Пырыс

**Пырыс** але **Пӧртысӧ пырыс** () — мӧҥгысӧ янлык, мӧҥгыштӧ эн чӱчкыдын пырыс ден пийым ашнат. Зоологий велым ончалаш гын, мӧҥгысӧ пырыс — шӧр пукшышо (млекопитающее) «пырыс-влак» еш гыч шыл кочшо янлык. Колям, да тыгыде янлык-влакым кучылеш, тыгодым пырыс — мер янлыклан шотлалтеш, моло янлык да айдеме дене кылым кучашлан тӱрлӧ йӱкым да феромон-влакым луктеш, кап тарванылымаш дене шке кумылжым ончыкта. Тачысе кечылан тӱнямбалне 600 млн утла мӧҥгысӧ пырыс уло, чылажге 256 урлык уло, кужу пунан (перс пырыс) гыч пундымо (сфинкс-влак) марте. Айдеме пырысым 10 000 ий утла ашна, мӧҥгыштӧ пырыс колым кучымо дене пӧртым шке семынже оролаш полша.

Пырыс йылме-шкешотан йӱк, мимике да тарванылмашна йӧратыме питомец-влак улыт. Пӱртӱсыштӧ илыше - влак шке коклаштышт лийыт: кузе лийын кертеш, туге гынат вес реакций лийын кертеш: палыме лиймаш, тапнымаш да моло реакций.

## Шанче классификаций
*Felis* тукым гыч чыла пырыс-влакын ик кугезышт уло, тудо Азийыште 6-7 миллион ий ондак илен. Пӧртысӧ пырыс-влак ир пырыс-влак деч чот огыт ойыртемалт, нуно ваш-ваш коштын кертыт. 1758 ийыште Карл Линней «Система природы» шанче пашаштыже пӧртысӧ пырыслан *Felis catus* лӱмым пуен. Иоганн Христиан фон Шребер 1775 ийыште ир пырысым *Felis* silvestris лӱмден.

## Эртымгорно

Пӧртысӧ пырыс деч посна пырыс-влак ешыш тыгак, лев, тигр, гепард да т. м. пурат. Пырыс-влак тукым гыч янлык-влак уло тӱня мучко вашлиялтыт: камышовый пырыс (*Felis chaus*) Кечывалвел-Эрвел Азий гыч, Европысо чодыра пырыс (*F. silvestris silvestris*), олык пырыс (степной кот) (*F. s. lybica*), бархан пырыс (*F. margarita*) да т.м.

Айдеме деке лишеммаш иктаж 9500 ий ожно Лишыл Эрвелыште тӱҥалын. Ты верыште эн тошто цивилизаций-влак негызлалтыныт. Кунам айдеме ик вере илаш тӱҥалын, кунам мландым куралаш, шурным погаш да клатыш опташ тӱҥалын — тунам пырысын полышыжо кӱлеш лийын. Пырчым коля да комак деч оролаш кӱлын.

Кипр отрошто археолог-влак шӱгарыште айдеме ден пырля пырысиге тойымашым муыныт. Шӱгарым 7500 ий мемнан курым деч ончыч ыштеныт. Ончыч шанчызе-влак пырысын икымше озажлан акрет египтян-влакым шотленыт. Но Акрет Египетыш да Кипрыш пӧртысӧ пырыс Лишыл Эрвел гыч куснен. Кеч икмыняр тӱжем ий пырыс айдеме дене пырля ила гынат, айдеме деч посна пырыс-влак илен лектын кертыт, сонарыш коштыт, пырысигым ыштен, ешым южгунам чумырат. 
## Биологий

Пырысын кап температурыжо 38—39,5 °C, пырысиге-влакын изиш кугурак. Пундымо пырыс-влакын кап температурышт моло-влак деч ок ойыртемалт, но меж уке улмылан кӧра сфинкс але петерболд урлыкан пырыс-влак шокшырак гай айдеме кидлан чучалтыт. Чылажге пырыс-влакын кум вӱр тӱшка (группа крови) уло. 
### Анатомия

Файл: Scheme cat anatomy-ru.svg|Узо пырысын кӧргыжӧ|375px|left|thumb
rect 48 19 115 46 Вуйдорык
rect 130 19 292 45 Тупрӱдылусо вем (спинной мозг)
rect 303 16 438 41 Диафрагма
rect 409 50 494 74 Мокш
rect 472 10 580 35 Пагар
rect 532 55 602 79 Верге (почки)
rect 659 21 758 75 Коя шоло (Толстая кишка)
rect 659 111 721 139 Кутан рож (анус)
rect 657 156 773 182 Муно
rect 635 317 720 346 Уретра
rect 509 302 611 355 Мочевой пузырь
rect 480 366 610 393 Тылыкмокш (селезенка)
rect 369 287 478 338 Шекш калтаЖелчный пузырь
rect 328 365 417 392 Шӱм
rect 233 365 314 391 Шодо
rect 114 264 223 292 Илелогар (пищевод)
rect 102 210 190 240 Кукшылогар (трахея)
rect 18 154 111 204 Умшавомыш (ротовая полость)
rect 38 76 135 129 Неркӧргӧ (носовая полость)
desc bottom-left


Категорий:Пырыс-влак

## Кылвер-влак
* Породы кошек