open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
У Россий (кугыжаныш)

**У Россий** (*Новороссий*; , ) — Украиныште шкелӱмлымӧ посна кундем.

Категорий:У Россий (кугыжаныш)
Категорий:Руш шошо
Категорий:Эртыдыме кугыжаныш-влак
Категорий:Луганск вел
Категорий:Донецк вел
Юлысо Булгарий

**Юлысо Булгарий** (*Юлысо Болгарий*, *Юл-Чолманысе Булгарий*, *Ший Булгарий*, , ) — кокла курымласе кугыжаныш Покшел Юлыште да Ӱлыл Чолманыште.

* Волжские монеты Бунт Емельяна Пугачева 1773 - 1775 годов История Суваро Булгары

Категорий:Юлысо Булгарий
Сэҥер (эҥер)

**Сэҥер вӱд** () — Российыште Суас Элыште йогышо эҥер. Кна эҥерын шола эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо – 4 километр.

Категорий:Суас Элысе эҥерла
Калтак

**Калтак** () () — Российыште Суас Элын Мензела кундемыштыже верланыше Атрякле ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 359 еҥ (2002 ий), 335 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Мензела ола деч 50 километр кечывалвел-эрвел-не лийын шога.

## Эртымгорно
Ял 1719 ийыште палемдалтын.

## Кылвер-влак
* Деревня Калтаково, праздник Семык.

Категорий:Суас Элысе марий илымверла
Категорий:Кукмарий кундемысе илымверла
Шолэҥер (ыҥ-влак)

**Шолэҥер** мут ончыктен кертеш:

* Шолэҥер — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер.
* Шолэҥер — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Шолэҥер ял шотан илемыш пурышо посёлко.
* Шолэҥер — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Шолэҥер ял шотан илемыш пурышо ял.
* Шолэҥер — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
* Шолэҥер — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
* Шолэҥер — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Какшанмучаш ял шотан илемыш пурышо ял.

## Тугак ончо
* Марий Шолэҥер
* Руш Шолэҥер
Шолэҥер (ял, Провой кундем)

**Шолэҥер** (Немедсола, Немычсола) () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Шолэҥер ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 76 еҥ (2000 ий), 104 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Шолэҥер посёлко деч 1,5 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «шоло» + «эҥер» = «шол(о)эҥер». «Шолэҥер» — шолан эҥер воктене верланыше ял.

## Кылвер-влак
* Деревня Шелангер (Немедсола, Немычсола, Мушмарий, Шолэҥер).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Звениговский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Звениговский район», 2004. — 304 с., ил. С. 249.

## Важ-влак


Категорий:Провой кундемысе илымверла
Кнатӱҥ

**Кнатӱҥ** () () — Российыште Суас Элын Кукмарий кундемыштыже верланыше пытыше ял. 

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*    Сагитов Саит Сагитович — Йошкар Тисте орден, I степенян Ачамланде сар орден, II степенян Ачамланде сар орден-влакын  кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Шахмаев Михаил Михайлович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Шахмаев Николай Егорович  — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
*    Шахмаев Николай Михайлович — II степенян Ачамланде сар орден, Йошкар Шӱдыр орден да III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Марийское село Починок Кучук.

Категорий:Суас Элысе марий илымверла
Категорий:Кукмарий кундемысе илымверла
Уял (Кукмарий кундем)

**Уял** () () — Российыште Суас Элын Кукмарий кундемыштыже верланыше сола. Уял ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 485 еҥ (2002 ий), 403 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Кукмарий ола сынан посёлко деч 12 километр кечывалвелне лийын шога.

## Эртымгорно
Ял икымше гана 1678 ийыште палемдалтын

## Тӱвыра
«Кнавел» марий фольклор ансамбль.

## Кылвер-влак
* Марийское село Починок Кучук.

Категорий:Суас Элысе марий илымверла
Категорий:Кукмарий кундемысе илымверла
Тошто Кна

**Тошто Кна** () () — Российыште Суас Элын Кукмарий кундемыштыже верланыше Уял ял шотан илемыш пурышо cола. Калыкчот: 218 еҥ (2008 ий), 199 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Кукмарий ола сынан посёлко деч 11 километр кечывалвел могырно верланен.

## Эртымгорно
Яллан негызым XVII-ше курым мучаште пыштеныт

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*    Арсланов Ишим — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
*  Ишаев Ишпай Ишаевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Кузьмин Сергей Михайлович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Михайлов Трофим Михайлович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

Категорий:Суас Элысе марий илымверла
Категорий:Кукмарий кундемысе илымверла
Йӱштӧ Памаш (Актаныш кундем)

**Йӱштӧ Памаш** (; ) — Суас Элын Актаныш кундемыштыже верланыше Суас Суксо ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 498 еҥ (1989 ий), 498 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Актаныш сола деч 30 километр касвел могырно верланен.

## Йылме
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Бикметов Михаил Григорьевич – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Бикметов Минли Минлибаевич – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Исанов Александр Ахгареевич – II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Исаев Ислам Исаевич – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Исанов Минигул Исанович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Исанов Шаих Ахметгареевич – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Миляев Гарей Галеевич – I степенян Ачамланде сар орден, II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Петряев Ислам Ахметгареевич – II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Усманов Асылгарей Ислангареевич – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Мари-Суксы | ВКонтакте.
* Йӱштӧ Памаш моткочак шокшо кумылан | Арслан..
* Деревня Мари-Суксы | Команда Кочующие.

## Важ-влак


Категорий:Суас Элысе марий илымверла
Категорий:Актаныш кундемысе илымверла
Александровка (ыҥ-влак)

**Александровка** мут ончыктен кертеш:

* Александровка — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше Шулко ял шотан илемыш пурышо ял.
* Александровка — Российыште Угарман велын Пижымбал кундемыштыже верланыше ял.
* Александровка — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Михайловский ял шотан илемыш пурышо ял.
* Александровка — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Приволжский ола шотан илемыш пурышо ял.
Сун Чжэ-ги

**Сун Чжэ-ги** () (, Тэгу, Корей Республик — , Мапхогу, Сеул, Корей Республик).

Категорий:Кечывалвел Корейын политикше-влак
Табашино (ыҥ-влак)

**Табашино** мут ончыктен кертеш:

* Табашино — Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше Табашино ял шотан илемыш пурышо сола.
* Табашино — Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше Горькийысе кӱртньӧ корныш пурышо станций.
Шучко Йыван

**Шучко Йыван** (але *Тӱтан Йыван*; ) (25 Сорла 1530, Коломенский сола Моско ола воктене — 18 Ӱярня 1584, Моско) — руш кугыжа.

Категорий:Руш кугыжа-влак
Куэръял

**Куэръял** мут ончыктен кертеш:

* Куэръял — Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше ял.
* Куэръял — Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше ял.
Йӱштӧ Памаш

**Йӱштӧ Памаш** мут ончыктен кертеш:

* Йӱштӧ Памаш — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже верланыше пытыше ял.
* Йӱштӧ Памаш — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше ял.
* Йӱштӧ Памаш — Российыште Суас Элын Актаныш кундемыштыже верланыше сола.
Похросола

**Похросола** (, ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Кугусола ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 89 еҥ (2001 ий), 51 еҥ (2014 ий).

## Верланыме вер
Кугусола сола деч 1 километр касвел могырно верланен.

## Сола лӱм
Солан лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «похро» + «сола» = «похросола».

## Кылвер-влак
* Село Покровское (Похросола).    

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. — 648 с., илл. С. 558.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
У Афонысо курыкпомыш

**У Афонысо курыкпомыш** (ончыч — Анакопийысе поргем; , ) — курыкпомыш У Афон олаште, Абхазий.

Категорий:У Афонысо курыкпомыш
Кура

**Кура [[эҥер]]** ( — *Мтквари*, , )  — Кавказшеҥгелыште кужу эҥер. Эҥерын кужытшо — 1364 километр.

## Кура эртымгорнышто

*
Изи Маскиял

**Изи Маскиял** (Изи Маскиял почиҥга) (; ) — Российыште Одо Элын Алнаш кундемыштыже верланыше Утчан ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 33 еҥ (2008 ий), 22 еҥ (2014 ий).

## Верланыме вер
Алнаш кундемын кечывалвел-касвелныже лийын шога. Алнаш марте — 15 километр, Ижевск марте — 130 километр.

## Ял лӱм
Яллан негызымым Маскиял гыч куснен толшо-влак пыштеныт, сандене илемыштым «Изи Маскиял почиҥга» манын лӱмденыт. Икымше куснен толшо-влак сонарзе (сонар ) лийыныт, сандене яллан «Охотничий» руш лӱмым пуэныт.

## Йылме
Чылт марий ял. Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура. 

## Эртымгорно

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Изергин Вениамин Михайлович (Шочын: 1924 ий) — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Кузьмин Ананий Тимофеевич (Шочын: 1925 ий) — I степенян Ачамланде сар да III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Тугак ончо
* Маскиял.
* Одо Маскиял.

## Важ-влак


Категорий:Алнаш кундемысе илымверла
Категорий:Одо Элысе марий илымверла
Унчо (Юлын эҥерйолжо)

**Унчо [[эҥер]]** () — Российыште Вологда да Кострома веллаште йогышо эҥер, Юл эҥерын шола эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 426 километр.

## Этимологий
Лӱм «Унчо» палымут «ӱҥышӧ» гыч. 

Категорий:Вологда велысе эҥерла
Категорий:Кострома велысе эҥерла
Элнет (Поранча кундем)

**Элнет** () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше сола. Элнет ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 775 еҥ (2003 ий), 492 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Поранча посёлко деч 17 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.

## Кылвер-влак
* Село Илеть (Элнет). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Параньгинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Параньгинский район», 2004. — 320 с. ил. С. 82.

## Важ-влак


Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Памар (станций)

**Памар** () — кӱртньыгорно станций РКК-ын Горькийысе кӱртньӧ корнышто. Приволжский ола сынан кугыялышто верланен.

## Важ-влак
Сӱзлэҥер (станций)

**Сӱзлэҥер** () — Российысе кӱртньӧ корно-влакын Горькийысе кӱртньӧ корнысо Сӱзлэҥер кугыялыште верланыше кӱртньыгорно станций.

## Важ-влак
Рейган, Нэнси

**Нэнси Дэвис Рейган** ( ( — ) — УАШысе президентын ватыже.

## Важ-влак
Унчо (Кострома вел)

**Унчо** () — Кострома велын Макарля кундемыштыже верланыше сола.

Категорий:Солала Кострома велыште
Категорий:Макарля кундем
Паназыр кундем

**Паназыр кундем** () — кундем Кострома велыште, Россий. Рӱдӧ — Паназыр ола сынан посёлко.

*
Отар

**Отар** () — вольыкым лукмо але коштыктымо вер.

## Тугак ончо
* Отар

Категорий:Ялозанлык
Отар (ыҥ-влак)

**Отар** мут ончыктен кертеш:

* Отар — вольыкым лукмо але коштыктымо вер.
* Отар — мӱйым погышо мӱкшым кучымо вер.

## Илымверла
* Отар — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже лийын шогышо пытыше сола.
* Отар — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыште верланыше Шулко ял шотан илемыш пурышо ял.
* Отар — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше выселке.
* Отар — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыште верланыше Михайловка ял шотан илемыш пурышо ял.

## Тугак ончо
* Марий Отар
* Чуваш Отар
* Эсмекплак (Отар)
Лесной (ыҥ-влак)

**Лесной** мут ончыктен кертеш:

* Лесной — Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже верланыше посёлко. 
* Лесной — Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше посёлко.
Сайвер (ер)

**Сайвер** () — Марий Элыште карст ер. Тудо Провой кундемыште.

Категорий:Марий Элысе ерла
Категорий:Провой кундем
Тӧрвер

**Тӧрвер** — мландын изи кӱкшака да лакыла улман верже.

## Тыгак ончо
* Пролык

*
Тундро

**Тундро** — мӱндыр йӱдвелысе йӱштӧ климатан, иян, тыгыде кушкылан кундем.

*
Саам парламент

**Саам парламент** мут ончыктен кертеш:

* Саам парламент (Коло пелотро);
* Саам парламент (Норвегий);
* Саам парламент (Финляндий);
* Саам парламент (Швеций).
Вӱдшуҥгалтыш

**Вӱдшуҥгалтыш** (але *вӱдвоч, тӱрдӱр, шуҥгалтыш, шушу*) — шуҥгалт йогышо вӱд.

*
Ниагаре вӱдшуҥгалтыш

**Ниагаре вӱдшуҥгалтыш** () — вӱдшуҥгалтыш тӱшка Ниагаре эҥерыште.
Категорий:Вӱдшуҥгалтыш-влак Канадыште
Категорий:Вӱдшуҥгалтыш-влак УАШ-ыште
Кивач

**Кивач** (, ) — вӱдшуҥгалтыш Карелий Республикыште, Россий.

Категорий:Вӱдшуҥгалтыш-влак Российыште
Гагаузий

**Гагаузий** але **Гагауз-Ери** (; ; ) — автоном территорий Молдовышто.

Рӱдола — Комрат.

## Илышйогын

## Географий верланымаш

## Административ шеледымаш

## Кундемла

### Олала

## Эртымгорно

## Экономик вияҥмаш

### Инфраструктур

### Йӧнозанлык

### Кылвер-влак

## Тыгак ончо

## Важ-влак


*
Трояны

**Трояны** () — посёлко Польшышто. Тудо Воломин да Варшаве олала коклаште верлана. Илыше чот 490 наре (2014).

Категорий:Польшысо илымверла
Псковысо ер

**Псковысо ер** (, ) — Российыште да Эстонийыште ер.

Категорий:Псков велысе ерла
Категорий:Эстонийысе ерла
Нукус

**Нукус** (; ) — Узбекистанын йӱдвел-касвел могырныжо верланыше ола, Узбекистаныш пурышо Каракалпакстан Республикын рӱдолаже.

## Географий
Нукус Каракалпакстан покшелне Амударьян пурла серыштыже, Ташкент ола деч 800 км (1255 км — корно дене) йӱдвел-касвел могырныжо верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Баймырзаев, Орысбай Жубаевич — архитектор.
* Халмуратов, Уразымбет Халмуратович — врач.

## Галерей

|Жокаргы Кенес (Верховный Совет)
0 110693 a1ece9ea orig.jpg|Узбекистан Академий наукын Каракалпакстан пӧлкаже 
Uzbekistan-nukus.jpg|у стройка-влак
0 110688 5c5cde5 orig.jpg|ола покшелсе «сталинке» 
0 110692 3e886efc orig.jpg|Бердах лӱмеш (ондак — Станиславский лӱмеш) Каракалпакстан Кугыжаныш музык театр


## Важ-влак


Категорий:Узбекистанысе олала
Категорий:Нукус
Башне

**Башне** (*Кӱмеҥге*) — кӱкшӧ да аҥысыр архитектурный сооружений.

## Важ-влак

*
Категорий:Аралыме оралте-влак
Тель-Авив

**Тель-Авив-Яффе** (; тыгак **Тель-Авив** ) — кок эн кугу ола Израильыште.

## Лӱмын этимологийже
*Тель-Авив* марла «Шошо арка».

Категорий:Тель-Авив
Якаева, Ирина Геннадьевна

**Ирина Якаева, Ирсан ** (Ирина Геннадьевна Якаева) (, РСФСР, Марий АССР, Шернур кундем, Шернур ола сынан посёлко) – марий мурызо, радиовӱдышӧ, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2006). 

## Илыш корныжо
Ирина Якаева 1983 ийын пургыж тылзын 1-ше кечынже Марий АССР Шернур кундем Шернур ола сынан посёлкеш шочын. Йоча пагытше Шернур посёлкышто эртен, кыдалаш шинчымашым ӱдыр тысе 2-шо №-ан школышто налын. Школ деч вара  Марий кугыжаныш университетын студентше лийын, ончыкылык илышыжым журналистике дене кылден.

## Паша
«Дипломым кидыш налмеке, Марий Эл радиош логалынам. Радион икымше кечылаж гычак  тыште пашам ыштем. Каласем: паша йӧратыме, вес вере шкемым омат шиж, омат уж, вес профессий дене  пашажым ыштенат ом керт, очыни. Илышем радио дене кылдем манын шонен омыл. Журналистике пӧлкаш тунемаш пуренам гын, чынжымак, журналист лиям манын ӱшаненам, но кушто ышташ тӱҥалам манын, эше пален омыл. Университетым тунем пытарыме жап радиом почмо дене келшен толын, тугеже тышке толмем пӱрымаш», – ойла И.Якаева.Радио шуко оҥай, творческий шӱлышан еҥ-влакым ушен. Ончыч нелырак лийын гынат, пырля келшен, кыртмен, ик шонымаш дене тыршыме пайдам конден: «Тӱҥалтыште ятыр нелылыкым  чытен лекташ логалын. Тӱрлӧ техникым тунемме, программе-влакым шке гыч погымо, шонымо. Тӱрлӧ джинглым, заставке-влакым ямдылаш кӱлын, сандене куд шагат эр гыч пелйӱд марте паша верыште чыланат шинченна. Айлыме кумдыкнажат изирак лийын, ешланат жапым шагалрак ойырымо, туге гынат, нимом ончыде,  йӧратен, тиде пашам шуктенна».

## Мурызо семын
Ирина мурызо семын шкенжым сценыште ончыкта. Калыкыште тудым тыгак Ирсан лӱм дене палат.

## Муро-влак
* Ирсан – Вучем
* Ирсан – Бикини-мини
* Ирина Якаева – Ош куэ
* Ирина Якаева – Пиал дек кайме корно
* Ирина Якаева – Ломбо

## Чап
*  Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премий, «Марий Эл Радио»-н коллективше: Карпов Сергей Владимирович, Кожевников Александр Геннадьевич, Пушкина, Наталья Васильевна, Чемешева Марина Витальевна дене пырля «Марий йӱла» («Марийские обычаи»), «Марий географий» («Марийская география»), «Семсалма» («Музыкальный диск»), «Мыскара йӧрвар» («Юмористическая заварушка»), «Тукым вож» («Корни») цикл передаче-влаклан» (2006).

## Кылвер-влак
* Ирина Якаева | ВКонтакте.
* Ирина Якаева.

## Важ-влак


Категорий:Марий мурызо-влак
Категорий:Марий радиовӱдышӧ-влак
Категорий:Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Днестрсер

**Днестрсер Молдав Республик** (**ДМР**; , , ) але **Днестрсер** (, , ) — дэ-факто шкевуя эл Европышто. Рӱдолаже Тирасполь.

*
Тукымвуй

**Тукымвуй** (але *Родывуй*) — ик тукым йыжеҥ-влакын чумыр кугезышт.

## Тыгак ончо
* Тукымлӱм
* Тукымвож

Категорий:Этнологий
Категорий:Генеалогий
Агрыз кундем

**Агрыз кундем** (Агырзе кундем) (, ) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем. Кундемын рӱдолаже – Агрыз ола.
## Калыкчот

Калык-влак (2010): суас-влак —  58,1%, руш-влак — 25,2%, марий-влак — 8,0%, одо-влак — 6,4%.
## Административ шеледымаш

Агрыз кундемыште 1 ола шотан илем, 22 ял шотан илем уло. 
## Важ-влак

## Кылвер-влак
* Официал сайт

*
Аксубаево кундем

**Аксубаево кундем** (, ) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.

Кундемын рӱдолаже – Аксубаево ола.
## Калыкчот

Калык-влак: чуваш-влак (44,1%), суас-влак (38,6%), руш-влак (16,6%) (2010).
## Административ шеледымаш
Аксубаево кундемыште 1 ола шотан илем да 20 ял шотан илем уло. 
## Важ-влак

## Кылвер-влак
* Официал сайт

*
Белу-Оризонти

**Белу-Оризонти** (, *ямле каватӱр* гыч) — Бразилийыште ола. Олан калыкчотшо 2 479 175 еҥ (2013).

Категорий:Белу-Оризонти
Категорий:Бразилийысе миллионер-олала
Алькей кундем

**Алькей кундем** (, ) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.

Кундемын рӱдолаже – Базарные Матаки сола.
## Калыкчот

Калык-влак (2010): суас-влак (64,2%), чуваш-влак (19,2%), руш-влак (15,7%).
## Административ шеледымаш
Алькей кундемыште 21 ял шотан илем уло. 
## Важ-влак

## Кылвер-влак
* Официал сайт

*
Балтаси кундем

**Балтаси кундем** (Балтаса кундем; , ) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.

Кундемын рӱдолаже – Балтаси ола сынан посёлко.
## Калыкчот

Калык-влак (2010): суас-влак (85%), удмурт-влак (11,9%), руш-влак (1,7%).
## Административ шеледымаш
Балтаси кундемыште 1 ола шотан илем да 18 ял шотан илем уло. 
## Важ-влак

## Кылвер-влак
* Официал сайт

*
Ош Холунице (ола)

**Ош Холунице** () — ола Киров велыште, Российыште. Ош Холунице кундемын рӱдыжӧ. Калыкчот — 10,8 тӱж. наре еҥ.

## Эртымгорно

## Тыгак ончо

## Важ-влак

Категорий:Киров велысе олала
Потенциал (ыштыквер)

**Потенциал** () — российысе радиоэлемент ыштыквер, Чыкма, Марий Эл.

Категорий:Электротехник ыштыквер-влак Российыште
Категорий:Чыкман экономикыже
Финн-угор шанче

**Финн-угор шанче** але **финно-угроведений** да **финно-угристике** — финн-угор калык-влакын йылмыштым, сылнымутыштым, эртымгорныштым да монь тунемше шанче-влак тӱшка.

## Тыгак ончо
* Финно-угроведений (журнал)

*
Сотыер

**Сотыер** (, ) — Угарман велыште эн лӱмлӧ ер. Тудо Воскресенский кундемыште. Владимирский сола воктене верланен. Тудын кумдыкшо 17,5 наре гектар. А келгытше 40 метрыш шуэш.

## Тыгак ончо
* Китеж

Категорий:Угарман велысе ерла
Категорий:Воскресенский кундем (Угарман вел)
Нӧрӧ (ер, Ярославль вел)

**Нӧрӧ ер** (*Ростовысо ер*; , ) — Ярославль велыште эн лӱмлӧ ер. Тудо Ростов кундемыште. Ростов ола воктене верланен. Тудын кумдыкшо 51,7 наре км². А келгытше 3,6 метрыш шуэш.

## Этимологий
Меря мут *n'ero — марла «куп» гыч. Сибирьыште Вологодский областьын 5-ше эҥерже Да Норо Остров остров меря йылмыште шем шемын коеш

## Тыгак ончо
* Нӧрӧ (ер, Кострома вел)

## Важ-влак

Категорий:Ярославль велысе ерла
Категорий:Ростов кундем
Нӧрӧ (ер, Кострома вел)

**Нӧрӧ ер** (*Галичысе ер*; , ) — Кострома велыште эн лӱмлӧ ер. Тудо Галич кундемыште. Галич ола воктене верланен. Тудын кумдыкшо 75,4 наре км². А келгытше 5 метрыш шуэш.

## Этимологий
Меря мут *n'eron — марла «купын» гыч.

## Тыгак ончо
* Нӧрӧ (ер, Ярославль вел)

## Важ-влак

Категорий:Кострома велысе ерла
Категорий:Ростов кундем
Нӧрӧ

**Нӧрӧ** мут ончыктен кертеш:

## Ерла
* Нӧрӧ (ер, Кострома вел) — ер Российыште, Кострома велыште.
* Нӧрӧ (ер, Ярославль вел) — ер Российыште, Ярославль велыште.

## Ола
* Нӧрӧ (ола) — ола Кострома велыште.
Яхромо

**Яхромо** (, ) — ола Моско велыште, Российыште. Дмитров кундем верланен.

## Этимологий
Мерян мут *jähren (juk) — марла «ер эҥер» гыч.

## Важ-влак

Категорий:Моско велысе олала
Категорий:Дмитров кундем (Моско вел)
Мокшо (эҥер)

**Мокшо [[эҥер]]** (, , , ) — Окан эҥерйолжо.
Эҥерын кужытшо – 656 километр.

Категорий:Рязань велысе эҥерла
Категорий:Угарман велысе эҥерла
Категорий:Мордовийысе эҥерла
Категорий:Пенза велысе эҥерла
Урын кундем

**Урын кундем** () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Урын ола.

*
Урын

**Урын** () — ола Российыште, Угарман велыште. Ышта эҥерын серыштыже верланен.

## Эртымгорно

Категорий:Угарман велысе олала
Категорий:Урын кундем
Кибол

**Кибол** (, ) — сола Суздаль кундемыште, Владимир вел, Россий.

## Эртымгорно

Соласе лӱм «Кибол» финн-угор мере йылме гыч: «ки» () — *кӱ*, «бол» () — *ял*.

## Палемдымаш-влак


Категорий:Суздаль кундемысе илымверла
Ландех

**Ландех [[эҥер]]** () — Лухын эҥерйолжо.
Йогын кугытшо – 53 уштыш.

## Этимологий
Эҥер финн-угор мут уло. Финн лӱммут *lanto* () семеш.

## Важ-влак

Категорий:Иваново велысе эҥерла
Риони

**Риони [[эҥер]]** (,  — *Фасис*)  — Кавказшеҥгелыште кужу эҥер. Эҥерын кужытшо — 327 километр.

## Риони эртымгорнышто

*
Фенно-Угриа

**«Фенно-Угриа» тӧнӧж** () — эстон мер , 1927 ийыште шочын.

## Вуйлатыше-влак
* Арукаськ Мадис
* Рууль Кирсти
* Раудалайнен Вийа-Кади
* Сейленталь Тыну
* Соосаар Свен-Эрик

## Кылвер-влак
* Официал сайт

Категорий:Мер ушнык-влак
Нӧрӧ (ола)

**Нӧрӧ** (, ) — ола Российыште, Кострома велыште. Нӧрӧ кундемын рӱдыжӧ.

Категорий:Кострома велысе олала
Руан

**Руан** (, ) — ола Францийыште. Нормандий регионын рӱдолаже.

Категорий:Руан
Ильмень

**Ильмень** () — лӱмлӧ ер Российыште, Новгород велыште верланен. Эн кугу келгытже 10 м.

## Этимологий
Ерысе лӱм (Илмерь→)  — «игече ер, кавасе ер» гыч.

## Важ-влак

Категорий:Новгород велысе ерла
Севан

**Севан** (, ) — лӱмлӧ ер Арменийыште. Эн кугу ер Кавказыште. Эн кугу келгытже 79,7 м.

## Этимологий
Ерысе лӱм  — «ер» гыч.

## Важ-влак

Категорий:Арменийысе ерла
Урмий (ер)

**Урмий** ( — *Дарйаче-йе Орумийе*) — шинчалан ер, эн кугу ер Ираныште. Эн кугу келгытже 16 м.

## Важ-влак

Категорий:Иранысе ерла
Нӧрӧ кундем

**Нӧрӧ кундем** () — кундем Кострома велыште, Россий. Рӱдӧ — Нӧрӧ ола.

*
Юмоҥа

**Юмоҥа** (таҥ.  —   «сӱрет» гыч) — Юмын але шнуй еҥын сӱретше.

## Тыгак ончо
* Юмончыл

*
Неаполь

**Неаполь** (  гыч, мут. — «у ола»; , , ) — ола Италийыште, Кампаний велын рӱдолаже.

Категорий:Неаполь
Турин

**Турин** (, ) — ола Италийыште, Пьемонт велын рӱдолаже.

Категорий:Турин
Милан

**Милан** () — ола Италийыште, Ломбардий велын рӱдолаже.

Категорий:Милан
Категорий:Италийысе миллионер-олала
I Пӧтыр

**Кугу Пӧтыр** (але *Икымше Пӧтыр*; ) (9 Пеледыш 1672, Моско — 8 Пургыж 1725, Санкт-Петербург) — руш кугыжа.

Категорий:Руш кугыжа-влак
Крит

**Крит** () — вич эн кугу отро Мландыпокшел теҥызыште, эн кугу отро Грецийыште.

Категорий:Крит
Ван (ер)

**Ван** (, , , ) — шинчалан ер, эн кугу ер Турцийыште. Эн кугу келгытже 451 м.

## Важ-влак

Категорий:Турцийысе ерла
Кременчуг

**Кременчуг** (; ) — ола Украиныште, Полтава велыште.

## Эртымгорно

Категорий:Полтава велысе олала
Кужер

**Кужер** (Адрак) () — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше посёлко. Кужер ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 1068 еҥ (2004 ий), 846 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Морко ола сынан посёлко деч 32 километр кечывалвел могырно верланен.

## Этимологий
Посёлко лӱм кок марий мут «кужу» да «ер» гыч.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Карнаухова А.С. — МАССР-ын сулло туныктышыжо.

## Кылвер-влак
* Поселок Красный Стекловар (Кужеры, Кужерский завод, Завод). 

## Тугак ончо
* Кужер ер.
* Кужер эҥер.

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Моркинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Моркинский район», 2004. — 320 с. ил.  С. 98.

## Важ-влак


Категорий:Морко кундемысе илымверла
Визымъер

**Визымъер** (, ) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже верланыше посёлко. Визымъер ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 2132 еҥ (2004 ий), 2100 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Килемар ола сынан посёлко деч 52 километр кечывалвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Максимов Сергей Степанович — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше, самодеятельный сӱретче. 
*  Павлов Александр Васильевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Пылаев Лев Фёдорович — III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Посёлок Визимьяры (Визымйӓр). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Килемарский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Килемарский район», 2005. — 304 с., илл. С. 101.

## Важ-влак


Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Шодыгол

**Шодыгол** (, ) — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже верланыше посёлко. Шодыгол ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 1369 еҥ (2003 ий), 1019 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Йӱрнӧ ола сынан посёлко деч 64 километр йӱдвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Журавлев Иван Алексеевич — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
*  Кокурин Василий Константинович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Кутузов Григорий Семёнович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Кутузов Григорий Фёдорович — II степенян Чап орден ден III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Немцев Иван Сергеевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Охотин Николай Васильевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Ремизов Михаил Андреевич — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Посёлок Юркино (Шодыгол, Йӱркӹнӓ). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Юринский район: Сборник документальных очерков — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Юринский район», 2007. — 304 с., илл. С. 176.

## Важ-влак


Категорий:Йӱрнӧ кундемысе илымверла
Геленджик

**Геленджик** (; ) — ола Краснодар мландыште, Российыште. Пурла Шем теҥызын серыштыже верланен. Калыкчот 65 тӱж. еҥ наре.

Категорий:Краснодар мландысе олала
Руэм (Маскасола кундем)

**Руэм** () — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше посёлко. Руэм ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 3577 еҥ (2002 ий), 3319 еҥ (2010 ий), 3355 еҥ (2014 ий).

## Верланыме вер
Маскасола ола сынан посёлко деч 4 километр касвел могырно верланен.

## Кылвер-влак
* Посёлок Руэм. 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Медведевский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Медведевский район», 2003. — 368 с. ил. С. 257.

## Важ-влак


Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Нужъял

**Нужъял** мут ончыктен кертеш:

* Нужъял — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыже верланыше посёлко.
* Нужъял — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыже верланыше ял.
* Нужъял — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыже верланыше ял.
* Нужъял — Российысе кӱртньӧ корно-влакын станцийже.
Волаксола

**Волаксола** (Умшар) () — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше ял. Волаксола ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 332 еҥ (2004 ий), 292 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Морко ола сынан посёлко деч 12 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Эврик Анисимов (Эврик Васильевич Анисимов) — марий серызе, почеламутчо, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1992), Марий Эл Журналист-влак ушемын йыжъеҥже (1998). 
* Васильев В.В. — химике шанче кандидат.
* Иванова Ираида Геннадьевна — марий шанчызе, йылмызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2011), доцент (2013), Россий Кусарыше-влак ушемын йыжъеҥже.
* Иванов В.И. — Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже.
* Николаев С.Н. — МАССР-ын сулло врачше.

## Кылвер-влак
* Деревня Себеусад (Умшар, Волаксола).  

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Моркинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Моркинский район», 2004. — 320 с. ил.  С. 175.

## Важ-влак


Категорий:Морко кундемысе илымверла
Орджоникидзе (ыҥ-влак)

**Орджоникидзе** мут ончыктен кертеш:

## Фамилий-влак
* Орджоникидзе, Григорий Константинович — совет политик.

## Илымверла
### Азербайджан
### Грузий
### Казахстан
### Россий
* *Орджоникидзе* — Владикавказ Российысе олан тошто лӱмыжӧ.
### Украине

## Уремла
* Орджоникидзе урем
## Корабль-влак
Орлеан

**Орлеан** () — ола Францийыште, Орлеане эртык велын рӱдыжӧ.

Категорий:Орлеан
Кӱльмӱж (эҥер)

**Кӱльмӱж** (, ) — Российыште Киров велыште да Одо Элыште йогышо эҥер, Виче эҥерын шола эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо – 270 км.

Категорий:Одо Элысе эҥерла
Категорий:Киров велысе эҥерла
Ошландер

**Ошландер** () () — Российыште Суас Элын Парат кундемыштыже верланыше Айша ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 72 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Мензела ола деч 54 километр кечывалвел-эрвел-не лийын шога.

## Кылвер-влак
* Зеленодольский муниципальный район.

Категорий:Суас Элысе марий илымверла
Категорий:Парат кундемысе илымверла
Угарман велысе марий илымверла

Угарман велысе марий илымверла:

## [[Воротынский кундем]]
* ? () — ола сынан посёлко.
* ? () — сола. (?)

## [[Воскресенск кундем]]
* ? () — ял.
* ? () — ял.
* ? () — ял.
* ? () — ял.
* ? () — ял. (руш, марий)
* ? () — пытыше марий ял. †
* ? () — пытыше марий ял. †
* ? () — пытыше марий ял. †
* ? () — рушаҥше марий ял. (-)

## [[Пижымбал кундем]]
* Пижымбал (; ) — ола сынан посёлко.
* Александровка (; ) — ял. (???)
* Апшатнур (; ) — ял.
* Арва (; ) — ял.
* Вакшэҥер (; ) — ял.
* Изи Одошнур (; ) — ял.
* Изи Селка (; ) — ял.
* Йӱле почиҥга (; ) — ял.
* Каманар (; ) — ял.
* Камар (; ) — ял.
* Каскончал (; ) — ял.
* Кугу Одошнур (; ) — сола.
* Кугу Селка (; ) — ял.
* Кужэҥер (; ) — ял.
* Кӱвервуй (; ) — ял.
* Лопсола (; ) — ял.
* Луговка (; ) — ял.
* Матвеевск ( ) — ял.
* Маяк (; ) — ял.
* Ошар (; ) — ял.
* Паньти (; ) — ял.
* Пекшик ) — ял.
* Пеньок (; ) — ял.
* Пинал (; ) — ял.
* Письмэҥер (; ) — ял.
* Рамача (; ) — ял.
* Тимокой (; ) — ял.
* Трипан (; ) — ял.
* Трошонко (; ) — ял.
* Тумана (; ) — ял.
* Туспай (; ) — ял.
* Ушката (; ) — ял.
* Шавырсола (; ) — ял.
* Шемвуй (; ) — ял.
* Шукшум (; ) — ял.
* Пелгорно (; ) — сола.
* Яна (; ) — ял.
* ? ) — ял.
* ? ) — ял.
* ? ) — ял.
* ? ) — ял.
* ? ) — ял.
* ? ) — ял.
* ? ) — ял.
* ? ) — ял.
* ? ) — ял.

## [[Тонашево кундем]]
* ? () — ола сынан посёлко.
* ? () — ола сынан посёлко.
* ? () — ял. (руш, марий)
* ? () — сола. (руш, марий)
* ? () — сола. (руш, марий)
* ? () — ял. (руш, марий)
* ? () — пытыше марий ял. †
* ? () — пытыше марий ял. †
* ? () — пытыше марий ял. †
* ? () — пытыше марий ял. †

## [[Тонкинский кундем]]
* Оштамоц () — ял.
* ? () — ял.

## [[Шараҥге кундем]]
* Шараҥге (; ) — ола сынан посёлко.
* Изи Рыде (; ) — ял.
* Каремсола (; ) — ял.
* Юкшум (; ) — сола.
* ? ) — ял.
* ? ) — ял.
* ? ) — ял.
* ? ) — ял.
* ? ) — ял.
* ? ) — ял.
* ? ) — ял.
* ? ) — ял.
* Кугу Кылемар (; ) — ял.
* ? ) — сола.
* ? ) — ял.
* ? ) — ял.
* ? ) — ял.
* ? () — сола. (руш, марий)
* ? () — посёлко. (руш, марий)

## [[Шахунский кундем]]
* ? () — пытыше марий ял. †
* ? () — пытыше марий ял. †

## Тугак ончо
* Пошкырт Элысе марий илымверла
* Одо Элысе марий илымверла
* Суас Элысе марий илымверла
* Киров велысе марий илымверла

## Литератур
# Нижегородские марийцы. Сост. – Морохин Н. В. – Йошкар-Ола, 1994, с.

*
Паасилинна, Арто

**Арто Тапио Паасилинна** (, Киттиля, Финляндий — , Эспоо) — тӱнямбалсе ик эн палыме финн серызе/писатель. Тудын возымыжо 45 утла тӱрлӧ йылмышке кусарыме, нунын коклаште руш йылмышкат.  

## Ӱмыргорно

Арто Лапландийыште, Киттиля кундемысе Алакӱла ялыште шочын. Ешыште нуно вич эрге да кок ӱдыр лийыныт.
Ачашт полийцейскийлан ыштен, да 1951 ийыште 49 ияш колен колтен. Артон аваже 7 икшыве дене шкетын кодын.

Кужу жап тӱрлӧ газетлаште редакторлан ыштымеке, Арто Паасилинна палыме серызе марте кушкын. Кызытсе финн сылнымут тудын возымыжлан кӧра шинчаш перныше лийшылан шотлалтеш. Артон изаже-влакат - Эрно, Маури да Рейно Паасилинна - сылнымут корным ойырен налыныт. 

Арто Паасалиннан икымше кнагаже "*Karhunkaataja Ikä-Alpi*" лӱм дене 1964. ийыште лектын.  
Писатель лӱмым серызылан 1975-ше ийыште лекше "Мераҥ ийгот" кнагаже конден. Тудо француз йылмышке кусаралтын, да роман негызеш кок гана экранизироватлалтын. Рушла тиде возыктыш Ольга Морозован савыктымаштыже 2006-шо йыште лектын.
Паасилиннан возышыжо почеш икмыняр кином ыштыме да спектакльым шындыме. Икмыняр серымыже комиксышкат кусаралтын. Жапын-жапын серызым кнагаже-влакын икгай сынан улмылан титаклат.  Тунамак ала тидланак кӧра тудын возымыжо ятыр лудшылан келша. Кнага-влакым возымо деч посна, Арто Паасилинна газетлашке шонкалымаш статья-влакым савыкта.
 
## Библиографий
* Мераҥ ийгот ( — 1975, рушлашке кусарымаш  — 2006, ISBN 5-98695-012-7)
* Пиалан айдемын шыдыже ( — 1976)
* Сакыме рывыж-влакан чодыра ( — 1983, рушлашке кусарымаш  — 2001, ISBN 5-86712-123-2)
* Кӱдырчӧ Юмын эргыже ( — 1984)
* Ныжылгын аяртыше ӱдыр ( — 1988, рушлашке кусарымаш — 2008, ISBN 978-5-98695-026-6)
* Йолташ-влак коклаште шкендым пуштмаш  ( — 1990, рушлашке кусарымаш  — 2006 ISBN 5-98695-019-4)
* Воштылшо ушкалын кеҥежше ( — 1991)
* Пастор Хуусконенын маскаже ( — 1995)
* Адам ден Ева ( — 2000)
* Тӱнясе эн чапле ял ( — 2003)
* Пӧкмӧр серлагыше суксо ( — 2004)
* Йӱштӧ нерве да шокшо вӱр ( — 2006)
* Сарланыше вакшызе ( — 2013, Ольга Морозован руш савыктышыже. ISBN 978-5-98695-058-7)

## Важ-влак

Категорий:Финн серызе-влак
Маскасола ола шотан илем

**Маскасола ола шотан илем** () — Российыште Марий Эл Республикын Маскасола кундемышкыже пурышо ола шотан илем.

Илемын административ рӱдерже — Маскасола ола сынан посёлко.

Категорий:Маскасола кундемысе муниципал ушем-влак
Категорий:Марий Элысе ола шотан илемла
Пудож

**Пудож** (, , ) — Российысе Карелий Республикыште верланен ола, Водло эҥер воктене, Пудож кундемын рӱдыжӧ.

Икымше гана илем семын 1382 ийыште палемдалтын.  1785 ий 16 Агаште ола лӱмым налын.
Шӱдыр-влак системын сфере подсистемыже

**Шӱдыр-влак системын сфере подсистемыже** — мемнан Шӱдыр-влак системын ужашыже, изиш сфере системе гай улеш да писе лопка подсистеме дене таҥастарымаште) рӱдӧ деке плоскосьтым кугемда. Сфере подсистемын Шӱдыр ужашыже тыгай ужаш гыч шога: населений-влак II (йыгешке чумыргымаш, субкарлик-влак, кӱчык периодан цефеид) кугу иготан да изи  металличностьан, тӱрлӧ ужашыште ышталтше Шӱдыр-влак системе эволюций тӱҥалтышыште ыштатын. 
Сфере подсистемыште иктаж тынаррак шӱдыр уло, кунар Шӱдыр-влак тушкан дискыштыже. Газ уке манашат лиеш, молан манаш гын, шӱдыр ден таҥастарымаште, газ пылыште ситышын чулымын   икте-весе ден кылым кучат, тӱкталтын, шке кинетический  энергийыштым йомдарат; 
эше Шӱдыр-влак системе эволюций тӱҥалтыш йыжыныштыже нуно диск ӱмбаке возыныт.  Шӱдыр-влак системе рӱдыштӧ верланыше сфере подсистемын эн чока ужашыже    — балдж,  Шӱдыр-влак стемын кӧргыжым (томжым) авырат. Сфере подсистемын тӱҥ ужашыже  уждымо гало  шем материй гыч шога.

Тӱҥ умылымаш:Кайыккомбо Корно
Вӧдыр почиҥга

**Вӧдыр почиҥга** — мут ончыктен кертеш:

* Вӧдыр почиҥга — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Шӱдымарий ял шотан илемыш пурышо ял.
* Вӧдыр почиҥга — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Памашсола ял шотан илемыш пурышо ял.
Ежово (Марий Эл)

**Ежово** () — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше сола. Ежово ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 1323 еҥ (2002 ий), 1538 еҥ (2010 ий), 1580 еҥ (2013 ий).

## Верланыме вер
Маскасола ола сынан посёлко деч 26 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*    Иванов Николай Сергеевич — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Исмаков Николай Григорьевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Попов Иван Александрович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Павловская Александра Ивановна — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Торбеев Александр Николаевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Яргин Василий Михайлович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Село Ежово. 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Медведевский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Медведевский район», 2003. — 368 с. ил. С. 61.

## Важ-влак


Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Балатон

**Балатон** (, , , , ) — Венгрийыште ер, эн кугу ер Рӱдӧ Европышто.

Категорий:Венгрийысе ерла
Керро, Марилин

**Марилин Керро** () (, Раквере, ЭССР, ССРУ) — эстон экстрасенс.

## Тыгак ончо
* Экстрасенс кучедалмаш

## Кылверла
*  Официал сайт

Категорий:Экстрасенс-влак
Шошо (фильм)

**Шошо** () — Российысе кинофильм.

Фильм Денис Осокинын "У ботинке" книгаже дене сниматлалтын.
Фильмын сниматлымаш Морко кундемын Унчо (Шоруньжа) солаште ден Морко посёлкошто ышталтын.
Унчо солаште ден йыгыре верланше ял-влакыште илыше-влак фильмеш участвоватленыт.

Нуно шкеныштым шке модыныт.
Денис Осокин ойлымашыжым реальный Унчо солаште илыше-влак нерген возын.
Ойлымашышто нуно шке реальный лӱм-влак дене лӱмдалтыт.

Марий селан илышыже дене палыме лияш манын, автор-влак тудо нерген фильмым ышташ шонен пыштеныт ыле.
Ойлымаш фильмын сценарийлан негыз семын возалтын.
Ончыч документальный фильмым ышташ шоненыт, сандене персонаж-влак реальный еҥ улыт.
Туге гынат этнойомак лектын.

## Кылвер

* Фильмын лаштыкше кинокомпанийын сайтыште, кудо тудым сниматлымашым ыштен Тыште фильмым ончалаш лиеш.
*  Алексей Федорченко: Реальный волшебный мир  "Искусство кино" сайтыште, 2010
* Алексей Федорченко дене интервью "Российская газета" сайтыште, 2012
* Алексей Федорченко дене интервью "Бюллетень кинопрокатчика"  сайтыште, 2013
Приозерск

**Приозерск** (; ,  — «куку вӱдушык»;  — «куку отро») — ола Ленинград велыште.

Категорий:Ленинград велысе олала
Выборг

**Выборг** (, , , ) — ола Ленинград велыште.

Категорий:Ленинград велысе олала
Поэме

**Поэме** () — иктаж-могай явала нерген, рифмоватлен возымо кумда повествований ойсаска.

Категорий:Мурпаша
Йӧрыҥ

**Йӧрыҥ [[эҥер]]** (; ) — Вӱтлын эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 88 уштыш.

Категорий:Угарман велысе эҥерла
Категорий:Марий Элысе эҥерла
Селигер

**Селигер** (*Осташковысо ер*; ) — лӱмлӧ ер системе Российыште,  Тверь велыште да Новгород велыште верланен. Эн кугу келгытже 24 м.

## Этимологий
Ерысе лӱм  — «кӱкшака ер» гыч, але  — «шереҥге ер» гыч.

## Важ-влак

Категорий:Новгород велысе ерла
Категорий:Тверь велысе ерла
Поранча (эҥер)

**Поранча** (, ) — эҥер Марий Элыште, Элнет эҥерын пурла эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 21 километр.

Категорий:Марий Элысе эҥерла
Суур Мунамяги

**Суур-Мунамяги** (эстон йылме гыч кусарымаште «Кугу муно курык» але «Кугу муныгурык») — Эстонийыште да чумыр Балтиксерыште  эн кӱкшӧ курык.  Теҥыз нӧлтык дечын 317,4 метр кӱкшытыштӧ верлана. Эстонийын Вырумаа кундемысе Хаанья кӱкшакан ужашыже улеш.  Воктеныже Хаанья ял шарлен кия.

## Йыр ончымо башне-влак
Тӱрлӧ жапыште курык ӱмбалне 5 башньым чоҥымо. Икымше башне 1812 ийыште шогалтыме. Верысе легенде почеш тудым "теҥыз пуш-влаклан мешайымыжлан" кӧра шӱтеныт.

1870 ийыште верысе трактир пашаеҥлан кӧра кокымшо башне чоҥалтын.  8 метр кӱкшытан обзорный башне, шукыжым трактирлан кӧра, верысе-влаклан пеш палыме лийын. 
Тудо трактир зданий воктенак кумшо башне (12 метр кӱкшытан) чоҥалтын.

Нылымше башне (моло семынак пу гыч ыштыме, но тидын гана 17 метр кӱкшытан) 1925 ийыште чоҥалтын. Тунам Эстоний уже эрыкан элыш савырнен. Чоҥымо паша 3 тылзе шуйнен. Варажым Вырумаа кундем шке вийже дене еҥ-влаклан подъездым ыштен, чашкерым кораҥден да башне ончылно канен шинчаш олымбал-влакым шынден. 4-ше башньым  19 сӱремын 1925 ийыште куанлын почмо.  Тунамак башньым чоҥымаште йоҥылыш материалым кучылтмым умыленыт, адак йыр кушшо пушеҥге умбал сӱретым петырен. Башньын 17 метр кӱкшытан улмыжо ситышын лийын огыл.

У, визымше башньым 1939 ийыште кӱртньыбетон гыч чоҥаш тӱҥалыныт.  Визымше башньын тачысе кӱкшытшӧ 29,1 метр, да тудын ӱмбачше 50 километр наре умбаке ужаш лиеш.

## Важ-влак

Категорий:Эстонийысе курыкла
Вистино

**Вистино** (, ) — ял Ленинград велыште, Кингисепп кундемыште. Вистино ял шотан илемын рӱдыжӧ.

* Ижоро этнографик тоштер

Категорий:Кингисепп кундемысе илымверла
Йыргешъер

**Йыргешъер** () — Марий Элыште ер. Тудо Морко кундемыште. Марий Чодыраште верланен.

Категорий:Марий Элысе ерла
Категорий:Морко кундем
Йошкар-Ола оласе йырвел

**Йошкар-Ола оласе йырвел** () — Марий Эл Республикын муниципал иктыкше.

Оласе йырвелын административ рӱдерже — Йошкар-Ола. 

## Административ шеледымаш
Оласе йырвелыште 11 илымвер: 1 ола — Йошкар-Ола, 1 сола — Семонсола, 1 посёлко — Нольо да 8 ял уло.

* Йошкар-Ола () — Марий Элын рӱдолаже. 
* Акшымсола (*Акшубансола*) () — ял. 
* Апшакплак () — ял. 
* Данилово () — ял. 
* Игнатьево () — ял. 
* Кельмаксола () — ял. 
* Нольо () — посёлко.   
* Савинсола () — ял.
* Семонсола () — сола.
* Шоя-Кузнецово () — ял. 
* Якимсола () — ял.

*
Юлсер-Ола оласе йырвел

*merge [[Юлсер-Ола]], like in Russian Wikipedia?



*'Юлсер-Ола оласе йырвел*' () — [[Марий Эл Республик]]ын муниципал иктыкше.

Оласе йырвелын административ рӱдерже — [[Юлсер-Ола]]. 

== Административ шеледымаш ==
Оласе йырвелыште 4 илымвер: 1 ола — Юлсер-Ола, 1 сола — Руш Олыкъял да 2 ял уло.

* [[Юлсер-Ола]] () — Юлсер кундемын рӱдолаже.
* [[Руш Олыкъял]] () — сола.
* [[Олыкъял]] () — ял.
* [[Нуръял]] (тошто лӱм *Ныръял'') () — ял.

*
Олаҥгыер

**Олаҥгыер** () — Марий Элыште ер. Тудо Маскасола кундемыште. Сурок посёлко воктене верланен.

Категорий:Марий Элысе ерла
Категорий:Маскасола кундем
Шӱчъер

**Шӱчъер** () — Марий Элыште карст ер. Тудо Морко кундемыште. «Марий Чодыра» калыкле парк верланен.

Категорий:Марий Элысе ерла
Категорий:Морко кундем
Сузыер

**Сузыер** (*Сузакъер*; ) — Марий Элыште ер. Тудо Юлсер кундемыште. Марий Чодыраште верланен.

Категорий:Марий Элысе ерла
Категорий:Юлсер кундем
Кӱчыкъер (ыҥ-влак)

**Кӱчыкъер** мут ончыктен кертеш:

* Кӱчыкъер — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланеныше ер.
* Кӱчыкъер — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланеныше посёлко.
Нэфис

**Нэфис** ( — «ямле» гыч) — российысе илыш-йӱла химий да ӱян-коя ӱзгарвундо шочыктышо холдинг, Озаҥ, Суас Эл.

Категорий:Химик ыштыквер-влак Российыште
Категорий:Озаҥын экономикыже
Пӱрӧ (Вичын эҥерйолжо)

**Пӱрӧ** вӱд (, ) — Российыште Суас Элыште да Киров велыште йогышо эҥер, Виче эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 50 километр.

Категорий:Суас Элысе эҥерла
Категорий:Киров велысе эҥерла
Тотыер

**Тотыер** (*Кугу Тотыер*; ) — Марий Элыште ер. Тудо Морко кундемыште. Марий Чодыраште верланен.

## Этимологий
Ерысе лӱм «тото» да «ер» мут-влак гыч.

Категорий:Марий Элысе ерла
Категорий:Морко кундем
Кужыер

**Кужыер** () — Марий Элыште ер. Тудо Морко кундемыште. Марий Чодыраште верланен.

Категорий:Марий Элысе ерла
Категорий:Морко кундем
Марий диаспоро

**Марий диаспоро** — Марий мланде деч посна марий илыме верла да марий тӧнеж-влак.

## Важ-влак
* *Сепеев Г. А. Расширение ареалов расселения марийцев в XX столетии // История и культура марийского народа: прошлое и настоящее.- Йошкар-Ола, 2000.- С. 32-36*.

*
Сумпу (эҥер)

**Сумпу** (; ) — эҥер Суас Элыште. Юл эҥерын шола эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо – 36 километр.

## Тыгак ончо
* Сумпу монастырь

Категорий:Суас Элысе эҥерла
Пӧртек (эҥер)

**Пӧртек** вӱд (, ) — эҥер Киров велыште, Виче эҥерын пурла эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 15 километр.

Категорий:Киров велысе эҥерла
Пӱрӧ (Ош Вичын эҥерйолжо)

**Пӱрӧ** вӱд (, , ) — Российыште Пошкырт Элыште йогышо эҥер, Ош Виче эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 128 километр.

Категорий:Пошкырт Элыысе эҥерла
Шовакшэҥер

**Шовакшэҥер** (Чебоксар) (, ) — ола, Чувашийын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.

*
У Мланде

**У Мланде** () — отро тӱшка Архангельск велыште.

ӧрыктарыше калык генерал славян-влак деч У мландыш каен Ненец-Влак Тудым Едей-Мый мансирла изэҥер маныт

Категорий:У Мланде
Гродно

**Гродно** (, , , ) — ола Белоруссийыште, Гродно велын рӱдолаже.

Категорий:Гродно
Канн, Тарик Джей

**Джей Канн** (Чын лӱмжӧ: Тарик Джей Канн, ) () — Кугу Британийысе мурызо.

Категорий:Мурызо-влак
Коканд

**Коканд** () — ола Узбекистаныште, Фергана велыште.

Категорий:Коканд
Арвыч (ер)

**Арвыч** (, ) — Марий Элыште ер. Тудо Курыкмарий кундемыште верланен.

Категорий:Марий Элысе ерла
Категорий:Курыкмарий кундем
Марий Элысе эҥерла

**Эҥерла Марий Элыште**:

## А
* Арде (, )
* Аръю ()
*  ()
*  (), приток Уржумки

## Б
## В
* Вончо ()
* Вӱрзым (эҥер) ()
* Вӱтла ()
*  ()
*  (, )
## Г
## Д
## Е
* Ексей ()

## Ж
## З
## И
* Изи Какшан ()
* Изи Кундыш ()
* Иштыра ()
*  ()
* Визым ()
*  (), приток Уржумки
*  ()

## Й
* Йӧрыҥ (, )
* Йыр (эҥер) (), приток Илети
* Йыраҥ ()

## К
* Кодам ()
* Корамас ()
*  ()
* Кӧрдем ()
* Кугу Какшан ()
* Кугу Кундыш ()
* Кугу Ошла ()
* Кужалык ()
* Кюржи ()
* Кульша ()
*  ()
*  ()
*  ()
*  ()
*  ()
*  ()
*  ()
*  ()
*  ()
*  (), приток Ировки
*  (), приток Ноли
*  (), приток Ноли
*  (), приток Ашланки

## Л
* Лаж ()
* Лемде ()
* Лувоч ()
* Лӱй ()
*  ()
* Лор ()
## М
* Манаҥ ()
* Мартынэҥер ()
*  ()
*  ()
*  ()
* Мушко (), приток Лажа
* Мосара (), приток Уржумки

## Н
* Нурмо ()
* Норко ()
* Нурда ()
* Нуж ()
*  ()
* Нольык (), приток Лажа
*  (), приток Уржумки
* Нольо ()

## О
* Овалже ()
* Оно ()
* Оръю ()
* Оръю ()
* Оръю ()
* Ошет (), правый приток Собаки
* Ошла ()
* Ошыт ()
*  ()
* Оршӱт ()
*  ()
*  ()

## Ӧ
* Ӧрша ()
## П
*  ()
* Поранча ()
* Пот ()
* Пӧт ()
* Пӱ ()
*  ()
*  ()
* Пижай ()
*  ()
* Пикша ()
*  ()
* Пыла (), левый приток Уржумки
* Пузо (), приток Лажа
*  (), приток Уржумки
* Пембе ()
* Пылэҥер ()

## Р
* Роҥго ()
* Руй ()
*  ()
* Рывыж

## С
* Савак (), приток Буя
*  ()
* Соза ()
* Сиза ()
*  ()
*  (), приток Лажа
* Сердыж ()
*  (), приток Буя
* Сенде ()
* Сӱлта ()

## Т
* Талман ()
* Тапшер ()
* Торъял ()
* Тулбень ()
* Тӱмшӧ ()
*  ()
*  ()
* Тумньо ()
* Туршо ()

## У
* Ургакш ()
*  ()
* Унчо ()
* Упша ()
* Усола ()
* Урмыж () левый приток реки Лаж

## Ӱ
* Ӱбӧ ()
* Ӱшӱт ()

## Ф
## Х
## Ц
## Ч
* Чывыж ()
* Чӱкшӧ ()
* Чучо ()

## Ш
* Шаба ()
* Шарача (), приток Парата
* Шердыж ()
* Шорэҥер ()
* Шокшем ()
* Шулкэҥер ()
* Шур (эҥер) ()
* Шура ()
* Шӱкшан ()
* Шӱльӧ ()
* Шуйко ()
*  ()
*  ()
*  ()
*  ()
* Шуй ()
*  ()
* Шой ()
*  ()
* Шолэҥер (), приток Лажа
* Шен (), приток Буя
*  (), приток Уржумки
* Шапэҥер ()

## Щ
## Ы
* Ырде ()

## Э
* Элнет ()
## Ю
* Юл ()
* Южэҥер ()

## Я
* Ялнер ()
* Яраҥ ()
*  ()
*  ()

## Важ-влак


*