Лилия Исай алмашлӱм дене палыме), почеламутчо, эмлызе. Шкеже тазалык аралтыш пашаште тырша. Шочынжо Шернур кундем Шӱдымарий ялыште. Психоневрологий диспансерыште тырша. Поэтесса семын Эльвира Краснован йоҥгалтарыме «Ала толат», Любовь Купсольцеван «Памаш дене» мурылаж дене да моло почеламут денат палыме.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 14 кечынже колышо-влак]]*
* 1938 — Николай Тишин, марий серызе, почеламутчо, туныктышо, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934).
* 1991 — Иосиф Беляев, курыкмарий серызе, туныктышо, I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Калык пале
* Кузьма ден Демьянын кечыже. Ожно ты кечын шудым солымо тургым тÿҥалын. А емыж кокла гыч эҥыж ден пуншоптырым поген пытараш тыршеныт, компотым шолтеныт.
* Ваштар лышташын йыжынлаштыже шырча налеш гын, йӱр толеш.

Категорий:14 сӱрем
14 шорыкйол

**14 шорыкйол** (14 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 14-ше кечыже. Идалык пытыме марте 351 (кужемдыме ийлаште — 352) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
Шорыкйол тылзын латнылымше кечынже Россий Федерацийысе трубопровод войскан кечыже палемдалтеш.

### Лӱмгече
* Василий
* Владимир
* Екатерина
* Клавдия
* Эмилия
* Илларион
* Феликс

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 14 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 14 кечынже шочшо-влак]]*
* 1929 — Михаил Якимов, марий серызе, почеламутчо, журналист, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1956).
* 1932 — Шурыгин, Анатолий Алекссевич, кумдан палыме мурызо, Россий Федерацийын сулло артистше. Саратов кундемыште шочын, но Москосо консерваторийым тунем лекмек Эрик Сапаев лӱмеш опер да балет театрышке толын да 17 ий тыштак тыршен. Тенор. 
* 1946 — Сушкина, Светлана Сергеевна, кумдан чапланыше мурызо, Марий Элын калык артисткыже. Мари-Тӱрек кундем Кукрем ялыште шочын. Мыланна опер мурызо семын палыме. Озаҥ консерваторийым тунем лекме деч вара опер да балет театрыште пашам ышташ тӱҥалын. 
* 1955 — Пирогов, Валерий Павлович, тазалык аралтыш пашаеҥ, Россий Федерацийын сулло эмлызыже. Куженер кундемыште шочын-кушкын. 1987-ше ий гыч уста эмлызе 4-ше №-ан поликлиникыште тӱҥ эмлызылан пашам ышта. Суапле пашажлан ятыр чап танык дене палемдалтын. 
* 1960 — Ильина, Лидия Дмитриевна, экономист да савыктыш пашаеҥ. У-Торъял район Крюк ялыште шочын. 1997-ше ийыште «Марий Эл» газет редакцийыште коммерческий редакторлан тыршаш тӱҥалын. Исполнительный директорын сомылжым шуктен, а кызыт Марий книга савыктышым вуйлата.
* 1961 — Сайранов, Владимир Андреевич, шанче пашаеҥ. Пошкырт Элыште шочын, Марий Элыште шке пашаж дене чапым налын. Пашам ышташ Крупская лӱмеш кугыжаныш педагогик институтышто тӱҥалын, кызыт университетын пашаенже. Экономик йодыш дене кылдалтше 30 наре шанче пашан авторжо. Экономик шанче кандидат.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 14 кечынже шочшо-влак]]*
* 2004 — Гурий Костатеев (Кос-Гур), курыкмарий серызе, журналист, туныктышо, литератор, РСФСР-ын сулло туныктышыжо (1970), Марий АССР-ын сулло туныктышыжо (1963),  1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Калык пале

Категорий:14 шорыкйол
14 кылме

**14 кылме** (14 ноябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 318-ше (кужемдыме ийлаште — 319-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 47 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* Диабет ваштареш кучедалме тӱнямбал кече палемдалтеш. Тиде кече Канадысе физиолог Бантингын шочмо кечыже лӱмеш палемдалтеш
* Социолог-влакын кечышт

## Лӱмгече
Кылме тылзын латнылымше кечынже Демьян, Иван, Кузьма, Ульяна, Адриан, Елизавета, Денис, Феодотия да Яков – влакын лӱм кечышт.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 1 кечысе событий-влак]]*
* 1920 — Севастопольысо бухта гыч ош армийын пытартыш корабльже-влак лектыныт.
* 1936 — Игечым эскерыше бюро пелен Игече институтым почыныт. 
* 1989 — Репрессийыш логалше еҥ-влакын депортацийым закондымылан шотлымо деклараций лектын. 

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 14 кечынже шочшо-влак]]*
* 1946 — Измаил Варсонофьевич Ефимов, сӱретче, график, Марий Элын сулло сӱретчыже. Курыкмарий кундемыште шочын. Микряк кыдалаш школым тунемын пытарымеке, Озаҥ оласе сӱретче училищыште тунемын, вара Суриков лӱмеш Москосо сӱретче институтышто шинчымашым поген. Измаил Варсанофьевич марий республикысе сӱретче – влакын ушем кучемын вуйлатышыже лийын.
* 1939 — Валерий Петрович Матвеев, мер да спорт пашаеҥ,  Марий республикын  капкультурын сулло пашаеҥже. 1953-шо ийыште Торяъл кундемысе Ошканер шымияш школым тунем пытарымек, Йошкар-Оласе педучилищыш тунемаш пурен. Армий деч вара У-Торъял школышто физкультур туныктышылан тыршен. 26 ий Валерий Петрович Марий Эл баскетбол федерацийым вуйлатен.
* 1951 — Ольга Петровна Скребкова, туныктыш пашаеҥ, Россий Федерацийын сулло туныктышыжо. Куйбышев велыште шочын. Кӱшыл шинчымашым Куйбышев кугыжаныш педагогик институтышто налын. Йошкар-Олашке 1975-ше ийыште толын. Тӱрлӧ школлаште туныктышылан пашам ыштен. 1990-ше ий гыч 27-ше №-ан школын вуйлатышыжлан тыршаш тӱҥалын. 
* 1930 — Владимир Ильич Изергин, журналист, Марий Элысе тӱвыран сулло пашаеҥже палемда. Педучилищым тунем пытарымек, «Коммунар» Шернур кундемысе газетыште ыштен. 26 ий «Марий коммуна» газет редакцийын пӧлка вуйлатышылан пашам ыштен. Конституций текстым да В. И. Ленинын пашаже-влакым марий йылмышке кусарымаште тудынат надырже изи огыл. 
* 1972 — Людмила Евгеньевна Шабдарова, марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2001), доцент (2011).
* 1984 — Роза Евгеньевна Искакова, мурызо. Роза шкеже Одо Эл Грахов кундем Мари-Возжай ялыште шочын-кушкын. Марий-Возжай кыдалаш школым тунемын пытарымеке, Йошкар-Олашке тӱвыра да сымыктыш колледжышке эстрада пӧлкашке тунемаш пурен. Розан репертуарыштыже тыгай кумдан палыме муро-влак улыт: «Тӱкалтем мо окнатым», «Волгыдо йӧратымаш», «Кузе илет, авай», «Тол манам», «Кайышашлык корнына» да молат улыт.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 14 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
Козьма да Дамианын кечыже. Тиде кечын идалыклан пытартыш суан-влакым эртареныт. Марлан кайыдыме ÿдыр-влак ÿдырсий пайремыш чумыргеныт. Поян еҥ-влак нужна родо-тукымыштлан, пошкудыштлан пöлек шотеш чывым пуэныт. 
  

Категорий:14 кылме
14 шыжа

**14 шыжа** (14 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 287-ше (кужемдыме ийлаште — 288-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 78 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* Покро кече.
*  Тӱнямбал стандарт кече.

## Лӱмгече
Танле (православный) лӱм-влак: Ананий, Мария, Михаил, Роман, Савва, Богдан, Ариадна

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 14 кечысе событий-влак]]*
* 1843 ий — Мендельсонын сӱан маршыше икымше гана йоҥгалтын.
* 1851 ий — «Рейтер» увер агентстве почылтын.
* 1926 ий — Алан Милнын «Винни-Пух» книгаже ош тӱням ужын. 

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 14 кечынже шочшо-влак]]*
* 1887 ий — Иван Одар, марий серызе, туныктышо.
* 1930 ий — Римма Васильевна Петрова, туныктышо да сылнымут пашаеҥ, Россий Федерацийысе школын сулло туныктышыжо. Шкеже тудо Кужэҥер кундем Саламатнур ялыште шочын-кушкын. Пашам Шернур кундемысе Кускин школышто ыштен: завуч, вуйлатышат лийын. Сылнымут тÿняштат Римма Васильевна изи огыл кÿкшытыш шуын: ойлымаш-влакым возен. Тунемшыже-влак уста педагогым кызытат порын шарнат. 
* 1954 ий — Юрий Захарович Петров, тазалык аралтыш пашаеҥ. Тудо Морко кундем Кугу Шоръялыште шочын-кушкын. Паша корныжо Россий Федерацийысе илышкыл страхований фондын Марий пӧлкаж дене кылдалтын. Эмлыме пашаштат Юрий Захарович кугу пагалымашым сулен. Мер сомылым шуктымаште гын, тудынат надырже изи огыл.
* 1958 ий — Валентин Семёнович Губеев, Марий Эл республикын сулло тренерже. Пошкырт Элысе Мишкан кундем гыч. Кушыл шинчымашым Крупская лӱмеш марий кугыжаныш институтышто налын. Паша корныжо Звениговысо йоча да самырык спорт школышто тӱҥалын. Валентин Семеновичын тунемшыже-влак кокла гыч ятырынже спорт мастер лӱмымат суленыт. 
* 1967 ий — Светлана Григорьева, марий серызе, почеламутчо, кусарыше, журналист, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2005), Россий Журналист-влак ушемын йыжъеҥже, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2005), Родо-тукым калык эстон программын да Финн-угор литератур ассоциацийын  литератур премийын лауреатше (2007), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2015).

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 14 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* **Покро кечын** ожно шуко сӱаным ыштеныт, кушкын шушо ӱдыр-влак Шнуй Юмынава деч марлан каяш йодын кумалыныт. Тиде кече деч вара ӱдырамаш-влак икте-весе дек унала коштыт, кидпашам ыштат. 

Категорий:14 шыжа
14 ӱярня

**14 ӱярня** (14 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 73-шо (кужемдыме ийлаште — 74-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 292 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 14 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 14 кечынже шочшо-влак]]*
* 1924 — Ким Васин, марий серызе, шанчызе, йылмызе, туныктышо, литературовед, литератур критик, кусарыше, журналист, филологий шанче кандидат, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1953), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1978), Чуваш АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже, Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1976), Марий АССР-ын Калык серызыже (1984), Йошкар-Олан Почётан гражданинже (1993).
* 1929 — Константин Коршунов, марий серызе, актёр, драматург, режиссёр, СССР Cерызе-влак ушемын йыжъеҥже (1969), Марий АССР-ын сулло артистше (1960), РСФСР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1979), Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1985).
* 1955 — Олег Этайн, марий артист, режиссёр, туныктышо, Марий Эл Республикысе сымыктышын сулло пашаеҥже (1997), Марий Эл Республикысе М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1999), Россий Федерацийысе сымыктышын сулло пашаеҥже (2005), Йыван Кырля лӱмеш театр премийын лауреатше (4 гана).

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 14 кечынже колышо-влак]]*
* 1984 — Пётр Эсеней, марий серызе, драматург, артист, кусарыше, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Калык пале

Категорий:14 ӱярня
1550 ийла

→ XVI курым
## Мо лийын
* 1552–1557 ийла - Черемис-влакын сарышт, олык марий-шамыч Руш кугыжанышыш ушнат.

Категорий:1550 ийла
1551

## Мо лийын
* Курык марий-влак Руш кугыжанышыш ушнат.

## Кӧ шочын

## Кӧ колен

Категорий:1551
1584

## Мо лийын
* Чарла ола (кызыт Йошкар-Ола) чоҥаш тӱҥалме.

## Кӧ шочын

## Кӧ колен

Категорий:1584
15 вӱдшор

**15 вӱдшор** (15 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 105-ше (кужемдыме ийлаште — 106-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 260 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  Калык-влак кокласе тӱвыра кече.
* , Армий кече.
* , Йӧратымаш кече.
* , Бенгальский У ий.
* , Кечын кечыже (Ким Ир Сенын шочмо кечыже).
* , Радиоэлектрон кучедалмаш шотышто специалистын кечыже.
* , Уголовный розыск пашаеҥ-влакын кечышт.
* , Йӧратыше-влакын кечышт.

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак: Василий, Вацлав, Цезарь.
* Танле (православный) лӱм-влак: Амфиан, Едесий, Поликарп, Тит.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 15 кечысе событий-влак]]*
* 1912 ий — «Титаник» пассажир лайнер вÿд йымак каен.
* 1951 ий — Лондонышто икымше гана тÿнямбал моторлык конкурс эртен.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 15 кечынже шочшо-влак]]* 
* 1933 ий — Бобков, Геннадий Александрович, спорт пашаеҥ, Россий Федераций капкультурын сулло пашаеҥже. Ульяновск олаште шочын. 1955-ше ий гыч тудо Марий кугыжаныш педагогик институтышто туныкташ тӱҥалын. Лач тудын ойжо почеш тыште капкультур факультетым почмо да икымше деканжыланат лач Геннадий Александровичым шогалтеныт. Умбакыже паша корныжо университетыш конден. Тыште тудо 15 ий тыршен. 
* 1935 ий — Бакутов, Станислав Васильевич, туныктыш пашаеҥ, Россий Федераций школын сулло пашаеҥже. 24 ий тудо Ветлужский чодыра техникумын вуйлатышыжлан ыштен, тиде жапыште ты тунемме тӧнеж тӱрлӧ таҥасымаште сеҥыше радамыш логалын. 
* 1931 ий — Свечников, Ион Александрович, ял озанлык пашаеҥ. Шкеже тудо Куженер район Нурсола гыч. 30 ий утла шочмо районысо Ленин лӱмеш колхозым вуйлатен. Тудын тыршыме жапыште колхоз кугу кӱкшытыш шуын. Уста вуйлатышын пашажым аклен «Знак Почёта» орден дене палемденыт. Марий Эл Республикысе ял озанлыкын сулло пашаеҥже. 
* 1941 ий — Прыгунова, Зоя Яковлевна, Россий Федераций тӱвыран сулло пашаеҥже. Йошкар-Олашке 1962-шо ийыште толын да тӱрлӧ тӱвыра пӧртлаште пашам ыштен: 20 ий утла Сеҥымашын кумлымшо идалыкше лӱмеш тӱвыра полатын вуйлатышыже лийын.'
* 1958 ий — Василий Павлов, марий мурызо, Марий Эл Республикын сулло артистше (2000). 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 15 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
**Шнуй Титын кечыже**.  Тиде кечын чыла ерласе да эҥерласе ий тарванышаш. Ий тарванен огыл гын, тиде ийын кол шагал лиеш – маныныт. 

## Палемдымаш-влак

Категорий:15 вӱдшор
15 идым

**15 идым** (15 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 258-ше (кужемдыме ийлаште — 259-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 107 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* Демократийын кечыже

## Лӱмгече
Идымын латвизымше кечынже Антон, Иван да Федот – влак лӱмгечыштым палемдат.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 15 кечысе событий-влак]]*
* 1801 ий — Александр Первый кугыжалан икымше велосипедым ончыктеныт. Изобретательже – крепостной кресаньык Ефим Артомонов. Тудо императорын коронацийышкыже Урал гыч Петербургыш шумеш тиде велосипед дене кудал миен: кугыжа тидлан кресаньыклан эрыкым пуэн.
* 1916 ий — сар историйыште танк дене ик эн кугу кредалмаш лийын. Сомма эҥер воктене Английын да Францийын войскаже-влак немыч-влакым танк дене чактареныт. 
* 1922 — Россий Федерацийысе санитар-эпидемиологий службым ыштыме.
* 1956 — М. Шкетан лӱмеш Марий калыкле драме театрыште Сергей Чавайнын пьесыже почеш шындыме «Мӱкшотар» спектакльын премьерыже лийын.
* 1971 ий — «Гринпис» экологий ушемым почмо.
 
## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 15 кечынже шочшо-влак]]*
* 1920 — Виктор Иванович Лобанов, авиатор, Россий Федерацийын сулло транспорт пашаеҥже. Угарман кундемыште шочын. 1961-1984-ше ийлаште тудо Йошкар-Оласе авиапӧлкан вуйлатышыже лийын. Тыгак республикысе кӱшыл погынын депутатше сомылым 14 ий шуктен шоген. Суапле пашажлан «За боевые заслуги» медаль да Йошкар Знамя, «Знак Почёта», Ленин орден-влак дене палемдалтын. 
* 1929 — Людмила Ивановна Мосунова, туныктыш пашаеҥ, Россий Федерацийын сулло туныктышыжо. Кужэҥер кундемыште. Марий кугыжаныш педагогик институтым тунем лекмек, Руш-Шой кыдалаш школышто тыршаш тӱҥалын, вара Конганур школыш куснен, но икмыняр ий гыч уэш Руш-Шойыш пӧртылын. 29 ий тыршымыже моткоч кӱкшын аклалтын. 
* 1951 — Николай Константинович Клементьев, кугыжаныш пашаеҥ. Тудын гын паша корныжо рӱдӧ сайлымаш комиссий дене кылдалтын. Спорт аланыштат Николай Константинович кугу пагалымашым сулен: Йошкар-олан 10 эн сай тренер радамыште тудынат лӱмжќ чапланен. 
* 1952 — Валентина Ивановна Щербакова, тӱвыра пашаеҥ. Сем училищым тунем лекме деч вара шочмо Шернур тӱвыра пӧртыштӧ пашам ышташ логалын. Вара паша корныжо кинотеатрыштат шуйнен. 1996-шо ий гыч тачысе кече марте Валентина Ивановна Советскийысе тӱвыра пӧлкан вуйлатышыжлан тырша. Тудын пашажым Россий Федерацийысе тӱвыра министерстват кӱкшын аклен: кугыжаныш чап танык дене палемден.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 15 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
**Мамонтийын кечыже.** Тиде кечын ожно чыла вольыкым вӱташтак шогыктеныт, тӱжвак лукташ тыршен огытыл, уке гын, вольык вашке черлана – маныныт. Тиде кече деч вара армийыш кайышаш рвезе-влакын пайрем пагытышт тӱҥалын. Ноябрь марте нунылан нимогай пашам ыштыктен огытыл, рекрутлан службо деч ончыч сайын каналташ пуэныт.  

Категорий:15 идым