open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Япон йылме

**Япо́н йы́лме** () — япон калыкын йылмыже. Японийыште конституций да тӧртык-влак почеш кугыжаныш йылме уке, но тӱҥ шотышто Японийыште японла кутырат. 140 миллион еҥ япон йылмым пала. Шкешотан тиштерже уло, идеографий да слоговый фонографий негызеш ышталтын.

## Лӱм

Япон йылмым тӱняште кок тӱрлын лӱмдат. Ты йылмым йот элыште тунемаш тӱҥалше-влаклан япон йылмым *нихонго* (日本語) манын лӱмдат. «Япон йылме» семын кусаралтеш. Но шке калыкше шке коклаште шке йылмыштым *кокуго* (國語 или 国語) манын лӱмдат. «Шочмо йылме» семын кусаралтеш.
Категорий:Евразийысе йылме-влак
Категорий:Япон йылме
Ӱшнӱр

**Ӱшнӱр** () — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше сола. Ӱшнӱр ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 587 еҥ (2004 ий), 537 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
У Роҥго ола сынан посёлко деч 10 километр эрвел могырно верланен.

## Эртымгорно
Ӱшнӱр сола У Роҥго кундемын ик эн мотор лукыштыжо верланен. Тудо тӱҥ корно воктене чапланен шога. Тиде кундемыште архитиктур-чапкӱ Пӧтыр да Павел Шнуй апостол-влак лӱмеш черке уло. Тудым 1816-шо ийыште Наполеоным сеҥыме лӱмеш шогалтыме.

1872-шо ийыште земской школым почыныт. 1902 ийлан 76 тунемше лийын, 22 йоча марий лийын.1915 ийын Ӱшнур торговой В. Д. Щербаков кок этажан школым шогалтен. Тушто тӱҥалтыш классым туныктеныт. Тӱрлӧ ийлаште тиде школышто тунемыныт да туныктеныт: Янтемир — марий просветитель, Шабдар Осып — марий литератур классик, генерал-полковник Анатолий Безруков Балашинский военный училищ начальник Сергей Царегородцев ден Эльвира Трифонова. Кызыт Ӱшнӱрыштӧ тӱҥ шинчымашым пуышо, икмыняр предметым келгемден туныктышо марий кыдалаш школ уло. Тушто 280 наре тунемше шинчымашым пога, 36 туныктышо тырша. Школын лӱмжым сылнештарен  да чолгалыкым  ончыктен шогат.

## У илыш
Ӱшнӱр кундемыште «У илыш» колхоз уло. Тиде колхлзым Иван Николаевич  Баранов вуйлатен шога.

## Воктене улшо ялла
Тембалне : Лопсола, Колокудо, Кундыштӱр, Курыкӱмбал, Маскародо, Немецродо, Семейкино, Тимофеево, Тапшер, Эҥермучаш.

## Кылвер-влак
* Деревня Верх-Ушнур (Ӱшнӱр, Покровское).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Советский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Советский район», 2004. — 320 с. ил. С. 52.

## Важ-влак


Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Кумлук (ыҥ-влак)

**Кумлук** кумдан ончалме годым — кумлукан форман объект, але иктаж семын кылдалтше кум объект-влак.

## [[Математике]]
* Кумлук — геометрический фигура.
* Египетский кумлук.

## [[Астрономий]]
* Кумлук — Йӱдвел пелшарын тӱшкашӱдыржӧ.
* Кечывалвел кумлук — Кечывалвел пелшарын тӱшкашӱдыржӧ.

## [[Географий]]
* Бермудский кумлук
Саҥга курык

**Саҥга курык** () — Йӱдвел Америкын касвел могырышто ик эн тӱҥ курык тӱпрӱдӧ. Саҥга курыкын кужытшо 4 830 км, касвел Канадын Британийысе Колумбий гоч кечывалвел-касвел АУШын Нью-Мексико марте. Йӱдвел Америкысе Кордильерын Тыныс серысе тӱпрӱдӧ, Каскад тӱпрӱдӧ да Сьерра-Невада деч ойыртемалтеш. Нуно чыла касвелнерак верланеныт.

Саҥга курык 80-55 амион ий ончыч ышталтын ыле Ларамий орогенез годым. Тунам икмыняр плато Йӱдвел Америкын плато йымаке яклештен. Субдукцийын лукшо кугу лийын огыл, садлан Йӱдвел Америкыште кумда курык ӱштӧ ышталтын ыле. Вара Саҥга курыкышто кошар курык вуйым да ложемым тектонический активность ден ий нальык эррозий ыштеныт. Пытартыш ий периодын мучаште саҥга курыкышто айдеме илаш тӱҥалын. Вара икмыняр Европысо (мутлан, Александр Маккензи) да Америкысе (мутлан, Льюис ден Кларкын экспедицийже) шымлыше-влак курыкым шымленыт. Курыкын экономикысе эксплуатацийым минерал-влак да меж негызленыт. Кеч-кузе гынат, Саҥга курыкышто нигунам шуко калык шыш иле.

Категорий:Курык
Категорий:Йӱдвел Америка
Кумлук

**Кумлук (евклидово пространствыше)** — кум велан кум кӧргӧ лукан геометрический фигура

## Кумлукын элементше-влак

*A*, *B* да *C* кӱкшытшӧ-влак дене кумлук тыге ончыкталтеш \Delta ABC (сӱретым ончал).
\Delta ABC кумлукын кум велже уло:
* AB велже;
* BC велже;
* AC велже.
Кумлукын велже-влакын кужытышт (a, b, c) латин буква-влак дене ончыкталтыт:
* |AB|=c;
* |BC|=a;
* |AC|=b.
\Delta ABC кумлукын тыгай лукшо-влак улыт:
* \angle A=\angle BAC лук — AB да AC велже-влак дене ышталтме лук;  BC велжылан ваштареш лийын шога;
* \angle B=\angle ABC лук — AB да BC велже-влак дене ышталтме лук;  AC велжылан ваштареш лийын шога;
* \angle C=\angle ACB лук — BC да AC велже-влак дене ышталтме лук;  AB велжылан ваштареш лийын шога.
Лук-влакын кугытышт(α, β, γ) грек буква-влак дене ончыкталтыт.

## Кумлук-влакын типышт
 

### Лук-влакын кугытышт дене

Евклидово геометрийыште кумлукын кӧргӧ лукшо-влакын суммышт 180° лиеш. Тывеч — кумлукын кок лукшо кошарге (90° деч шагал) лиеш. Тыгай кумлук-влакым ойырат:
* Кумлук, кудын кажне лукшо кошар, **кошарлукан** маналтеш;
* Кумлук, кудын ик лукшо токмак (90° деч утла), **токмаклукан** маналтеш;
* Кумлук, кудын ик лукшо вияш (90° лиеш), **[[Вияшлукан кумлук|вияшлукан]]** маналтеш. 

### Тӧр вел-влакын чотышт дене
* Кумлук, кудын кок велже иктӧр, **[[Тӧрӧрдыжан кумлук|тӧрӧрдыжан]]** маналтеш.
* Кумлук, кудык чыла велжат иктӧр, **[[Тӧрвелан кумлук|тӧрвелан]]** маналтеш. Тӧрвелан кумлукын чыла лукшо-влакат 60° лийыт. 

Категорий:Математике
Сахара

**Сахара** — тӱняште эн шокшо пустынь, Антарктида ден Арктика деч кумшо эн кугу пустынь. Кумдыкшо - 9 400 000 км2, йӱдвел Африкыште верланен.

Южо ошма дюна 180 метр кугытан лийын кертыт. Пустынь лӱмжӧ араб йылме гыч толын.

## Увераҥар
Эн кӱшыл точко - вулкан Эми-Куси.

## Географий
Пустынь тыгай элын ужашыже улеш: Алжир, Чад, Египет, Либий, Мали, Мавританий, Марокко, Нигер, Касвел Сахара, Судан, Тунис. Пустынь Сахара плиташте верланен, Сахара плита - тиде Африка платформын йӱдвел-касвел ужашыже улеш.

Мардеж ден шуэ йӱр пустынь формым ыштен. Пустыньыште ошма дюным, ошма теҥызым, кӱ платом, шаргӱ тӧрверым, кукшо ложемым, шинчалан рокым ужаш лиеш. Ӧрмашан пӱртӱсым Ришат Структурыште (Мавританийыште) ужаш лиеш.

Икмыняр келгын шерыме курык ден курык тӱпрӱдӧ, шуко вулкан пустынь гыч кӱзат. Нуно коклаште: Аир курык, Ахаггар, Сахарысе Атлас, Тибести, Адрар-Ифорас да Йошкар теҥызын курык-влак.

Категорий:Пустынь
Категорий:Африка
Эверест

**Эверест**, *Джомолунгмо* (, , ) — Мландыште эн кӱкшӧ курык, Гималаи курык системын Махалангур-Химал ужашыште верланен. Курыкын кӱкшытшӧ теҥыз кӱкшыт деч 8 848 м кугырак. Эверест - тиде Мланде рӱдӧ гыч 5 эн мӱндыран точко гыч икте улеш. Китай ден Непалын калыккокласе чекше эверест вуй гоч кая. Эверестын курык массивыш тугат эше Лхотцзе (8 516 м), Нупцзе (7 855 м) да Чангзе (7 580 м) пурат.

## Важ-влак

Категорий:Курыкла Китайыште
Категорий:Курыкла Непалыште
Гималаи

**Гималаи** — Азийыште верланыше курык тупрӱдӧ, Индийысе субконтинентым Тибетысе плато гыч ойыра. Гималайыште планетын эн кӱкшӧ курык верланен - Эверест. Тылеч коч, Гималайыште 100 утла 7 200 утла м кӱкшытан курык уло. Таҥастарымашлан, Азий ӧрдыжтӧ эн кӱкшӧ курык - Аконкагуа (Анд курык тупрӱдӧ) 6 961 м кӱкшытан веле улеш. Кечывалвел Азиын тӱвыраште Гималаи кугу верым налыт. Буддизмыштат, Индуизыштат шуко Гималайын курык вуйже кумалме улеш.

Категорий: Курык тупрӱдӧ
Анд

**Анд** але **Анд-влак** — эн кужу континентальне курык тупрӱдӧ, Кечывалвел Америкыште верланен. Андын кужутшо 7 000 км, лопкытшо - 200-700 км (18° кечывалвел да 20° кечывалвел лопкыт коклаште эн кумда улеш), кокла кӱкшытшӧ 4 000 м. Анд шым Кечывалвел Америкысе эл гыч шарла: Аргентине, Боливий, Чили, Колумбий, Эквадор, Перу да Венесуэле.

Анд икмыняр ужашыш шеледалтеш, нуно кыдал волем дене ойыралтыт. Андыште икмыняр кӱкшӧ плато верланен, ижо платошто тӱҥ олала верланеныт, мутлан, Кито, Богота, Арекипа, Медельин, Сукре, Мерида, Ла-Пас. Альтиплано плато - Тибетысе плато деч вара тӱняште кокымшо кӱкшытан плато.

Категорий: Курык тупрӱдӧ
Альп

**Альп** але **Альп-влак** — Европышто эн кӱкшӧ курык тупрӱдӧ, 1 200 наре км кандаш Альпысе эл гоч шарла: Австрий да Словений гоч эрвелне, Швейцарий, Лихтенштейн, Немыч Эл да Франций гоч касвелне, Италий да Монако гоч кечывалвелне. Курык-влак шӱдӧ тӱжем ий ончыч ышталтыныт, кунам Африкысе да Европысо тектоникле плита-влак тӱкнышт. Тунам нӧлталалтше теҥыз йошкын порода-влак кӱкшӧ курык вуйым, мутлан Монбланым да Маттерхорным, ыштеныт. Монблан Франций-Италий чек гай, да Альпын эн кӱкшӧ(4 810,45 м) курык улеш. Альп регионышто шуко 4000 утла м кӱкшытан курык уло.

Категорий:Курык тупрӱдӧ
Хуанхэ

**Хуанхэ** але **Нарынче эҥер** — Азийыште кокымшо эн кужу да тӱняште кудымшо эн кужу эҥер, аклыме кужытшо 5464 км. Эҥерын вӱдмучашыже Баян-Хара-Ула курыкышто (касвел Китайын Цинхай провинций) верланен. Эҥерын аҥже Бохай вӱдлукыште улеш, Шаньдун провинцийын Дунъин ола воктен. Хуанхэ эҥерын вӱдкундемже эрвел-касвел монырыш 1900 км наре шарла да йӱдвел-кечывалвел могырыш 1100 наре км. Тудын чумыр вӱдкундем кумдыкшо 742443 наре км2.

Категорий:Китайысе эҥерла
Янцзы

**Янцзы**, Китайыште **Чанцзян** гай палыме — Азийыште эн кужу, тӱняште кумшо кужутан эҥер. Цинхайыште Тибетысе тупрӱдӧн ий нальык гыч тӱҥалын эҥер 6 418 км эрвел могырыш йӧга, кечывалвел-касвел да рӱдӧ Китай гоч Эрвел-Китайысе теҥызыште, Шанхай ола велне пыта. Полноводность характеристике почеш, Янзцы - тӱняште эн кугу эҥерла коклаште иктыже улеш. Янцзы эҥер бассейынже кажне кумшо Китай элъеҥлан лукым пуа.

Категорий:Китайысе эҥерла
Кечывалвел тептеҥыз

**Кечывалвел тептеҥыз** — Тӱнямбал тептеҥызын эн кечывалвел вӱдла, 60° кечывалвел лопкыт деч кечывалвелне верланыше да Антарктидым авалтыше. Кечывалвел тептеҥыз нылымше кугытан тептеҥызше улеш (Тыныс, Атлантик да Индий деч вара. Йӱдвел деч кугурак улеш). Тиде тептеҥызыште Антарктике гыч йӱдвелке йӧгышӧ вӱд субантарктик вӱд дене ушна.

1978 ий марте руш литературышто Кечывалвел тептеҥыз ыҥ нигушто ок кучылт.

Категорий:Тептеҥыз
Суэц канал

**Суэц канал** — Египетыште лӱмын ыштыме, теҥыз кӱкшытан вӱдкорно, Мландыпокшел теҥызым Йошкар теҥыз ден ушна. Суэц каналым 10 ий ыштыме деч вара 1869 ийын кылме тылзын почыныт. Тиде канал караплан Европа да Азий коклаште корнылаш йӧным пуа, Африкым кораҥ кошташ ок кӱл. Порт-Саид йӱдвел станций улеш. Суэц олаште верланыше Порт-Тауфик кечывалвел станций улеш. Исмаилия ола эрвел серыште верлана, корно покшелне гыч 3 км.

Почмо годым каналын кужытшо 164 км ыле, да каналын келгытше 8 м. Икмыняр сайемдымаш деч вара, 2010 ийыште каналын кужытшо 193 км, келгытше 24 м, да каналын лопкытшо 205 м. Каналыште кум ыжаш: 22 километран йӱдвел шумаш канал, шке канал (162.25 км) да 9 километран кечывалвел шумаш канал.

Категорий:Каналла Египетыште
Египетский кумлук

**Египетский кумлук** — вияшлукан кумлук, кудын велже-влакын отношенийышт 3:4:5 лиеш.

Тиде акрет годсек палыме кумлукын посна ойыртемже уло, тудын чыла велжат тичмаш числан, а Пифагорын теоремыже дене вияш лукан лиеш.

Тыгай лӱмым кумлуклан эллин-влак пуэныт: мемнан эра деч ончыч VII—V курымлаште грек филосов да мер пашаеҥ-влак Египетыш чӱчкыдын коштыныт. Мутлан, Пифагор мемнан эра деч ончыч 535 ийыште Фалесын кӱштымыжӧ почеш астрономийым да математикым тунемаш Египетыш каен. Тушто квадрат-влакын отношенийыштым, кудыжо египетский кумлуклан да керек-могай вияшлукан кумлуклан келшыме лийын толеш, иктешлаш тӧчымыжӧ Пифагорым кумдан палыме теоремыжым доказатлыме деке конден.

3:4:5 отношений велан египетский кумлукым египетский землемер да архитектор-влак вияш лукым чоҥашлан активно кучылтыныт.

Вияшлукым чоҥашлан пале-влак (кылдыш-влак) дене 12 (3+4+5) ужашлан пайлыме шнурым але кандырам кучылтыныт: тыгай шнурым шупшын чоҥымо кумлук чынакак вияш лукан лийын лектын да шнур-катетше-влак сооруженийын вияш лукшым опташ ончыктеныт.

## Тугак ончо
* Пифагорын теоремыже
Панама канал

**Панама канал** () — Панама элыште верланыше 77,1 километран карап канал, Атлантик тептеҥызым (Кариб теҥыз гоч) да Тыныс тептеҥызым ушна. Панама перешеек гыч канал кая. Панама канал - калыккокласе сатуланымашлан пеш кӱлешан канал. Гатун эр марте кажне могырышто шлюз уло. Кызытсе шлюзын лопкытшо - 33,5 м. Гатун эр - лӱмын ыштыме эр, теҥыз кӱкшыт деч 26 метр кӱкшытан улеш.

Категорий:Панамысе каналла
Каватӱр

**Каватӱр** — линия, отделяющая землю и небо.

Категорий:Географические термины
Категорий:Системы небесных координат
Вияш лук

**Вияш лук** — ~\pi/2 радианан але 90°-ан лук.

Вияш лук тӱрлӧ иктык-влак дене:
* 90°
* \pi/2 радиан
* Тичмаш лукын (360°) 1/4 оборотшо
* 5400 лук минут
* 324000 лук секунд
Рейн

**Рейн** — Европысо эҥер, Швейцарийысе Граубюнден кантонышто, кечывалвел-эрвел Швейцарийысе Альпыште тӱҥалеш, Немыч Эл мучко йога, Йӱдвел теҥызыште, Нидерландыште пыта. Рейн — Европышто латкокымшо кужытан эҥер улеш, тудын кужытшо 1233 км, вӱд йоктарымашыже 2000 м3/с.

## Важ-влак


Категорий:Немыч Элысе эҥерла
Категорий:Нидерландысе эҥерла
Категорий:Швейцарийысе эҥерла
Йӱвӓскӱлӓ

**Йӱвӓскӱлӓ** — ола Финляндийыште , Покшел Финляндий регионын рӱдолаже, Пяйянне ерын йӱдвел серыштыже верлана. Олаште университет уло. Ювяскюляште 133 448 еҥ ила.

Категорий:Финляндийысе олала
Йӱдвел теҥыз

**Йӱдвел теҥыз** — Атлантик тептеҥызын тӱр теҥызше, Кугу Британий, Скандинавий, Немыч Эл, Нидерланде, Бельгий да Франций коклаште верланен. Теҥызын кужутшо - 970 утла км, лопкытшо - 580 утла км, кумдыкшо - 750 наре км2.

Йӱдвел теҥыз кӱлешан Европысо корно да тӱҥ колым кучымаш вер кужеш лийын. Йӱдвел теҥызын серышке турист-влак чӱчкыдын каналташ толыт. Пытартыш огыл, теҥызым - поян энергий ресурсыш савыреныт, ископаемый топливым, мардежым да ловык энергийым пайдарат.

Категорий:Теҥызла
Токтарсола

**Токтарсола** () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Тошто Торъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 470 еҥ (2002 ий), 362 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Тошто Торъял ял деч 10 километр кечывалвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ сонарзе «Токтар»ын лӱмжӧ гыч лектын. «Токтарсола» — Токтарын ялже.

## Школ
Токтарсолаште тӱҥ шинчымашым пуышо школ уло.  2014 ийыште тиде школышто 62 тунемше лийын.

## Воктене улшо ял-влак
Алеево, Кемсола, Махмат, Пактек, Куркумбал, Шемермучаш, Сергесола

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*      Веселов Иван Шуматович — Александр Невский, II степенян Ачамланде сар, кок Йошкар Шӱдыр да «Чап Тамга» орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Мамаев Г.Т. — экономике шанче кандидат.

## Кылвер-влак
* Деревня Токтарсола.

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Новоторъяльский район: Сборник документальных очерков.— Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Новоторъяльский район», 2005 г. — 304 с. ил. (ISBN 5-87898-297-8). С. 241.

## Важ-влак


Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Нигер (эҥер)

**Нигер эҥер** (, , ) — Касвел Африкыште эн кӱлешае эҥер. Эҥерын кужутшо - 4180 км, вӱдкундем кумдыкшо - 2117700 км2, Гвиней тӧваште, кечывалвел-эрвел Гвинейыште тӱҥалеш. Эҥер Мали, Нигер гоч йога, Бенин элым логалта, вара Нигерий гоч йога, да вара кугу дельта дене Гвиней заливыште, Атлантик тептеҥызыште пыта. Нигер - Африкыште кумшо кужутан эҥер. Нил ден Конго веле кужурак улыт.

Категорий:Эҥерла Гвинейыште
Категорий:Эҥерла Нигерыште
Категорий:Эҥерла Малиште
Категорий:Эҥерла Бениныште
Категорий:Эҥерла Нигерийыште
Кече (ыҥ-влак)

**Кече** ончыктен кертеш:

## [[Астрономий]]
* Кече — мемнан Кече системынан рӱдӧ шӱдыржӧ.

## Моло
* «Кече» — Кечын лекмыже гыч шичмыже марте жап.
* «Кече» — календарь кече, сутка жап.
* «Кече» — Марий Элыште савыкталтше йоча журнал.
Квадрат (ыҥ-влак)

**Квадрат** ончыктен кертеш:

## [[Математике]]
* Квадрат (геометрий) — геометрический фигура.
* Квадрат (числа) — числан кокымшо степеньже.

## Моло
* «Чёрный квадрат» («Шем квадрат») — Казимир Малевичын картиныже.
* «Красный квадрат» («Йошкар квадрат») — Казимир Малевичын картиныже.
Кече (жап)

Кече (жап) — Кечын лекмыже гыч шичмыже марте жап.

Кечын кужытшо шекланыме верын географический широтаже да  ийын пагытше деч зависитла. Ийын пагытше мучко кечын кужытшо вашталтмаш Мланде экваторын плоскостьшо эклиптикын плоскостьшо деке тайналтмыжын следствийже, кудыжо примерно 23°26′ лиеш: ий пагыт мучко Мландын Кече йыр пӧртын савырнымыже годым Кечын коймо положенийже кава сферын кечывалвел полушарийже гыч йӱдвел полушарийышкыже вончалтеш, сандене кечывал жапын Кече кӱкшытшӧ вашталтеш. Йӱдвел полушарийыште эн кӱчык кечылан телымсе кечышогымаш шотлалтеш, а эн кужу кечылан — кеҥежымсе кечышогымаш, шошымсо да шыжымсе кечытӧр годым Кече лач эрвелне летеш да касвелне шинчеш, кечын да йӱдын кужытшо иктӧр лийыт.

Полярный кругын кӧргыштыжӧ кеҥежым кечын кужытшо сутка деч утла лиеш, тидым полярный кече манын лӱмдат. Мландын полюслаштыже полярный кечын кужытшо эн кужу, куд тылзе утла лиеш. Йӱдвел полюсышто — примерно Ӱярня тылзын18-ше кечынже гыч Шыжа тылзын 26-шо кечынже марте.

## Тугак ончо
* Кече лекмаш  
* Кече шичмаш
* Полярный кече
* Полярный йӱд
* Пайрем
* Паша кече
* Эр
* Кас

Категорий:Астрономий
Категорий:Жап
Гданьск

**Гданьск** (, ) — ола Польшышто.

## Тыгеак ончо

Категорий:Гданьск
Краков

**Краков** (, полное официал лӱм — *Краков рӱдоласе королев ола* (, , ) — ола Польшышто.

## Тыгеак ончо

Категорий:Краков
Сутка

**Сутка** () значений гыч — жапым висыме единице, Мландын шке рӱдыжӧ йыр пӧрдмын ик оборотшо.

Тыглай ойлымаште **суткам** «кече» манын лӱмдат.

Сутка ужашлалтеш 24 шагатлан (1440 минутлан, але 86400 секундлан) да эр, кече, кас, йӱд гыч шога.

Календарный сутка гыч арня да тылзе шогат.

## Тугак ончо
* Кече лекмаш  
* Кече шичмаш
* Эр
* Кас

Категорий:Жап
Квадрат (геометрий)

**Квадра́т (ныллук)** — виклук, кудын кажне велже иктӧр.

## Квадратын признакше-влак
# Велже-влакын иктӧрлыкышт;
# Лукшо-влакын иктӧрлыкышт (90° дене)

## Квадратын свойствыжо-влак

 

* Тек t — квадратын велже, R — йыр улшо оҥгын радиусшо, r — кӧргыштӧ улшо оҥгын радиусшо. Тунам йыр улшо да кӧргыштӧ улшо оҥго-влакын рӱдышт тудын диагональже-влакын иктышт-весышт гоч вончымо точко дене келша, тывечын
** кӧргыштӧ улшо оҥгын радиусшо квадратын пел велже лиеш:
**: r = \frac{t}{2},
** йыр улшо оҥгын радиусшо квадратын пел диагональже лиеш:
**: R = \frac{\sqrt 2}{2} t,
** квадратын периметрже лиеш:
**: P = 4 t = 4 \sqrt 2 R = 8 r,
** S кумдыкшо лиеш:
**: S = t^2 = 2 R^2 = 4 r^2.

* Квадрат чыла ныллук-влак кокла гыч эн шуко симметриян лийын шога. Тудын
** ик нылымше кӱкшытан шӱдыр симметрийже уло (шӱдыр, квадратын плоскостьшылан тура вияшан лийын шогышо да  тудын рӱдыжӧ гоч эртыше);
** ныл кокымшо кӱкшытан шӱдыр симметрийже-влак улыт (кудыжо плоский фигурылан ӱмылка гай лийыт), нуно кокла гыч кокытшо квадратын диагональже мучко эртат, а моло кокытшо — велже-влаклан параллельле лийыт.
* Квадратын диагональже-влак иктӧр улыт, икте-весыштлан тура вияшан лийын шогат, икте-весышт гоч вончымо точко дене кок икгай пелелан пайлалтыт да квадратын лукшо-влакым кок иктӧр пелелан ужашлат.

## Тугак ончо
* Квадрат (числа) 
* Кругын квадратурыже
* Единичный квадрат
Кас

**Кас** () — суткан ужашыже, кече пытыме да йӱд тӱҥалме годымсо жап; Кече шичме годымсо жап; тыглай гын, каслан, 6-шо —7-ше шагат гыч тӱҥалын пелйӱд марте жапым шотлат.

Категорий:Жап
Кече шичмаш

**Кече шичмаш** () — Кечын каватӱр йымак шылмыже. Кече шичмаш Кече лекмаш деч волгыдырак, утларакшым  йошкарге да нарынчалге () тӱсанрак. Кече мучко Кече мландыӱмбалым ырыкта, вӱдыжгылык шагалемеш, мардежын писылыкше кугемеш, южыш пурак нӧлталалтеш. Но шукыж годым, Кече лекмаш да Кече шичмаш шекланышын географический верже деч зависитла.

## Тугак ончо
* Кече лекмаш

Категорий:Жап
Кече лекмаш

**Кече лекмаш** () — Кечын каватӱр ӱмбак лекмыже. 

Толкынын тодылалтмыжылан () верчын Кечын шичмыжым да Кечын лекмыжым шкеланыме жап-влак Кечын каватӱр воктене лийын шогымо жап дене огыт келше. 

## Тугак ончо
* Кече шичмаш

## Важ-влак


Категорий:Жап
Йӱдвел полушарий

**Йӱдвел полушарий** () — Мландын экватор деч йӱдвел могыр ужашыже. Кеҥеж Йӱдвел полушарийыште пеледыш тылзе гыч сорла тылзе марте, а теле — теле тылзе гыч пургыж тылзе марте. Изи  зонысо Кориолисын вийжылан верчын Йӱдвел полушарийыште тӱтан-влакат эре шола велыш, шагат умдо ваштареш,  пӧрдыт. Йӱдвел полушарийыште Кечывалвел полушарий деч шукырак мланде лийын шога (67% да 33%).

## Йӱдвел полушарийыште лийн шогышо континент да эл-влак
Континент-влак:
* Азий (кокла шотан игече) (Индонезий да Эрвел Тимор утларак Кечывалвел полушарийыште лийын шогат)
* Европа
* Йӱдвел Америка
* Кечывалвел Америкын пырчык ужашыже, Экватор деч йӱдвелнырак
* Пеле наре Африка, Конго деч йӱдвелнырак

Йӱдвел полушарийыште лийн шогышо Африка элла:
* Алжир
* Бенин
* Буркина-Фасо
* Гамбий
* Гана
* Гвинея-Бисау
* Джибути
* Египет
* Касвел Сахара
* Кабо-Верде
* Камерун
* Кений
* Кот-д'Ивуар
* Либерий
* Ливий
* Мавританий
* Мали
* Марокко
* Нигер
* Нигерий
* Сенегал
* Сомали
* Судан
* Сьерра-Леоне
* Того
* Тунис
* Уганда
* Рӱдӧ Африкан Республик
* Чад
* Экваторысо Гвиней
* Эритрей
* Эфиопий
* Кечывалвел Судан

Йӱдвел полушарийыште верланыше йӱдвел Океанийысе элла:
* Маршалл отро-влак
* Микронезий
* Палау

Йӱдвел полушарийыште лийн шогышо Кечывалвел Америка элла:
* Венесуэла
* Гайана
* Колумбий
* Суринам
* Француз Гвиана

## Тыгак ончо
* Кечывалвел полушарий
Кечывалвел полушарий

**Йӱдвел полушарий** — Мландын экватор деч кечывалвел могыр ужашыже.

## Ойыртемже-влак
Кеҥеж Кечывалвел полушарийыште теле тылзе гыч пургыж тылзе марте, а теле — пеледыш тылзе гыч сорла тылзе марте.  Кечывалвел полушарийыште тӱтан-влак шагат умдо ыҥгай пӧрдыт, а антициклон-влак — шагат умдо ваштареш. Астрономический кечывалым Кече Кечывалвел полушарийыте лач йӱдвелыште лиеш, тыгодымак Йӱдвел полушарийыште —  лач кечывалвелне. 

Кавапомышшто Кечын кечысе коймо корныжо пурла гыч шолашке лиеш (кечывалым Кече ваштареш шогалаш гын), йӱдвелысе шола гыч пурлашке гай огыл. Кечывалвел полушарийыште илыше-влак Тылзым унчыли ужыт. Лекташат шола гыч тӱҥалеш, а пыта пурла могырно, тыгодым Йӱдвел полушарийыште чыла мӧҥгешла. Кечывалвел полушарийын шӱджыр каваже йӱдвел полушарийысе кава  деч тӱшкашӱдыржӧ-влак дене чоткыдын ойыртемалтеш. 

Тулеч посна, йӱдвелыш ончыктышо Шордышӱдыр гай тӱшкашӱдырат уке, кудыжо тыште кечывалвелым ончыктышо лиеш ыле. Но, туге гынат, Кечывалвел полушарийыште Коркашӱдыр гай тӱшкашӱдыр уло, тудо дене Йӱдвел полюсын велжым муаш лиеш. Тиде — кечывалвел полушарийын эн кумдан палыме да эн изи кумдыкан тӱшкашӱдыр, Кечывалвел Ырест. Тудын кок шогышо шӱдыржӧ гоч кӱшкыла вияшым колтымо гай ышташ гын, ӱлыл шӱдыр мучаш гыч визымше ужаш мучашште Кечывалвел полюс лиеш. Тиде тӱшкашӱдыр тунар палыме, даже вич Кечывалвел полушарий эллаште кугыжаныш тиштылаште кугемдыме сӱретше лийын шога: Австралий, Бразилий, У Зеландий, Папуа-У Гвиней да Самоа, тугак У Зеландийын виктарыме Токелау кундемыште.

Кечывалвел полушарийыште ныл континент лийын шога (Антарктида, Австралий, Кечывалвел Америкын кугу ужашыже (9/10), Африкын ужашыже), Азийын ужашыже (Малайский Архипелагын икмыняр островшо), Океанийын шуко островлаже да тугак ныл таптеҥыз (Атлантик, Индий, Тыныс таптеҥызлан кечывалвел ужашышт да Кечывалвел пӱтынек). 

## Кечывалвел полушарийыште элла

### Азий
;Пӱтынек
* Восточный Тимор
;Кугу ужаш
* Индонезий
### Африка
;Пӱтынек
* Ангола
* Ботсвана
* Бурунди
* Замбий
* Зимбабве
* Комор Отрола
* Лесото
* Мадагаскар
* Маврикий
* Малави
* Мозамбик
* Намибий
* Руанда
* Свазиленд
* Сейшел отрола
* Танзаний
* ЮАР

;Кугу ужаш
* Габон
* Демократический Республика Конго
* Конго Республик
;Изиш
* Кений
* Сан-Томе да Принсипи
* Сомали
* Уганда
* Экваториальный Гвиней

### Океаний
;Пӱтынек
* Австралий
* Вануату
* Науру
* У Зеландий
* Папуа-У Гвиней
* Самоа
* Соломон Отро-влак
* Тонга
* Тувалу
* Фиджи
;Кугу ужаш
* Кирибати

### Кечывалвел Америка
;Пӱтынек
* Аргентина
* Боливий
* Парагвай
* Перу
* Уругвай
* Чили
;Кугу ужаш
* Бразилий
* Эквадор
;Изиш
* Колумбий

## Тугак ончо
* Йӱдвел полушарий
* Кечывалвел Ырес

## Важ-влак


Категорий:Полушарий-влак
Категорий:Географий
Ивано-Франковск

**Ивано-Франковск** () - ола Украиныште, Ивано-Франковск велын рӱдыжӧ.

Категорий:Ивано-Франковск
Кропивницкий

**Кропивницкий** () - ола Украиныште, Кировоград велын рӱдыжӧ.

## Палемдымаш-влак

* Историческая информация о городе Елисаветград 

Категорий:Кропивницкий
Луцк

**Луцк** () - ола Украиныште, Волынь велын рӱдыжӧ.
Луцк-Шӱвырзӧ промышленностьын ядрже, тушко Кивер ола пура. Машиностроений ден металлым обрабатыватлымаш вӱдышӧ отрасльлан шотлалтеш.

* Луцк экономикыже да пӱртӱс

Категорий:Луцк
Эр

**Эр** – йӱд деч вара кечын тӱҥалме ужашыже. Чын определенийже уке. Ондакше Кече лекме жапым «эр» манын лӱмденыт, тыглай гын, ты мут дене айдемын помыжалтме але Кечын лекме жапше гыч тӱҥалын кечывал марте жапым палемдат.

Тӱрлӧ широталаште да ийготын тӱрлӧ пагытлаштыже Кече лекмаш да Кече шичмаш тӱрлӧ жапыште лийын шога, но суткан чын палемдыме ужашлашкыже (эр, кече, кас, йӱд) тиде ок влиятле. Жапым да суткан ужашыже-влакым палемдыме айдемын биологический циклжылан кӱлеш. Мутлан, кочышым жапыштыже кочкаш да паша жапым рашемдаш. Эрдене кочмо кочышым эр кочкыш маныт. 

## Тугак ончо
* Кече лекмаш
* Кече шичмаш
* Кас

## Важ-влак
 

Категорий:жап
Йӱд

Йӱд — Кечын лекмыже гыч шичмыже марте жап; жапын кужытшо, кунам палемдыме точкышто керек-могай кавасе телан (планет, тудын спутникше-влак да т.м.) рӱдӧ волгалтарышыже (Кечыже) каватӱр деч ӱлнӧ лийын шога (кумдан палемдыме годым).
«Йӱдын кужытшо» палемдыме точкылан тудын широтаже, планетын (керек-могай небесный телан) орбите плоскостьшо тудын пӧрдмӧ рӱдыжӧ деке тайналтмыже да рӱдӧ волгалтарышын  да пӧрдмӧ рӱждыжын кокласе лукшо деч зависитла. Небесный тела-влакын кечышт да йӱдышт терминатор дене ужашлалтыт. Кече системе планет-влакын пӧрдмӧ рӱдышт нунын орбите плоскостьышт деке вияшым колтымо гай огыт лий, сандене йӱд-влакын кужытшым нунын Кече йыр пӧрдмӧ ийгот пагытышт вашталта. Икгай кужытан кече да йӱд кечытӧр жапыште лиеш, кунам нунын пӧрдмӧ рӱдышт эклиптике деке вияшым колтымо гай лийын шогат; эн кужу кече да эн кӱчык йӱд (але мӧҥгешла) кечышогымаш жапыште лиеш, кунам нунын пӧрдмӧ рӱдышт эклиптике деке эн кугын тайналтын шога.
Полярный круг-влак деч кӱшнӧ лийын шогышо широталаште йӱдын кужытшо кечын кужытшым эртен кертеш (полярный йӱд). Полярный йӱдын кужытшо полярный кругысо ик сутка гыч полюсысо пелий марте шуйна.
Кече каватӱр деч 18° деч ӱлко волымыжо годым астрономически йӱд шуэш. Кечын каватӱр деч кӱшнӧ улмыжо годым — кече. Жап, кунам Кече каватӱр йымаке уже волен лиеш, но шалатыме кечыйолжо шекланыше деке эше миен шуэдылеш, рӱмбалгыш манын лӱмдат. Кунам тиде лук (18°) ок шуалт, йӱд ошо манын лӱмдалтеш (ош йӱд). 

## Тугак ончо
* Кече лекмаш  
* Кече шичмаш
* Полярный кече
* Полярный йӱд
* Кече (жап)
* Эр
* Кас

## Важ-влак

Категорий:Астрономий
Категорий:Жап
Пургыж (ыҥ-влак)

**Пургыж** мут ончыктен кертеш:

* Пургыж тылзе — ийын кокымшо тылзыже.
* Пургыж — мардеж пуымо дене ыштен шындыме лум курык.
* Пургыж — луман мардеж.
Ий (ыҥ-влак)

**Ий** мут ончыктен кертеш:

* Ий (жап) — 12 тылзаш жап.
* Ий (кылмыше вӱд) — кылмыше вӱд.
* Ий (ӱзгар) — плотник пашаште кӧргынчаш кучылтмо ӱзгар.
Ага (ыҥ-влак)

**Ага** мут ончыктен кертеш:

* Ага тылзе — ийын визымше тылзыже.
* Шошо **ага** — шошым ӱдымаш.
* Шыже **ага** паша — шыже аҥа паша.
Вӱдшор (ыҥ-влак)

**Вӱдшор** мут ончыктен кертеш:

* Вӱдшор тылзе — ийын нылымше тылзыже.
* **Вӱдшор** — шошым лум шулымо дене эҥер ташлымаш.
Сӱрем (ыҥ-влак)

**Сӱрем** мут ончыктен кертеш:

* Сӱрем — марий этнографический кинофильм.
* Сӱрем тылзе — ийын шымше тылзыже.
* Сӱрем пайрем — пеледыш тылзын эртаралтше кугу пайрем.
Сорла (ыҥ-влак)

**Сорла** мут ончыктен кертеш:

* Сорла тылзе — ийын кандашымше тылзыже.
* Сорла — кидпаша ӱзгар — пелоҥго гай тыгде пӱян кӱзӧ.
* **Сорла** пӱй — сорлан пӱйжӧ.
* **Сорла** жап — тӱредме жап.
Идым (ыҥ-влак)

**Идым** мут ончыктен кертеш:

* Идым тылзе — ийын индешымше тылзыже.
* Идым — шурным шийме вер.
Топкавлак

**Топкавлак** () — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше сола. Топкавлак ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 411 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Кужэҥер кундемыште тӧва валне верланен, кок могыр гыч корем авыра. Кужэҥер ола сынан посёлко деч 7 километр йӱдвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Солалан лӱмым Токпай изак-шоляк-влак пуэныт. Токпай але Токтай-чимарий лӱм, беляк манмыже мландым ончыкта, кудыжо Токпай тукымын улеш. Тыге, Токтайбеляк лӱм лектын. Токтайбеляк-Токпай тукымын мландыже.

## Эртымгорно
Села 18-ше курым тӱҥалтыште шочын. Шукыжым тыште марий кресаньык-влак иленыт. Уржам, ошшыдаҥым, шаршудым, пурсам ончен-куштеныт. Сонарыш коштыныт. 18-ше курым покшел гыч селашке руш шамыч толаш тӱҥалыныт.
1761 ийыште тыште кугу огыл пу черке чоҥалтын. 1796 ийыште сола Вятский губернийын Вӱрзым уездышкыже пурен. 1837 ийыште Токтайбелякыште училищым почмо, куштыжо ончыч 27 рвезе веле тунемын, кок туныктышо туныктен.
1861 ийыште поп Николай Зорин мӧҥгысӧ школым почын. Школышто 37 рвезе да 8 ӱдыр тунемын. 1918 ийыште, мӧҥгысӧ школышто, 143 еҥ лийын. 

## Уремла
Кызыт Токтайбелякыште 3 урем уло: Советский, Молодежный да Кооперативный.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Иштрикова Татьяна Вячеславовна — серызе, почеламутчо.  
*   Полысалов Степан Кондратьевич — II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Село Токтайбеляк (Ильинское). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Куженерский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Куженерский район», 2006. — 320 с. ил. С. 154.

## Важ-влак


Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Миссисипи (эҥер)

**Миссисипи** () — Йӱдвел Америкыште эн кугу эҥер радамын тӱҥ эҥерже. Тиде эҥер УАШ элыште веле йога, Мексикысе вӱдлукыш вола. Миссисипи - тӱняште нылымше кужутан да луымшо кугытан эҥер.

## Лӱм
Миссисипи лӱм француз Messipi гыч лектеш. А француз йылмыш тиде лӱм Оджибве йылме гыч толын, Оджибве йылмыште еҥерын лӱмжӧ Misi-ziibi лиеш (*Кугу эҥер*).

Категорий:УАШ-ысе эҥерла
Туркменбаши

**Туркменбаши** () — ола Туркменистаныште, Балкан велаятыште.

Категорий:Туркменбаши
Чынвозышым тергыше системе

**Чынвозышым тергыше системе** (тыгак **спелл-че́кер** ) — тиде компьютер программе. Тудо текстым тергаш полша да чынвозыш, йылмылончыш, пукнтуаций шотышто лекше йоҥылыш-влакым ончыкта. Тыгак йоҥылыш возымо мутлан икмыняр чын вариантым (мутым) темла.

Чын возымым тергыше системе посна программе семын (мутлан, чын возымым тергашлан ыштыме онлайн-сервис) але иктаж компьютер программын (электрон мутерын, текст редакторын, кычалше системын, браузерын да т.м.) ужашыже лийын кертеш.

Спелл-чекерым Aspell, Hunspell, HFST системе-влак негызеш ышташ лиеш. Нуно эрыкан лицензий почеш шаркалалтыт.

## Кылвер-влак
* Марий йылме дене чын возымым тергыше программе
* Марий, коми да одо йылмыла дене чын возымым тергашлан ыштыме онлайн-сервис
* Mozilla браузерлан але Thunderbird почто клиенталан марий йылме дене чын возымым тергыше плагин
* LibreOffice текст редакторлан марий, коми да одо йылмыла дене чын возымым тергыше модуль-влак
* HFST системын официал сайтше

Категорий:Марий йылме
Cӱрем (ыҥ-влак)

**Сӱрем** мут ончыктен кертеш:

* Сӱрем тылзе — ийын шымше тылзыже.
* Сӱрем пайрем — сӱрем тылзын эртаралтше кугу пайрем.
Ӱлысъял (Суас Эл)

**Ӱлысъял** (Ӱлеш, Ӱлесь) (, ) – Российыште Суас Элын Балтаси кундемыштыже верланыше Кугунур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 250 еҥ (2002 ий), 278 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Балтаси сола деч 33 километр йӱдвел могырно верланен.

## Эртымгорно
Яллан негызым XVII-ше курым тӱҥалтышыште пыштеныт.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Виталий Дмитриев-Ози – серызе, почеламутчо, басньывозызо, драматург, прозаик, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1999).
*  Касимов Галим – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Мифтахов Алексей Хафизович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Улисьял | Родная Вятка.
* Марийская деревня Улисьял.
* В гостях у марийцев Татарстана. Каравай #54 21/12/19 ТНВ | YouTube.

## Важ-влак


Категорий:Суас Элысе марий илымверла
Категорий:Балтаси кундемысе илымверла
Кылме (ыҥ-влак)

**Кылме** мут ончыктен кертеш:

* Кылме тылзе — ийын латикымше тылзыже.
* Кылме — тайыдыме (эре йӱштӧ) вер.
***Кылме** мланде — кылмыше мланде.
Шуберт, Франц

**Франц Петер Шуберт** (; 1797 шорыкйол 31 – 1828 кылме 19) – австрийысе семлызе, мурызошто романтизмлан негызым пыштыше.

## Биографий
Франц Шуберт 31 январь 1797 ийыште Лихтенхальысе приходской школышто туныктышын ешеш шочын. Ачаже-Франц Теодор Шуберт, аваже – Элизабет Шуберт.

Музык дек рвезе пеш эр шӱмаҥын. Яндар йӱкшылан кӧра Францым Венысе придворный капеллыш налыт. Рвезе мурен гына огыл, тыгак Йозеф Йайднын да Вольфганг Амадей Моцартын творчествыж ден палыме лийын.

1810 гыч 1813 ийлаште оперым, симфонийы да мурым возен. 1814 ийыште учительский семинарийым тунем лектеш.

Йолташыже-влак кокла гыч Й.Шпадн, Ф.Шобер, поэт Майрхофер, поэт Баун-фельд, М.Швинд миеныт. Нуно Шубертлан ятыр полшеныт.

1826 ий гыч Шуберт Веныште ила. 26 мартыште 1828 ийыште тудо йоча-влаклан кугу концертым пуа, кудыжо сай оксам конда. Тиддеч посна шуко мурыжо да фортепьян произведений –влак савыкталтеш. 

19 нобрьяште 1828 ийыште брюшной тиф деч колен.

## Творчествыже
Шуберт 9 симфонийым, 2 фортепьянный сокатым, 10 очеркым, 6 мессым да ятыр произведеий-влакым хорла возен, да тыге 600 утла мурым сенен.

## Важ-влак


Категорий:Семлызе-влак
Пиаф, Эдит

**Эдит Пиаф** (, чын лӱмжӧ Эдит Джованна Гассион , 1915 теле 19 – 1963 покро 10) – француз мурызо да актриса.

## Биографий

### Самырык пагыт
Эдит Пиаф Актриса Анита Майар да акробат Луи Гассионын ӱдыржӧ. Кок ий гыч Луим пелашыже кудалтен кая, а ӱдыржым шке ача-аважлан коден. Коваже уныкажлан кленча шӧр олмеш вином темен йӱктен. Вара Луи шке аваж деке йочам наҥгая.

3 ияш Эдит сокыр улмаш. Эдитым коваже Лизыш наҥгя. 25 августышто 1921 ийыште ӱдыр сокыр чер деч кораҥеш волгыдо тӱням уэш ужеш. Тунам тудлан 6 ий лийын. Икымше, мом тудо ужын, тиде пианин.

Эдит ачаж дене пырля уремыште калыкым чумырен, изирак концертым пуаш тыршеныт.
15 ияш годым Эдит изирак шӱжарже Симон дене палыме лиеш (ачажын кокымшо еш деч йочаже). Симонын аваже Эдитым мураш поктен. Тыге ӱдырлан оксам кажне кечын мӧҥгӧ кондаш логалын.

1932 ийыште Эдит Луи Дюпен дене палыме лиеш. Нунын Марсель ӱдырышт шочеш. Но ешпиалан ок лий. Эдит ден Дюпен посна илаш тӱҥалыт. Ӱдырышт минингит дене черлана. Саде чер Эдитланат пижеш. Эдит тӧрлана, но ӱдыржӧ ок чыте, кола. Эдит ӱмыржӧ мучко тетла ик йочамат ок ыште.

1935 ийыште Эдит Луи Лепле дене палыме лиеш. Тудо ӱдырым шукылан туныкта. 1936 ийыште «Меданьӧ» циркыште кугу концертыште мура.Лач Луи Эдитлан Пиаф фамилийым пуа. Но икмыняр тат гыч Луи Леплем колышым муыт да титакым титакым Эдит ӱмбак шуаш толашеныт.

## У кӱкшыт
Эше варарак Эдит Раймон Ассо дене палыме лиеш. Тудо мураш, этикетланат туныктен.

## II тӱнямбал сар годым
Сар тӱҥалмеке Эдитлан Ассо дене ойырлаш пернен. Тунамак тудо режиссёр Жан Кокто дене палыме лиеш. Эдит Пиаф «Равнодушный красавец» пьесыште модеш.

## Триумф
Сар деч вара калыклан Эдит эше кумданрак палыме лиеш. Тудо 33 ияш боксёр Марсель Сердан дене палыме лиеш. Сердан Эдит деке Нью-Йоркыш чоҥешты-мыж годым авикатастрофышто кола. 1952 Эдит автокатастрофыш логалеш, да туддеч вара  наркотик дек кылдалтеш.

## Пытарыш ийла
1958 ий деч вара Пиафын пеш кугу концерт программыже тӱрлӧ эллаште эртен, а тазалышкше койын лушкыдемын. Тыге Пиаф рак улмыж нерген эмлызе-влак деч пален налеш.

47 ияп Эдит Пиаф 27 ияш грекым Теом йӧратен шында. Эдит калыкыш тудым Сапаго лӱм дене луктеш. Сапаго 7 ийлан гына Эдитдеч шуко ила. Тудо автокатастрофеш кола.
18 март 1963 ийыште Эдит пытартыш гана сценыште. 10 октябрь 1963 ийыште Пиафын ӱмыржӧ кӱрылтеш.

Пиаф лӱмеш  Парижыште Эдит Пиаф чап кӱм шогалтыме. Пытартыш ийлаште Эдит Пиаф «Моя жизнь» автобиографий сынан книгам возен.

## Фильмографий
* 1945 – «Звезда без света».
* 1947 – «Девять парней, одно сердце». 
* 1950 – «Париж всегда поет».
* 1954 – «Франц Канкан».
* 1959 – «Любовник завтрашнего дня».

## Важ-влак

Категорий:Мурызо-влак
Максим Горький

**Максим Горький** – тиде **Алексей Максимович Пешковын** литератур псевдонимже  (16 (28) март 1868 ийын, Угарман, Россий империй — Моско вел, СССР) – руш серызе, прозаик, драматург. Ик эн кумдан палыме руш серызе да шонкалыше. XIX-XX кыдалне чапым революций тенденцийын авторжо семын палемдалтын. 
 
Икымже жаплан Горький Октябрь революцийым чонышкыжо пуртен огыл. Но икмынр арня деч вара Совет Российыште пашам ыштымыж годым (Петроградыште «Всемирная литература» издательствым вуйлатен, большевик ден тюрмаш шындыме-влак верч кучедалын) да 1920-шо ийлаште вес эллаште илымыж деч вара (Берлин, Мариенбад, Сорренто), мӧҥгеш СССР-ыш пӧртылын, кушто шке пытартыш ийлажым калыкыште вашлиймыжым шижын, ужын социал реализмын негызлышеже гай.

1920-шо курым тӱҥалтыште юмоыштымашын идеологшо лийын, 1990-ше ийыште тиде йогымашын еҥ-влакшылан полшен шоген, нуно Капри отрошто (Каприйский школ) фракцион школым кученыт, тудым В.И.Ленин «литераторский центр богостроительства» манын.

## Важ-влак

Горький
Шопен, Фредерик

**Фредерик Франсуа Шопен** (, ) — поляк семлызе, пианист, виртуоз, туныктышо. 

Фредерик Шопен пургыж тылзын 1-шо Ӱярня 1810 ийыште Варшава оласе пелен Желязова-Воля ялеш шочын. Шыжа тылзын 11-ше кечыжын 1849 ийыште Парижыште колен.

## Важ-влак


Категорий:Семлызе-влак
Queen

**Queen** — рок-тӱшка.

## Илышйогын

*Queen (1973)
*Queen II (1974)
*Sheer Heart Attack (1974)
*A Night at the Opera (1975)
*A Day at the Races (1976)
*News of the World (1977)
*Jazz (1978)
*The Game (1980)
*Flash Gordon (1980)
*Hot Space (1982)
*The Works (1984)
*A Kind of Magic (1986)
*The Miracle (1989)
*Innuendo (1991)
*Made in Heaven (1995)

## Семмастар-влак
* Freddie Mercury - ритм-гитара, йӱк.
* Brian May - соло-гитара.
* John Deacon - бас-гитара.
* Roger Taylor - пералтыме олдырчо.

Категорий:Семлык тӱшка-влак
Кугу Устюг

**Кугу Устюг** (, ) — ола Вологда велыште, регионын эн кугу илымверже.

## Эртымгорно
Руш лӱм *Устюг* — «Юг эҥер аҥ» гыч.

## Палемдымаш-влак


*
2014

**2014 ий** — 365-кечаш ий (високос идалык огыл), григориан кечышот почеш вӱргечын тӱҥалеш.

Моло эллаште:
* 103 Чучхе идалык (КНДР-ыште).
* Хэйсэй эпохын 26 идалыкше (Японийыште).

Российыште «Тӱвыра идалык» семын палемдыме.
## Мо лийын
*

## Кӧ шочын
* 

## Кӧ колен
* 23 вӱдшор – Юрий Алексеевич Калиев, марий шанчызе, философ, туныктышо, философий шанче доктор, профессор.
* 29 ага — Семён Николаев, марий серызе, почеламутчо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1967), Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1970), МССР-ысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1991), Марий Эл Республикын Калык почеламутчыжо (1996).
* 15 сӱрем — Александр Липатов, руш серызе, туныктышо, журналист, шанчызе, йылмызе, филологий шанче доктор (1991), профессор (1996), Марий Эл Республикысе сымыктышын сулло пашаеҥже (1986), Россий Журналист-влак ушемын йыжъеҥже, МарКУ-н Почётан профессоржо (2014). 
* 7 шыжа — Алексей Мурзашев, марий серызе, туныктышо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1998).
* 4 кылме — Геннадий Пирогов (Макартук Геня), марий серызе, почеламутчо, журналист, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1998).
* 30 кылме — Иван Горный, курыкмарий серызе, почеламутчо, журналист, кусарыше, Совет Ушем Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1984), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1976), РСФСР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1980), Марий Эл Республикын Калык почеламутчыжо (2003). 

Категорий:2014
Вепсий

**Вепсий** (, ) — эртымгорно вел Российыште, вепс калыкын аваэлже.

Карелийыште, Ленинград велыште да Вологдо велыште верланен.

*
Купсола (Морко кундем)

**Купсола** () — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Шале ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 182еҥ (2004 ий), 149 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Кугу Шале ял деч 0,5 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «куп» + «сола» = «купсола».

## Эртымгорно
Тиде ял XIX-ше курым тӱҥалтышыште шочын. 1925 ийыште Купсола ялыште 25 пӧрт лийын, 74 пӧръеҥ илен. Икмыняр еҥ мӱйым поген коштын да Озаҥ олаш ужалаш наҥгаен. Тиде окса дене калык илен. Купсола ялем яра верыште лийын. Йырым-ваш нимогай вӱд лийын огыл. 1989 ийыште ялыште 179 пӧръеҥ да 170 ӱдырамаш марий-влак лийыныт. А 1924 ийлан Купсолаште 439 калык погынен. Эркын-эркын тӱрлӧ школым, ферме-влакым почаш тӱҥалыныт. 1959 ийыште Купсола ялыште 129 пӧръеҥ да 215 ӱдырамаш илаш тӱҥалеш. 2004 ийлан 53 наре пӧрт чоҥалтеш, 182 калык ила, шукыжо марий-влак улыт. Икмыняр руш ешат коеш. Кызыт Купсола ял пеш мотор, койын-койын уэмеш, сылнештеш. Калык у деч у пӧртым чоҥа да ял уремым сылнештара.

## Кылвер-влак
* Деревня Купсола. 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Моркинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Моркинский район», 2004. — 320 с. ил.  С. 215.

## Важ-влак


Категорий:Морко кундемысе илымверла
Нерчинск

**Нерчинск** (, , ) — ола Российыште, Байкалшеҥгел мландыште.

## Эртымгорно

Категорий:Байкалшеҥгел мландысе олала
Караганда

**Караганда** (, ) — ола, Казахстаныште ныл эн кугу ола-влак радамышке пура.

Категорий:Караганда
Сонарзе

**Сонарзе** () — сонарыш коштшо айдеме. 

## Эртымгорно
Сонарыш айдеме акрет годсек коштын. Ожно сонарзе-влак гына шке тукымыштым шылым пукшеныт, санденак сонарзе-влак эн кугу пагалымашым суленыт. Ты годым, сонарзе-влак шке ешыштым, тукымыштым арален кертыныт. Кызыт сонарзе лияшлан поснак лицензийым налман, а сонар арверым ыштымаш бизнесыш савырнен.

## Лӱдыкшыдымылык
Сонарыш саркурал дене тӱҥ шотышто коштыт. Пычалым мӧҥгыштӧ ашнашлан шуко условийым шуктыман.
* 2013 ийыште У Торъял кундемыште сонарзе шке йолташыжлан чокым йолышкыж лӱен колтен.

## Тӱвыраште
«Сонарзе» — Виктор Комаровын мурымо мыскара мурыжо.

Категорий:Профессий-влак
Верхотурье

**Верхотурье** (але *Верхнетурье*; , ) - ола Российыште, Свердловск велыште.

## Эртымгорно

Категорий:Свердловск велысе олала
Веселов, Пётр Яковлевич

**Пётр Веселов-Сталь** (Пётр Яковлевич Веселов) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чыкма уезд, Сарансола ял) — курыкмарий серызе, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Илыш корныжо
1926-ше ийыште Шур Педтехникумым тунем лектын. 1930-ше ийыште Москошто пашам ыштен, курыкмарий йылме дене лекше книга-влакын редакторжо лийын. Литератур пашажым 1927-ше ий гыч тӱҥалын. Социализм шӱлышан произведенийлам возкален, прозышто виян лийын.

1941-ше ийыште шыжым Моско олам калык ополнений дене пырля аралаш каен да йомын.

## Негыз
# Патыр курым. Кырык мары антологий. Йошкар-Ола, Книгам лыкшы мары издательство, 1980.

Категорий:Марий серызе-влак
Борисов, Иосиф Алексеевич

**Тыныш Осып** (Иосиф Алексеевич Борисов) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Куршамбал ял —  
 , Йошкар-Ола ола) — марий серызе, туныктышо, драматург, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934).  

## Илыш корныжо
Тыныш Осып 1893 ий вӱдшор тылзын 1-ше кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чарла уезд Куршамбал ялыште шочын.

## Тӱҥ произведенийже-влак
* Закон шумлык : ончыктымаш [Виноват закон : пьеса]. Казань, 1919.24 с.
* Войнашке : ончыктымаш [На войну : пьеса). Казань, 1920. 32 с. 
* Кок поп : ончыктымаш [Два попа : пьеса). Казань, 1920. 96 с. Кӱтӱчӧ Когой : ончыктымаш //У вий. 1928. № 1. С. 37—40.
* Лочо илыш : 1905 ийысе революций годсо жап гыч ойлымаш // У вий. 1931. № 1-2. С. 5-15; № 3. С. 33-43.
* Эр ӱжара : повесть ден шарнымаш-вл. [На заре : повесть и воспоминания]. Йошкар-Ола, 1958. 100 с.
* Анук акай : роман [Сестра Анук]. Йошкар-Ола. 1-ше кн. 1961. 168 с.; 2-шо кн. 1964. 200 с.; 3-шо кн. 1967. 252 с.
* Сулык индыра : «Юмо деч посна» повесть гыч ужаш // Ончыко. 1968. №2. С 92-96.
* Кок тӱс : ойлымаш // Ончыко. 1972. № 2. С. 60—63.

## Руш йылмыш кусарыме произведенийже-влак
* Буран : рассказ / пер. С. Захарова//Солнце над лесами. Йошкар- Ола, 1979. С. 148-162.
* Запретные книги : отрывок из романа «Сестра Анук» / пер. В.Муравьева // Солнце над лесами. Йошкар-Ола, 1984. С. 55—62.

## Театр постановкыжо-влак
* Закон шумлык [Виноват закон]. (Мар. театр) 1919.
* Кок поп [Два попа]. (Мар. театр) 1922.

## Илышыже да творчествыже нерген литератур
* Столяров В. Тыныш Осып //Литература — илышын вӱршерже. Йошкар-Ола, 1960. С. 64—93.
* Асаев А. Мут мастар // Ончыко. 1983. № 1. С. 82—84.
* Писатели Марийской АССР : биобиблиогр. справ. Йошкар-Ола, 1988. С. 280-283.
* Юксерн В. Тыныш Осып // Нигӧ ок мондалт, нимо ок мондалт : шарнымаш, очерк, публицистика. Йошкар-Ола, 1994. С. 111 — 140.
* Зайниев Г. «Закон шумлык» пьеса кузе шочын? // Марий Эл. 2003. 29 нояб.
* Емельянов П. Ок мондалт// Марий Эл. 2003. 1 апр.
* МБЭ. Йошкар-Ола, 2007. С. 369.

## Чап
* Марий АССР Президиум Верховный Советын Чапкагазше (1958).
* РСФСР Президиум Верховный Советын Чапкагазше (1963).
*  «Чап Тамга» орден (1967).

## Литератур
# Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 622-624.

Категорий:Марий серызе-влак
Категорий:Марий туныктышо-влак
Крылов, Александр Иванович

**Александр Ток** (**Петтоки**) (Александр Иванович Крылов), (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Изи Кушна ял — , Йошкар-Ола ола) — марий серызе, почеламутчо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1950), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 

## Илыш корныжо
Александр Ток 1907 ийын шыжа тылзын 5-ше кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чарла уезд Изи Кушна ялыште кресаньык ешеш шочын.

Поэзийыштыже Владимир Маяковскийын стильжым кучылтын, тудын дене Озаҥ олаште икана вашлийын.

## Тӱҥ произведенийже-влак
* Лу ий : очерк [Десять лет]. Казань, 1927. 36 с.
* У учитель : ойлымаш // Октябрьлан пӧлек. М., 1932. С. 186—194.
* У: ойлымаш-вл. [Новое : рассказы]. М., 1933. 80 с.
* Незабываемые годы молодости : воспоминания. Йошкар-Ола, 1970. 84 с-
* Озым ойлымаш //Мут орлаҥге. Йошкар-Ола, 1963. С. 120—128.

## Илышыже да творчествыже нерген литератур
* Васин К. Ток ӱмыр//Арслан тукым. Йошкар-Ола, 1985. С. 104— 109.
* Писатели Марийской АССР : биобиблиогр. справочник. Йошкар- Ола, 1988. С. 277-279.
* Филиппов А. Маяковскийым марла йоҥгалтарен // Ончыко. 1997. С. 104—109.
* Чокмар Э. Сылнымутлан шочын Ток... // Кугарня. 1997. 3 окт.
* Сабанцев Г. Поэт — трибуным марлаҥден // Марий Эл. 2002. 2 окт.
* Иванов И. Сылнымут тургымышто шуаралтын // Ончыко. 2007. №9. С. 4-10.
* МБЭ. Йошкар-Ола, 2007. С. 194.

## Чап
*   «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль (1951).
* СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1950).
* Марий АССР Президиум Верховный Советын Чапкагазше (1967).

## Кылвер-влак
* Александр Ток (Крылов Александр Иванович).
* Крылов Александр Иванович (Александр Ток//Личные фонды - Государственный архив Республики Марий Эл).

## Литератур
# Марийская биографическая энциклопедия : 3849 имен в истории Марийского края и марийского народа / авт. и рук. проекта В. Мочаев. - Йошкар-Ола, 2007. С. 194.
# Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 618-619.

## Важ-влак


Категорий:Марий серызе-влак
Категорий:Марий почеламутчо-влак