open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Туныктышо

**Туныктышо** (учитель) () — мер профессий, туныктышо-влак педагог да преподаватель-влак лийыт. У тукымым туныкташ кӱлмӧ дене шочын.

Репетитор — туныктышо, але мӧҥгыштӧ частный урокым пуэн дистанционно. Шкет эртараш кузе кертын, туге да тӱшка паша шотышто тӱрлӧ дисциплиным.

## Эртык
Туныктышо-влак ожнысек лийыныт, ожнысек нуным пагаленыт, но кумдан шарлыше профессийыш тиде паша шукерте огыл савырнен. XIX курымышто Европыштат тӱҥ шотышто йоча-влак ешыште шинчымашым погеныт. Поян ешлыште йоча-влакым икмыняр туныктышо туныктен: чын кочкаш, шкем калыкыште шот дене кучаш, фехтований мастарлыкым погаш, арифметикым, йот йылме-влакым палаш. 

## Кызытсе жапын значенийже
Кызытсе жапыште российыште чыла студент пайдаланыме да чӱчкыдын репетитор полыш абитуриент вузыш пураш экзаменым кучаш ямдылалтеш предмет кӱкшытыш нӧлталын. Репетитор полыш кум йот йылме тунемше-влак коклаште шаркалаш шонен. Йылмым утларак пайдале программе-влакым муаш полшаш йодмыжым шукташ сравочым тунемме годымак пуэныт. Онлайн йот йылмым туныкташ йӧным кумдан шарен (видеотелефония гоч), туныктышо да тиде йӧн жапым аныклаш тунемза. Интернет шотышто занятийышкыже мия да кутырымо йылмым шымлымыж дене ойлымаш произношение печатлен шындыме.

## Важ-влак

Категорий:Профессий-влак
Шошо да Паша пайрем

**Икымше май пайрем** (**Шошо да Паша пайрем**) — Ага тылзын икымше кенчынже эртаралтеш. Май пайремым шукертсек палемдаш тӱҥалыныт. Кум тӱжем ий ончыч Акрет Римыште илыше–влак Майя юмылан ӱшанен улыт. Тудын лӱмеш шошын пытартыш тылзыжым май маныныт, а икмыше кечынже кугу пайремым ыштеныт. Россий империйыште тиде кечым икымше гана 1890-ше ийыште Варшавыште палемденыт, а 1891 ийыште Санкт-Петербургышто. Россий Федерацийыште тиде кече шошо да паша пайрем семын палемдалтеш.  
Категорий:Пайрем-влак
Чубарев, Олег Владимирович

**Олег Чубарев** (Олег Владимирович Чубарев) (, РСФСР, Псков вел, Подборовье сола — , Марий Эл, Лушмара ола сынан посёлко) — руш серызе, лесовод, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Илыш корныжо
Олег Чубарев 1923 ийын ӱярня тылзын 4-ше кечынже Псков вел Подборовье солаш шочын.

## Тӱҥ произведенийже-влак
* Охотничьи вечера: рассказы. Йошкар-Ола, 1957. 60 с.
* Зори над Шугалданом. Йошкар-Ола, 1989. 160 с.
* Легенды, были Кленовогорья: очерки, рассказы, зарисовки. Звенигово, 1993. 248 с.
* Тоби — четвероногий друг: повести. Звенигово, 1993. 184 с.
* Конец субмарины «8Т—38»: приключен, повесть. Йошкар-Ола, 2001. 96 с.
* За лещом для друга; Шустрик: рассказы // Короткие встречи. Йошкар-Ола, 2001. С. 362—376.

## Илышыже да творчествыже нерген литератур
* Карташов В. Приют его души // Мар. правда. 1997. 26 нояб. 
* Краткая биогр. справка // Короткие встречи. Йошкар-Ола, 2001. С. 362.
* Сидорова Н. В единстве с природой // Передовик. 2003. 4 марта. 
* Чубарев Олег Владимирович // Передовик. 2005. 11 нояб.
* МБЭ. Йошкар-Ола, 2007. С.395.

## Чап
*  Йошкар Шӱдыр орден (1944).
*  I степенян Ачамланде сар орден (1985).
* «За сохранение и преумножение лесных богатств РСФСР» тамга.
* ВДНХ шӧртньӧ медаль.

## Литератур
# Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 664-665.

## Важ-влак


Категорий:Руш серызе-влак
Республикысе курчак театр

**Марий Эл Республикысе Кугыжаныш автоном тӱвыра тӧнеж «Республикысе курчак театр»** (кӱчыкын: Курчак театр) () — 1942 ийыште Йошкар-Олаште негызлыме курчак театр. Спектакль-влак рушла да марла ончыкталтыт.

## Эртык
Марий Эл Республикысе Курчак театрын шочмо кечыжлан 1942 ийын Ага тылзыже шотлалтеш, но тӱвыра коллектив тиддеч ончыч пашам ышташ тӱҥалын. Театр труппым Йошкар-Оласе драме театрын тӱҥ режиссёржо Г. К. Крыжицкий чоҥен, антракт годым курчак-влак дене представленийым ончыкташ темлен.

1945 ий гыч труппым руш драмтеатрын актёржо В. И. Илисавский вуйлаташ шогалын. 

1989 ий марте Курчак театрын коллективше Марий АССР мучко гастроль-влак дене кудалыштын, ялысе клуб, школ да йоча садлаште спектакль-влакым ончыктылын. 1989 ийыште театрлан шке полатым пуэныт, мотор пӧрт Изи Кашкшан эҥерын серыштыже верланен. 25 ий жапыште театрым Екатерина Ярденко вуйлатен.

2014 ий Идым тылзыште театр Вознесенский урем Патриарший площадьыш куснен.

## Тугак ончо
* Марий самырык театр
* М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театр
* Георгий Константинов лӱмеш руш академ драме театр

## Кылвер-влак
* Республиканский театр кукол.

Категорий:Йошкар-Оласе театр-влак
Категорий:Курчак театр
Аптулаев, Пасет Аптулаевич

**Аптулай Пасет** (**А. Басс**) (Пасет Аптулаевич Аптулаев) (, Россий империй, Ӱпӧ губерний, Пӱрӧ уезд, Шоръял ял –  РСФСР, Пошкырт АССР, Калтаса район, Шоръял ял) – марий серызе, почеламутчо, прозаик, журналист, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Илыш корныжо
Аптулай Пасет 1913 ийын пеледыш тылзын 26-шо кечынже Россий империй Ӱпӧ губерний Пӱрӧ уезд Шоръял ялыште шочын. 

## Тӱҥ произведенийже-влак
* Школыш: почеламут // Пионер йӱк. 1933. № 4–5. С. 15. Изображение 075.
* Олма сад орол; Куриев Шамрай: ойлымаш-вл. // Пиалан илыш. Йошкар-Ола, 1941. № 1. С. 134–136; С. 150–155.
* Курсант: ойлымаш // Пиалан илыш. Йошкар-Ола, 1953. № 37. С. 31–46.
* Шуаралтмаш: ойлымаш // Пиалан илыш. Йошкар-Ола, 1953. № 39. С. 26–56.
* Кумылаҥмаш: ойлымаш // Ончыко. 1955. № 2. С. 65–69.
* Волшебный шовыч: повесть // Ончыко. 1956. № 4. С. 4–37 ; № 5. С. 12–30.
* Изи вӱдет йогалеш: повесть [Течет ручеёк]. Йошкар-Ола, 1958. 68 с.

## Вес йылмылаш кусарыме произведенийже-влак
* Изи выдет йогалта: повесть / пер. на горномар. В. Семёнова. Йошкар-Ола, 1959. 72 с.
* Течет ручеёк: повесть / пер. на рус. В. Муравьёва. Йошкар-Ола, 1960. 44 с.
* Течет ручеёк: повесть. Калтасы, 2007. 46 с.

## Илышыже да творчествыже нерген
* Аптулай Пасет// Изи вӱдет йогалеш. Йошкар-Ола, 1958. С. 3–4.
* Шорский П. Гражданин, писатель, йолташ // Марий коммуна. 1964. 12 янв.
* Васин К. Псевдонимы марийских писателей: крат. ист.-лит. справ. Йошкар-Ола, 1965. С. 12.
* Тимиргалин Т. Аптулай Пасет, але Ялкор гыч писатель марте // Ончыко. 2000. № 6. С. 167–174.
* Зайниев Г. Изэҥерет йогалеш // Ончыко. 2003. № 6. С. 140–148.
* Акиев В. Аптулаев Пасет Аптулаевич // Течет ручеёк. Калтасы, 2007. С. 3–4.
* МБЭ. Йошкар-Ола, 2007. С. 30.
* Аптулай Пасет // Писатели Марий Эл: биобиблиогр. справочник. Йошкар-Ола: Мар. кн. изд-во, 2008. С. 64–66.

## Кылвер-влак
* Аптулай Пасет, поэт.
*  Аптулаев Пасет Аптулаевич (Пасет Аптулай). (1913-1955) – марийский писатель.
* Аптулаев П.А. (Аптулай Пасет).

## Литератур
# Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. – Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. – 752 с. С. 64–66.

Категорий:Марий серызе-влак
Категорий:Марий почеламутчо-влак
Категорий:Марий журналист-влак
Йылмызе

**Йылмызе** () — йылмым але йылме-влакым шымлыше шанчызе. Профессионал йылмызе-влак вуз ден шымлыше институтлаште пашам ыштат, тыгак прикладной областьыште тыршен кертыт: компьютерный лексикографий, кусарымаш паша да тулеч моло. Марий йылмызе-влак кокла гыч Павел Глезденёв, Валериан Васильев, Аркадий Ивановым палемдаш лиеш.

## Шеледымаш
Йылмызе-влак шке специализацийышт дене шелалтыт:

* Шымлыме йылме дене:
** Ик йылме дене специалист-влак, мутлан, русист, англист, латинист, португалист, лезгиновед, татаровед, японист, арабист-влак да т.м.
** Йылме тӱшка дене специалист-влак, мутлан, германист, романист, кельтолог, иранист, славист, индоевропеист, уралист, тюрколог, монголовед, дагестановед, семитолог-влак да т.м.
** Посна ойырымо кундемысе йылме-влак шотышто специалист-влак: американист, африканист, балканист, кавказовед-влак да т.м.
* Лингвистикын посна разделым шымлыме дене — фонетист, морфолог, синтаксист, семасиолог, лексиколог, типолог, компаративист, психолингвист, социолингвист, диалектолог-влак да т.м.
* Теоретический направлений дене —  формалист, функционалист, генеративист, когнитивист, структуралист-влак да тулеч моло.

## Тыгак ончо
* :Категорий:Марий йылмызе-влак

*
Николаев, Владислав Алексеевич

**Владислав Алексеевич Николаев**, калыкыште **Влад Николаев** семын палыме () — марий мурызо, семлызе, бард, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже.
## Илыш корно
14 июль 1970-ше ийыште Пошкырт Элысе Мишкан кундемысе Озерки ялеш шочын. 1996-1997 ийлаште Калтаса селасе РДК-те художественный вуйлатышылан тыршен. Творческий корныжо 1997 ийыште тӱҥалын. Тиде ийынак «Чолман йӱк» фестивальын дипломантше лиеш. 1997 ийыште республикысе Тӱвыра да сымыктыш колледжыш эстраде отделенийыш тунемаш пура. 

Тунемме жапыштак Я.Эшпай лӱмеш филармонийыште пашам ышташ тӱҥалеш. 1999 ийыште регион кокласе «Ший памаш» фестивальын Гран-прим сеҥен налеш. 2001 ийыште Тӱвыра да сымыктыш колледжым артист-вокалист, эстрадный ансамбльым вуйлатыше специальность дене тунем пытара да Искандаров лӱмеш марий капеллыште пашам ышташ тӱҥалеш. 2004 ийыште Марий тӱвыра рӱдер пелен марий «Югорно» бард клубым чумыра. 2005-2010-шо ийлаште Шке семын мурышо-шоктышо-влакын «Югорно» мер организацийын Президентше. 
## Чапым сулымаш
* 2004 ийыште Олык Ипай лӱмеш кугыжаныш премийын лауреатше. 
* 2015 ийыште Марий Эл Республик Вуйлатыше Л.И.Маркеловын Кӱштыкшӧ почеш Влад Николаевлан Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже лӱмым пуымо.
Категорий:Марий мурызо-влак
Категорий:Марий семлызе-влак
Боголюбова, Лилия Владимировна

**Лилия Петухова** (Лилия Владимировна Боголюбова (Петухова)) (, Марий Эл, Морко кундем, Кожлаер ял) — марий мурызо.

## Илыш корно
Лилия Петухова 1992 ий пеледыш тылзын 30-шо кечынже Морко кундемысе Кожлаер ялыште шочын. Аваже — Петухова Асия Гаптулхаковна, кевытоза, ачаже — Петухов Владимир Николаевич, самодеятельный композитор, Моско олаште пашам ышта.

### Тунеммаш да паша
Тӱҥалтыш шинчымашым Кожлаер школышто налын. 10-11 классым Волаксола кыдалаш школышто пытарен. 2009-2010 ийыште ФГОУ СПО «Йошкар-Оласе строительный техникумышто» экономик-правовой пӧлкаште юристлан тунем лектын (специальность — правоведение, хозяйственно-правовой специализаций, квалификаций - юрист).

2010-2013 ийлаште АНО ВПО «Межрегиональный открытый социальный институтышто» заочно юридический факультетыште тунемын. Специальность — юриспруденций, специализаций — гражданско-правовой, квалификаций — юрист. Тунемме жапыште пашам ыштен — Морко рӱдо эмлымверыште тӱҥ эмлызын секретарьжылан тыршен. 2014 ий гыч ООО «Жилкомсервис» организацийыште юрисконсультлан пашам шукта.

### Еш
2014 ийыште ешым чумырен. Пелашыже — Боголюбов Алексей Валерьевич. Кок икшывым ончен-куштат: Артём ден Риана.

## Мурымаш паша
Мураш изинекак йӧратен. Ачаже — гармоньчо, аважат мураш йӧрата, сандене, очыни, мураш-кушташ йоча годымак тунемын. Йоча садыш коштмо годым районысо конкурслаште таҥасен, сеҥыше радамыш лектын, ялысе клуб пашаеҥ-влак дене тӱрлӧ яллашке концерт дене коштыныт. Ты годымак мурызо лияш эреак шонен.

2011 ийыште «Марий Эл Радион» эртарыме «идалыкысе муро» концертыште икымше гана «Йолташемлан» муро дене кугу сценыш калык ончыко лектын, радиоэфирыште икымше йоҥгалтарыме мурыжо «шочмо кече».

Творческий кылым марий эстрадын шӱдыржӧ-влак дене куча: Володя Матвеев, Артур Ефремов, Эльвира Трифонова, Анатолий Зарецких, Ирина Якаева. Нине артист-йолташыже-влак дене пырля ик гана веле огыл Российыште марий-влакын тӱшкан илыме верлашке гастроль дене пырля коштыныт: Свердловск вел, Пошкырт Эл, Удмуртий, Татарстан.

## Муро-влак
* «Шочмо кече»
* «Йӧратыме пагыт»
* «Йолташемлан»
* «Марий ӱдыр»
* «Ӧндалыш танем»
* «Ош вис- вис»
* «Кодшо йӧратымаш»
* «Такмак-влак»
* «Ял гыч фронтышко»
* «Авай, авайна»
* «Кушто улат, пиалем»
* «Авай»
* «Шинчаштемже тыйынак веле»
* «Кеч лӱметым каласал»
* «Вучем шуматкечым»
* «Тыланет кора»
* «Йоратымаш ила»
* «У такмак-влак»
* «Вучо, вучо»
* «Вашлиймаш»
* «Поран»
## Чап танык-влак
* 2008 ий — «Талантан самырык тукымлан полшымаш» направлений почеш Морко кундемысе администраций вуйлатышын грантшым сеҥен.
* 2008 ий — «Единая Россия» партийысе марий регионысо пӧлкан дипломжо дене «Художественное творчество» номинацийыште палемдалтын.

Категорий:Марий мурызо-влак
Этнограф

*merge [[Этнографий]]


*'Этногра́фий*' ( — *калык* да  — *возем'') — калык-(этнос)-влакым, этнический образований-влакым, нунын шочымыштым, илышыштым, культурыштым шымлыше шанче.
## Мом шымла

Тӱҥ шотышто этнографийын шымлыме предметше — тӱнясе калык-влакым, нунын духовный да материальный культурыштым, шочмыштым да шыҥдаралтмыштым шымлымаш.
## Марий этнографий
Икымше марий этнограф-влак радам гыч Павел Глезденёвым палемдаш лиеш.
## Палемдымаш-влак
Категорий:Профессий-влак
Ленин кугурем (Йошкар-Ола)

**Ленин кугурем** () — Йошкар-Олаште ик эн кужу урем-влак радам гыч. Ленин лӱмеш тӱвыра полат гыч тӱҥалеш, Нагорный микрорайон марте шуйна, Изи Какшан эҥер гоч эрта.
Нетребко, Анна Юрьевна

**Анна Нетребко** (18 Идым 1971, Краснодар, Совет Социализм Республик-влак Ушем) — руш мурызо.
Категорий:Руш мурызо-влак
Шуматкече (ансамбль)

**«Шуматкече» ансамбль** — марла мурышо вокально-инструментальный калык ансамбль. Марий Эл Республикысе Морко кундем Кокласола ял гыч. 1990 ий шыжа тылзын 20-шо кечынже чоҥалтын. Вуйлатыше — Евгений Соколов. Концертлаште синтезатор, бас-гитара, соло-гитара, акустический гитара, барабан-влак, шиялтыш почеш йоҥгалтарат.

## Состав

Категорий:Марий ансамбль-влак
Категорий:Марий Эл
Садова, Марина Андреевна

**Марина Садо́ва** (Марина Андреевна Садо́ва) (, Россий, Марий Эл Республик, Маскасола кундем, Нужъял ял) — марий мурызо, семлызе, «Куат» группын солисткыже (тудак коллективым чумырен).

## Илыш корныжо
Марина Садова 1997 ийын ага тылзын 3-шо кечынже Марий Эл Республик Маскасола кундем Нужъял ялеш шочын.

## Мурымаш паша
Марина мураш ныл ияш годымжак тӱҥалын. Икымше сеҥымашыжлан «Звездный дождь» республик кӱкшытысӧ эстрада муро конкурсышто сеҥымым шотлаш лиеш. Тудлан тунам 5 ий лийын. Вара район, Республик, Россий кӱкшытысӧ да калык-влак кокласе конкурслаште ятыр сеҥымашым налын: «Маленькие звездочки на Золотых песках» (Болгарий, 2 вер), «Таланты Каунаса» (Литва), «Путь к звездам» (Санкт-Петербург ола). 

Марий Эл мучко Марина «Песенка года» конкурс деч вара палыме лийын. Тушто тудо Людмила Помогаева дене пырля «Марий лӱм» мурым йоҥгалтарен («Яндар» дуэт). Тиддеч вара Марина марий муро-влакым мураш тӱҥалеш. Муро-влакше Марий Эл Радиошто да марий телевиденийыште йоҥгат, ятыр клип муро-влакланше лектеш.
Марина 2014 ий гыч И.С.Палантай лӱмеш тӱвыра да сымыктыш колледжыште шинчымашым поген.

2014 ийыште Теле тылзын 10 гыч 13 кече марте Марина Садова Германийыште Олденбург олаште «ЛИЕТ Интернэшенел» конкурсышто (тиде конкурс изи калык-влакын Евровиденийыштлан шотлалтеш) мурен. 

## Еш
* Ава — Светлана Викторовна Садова.
* Ача — Андрей Витальевич Садов.
* Шӱжар — Анна Андреевна Садова.

## Кылвер-влак
* Common world сайт
* Mari folk song: "Oj, joltashem" / "Oy, yoldashym" - Marina Sadova

Категорий:Марий мурызо-влак
Категорий:Марий семлызе-влак
Кава юмо

Кава юмо — чимарий йӱлаште да марий мифологийыште Ош Поро Кугу Юмын полышкалышыже. 

Ош туняште чылажат пешак кугу, висен кертдыме, нимучашдыме пасушко — Кава юмо деке погына. Шке верыштыже тудо кугу оза, пӱртӱсын вашталтмыжым тӱткын эскера да виктара. Тудын шудымӧ почеш мландӱмбалне умыр игече шога але мардеж тарвана, покшым возеш, тӱтыра, пыл-влак мландым авалтат, йӱр йӱреш. Кава юмо мландӱмбалсе илышымат тӱткын эскера, калыкым тӱрло азапыш логалме деч арала.

Кава юмын кум лӱҥгалтышыже уло. Нунын дене пайдаланен, кече, тылзе да шӱдыр-влак лӱҥгалтат.
## Кава кашта-влак
Кава кум кашта гыч шога. Эн кӱшыл кашташте шӱдыр-шамыч да почаншӱдыр (комета)-влак верланеныт. Нуным каван тупрӱдыжлан шотлаш лиеш.

Покшел кашташте Кече Ава да индеш куштылго шӱдыр оза улыт. Нине пӧрдын шогышо индеш шӱдырым шанчыште планета-влак маныт. У Торъял кундемыште кумдан палыме онаеҥ Николай Иванович Сидоркин (ялыште тудым Ош Миклай маныныт) покшел кашташке тылзымат пурташ лиеш манын ойлен. Тылзе, очыни, покшел да ӱлыл кашта коклаште верланен.

Эн ӱлыл кашташте Пыл Ава, Мардеж Ава, Вӱд Ава, Кӱдырчӧ юмо, Волгенче юмо верланеныт. Кава юмын ӱлыл каштажым Мландын пыжашыжлан шотлыман. Мланде гыч кӱзымӧ годым тудо икымше кашта семын коеш. Мландӱмбаке кӱшыч волышо кеч-могай шӱдыр але космический уна ондак Кава юмо дене вашлиеш да, тудын ӱлыл каштажым эртен, мландышке шуэш.

Кавасе илыш шке ратше дене кая. Ожнысо калык ой почеш, тушто ший да шӧртньӧ гыч ыштыме пӧртлаште Юмо шке ешыж дене ила, сурт воктенжак кумда пасу, олык, ер-влак верланеныт. ХVIII курымышто возен кодымо книгаште тыге ойлалтеш: “Кава юмын суртшо кечын тура кечывалвелне улмо могырышто верланен, оралтыже эн чапле. Тудын деч сай оралтым иктат але ыштен моштен огыл”.
## Моло калыкын йӱлаштышт
Кава юмым 1840 ийыште Морко марий-влакын йӱлашт негызеш возымо книгаште Юмын ик эн кугу да тӱҥ святойжо манын рашемдыме. Южо шымлызе «кава» мутым чуваш йылме гыч пурышо «кебе» (судьбоносец — пӱрышӧ) мут дене таҥастараш лиеш манын шонен. Кава мут Юмо мутым ончыкта манын ойлышо-влакат шагал огыл лийыныт.

Финн-угор калык Кава юмым акрет годсекак пален да пагален илен. Хант ден манси калык кызытат Кава юмым “Квазь”, “Кворос” манын кумалеш. Одо кгдык гын тудым “Куазь” манеш. Финн да карел-влакат Кава юмылан кумалыныт.

Кава юмым 6—5 тӱжем ий ожнак (неолит жапыште) акрет годсо калык-влак йӱрым (вӱдыжгым) колтен шогышо да чыла кушкыллан шочаш-кушкаш ситыше вийым пуышо Юмын Ава семын пагаленыт. Тудым вӱд дене темен шындыме под, кӧршӧк, шурно парча, йыргешке форман калаче, шерге да ӱп, шергаш, маска ава, варсеҥге кайык семын археолог-влакын кӱнчен лукмо арверлаште ужаш лиеш.

Категорий:Марий юмынйӱла
Шуматкече (ыҥ-влак)

**Шуматкече** мут ончыктен кертеш:

* Шуматкече — арнян кудымшо кечыже.
* Шуматкече — марий вокально-инструментальный ансамбль.
Кӱсото

Кӱсото — Марий кумалтышым эртарыме пӱртӱс лоҥгасе верла. Ял воктенысе ото, курык, але изи чодыралаште верлана. 

Кугу кумалтышым эртарыме верлаште кӱсото йыр печым печыме, кӧргышкӧ кум пурымаш уло: эрвел гыч — надыр семын кондымо-вӱдымӧ кайык да янлык-влаклан, кечывалвел гыч — яндар вӱдым нумалмылан, касвел гыч — кумалтышыш толшо калыклан. Кӱсото покшелне кумалме пушеҥге шогышаш (тӱҥ шотышто куэ), нунын воктене шагым (алтарь) шогалтат, тулотым ылыжтат.

Кӱсотышто Ош Поро Кугу Юмо дене кыл ышталтеш, сандене нине верлам марий-влак моткоч чот пагалат. Тушко кумалтышыш да кумалтышлан ямдылалтме годым гына пурат, осал пашам ышташ ок лий; кӱсотышто кычкыраш, кугу йӱкын ойлаш — ойӧрӧ.
## Марий кумалтышыште шкем кучымаш
Кумалтыш деч ончыч мончаш пурыман, але вӱд дене йӱштылалтман. Вара киндым, мелнам, туарам, пурам, сортам ямдылат — тидым кумалтышышке наҥгаяшлан погыман. Надырым пышташлан солыкым, шовычым пырля налыт. Кӱсотышто кумалме лем да пучымыш дене сийлалташлан кӱмыж, совла да корка кӱлыт. Юмо деч ала мом йодаш шонышо-влак пырля шӱрашым да шинчалым налшаш улыт, ший тӱсан кӱртньӧ оксам вӱд дене шӱялтыман да яндар нершовычыш пӱтырал пыштыман. 

Эрдене яндар да йӧнлӧ вургемым чийыман (ӱдырамаш-влаклан йолашым чиен толаш ок лий, вуйышко шовычым пидман), пӧрт гыч лекме деч ончыч сортам чӱктен, юмылан пелештыман. Кӱсотыш пурымо деч ончыч вуйым сават, телефоным йӧрыктыман. Кумалтышыште фотографийым ышташ да видеом войзаш карт кугыза-влакын келшымышт почеш гына лиеш. 

Вӱрым, надыр семын пыштыме комбо, шорык ӱшыкыжым ньыктымым войзаш огеш лий. 
Кӱсотышто куржталаш, кычкыраш, кугу йӱкын ойлаш ок лий. Могай тулото воктене айдеме шогалын гын тудо верыштак кумалтыш мучко лийышаш.
Кӱсотышто памаш уло гын тушто чурийым шӱялтыман, вӱдым авызлен ончалман, пырля кленчаште памаш вӱдым мӧҥгышкӧ налаш лиеш. Памашымат пагалыман - вӱдым корка дене налыт.

Эше икана тушко толаш кумыл уло гын тӱҥ пушеҥге укшышто тасмым кылден кодат.

Кумалме годым айдеме карт кугыза деке толеш, кӱмыжыш шке «ший» оксажым пышта, вара онаеҥлан толмо амалже нерген ойла. Карт кугыза, толшым колыштмек, Ош Поро Кугу Юмо ончылно мутым пелешта, йодеш, вара толшылан сугыньым пуа.
Кӱсото гыч лекме годым шӱкым кодаш ок лий, карт кугыза-влаклан да кӱсотылан тауштыман. 

Мӧҥгӧ пӧртылмеке адакат сортам чӱктыман, пырля кондымо пучымышым, лемым ӱстембаке шындат, юмылан пелештыме мут деч вара родо да пошкудо-влакым сийлат. Кӱсотысо кочыкышым луктын шуаш, вольык, янлыклан пуаш ок лий.
Речкин, Сергей Владимирович

**Сергей Владимирович Речкин** (, Марий АССР, Йошкар-Ола) — туныктышо, марий семлызе (баянист) да концертмейстер. Тудын паша корныжо йоча сымыктыш школ дене кылдалтын. Уста баянист семын Сергей Речкин кугу пагалымашым сулен. Россий Федерацийысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1995 ийыште налын). 

## Еш
* Пелаш — Ангелина Речкина — курыкмарла да марла йоҥгалтарыше мурызо, тунктышо.
* Эрге — Александр Речкин — марий мурызо, «Полярная звезда» группын ончычсо да «Речкин-бэнд» группын кызытсе солистше.
* Ӱдыр — Надежда Суздальцева (Речкина).

Категорий:Марий семлызе-влак
ITC Officina

**ITC Officina** — шрифт. Поддерживает немыч йылме.

Категорий:Шрифт
Arial

**Arial** — шрифт. Поддерживает англичан йылме.

Категорий:Шрифт
Доминикан Республик

**Доминикан Республик** () — Йӱдвел Америкыште верланыше эл. Рӱдола — Санто-Доминго.

Oncidium островышто архипелагын отро-влак кугу составыш пура.

Рӱдола — Санто-Доминго. Официал йылме — испан йылме.

Кугыжаныш калык — млн. еҥ наре 10,5 (2020).

Шкенжын эртыкын кугу ужашыжым (утаралтмаш марте) колоний семын палыме лийза Санто-Доминго тудын лӱмжӧ святой-влакын доминик пыдалыныт. Илен маныт «Dominicanos» («доминиканец») — мут деч «Доминго», шке элым да манеш эрыкан революционер «Лада Доминикан Република (Dominicana La República)».

## Географий
Тӱҥ территорийын посна гаити отрошто (Эспаньол), тыгыде доминиканский республика шуко отро уло. Нунын кокла гыч эн кугулан:

* Саон — у кечывалвел-эрвел гаити отро;
* Каталина (Catalina Isla) — кечывалвел сер у;
* Беат — у кечывалвел-касвел серыштыже;
* Левантадо кайот — у йӱдвел-эрвел.

## Важ-влак


Категорий:Доминикан Республик
Мультфильм

**Мультфильм** (кок мутвож гыч шога:  — шукемдымаш да  — плёнко) — кажне кадрым сӱретлыме йӧн дене (тыгак 3D-моделирований) ыштыме фильм. Мультфильмым кинотеатрыште, ТВ-ште, компьютерыште да моло электрон йӧнештышым кучылтын ончаш лиеш.

Мультфильмым ыштыме годым пластилин анимацийым, компьютер графикым, сӱретлыме, курчак да ошма анимацийым кучылтыт.

## Марий мультфильм-влак
Кызыт марий йылме денат мультфильм-влак лектын шогат. Эн ондакшым кусарыме гына лийыныт, мутлан, йӱкжым финн йылме гыч марийыш кусарыме. Пытартыш жапыште чылт марий мультфильм-влакым ужаш лиеш. Марий тӱвыра рӱдер **мультурок** лӱман сериалым ышта. 2017 ий Идым тылзылан 6 серийым ыштен шуктымо.

## Марий тӱвыра рӱдерын ыштыме мультфильмше-влак

Марла ойлаш тунемына. Мультурок-влак. 1-ше урок.webm|Марла ойлаш тунемына. 1 урок.
Марла ойлаш тунемына. Мультурок-влак. 2-шо урок.webm|Марла ойлаш тунемына. 2 урок.
Марла ойлаш тунемына. Мультурок-влак. 3-шо урок.webm|Марла ойлаш тунемына. 3 урок.
Марла ойлаш тунемына. Мультурок-влак. 4-ше урок.webm|Марла ойлаш тунемына. 4 урок.
Марла ойлаш тунемына. Мультурок-влак. 5-ше урок.webm|Марла ойлаш тунемына. 5 урок.
Марла ойлаш тунемына. Мультурок-влак. 6-шо урок.webm|Марла ойлаш тунемына. 6 урок.


## Кылвер-влак
* Марий тӱвыра рӱдерын ютуб-каналже
* Марий тӱвыра рӱдерын официал сайтше

Категорий:Мультипликаций
Викиувер:Нунак тӱҥалыныт, нунак мучашленыт

Волжский район Памар ден Морко район Коркатово корно участкын ик ужашыштыже, рашынже Отымбал ял велке савыртыш тураште, вӱдым колтышо тоштемше пучым вашталтыме паша тидлан вуйын шогышо организаций-влакын тенийсе планышкышт пурталтын ыле. Амалжат лийын: тыште корно, автомашиналан кудал эрташ лӱдыкшым ыштен, сайынак волен шинчын. Пеленак изирак ер семын погынышо вӱд жапын-жапын ташлен, пуч йыр урымо мландым эркын мушкын.

Ты кундемыште лийме годым пашазе-влакын корныш тыгыде кӱм шарен тӧрлымыштым ужна да асфальтым пышташ ямдылалтмыштым тогдайышна.

— Тошто пуч йыр мландым кораҥдыме пашам мемнан организаций, «Марий Эл Дорстрой» АО-н Волжскысо филиалжын Звенигово участкыже шуктен, а у пучым «Мостремстрой» кугыжаныш унитарный предпритяийын пашазыже-влак «пыштеныт, — каласкала филиалын самырык прорабше А.Уткин. – А умбакыже пашам уэш меак шуктенна. Корно полотном нӧлталынна, кӱртньӧ-бетон плита-влакым оптенна. Теве таче чыла пашам мучашлаш шонена.

Мемнан эртен кудалме кечылан корным мучаш марте тӧрлаш чылажат ямде лийын. Пашазе-влак асфальтым шарыме деч ончыч лучко метр кужытан участкыш тыгыде кӱм шарен шуктеныт. Тудым, мемнан шинчаончылнак технике дене тӧремден, асфальтым шараш ямдыленыт.

— Мӧҥгеш савырнен толмыда годым у асфальт дене кудал эртеда,- каласыш А. Уткин. – А пучым вашталтыме жаплан пелен ыштыме корным лишыл жапыште кораҥдена.

Чынжымак, мӧҥгеш пӧртылмӧ годым олмыктымо корно участкым кузе эртен кудалмынамат ышнат шиж. Тидын нерген икмыняр уштышым эртымеке веле тогдайышна. Пашазе-влаклан кажныже ушыштына таум каласышна.
* Марий Эл газетын сайтыштыже лудаш
Категорий:Викиувер
Викиувер:Шинчымаш кече лӱмеш Йошкар-Олан рӱдӧ уремлаштыже корным петырат

Кугыжаныш автоинспекций шижтара: Идым тылзын 1-ше кечынже Шинчымаш кечым пайремлыме дене кылдалтше мероприятий-влаклан кӧра Йошкар-Олан рӱдӧ уремлаштыже чыла транспорт-влаклан корно петырыме лиеш.

7:00 гыч 10:00 марте Волков уремыште Ленин кугурем гыч Гоголь урем марте 
9:00 гыч 10:30 марте: 
Ленин кугуремыште Волков урем гыч Комсомольский урем марте; 
Комсомольский уремыште Ленин площадь гыч Гагарин урем марте; 
Гагарин уремыште Ленин кугурем гыч Хасанов урем марте; 
Хасанов уремыште Гагарин урем гыч Карл Маркс урем марте; 
Карл Маркс уремыште Хасанов урем гыч Вашский урем марте 

9:00 гыч 10:00 марте: 
Кремль уремыште Осипенко урем гыч Первомайский урем марте; 
Первомайский уремыште Кремль урем гыч Гагарин урем марте; 
Ленин кугуремыште Первомайский урем гыч Гагарин урем марте. 

МариМедиа увер порталын сайтыштыже лудаш.
Категорий:Викиувер
Викиувер:Йошкар-Олаште автоледи икмыняр машинам шалатен

Келшымаш уремыште кугу корно туткар лийын. 40 ияш ӱдырмаш «ВАЗ-2191» автомобиль денже корнышто почеш кудалше машинам эскерен шуктен огыл да савырнымыж годым Audi-шке керылтын. Тӱкналтме дене иномарке ваштареш корныш логалын, тушто «УАЗ-3909» автомашина дене тӱкналтын. УАЗын 27 ияш виктарышыже да 31 ияш пассажирже эмлымверышке логалыныт.

МариМедиа увер порталын сайтыштыже лудаш.
Категорий:Викиувер
Викиувер:Чапле комплекс лийшаш

Ялозанлык да продовольствий министерствын делегацийже Звенигово ден Морко район администраций-влакын, Агробизнес кадрым уэш ямдылыше марий институтын еҥже-влак дене пырля Татарстан Республикысе «Хузангаевский» ООО-шко да тудын «Алексеевский НП» филиалышкыже (кок озанлыкшат «Звениговский» калык предприятий радамыште шотлалтеш) 3000 вуй ушкаллан комплексым чоҥымо опытым шымлаш миен коштын.

Марий кундем гыч мийыше-влак «Хузангаевский» ООО-н 3000 ушкалым ашнаш чоҥымо комплексшым онченыт. Тыште 5 вӱтам нӧлтымӧ, кажныштыже 600 ушкал шогаш тӱҥалеш. Кызыт 1540 вуйым ашнат. Чумыр проект куатыш 2018 ийыште шуаш палемдыме. Вольыкым тыште йолыштыде шогыктат, кургым механизм полшымо дене пуэдат. Ушкалым лӱшташ посна зал-влак улыт.

Кызыт «Звениговский» СПК Звенигово ден Морко муниципал район-влакын администрацийышт дене пырля Татарстанысе гаяк комплексым чоҥаш кумдыкым ойырымо йодышым рашемда.

"Марий Эл" газетын сайт гычше налме.
Категорий:Викиувер
Викиувер:Марий йылмым да тӱвырам вияҥдаш йӧным ыштена

Республикысе марий тӱвыра рӱдер марий йылмым да тӱвырам аралыме да вияҥдыме сомыллан кугу тӱткышым ойыра. Тидым тудо ыштен шогымо пашаж дене ончыкта. Кызытсе пагытлан вич проект илышыш шыҥдаралтеш. Марий Эл Республикын Тӱвыра, печать да калык-влакын пашашт шотышто министерствын полышыжлан кӧра нуно шукталтыт.

Йылмым тунеммаште куштылгылыкым ышташ, тыгак марий сылнымутым калык коклаште шараш манын, тений гыч  аудиокнига-влакым лукташ тӱҥалме. Таче кече марте 40 утла лудышым олыкмарла да курыкмарла аудиоформатыш пыштыме. Тиде жаплан Я. Майоров-Шкетанын, Сергей Чавайнын, Вячеслав Абукаев-Эмгакын, Иван Одарын, Маргарита Ушакован, Валентин Колумбын, Геннадий Матюковскийын возымо сылнымутыштым возымо. Нуным Шкетан лӱмеш Марий национальный театрын артистше-влак Светлана Строганова, Александр Бирюков, Алексей Юнусов лудыт. Марий Эл Республикын калык поэтше Геннадий Сабанцев Майоров-Шкетанын ойлымашыже-влакым кумылын ока.

Аудиокнигам возымо проектым  рӱдерын пашаеҥже-влак Андрей Чемышев, Надежда Тимофеева илышыш шыҥдарат. Тыгак тиде сомылым кызыт Россий армийыште службым эртыше Вадим Протасов шке кумылын шукта.

Кодшо ийыште тӱҥалме «Марла ойлаш тунемына» мультурокым умбакыже луктына.

Тыгак тений марий йылмым тунемме видеоурок  у тунемме ийыште йочасад ден школлаште республикынан кугыжаныш йылмыжым тунемаш куштылгылыкым ышта. Тудын пайдалыкше нерген эсогыл марий илышым шымлыше япон шанчызе Сакурама Акира палемдыш.

Шинчымаш кече вашеш марий тӱвыра рӱдер йоча-влаклан сай пӧлекым ыштен: «Шонанпыл» альбом-чиялтышым савыктен луктын. Чиялтыш марий «чуриян»: икшыве-влак чиялтыме годым олык, курык да эрвел марий-влакын вургем ойыртемышт дене палыме лийыт. Тыгак марий вургемын ойыртемже нерген чиялтышеш вераҥдыме мутер каласкала. Пӧръеҥ да ӱдырамаш мыжер ден тувырым кузе да мо дене ургеныт – умылтарыме. Тыгак марий ӱдырамашын вучиемже-шамыч: шарпан, сорока, шымакш - нерген пален налаш лиеш. Ӱштӧ, йыдал да ончылсакыш нергенат палдарыме.

Альбомышто улшо текстым республикын кугыжаныш - марий да руш -йылме дене пуымо.

Чиялтышым йочасадыште да школышто марий калык тӱвырам туныктымаште кучылташ лиеш.

Савыктышым лукмаште марий тӱвыра рӱдерын директоржо Наталья Пушкинан вуйлатыме почеш сӱретче Марина Тогубицкая, уста полиграфист Юрий Васильев, редактор Раисия Николаева тыршеныт. Альбом-чиялтышым «Стринг» типографийыште 500 экземпляр дене савыктен лукмо.

Визымше проект – марий сылнымутчо-влакын книгаштым, «Ончыко» журналын кодшо курым витлымше ийла гыч таче кече марте лукмо номерже-влакым сканироватлымаш, «цифрыш пыштымаш». Чылаже 600 утла савыктышым Интернетыш вераҥдыме. Аудиокнига, видео- да мультурок-влакым интернет-площадкыште «ВКонтакте» социал кылыште, «Марий тӱвыра рӱдер» тӱшкаште муаш лиеш.

Марий тӱвыра рӱдерын сайтыштыже лудаш.
Категорий:Викиувер
Викиувер: Марий Эл Республикын вуйлатышыжым сайлымаш (2017)

Идым тылзын 10-шо кечынже 2017-ше ийыште икчумыр йӱклымӧ кечын Марий Эл Республикын вуйлатышыжым ончылгоч сайлымаш эртен.
88, 27% йӱкым поген, сайлымашыште Марий Эл Республикым вуйлатышын пашажым жаплан шуктышо Александр Евстифеев сеҥен. 
Тиде кечынак ик мандатан кок сайлымаш округышто: Козьмодемьянск ден Волжскышто 6-шо созыв Марий Кугыжаныш погыныш депутат-влакым ешарен сайлыме. Сеҥышыш "Единая Россия" партийын еҥже-влак ленктыныт. 

 Российын "ТАСС" увер агентствын сайтыштыже лудаш.
Категорий:Викиувер
Викиувер: Марий электрон книгагудым ыштымаште пеҥгыде ошкыл

Республикысе марий тӱвыра рӱдерын марий йылмым да культурым у жаплан келшыше йӧн дене вияҥдыме шотышто пӧлкаже да МарНИИЯЛИ-н йылме пӧлкаже марий электрон книгагудым чумыра. Ты пашаште тымарте изи огыл ошкыл ышталтын. Мутлан, 1954 ий гыч лекташ тӱҥалше '''«Ончыко»''' журналым таче кече марте чыла номержымат сканироватлен пытарыме. Чылаже 500 утла номерым электрон версийыш кусарыме.

Марий тӱвыра рӱдерысе пӧлкам вуйлатыше '''Геннадий Сабанцевын''' мутшо почеш,  «Ончыко» журнал – тиде марий сылнымутын воштончышыжо. Компьютер йӧн дене пайдаланен, ынде тудым тӱня мучкат марий-влак лудын кертыт.

МарНИИЯЛИ-н йылме пӧлкан пашаеҥже **Андрей Чемышев** тыге ешарен: «А тидланже «Ончыко» журналым лукшо-влак дечын тудым эрыкан лицензий почеш интернетыште савыкташ йӧным пуаш йодына».

«Ончыко» журналын электрон архившым интернетыште ['''mari-lab.ru'''](http://mari-lab.ru/index.php?title=Ончыко_(PDF)) адресыште муаш лиеш.

Категорий:Викиувер
Тумна ден рывыж

Тумна ден рывыж.

Тумна чашка вуеш пыжашым ышта. Кум игым луктеш. Тушко рывыж толеш да муралта:

Тумна, тум-тум, Ик игетым кудалте, тум-тум, Кӱзенат кочкам, тум-тум, Воленат кочкам, тум-тум, Руэнат кочкам, тум-тум, Ик игетым кудалте, тум-тум!

Тумна шортеш-шортеш, ик игыжым кудалта. Рывыж тудым ер воктек наҥгаен, кочкеш.

Эр лиеш, рывыж адак тумна дек толеш да муралта:

Тумна, тум-тум, Ик игетым кудалте, тум-тум, Кӱзенат кочкам, тум-тум, Воленат кочкам, тум-тум, Руэнат кочкам, тум-тум, Ик игетым кудалте, тум-тум!

Тумна шортеш-шортеш да адак вес игыжым кудалта. Рывыж тумна игым налын кая, ер воктен кочкеш. Тумна мӱгырен-мӱгырен шинча. Шогертен толеш.

— Молан мӱгырет, тумна? — манеш шогертен.

— Мом от мӱгырӧ? — манеш тумна.— Рывыж толешат, лӱдыктен-лӱдыктен, игем-влакым кудалташ йодеш.

Шогертен манеш:

— Кӱзен кочкашыже кидше уке, руэн кочкашыже товарже уке, молан рывыжлан игетым пукшет?

Шогертен чоҥештен кая. Эр лиеш. Рывыж адакат толеш да муралта:

Тумна, тум-тум, Ик игетым кудалте, тум-тум, Кӱзенат кочкам, тум-тум, Воленат кочкам, тум-тум, Руэнат кочкам, тум-тум, Ик игетым кудалте, тум-тум!

Тумнаже манеш:

— Молан тылат игем кудалтем? Кӱзен кочкаш — кидет уке, руэн кочкаш — товарет уке, кызытат кок игем ондален кочкыч.

— И-и, тыге шогертен каласен! — манешат, рывыж кая.

Кая-кая, ер воктен возеш, колышын койын кия. Шогертен рывыж деке толеш, муралта:

Шинча коят коеш — чыгырдык, Шинча коят коеш — чыгырдык!

Рывыж деке шогертен мия, шинчажым чӱҥгалаш тӧча, рывыж тудым руалтенат куча.

— Молан тумналан каласышыч? — манеш.

— Каласенам гын, мо лийын? — манеш шогертен.

Рывыжше ойла:

— Тыйым кырен пуштам!

Шогертенже манеш:

— Кырет гынат, ом коло, тошкет гынат, ом коло, кум пырче почем кучен, шӱйшӧ кашкаш лупшалат гын веле колем.

Рывыж шогертеным кум пырче почшо гыч кучен лупшал колта, кидешыже кум пыстыл веле кодеш. Шогертен чоҥештен кая да манеш:

— Рывыжым ондалышым, рывыжым ондалышым!

Йомак — умбак, мый — тембак.
Вӱлэҥер (ыҥ-влак)

**Вӱлэҥер** мут ончыктен кертеш:

* Вӱлэҥер — Российыште Киров велыште йогышо эҥер.
Алдайсола

**Алдайсола** (, ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.

## Верланыме вер
Шундӱръял ял воктене лийын шоген.

## Эртымгорно
Шундӱръял ял деке ушалтын.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Андрей Пекпатр — курыкмарий серызе.
*   Иван Светлов — курыкмарий серызе, почеламутчо, семлызе, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Алдайкино (Лидӹмбал, Алдайсола).      

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. — 648 с., илл. С. 32.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Шорыкэҥер (ыҥ-влак)

**Шорыкэҥер** мут ончыктен кертеш:

* Шорыкэҥер — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
* Шорыкэҥер — Марий Элыште йогышо эҥер.
Келтей (Калтаса кундем)

**Келтей** () () – Российыште Пошкырт Элын Калтаса кундемыштыже верланыше ял. Келтей  ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 907 еҥ (2002 ий), 923 еҥ (2009 ий), 759 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Калтаса сола деч 19 километр касвел могырно верланен.

## Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Эсай Чапай – марий серызе, журналист, кусарыше.

## Кылвер-влак
* Муниципальный район Калтасинский район.

## Важ-влак


Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла
Категорий:Калтаса кундемысе илымверла
Россий Федерацийын сулло юристше

**Россий Федерацийын сулло юристше** () — Россий Федерацийын кугыжаныш наградной системышкыж пурышо чап лӱм. 
## Пуымашлан амал
Россий Федерацийын сулло юристше сайын пашам ыштыме дене ойыртемалтше юрист-влаклан пуат:
* Правовой государствым чоҥымо да российысе кугыжаныш законодательствым саемдымашлан;
* Россий Федераций граждан да Россий Федерацийыште илыше йот граждан-влакын права, эрык да законный интересше-влакым аралымашлан;
* Россий Федерацийын конституционный строй, правопорядок, законностьым пеҥгыдемдымылан;

Категорий:Россий Федерацийысе чап лӱм-влак
Мамаева, Анджела Николаевна

**Анджела Мамаева** (Анджела Николаевна Мамаева) (, РСФСР, Пошкырт АССР, Нефтекамск ола) — марий актриса, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2010), Марий Эл Республикын сулло артистше (2015).

## Илыш корныжо
Анджела Мамаева 1975 ий сорла тылзын 26-шо кечынже Пошкырт АССР Нефтекамск олаште шочын. 1993 ийыште И.С.Палантай лӱмеш тӱвыра да сымыктыш колледжын театр пӧлкашкыже тунемаш пурен, Россий Федерацийысе сымыктышын сулло пашаеҥжын О.Г. Иркабаевын курсышкыжо.
Тудо ийыштак Марий самырык театрын сценыштыже П.Эсенейын «Янлык суд» йомакышытыже Маскааван рольжым модын.
2005 ийыште Россий академийысе театр сымыктышын актёр факультетшым тунемын пытарен.

## Марий спектакльлаште модмо рольжо-влак
* Нина Васильевна – Г. Гордеев, «Илаш гын илаш...» («Жить, так жить...»), 1995.
* Люба – А. Петров, «Пиал дек кайме корно» («Дорога, ведущая к счастью»).
* Чичи – М. Рыбаков, «Окса мешак» («Денежный мешок»), 1997.
* Дама, Змеюкина, жена Шипучина – А.Чехов, «Иле куанен!» («Живи и радуйся!»), 1998.
* Качыри – Г. Гордеев, «Ял ӱмбалне мужыр йӱксӧ» («Над деревней пара лебедей»), 2002.
* Оксина – З. Долгова, «Шудо шешке» («Невестка сенокоса»), 2004.
* Ольга Парпоновна – А. Петров, «Адак омсашке тӱкалат» («Опять стучат в дверь»), 2003.
* Марпа кува – «Пупкин ӱдырым налеш» («Пупкин женится»), 2005.
* Алвика – Т. Миннуллин, «Йоргасола каче-влак» («Йоргасолинские женихи»), 2007.
* Варвара Семеновна – З.Долгова, «Вис-вис пушан орлыкем» («Печаль с запахом ромашки»), 2007.
* Зверева, фининспектор и Тамара – Г.Гордеев, «С.Г.Чавайн», 2008.
* Нина – В.Григорьев, «Ава шӱм» («Материнское сердце»), 2009.
* Суксо (секретарша) – Т.Миннуллин, «Чодыраял Элыксандр» («Александр из Чодраяла»), 2009.
* Юстина – Г.Гордеев, «Кунам кӱдырчӧ кӱдырта» («Когда грянет гром»), 2010.
* Лейла – М.Орр, Р.Дэнем, Бродвейын мыскараже-влак» («Шарады Бродвея»), 2012.
* Валентина Михайловна – Д.Кораблёва, «Корнывож пеледыш» («Придорожный цветок»), 2014.
* Фрау Бергер – З.Долгова, «Немыч вате» («Фрау Бергер»), 2015.

## Руш спектакльлаште модмо рольжо-влак
* Турусина – А. Островский, «На всякого мудреца довольно простоты», 2001.
* Кончетта – Э. де Филиппо, «Рождество в доме Купьелло», 2003.
* Г-жа Колпакова и жена Шипучина – А. Чехов, «Живи и радуйся!», 2003.
* Маша Земцова – А.Арбузов, «Жестокие игры», 2003.
* Аграфена Григорьевна Кубыркина – И.Крылов, В.Сологуб, «Ах, водевиль, водевиль…», 2004.
* Феклуша – А.Островский, «Гроза», 2005;
* Екатерина II – А. Толстой, «Любовь – книга золотая», 2005.
* Надя – Л.Петрушевская, «Уроки музыки», 2006.
* Дуняша – А.Чехов, «Вишнёвый сад», 2009.
* Нянька – Л.Филатов, «Про Федота-стрельца, удалого молодца», 2012.
* Зинаида Зиновьевна –  В.Красногоров, «Комната невесты», 2014.

## Чап
* Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премий (2010) — «Чодраял Элыксандр» спектакльыште Суксын рольжым да «Вишнёвый сад» спектакльыште Дуняшан рольжым устан чоҥымыжлан.
* Марий Эл Республикын сулло артистше (2015).

## Еш
* Пелаш: Марий самырык театрын актёржо Сергей Мамаев.
* Йоча: Никита эрге.

Категорий:Марий актёр-влак
Категорий:Марий самырык театр
Викиувер: Марий Элын калыкле радиостанцийже FM-диапазонышто йоҥгаш тӱҥалын

Тений шыжа тылзын 1-ше кечыж гыч «Марий Эл Радиом» FM-диапазонышто 105,5 МГц частоташте колышташ лиеш. 

"Кидшер" интернет-журналын сайтыштыже лудаш
Категорий:Викиувер
Келтей (ыҥ-влак)

**Келтей** мут ончыктен кертеш:

* Келтей — Российыште Пошкырт Элыште йогышо эҥер.
* Келтей — Российыште Пошкырт Элын Калтаса кундемыштыже верланыше ял. Келтей  ял шотан илемын рӱдерже.
Ӱкӱдӧ

**Ӱкӱдӧ** (, ) – Российыште Пошкырт Элын Пӱрӧ кундемыштыже верланыше Старобазановский ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 419 еҥ (2002 ий), 444 еҥ (2009 ий), 467 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Пӱрӧ ола деч 22 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.

## Йылме
Марий-влак Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*    Аликаев Шамыкай Аликаевич – II степенян Ачамланде сар орден, Йошкар Шӱдыр орден да III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Гайсин Аксен – II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Василий Иликбаев – марий серызе, мер пашаеҥ.
*  Михайлов Никифор Михайлович – II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Гайсин Аксен – II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Салимов Пётр Салимович – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Саметов Ямет – III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Янышев Семён Николаевич – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Администрации муниципального района Бирский район Республики Башкортостан.

## Важ-влак

Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла
Категорий:Пӱрӧ кундемысе илымверла
Викиувер: Книгагудышто у литератур пӧлем почылтеш

Шыжа тылзын 6-шо кечынже марий сылнымутын классикше С.Г. Чавайнлан 129 ий темеш. Тиде амаллан кӧра С.Г. Чавайнын лӱмжым нумалше калыкле книгагудышто литератур пӧлемым почмаш эртаралтеш. Пайрем 11 шагатлан тӱҥалеш.

"Кидшер" интернет-журналын сайтыштыже лудаш
Категорий:Викиувер
Викиувер:Шыже кумалтыш у верыште эрта

Марий Юмыйӱла ушемын Йошкар-Оласе общиныже шыжа тылзын 8-ше кечынже Марий Элын рӱдӧ олаже деч тораште огыл верланыше Тумер отышто шыже кумалтышым эртара.

"Марий Эл" газетын сайтыштыже лудаш
Категорий:Викиувер
Викиувер: «Театр – илышын воштончышыжо»

2017 ий 12 октябрьыште М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрыште у тургым почылтеш. Тиде кечын сценыште уста  драматург Николай Арбанын «Тулар ден тулаче» пьесыже почеш спектакль шындалтеш. Тӱҥ рольым Маргарита Медикова, Иван Смирнов, Олег Кузьминых да Антонина Антонова модыт. Тыгак самырык актёр-влакат шке мастарлыкыштым ончыкташ тӱҥалыт. 

М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрын сайтыштыже лудаш.
Категорий:Викиувер
Викиувер: Курыкмарий драмтеатрыште у тургым почылтын

Шыжа тылзын 24-ше кечынже Курыкмарий драмтеатр у тургымым почын. Я. Эшпай лӱмеш калык тӱвыра рӱдерын сценыштыже Никон Игнатьевын «Савик» койдарчык романже почеш тыгаяк лӱман спектакльын премьерже лийын. Спектаклььште самодеятельный артист-влак модыныт.  

"Кидшер" интернет-журналын сайтыштыже лудаш.
Категорий:Викиувер
Викиувер:Калык вургемым сӱретлыше да ургышо-влак Марий Элыште погынат

Йошкар-Олаште 26 гыч 28 октябрь марте калык вургемым ончыктышо «Марий вургем пайрем унала ӱжеш» регион-влак кокласе IX конкурс эртаралташ тӱҥалеш. Мероприятийын программыштыже конкурсысо коллекцийым, шке гыч ыштыме курчак-влакым ончыктымаш да молат лиеш. Конкурсышто шке мастарлыкыштым палдараш Краснодар, Вологда, Тамбов, Киров, Угарман область-влак, Хант-Манси автономный округ, Коми, Удмуртий, Татарстан, Башкортостан, Марий Эл Республикла да тыгак Донецк Калык Республик гыч уна-влак толыт.    

"Кидшер" интернет-журналын сайтыштыже лудаш
Категорий:Викиувер
Викиувер:Медведево районышто вич ялышке газым пуртымо

Таче Медведево районышто вич илыме верым: Нужъял посёлкым, тыгак Нужъял ялым, Изи Лӱльпаным, Яныкайсолам да Лӱльпан ялым – ушышо газ пучым почыныт. Канде тул ынде 633 суртышто лиеш, тышеч 8-шыже – шуко пачеран пӧртыштӧ.
Газ пучым официально почмаште Марий Эл Республик Вуйлатыше Александр Евстифеев лийын.  

"Кидшер" интернет-журналын сайтыштыже лудаш
Категорий:Викиувер
Викиувер:Александр Евстифеев Республикысе правительствым уэмден

Марий Эл Республик Вуйлатыше Александр Евстифеев «Марий Эл Республикысе исполнительный орган-влакын ышталтмышт нерген» указышке кидпалым пыштен. Тыге тудо кундемысе правительствым уэмден. 
Туге гынат правительствым тичмашын уэмдымаш 21 ноябрь марте эрта. 

"МедиаПотокын" сайтыштыже лудаш
Категорий:Викиувер
Викиувер: Марий кугыжаныш университетыште Википедий шотышто семинар эртен

Таче, шыжа тылзын 30-шо кечынже, Марий кугыжаныш университетыште "Марий йылме электрон кумдыкышто" семинар эртен.
Мероприятийыште тӱҥ шотышто Марий Википедий нерген мутланеныт: кузе у лаштыкым ышташ, кузе Марий Википедийыште улшо статьям тӧрлаташ, кузе Викиклатыш фото але видеом але вес медиа файлым пурташ.

Категорий:Викиувер
Гордий кылдыш

Акрет годсо грек-влак деч тыгай каласымаш кодын: Фригий кугыжа Гордий шке колесницешыже пеш оҥайын пышкемым кылден. Но саде пышкемым иктат руден моштен огыл. Калык коклаште шомак коштеш улмаш: кӧ тудым руден кертеш, тудо Азий мландылан оза лиеш. Александр Македонский — Македон кугыжа Филиппын эргыже — ачаж колымеке, кугыжалан шогалмекше, чумыр грек мландым сеҥен налын да пеш кугу салтакым поген. Персий ваштареш кредалаш каен. Изи Азий мландышке теҥыз гоч вончымекше, Фригийышкат логалын. Тушто Александр Македонскийлан Гордий кугыжан кылдышыжым ончыктен улыт. Александр Македонский кылдышым руден шоген огыл, писе кердыж дене тунамак руал шуэн.

Теве тышечын тыгай ой лектын: «Гордий кылдышым руал шуаш» («Разрубить Гордиев узел»).

Кызыт иктаж пеш сложный пашам писын, йӧршын шуктымым «Гордий кылдышым руал шуэн» маныт.

Категорий:Акрет грек мифологий
Викиувер:«Ӱдырсий» 2017

29 октябрьыште Йошкар-Олаште Республик кӱкшытан «Ӱдырсий» конкурс эртен. Тиде конкурсышто 7 марий ӱдыр «Марий Пампалче» лӱмым сеҥен налаш манын шке йоргалыкыштым, чулымлыкыштым ончыктеныт.  
Сеҥымашыш Курыкмарий  район гыч Валентина Петрова лектын. 

"Марий тӱвыра рӱдерын" лаштыкыштыже лудаш
Категорий:Викиувер
Айрат Хамидуллин

**Айрат Хамидуллин** - Татарстан Республикан пост-импрессионизм стилен художник. Моско олан Суриков Институтышто тунемо. Озаҥ олаште илыш. 

Озаҥ Художественный Училищеште туныктышо уло. Шуко натюрмортым, пейзажым ышта. Сӱрет Американ, Германиян коллекцияште уло.
## Кылвер-влак
* Шәхси бите
* Казан Сынлы Сәнгать Училищесы сайтында мәгълүмат
ТИСБИ

**ТИСБИ** (рушла "Татарский Институт Содействия Бизнесу") — Озаҥ олан университететше. Озаҥ олаште, Муштари уремыште, 13-ло пӧртыштӧ уло (ден Маяковский уремыште, 22-ло пӧртыштӧ) уло. 
Экономикан, Гуманитарный, Компьютерын, Юриспруденция, Профессиональный, Заочный, Дистанционный факультетше уло. Калык-влак кокласе специальностиште студент-влак английский, француз, немец, Турциян йылмым тунемыт. Ден университетыште изи Африкан музей уло.
## Кылвер-влак
* http://www.tisbi.ru/Сайт

Категорий:Кӱшыл тунемме тӧнеж-влак Озаҥыште
Викиувер:Марий йылмым туныктышо-шамыч «Юл кундемысе вики-семинарыште» шинчымашым погеныт

*4 гыч 6 ноябрь марте Марий Элын рӱдолаштыже Йошкар-Олаште икымше гана «Юл кундемысе вики-семинар» эртаралтын.* 

Семинарышке коло утла еҥ ушнен. Погынышо-влак Моско, Санкт-Петербург, Озаҥ, Зеленодольск, Уфа, Ижевск, Сыктывкар олала гыч, Украина гыч, Марий Элын Морко районжо гычше лийыныт.  Форумышто тӱрлӧ эксперт-влак лийыныт: руш Википедийын директоржо Владимир Медейко, руш Википедий почеш иктешлымашым ыштыше Дмитрий Рожков, Википедийым эскерыше, OTPS-агент Николай Литвинов, лезгин да башкир йылман Википедийым вӱдышӧ Олег Абарников, татар йылме дене Википедийым вӱдышӧ, эрыкан кусарыше Фархад Фаткуллин. Тыгак моло эксперт-влакат, мутлан, марий Википедий деч Андрей Чемышев, башкир Википедий деч Зуфар Салихов, татар Википедий деч Абдулла Хамидуллин да украин Википедийы деч Алина Возная лийыныт. 
Семинарышке колышташ да тунемаш моло еҥ-влакат толыныт. Тиде – Сыктывкар ола гыч коми йылме гыч профессионал кусарыше-влак, удмурт Википедийыште чолга возышо-влак да Морко район гыч марий йылмым туныктышо-влак.  Форумышто Викимедийын проектлажым Российысе калык-влакын йылмышт дене вияҥдымаш да эрыкан шинчымашым ыштыме да шарымаш нерген да моло теме нергенат мутланеныт.

«Юл кундемысе вики-семинарым» чумыраш да эртараш «Викимедия РУ» НП, Башкортостан Википедийын тӱшкаже да марий Википедийын волонтёр-влакше полшеныт.

Марий тӱвыра рӱдерын сайтыштыже лудаш
Категорий:Викиувер
Викиувер:Ушныза у фотоконкурсыш!

*Марий Элыште 1-ше ноябрь гыч 1-ше декабрь марте «Турист Марий Эл» фотоконкурс эрта.* 

Тудо ныл ужаш гыч шога. Икымшыште конкурс тӱҥалме нерген увертарыме. Кокымшышто йодмаш-влакым регистрироватлымаш да конкурсысо паша-влакым погымаш эрта. Кумшо ужашыште жюри эн сай фото-влакым ойыраш да 4-ше гыч 7-ше декабрь марте фотоончерым ямдылаш  тӱҥалеш. Нылымше ужашыште, 8 декабрьыште, мучаш ончер лиеш да сеҥыше-влакым палемдаш тӱҥалыт.

 "Pro Город" порталын сайтыштыже лудаш
Категорий:Викиувер
Кидшер

**Кидшер** (латынь йылме гыч *pulsus* — удар але пералтыш) — кидвурго мучашысе вӱргорно тарванылмаш.

Категорий: Шӱм-вӱргорнысо системе
Викиувер:Йошкар-Олаште Россий кӱкшытан фестиваль эрта

*15 гыч 19 ноябрь марте Республикысе курчак театрыште «Оле Лукойе деке унала» лӱман II фестиваль лиеш.* 

Фестиваль «Йоча-влаклан тӱнямбал классике» проект кышкареш эртаралтеш. Тушко мемнан театрге 6 театр ушна. Тиде — Угарман, Киров, Ульяновск кундемла, Татарстан да Коми Республикла гыч. 

"Арслан" интернет-журналын сайтыштыже лудаш
Категорий:Викиувер