open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Январёв, Алексей Тимофеевич

**Алексей Январёв, Чатлама Элексей** (Алексей Тимофеевич Январёв) (, Россий империй, Ильна губерний, Вӱрзым уезд, Нурвел ял — , Йошкар-Ола ола) — марий серызе, почеламутчо, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Илыш корныжо
Михаил Якимов 1929 ий шорыкйол тылзын 20-шо кечынже Россий империй Ильна губерний Вӱрзым уезд Нурвел ялеш кресаньык ешеш шочын.

Алексей Январев Горьковский физкультурный техникумышто тунемын.

1937-1939 ийлаште Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институтышто физкультур туныктышо лийын.

1946-1975 ийлаште Шернур да Марий Тӱрек кундем школлаште физкультур туныктышылан пашам ыштен. 

1975 ийыште пенсийыш лектын.

1939 ийыште икымше почеламутшым  «Марий коммуна» газетеш  печатлен.

Алексей Тимофеевич Кугу Отечественный сарын участникше, мемнан республикын палыме поэт-лирик улеш. Тудын шагал огыл юмор почеламут, муро да частушко-влак уло. 

1964 ийыште Марий книга издательство «Ош пеледыш»  почеламут ден поэме книгам луктеш.

Январев тыгак йоча-влаклан возен.

Кугу Отечественный сар орден дене наградитлыме.

Тӱҥ произведенийже: «Ош пеледыш», «Чодыра пўкш», «Лўмнам палыза», «Шернур сем», «Шöртньö пагыт».

## Тӱҥ произведенийже-влак
* Ош пеледыш : почеламут-вл., поэма [Белые цветы : стихи, поэма]. Йошкар-Ола, 1964.52 с.
* Кандалге кас : почеламут-вл. // Шонанпыл. Йошкар-Ола, 1975. С. 4-46.
* Чодыра пӱкш : почеламут, поэма [Лесной орех : стихи, поэма]. Йошкар-Ола, 1983. 72 с.
* Лӱмнам палыза : почеламут-вл. [Назовите нас : стихи]. Йошкар- Ола, 1989. 32 с.
* Шернур сем : почеламут-вл. [Сернурские мелодии : стихи]. Йошкар-Ола, 1996. 80 с.
* Шӧртньӧ пагыт: почеламут, шарнымаш-вл. [Золотое время : стихи, воспоминания]. Йошкар-Ола, 2007. 188 с.

## Руш йылмыш кусарыме произведенийже-влак
* Стихи / пер. В. Панова // Соловьиный родник. Йошкар-Ола, 1984. С. 119—121.
* Возвращение ; Родник ; Белый мост : стихи / пер. В.Панова // Братство песенных сердец. Йошкар-Ола, 1990. С. 84—86.

## Илышыже да творчествыже нерген литератур
* Вишневский С. Лаж вел мурызо // Ончыко. 1975. № 1 С. 84—85. 
* Писатели Марийской АССР : биобиблиогр. справочник. Йошкар- Ола, 1976. С. 361-362.
* Январёв-Чатлама А. Волгенчыла писын шочеш... // Марий Эл. 1994. 3 сент.
* Почеламут-влак//Ончыко. 1995. № 1 С. 62—64.
* Конышев В. Олма кочай // Марий Эл. 1998. 23 апр.
* МБЭ. Йошкар-Ола, 2007. С. 423.

## Чап
*  II степенян Ачамланде сар орден.

## Кылвер-влак
* Январев Алексей Тимофеевич.
* Январь 2015.

## Литератур
# Марийская биографическая энциклопедия : 3849 имен в истории Марийского края и марийского народа / авт. и рук. проекта В. Мочаев. - Йошкар-Ола, 2007. С. 423.
# Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 736-737.

## Важ-влак


Категорий: Марий серызе-влак
Категорий: Марий почеламутчо-влак
Березин, Анатолий Павлович

**Анатолий Березин** (Анатолий Павлович Березин) (, Россий империй, Илна губерний, Вӱрзым уезд, Тушнур (кызыт Тушнур) ял — , Шернур) — марий серызе, туныктышо, I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Илыш корныжо
Анатолий Березин 1914 ийын сорла тылзын 25-ше кечынже Россий империй Илна губерний Вӱрзым уезд Тушнур (кызыт Тушнур) ялеш шочын.

## Тӱҥ произведенийже-влак
* Илыш корныш: повесть // У вий. 1933. № 5. С. 19—31; № 7. С. 25—35; №9.0 28-39.
* То же // Тӱҥалтыш : рвезе писатель-вл. альманахышт. М., 1934. С. 135-155.
* Пу кидетым : ойлымаш // У вий. 1936. № 1. С. 23—45.
* Кум патриот: ойлымаш // Родина верч. 1943. № 1. С. 18—22. Алексей Громов : очерк. Йошкар-Ола, 1945. 56 с.
* Немда воктене: повесть//Ончыко. 1961. № 1. С. 4—29 ; № 2. С. 3—25; № 3. С. 19-35.
* Пу кидетым : повесть, ойлымаш [Дай руку : повесть, рассказы]. Йошкар-Ола, 1975. 136 с.
* Разведчик : ойлымаш// Эрвий. Йошкар-Ола, 1985. С. 21—26.

## Илышыже да творчествыже нерген литератур
* Мариоз В. Ик ойлымаш нерген // У вий. 1933. № 11. С. 63—64. 
* Краткая биогр. справка // Пу кидетым. Йошкар-Ола, 1975. С. 2. 
* Писатели Марийской АССР : биобиблиогр. справ. Йошкар-Ола, 1976. С. 42—43.
* Любимов В. Йылмыже лывырге // Марий коммуна. 1982. 29 янв. 
* Любимов В. Ял илышын мурызыжо // Марий коммуна. 1986. 4 сент. 
* Ермакова 3. А.П.Березинлан : почеламут // Пӧлек вашмут. Йошкар-Ола, 1995. С. 112.
* МБЭ. Йошкар-Ола, 2007. С. 48.

## Чап
*  I степенян Ачамланде сар орден
* «Лӱддымылыклан» медаль
*  «Пашаште чапланымылан» медаль

## Литератур
# Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 105-106.

Категорий: Марий серызе-влак
Категорий: Марий туныктышо-влак
Савельев, Аксай Савельевич

**Аксай Савельев** (Аксай Савельевич Савельев) (, Башкир АССР, Калтаса кундем, Ӱлыл Качмаш ял — 2003) — марий серызе, журналист.

## Илыш корныжо
Аксай Савельев 1937 ийын шыжа тылзын 2-шо кечынже Башкир АССР Калтаса кундем Ӱлыл Качмаш ялеш кресаньык ешеш шочын.

## Тӱҥ произведенийже-влак
* Илыш сусырта гын...: ойлымаш // Ончыко. 1964. № 4. С. 87—95.
* Мыйын вашмутем : почеламут-вл. [Мой ответ : стихи]. Йошкар- Ола, 1969. 40 с.
* «Ит ушкале...» : почеламут-вл. // Ончыко. 1970. № 3. С. 65.
* Илыш сусырта гын...: ойлымаш-вл. Йошкар-Ола, 1972. 120 с.
* Еҥ ойго: ойлымаш // Ончыко. 1974. № 6. С. 42—51.
* Шӱм ок йӱкшӧ : ойлымаш // Ончыко. 1999.

## Илышыже да творчествыже нерген литератур
* Зайниев Г. «Тый шонет дыр: кок ӱмырым ме илена...» // Чолман. 2003. 19, 26 нояб., 10 дек.
* Куштен тудым Ӱлыл Качмаш // Кугарня. 2004. 2 янв.

## Литератур
# Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 542-543.

Категорий:Марий серызе-влак
Категорий:Марий журналист-влак
Новиков, Анатолий Александрович

**Анатолий Новиков** (Анатолий Александрович Новиков) (, РСФСР, Марий АССР, У Торъял кундем, Кыдал Оръю ял) — марий серызе, почеламутчо, кусарыше, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2005). 

## Илыш корныжо
Анатолий Новиков 1939 ийын шыжа тылзын 1-ше кечынже Марий АССР У Торъял кундем Кыдал Оръю ялыште кресаньык ешеш шочын.

## Тӱҥ произведенийже-влак
* Ӱскырт киса : почеламут-вл. [Упрямая синица : стихи]. Йошкар- Ола, 1982. 40 с.
* Вараксим пыжаш ; Эмганыше пушеҥге... : почеламут-вл. // Ончыко. 1983. №6. С. 104-106.
* Изолыкышто : почеламут-вл. [На зеленой лужайке : стихи]. Йошкар-Ола, 1988. 40 с.
* Ужар шикш : почеламут-вл. [Зеленый лым : стихи]. Йошкар-Ола, 1992.24 с.
* Кеҥеж, кеҥеж...: повесть//Ончыко. 1999. № 5. С. 161—174.
* Порылык: повесть// Ончыко. 2001. № 5. С. 152—170.
* Мокей кугызан мыскараже : повесть // Ончыко. 2005. № Е С. 165—181
* Вуйшӱдышан кеҥеж: почеламут-вл. [Лето в веночке : стихи]. Йошкар-Ола, 2007. 48 с.

## Илышыже да творчествыже нерген литератур
* Манаева С. Куголыкым сӧра...//Ончыко. 1989. № 1.С. 108—109.

## Чап
*  «Паша ветеран» медаль (1985).
*  «РСФСР-ын Шеммландыдымыжым вестӱрлемдымылан» медаль.
* Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2005).
* Марий АССР Совет Министрын Чапкагазше (1982).
* Марий Эл Республик Виктерын Чапкагазше (2002).
* Марий ОК КПСС-ын Чапкагазше.

## Литератур
# Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 446-447.

## Важ-влак


Категорий:Марий серызе-влак
Категорий:Марий почеламутчо-влак
Мосунов, Анатолий Иванович

**Анатолий Мосунов** (Анатолий Иванович Мосунов) (, РСФСР, Марий автоном область, У Торъял кундем, Антоново ял — , Йошкар-Ола) — серызе, почеламутчо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1969), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Илыш корныжо
Анатолий Мосунов 1925 ийын кылме тылзын 17 кечынже Марий автоном область У Торъял кундем Антоново ялеш кресаньык ешеш шочын.

## Тӱҥ произведенийже-влак
* Первые всходы : стихи. Йошкар-Ола, 1951.64 с.
* Под мирным небом : стихи. Йошкар-Ола, 1957. 72 с.
* Огни Поволжья : стихи. Йошкар-Ола, 1966. 64 с.
* Служил мальчишка в эскадроне : поэма. Йошкар-Ола, 1968. 24 с. 
* Подлесок: стихи и поэма. Йошкар-Ола, 1970. 64 с.
* Мохнатый рыболов : стихи. Йошкар-Ола, 1979. 16 с.
* Горсть земли : поэма//Дружба. Йошкар-Ола, 1981. С. 102—108. 
* Стучит акация в окошко : стихи. Йошкар-Ола, 1988. 128 с.

## Илышыже да творчествыже нерген литератур
* Якимов М. «Шӱмбел мландем ок тем моктен» // Марий коммуна. 1985.17 нояб.
* Писатели Марийской АССР : биобиблиогр. справочник. Йошкар-Ола, 1988. С. 188-190.
* Анатолий Мосунов : буклет / сост. Г.З. Зайниев, Г.М.Пирогов. Йошкар-Ола, 1988.
* Панов В. Кугурак йолташна нерген мут // Ончыко. 1995. № 11. С. 150-154.
* Панов В. Слово о старшем друге // Мар. правда. 1995. 22 нояб. 
* Пирогов Г. Муро кӱкшытын турийже // Кугарня. 1995. 17 нояб.
* МБЭ. Йошкар-Ола, 2007. С. 244.

## Чап
*  II степенян Ачамланде сар орден.
*  «Лӱддымылыклан» медаль.
*  «Бойысо суаплан» медаль.
*  «Веным налмылан» медаль.
*  «1941-1945 ийласе Кугу Ачамланде сарыште Германийым сеҥымылан» медаль.
* СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1969). 

## Кылвер-влак
* Мосунов Анатолий Иванович.
* Ветеран войны из Марий Эл, журналист «Марийской правды» Анатолий Мосунов «открыл» для русских марийскую поэзию.

## Литератур
# Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 421-422.

## Важ-влак


Категорий:Руш серызе-влак
Категорий:Марий почеламутчо-влак
Васильев, Илья Васильевич

**Илья Васильев** (Илья Васильевич Васильев) (, Россий империй, Пермь губерний, Красноуфимск уезд, Эҥертӱҥ ял — , Йошкар-Ола ола) — марий серызе, туныктышо, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Илыш корныжо
Илья Васильев 1914 ийын ӱярня тылзын 11-ше кечынже Россий империй Пермь губерний Красноуфимск уезд Эҥертӱҥ ялеш кресаньык ешеш шочын.

## Тӱҥ произведенийже-влак
* Лышташ модеш : повесть// Марий альманах. 1949. № 24. С. 25—98.
* Куголык пеледыш : ойлымаш-вл. [Цветочки больших лугов : рассказы]. Йошкар-Ола, 1956. 84 с.
* У Вьетнамыште : писательын блокнотшо гыч // Ончыко. 1962. № 3. С. 73-81.
* Изи куэ : ойлымаш-вл. [Березка : рассказы]. Йошкар-Ола, 1965. 40 с.
* Кӱдырчан йӱр : повесть ден ойлымаш [Гроза : повесть и рассказ]. Йошкар-Ола, 1966. 112 с.
* Мемнан олаште : роман гыч ужаш // Марий коммуна. 1972. 14—19 март.
* Илыше чодыра : повесть [Живой лес] / Васильев И., Корнилов П. Йошкар-Ола, 1980. 128 с.
* Йӱдвел пургыж : повесть [Северный сугроб] // Ончыко. 1968. № 6. С. 12-39.

## Руш йылмыш кусарыме произведенийже-влак
* Славное звено : рассказ / пер. А.Кременского // Сосны шумят. Йошкар-Ола, 1956. С. 224—234.
* Счастье матери ; Незнакомец : рассказы / пер. 3. Макаровой // Мар. правда. 1967. 1 марта.
* Встреча : рассказ/пер. 3.Макаровой // Мар. правда. 1973. 1 мая.

## Илышыже да творчествыже нерген литератур
* Васин К. Родники с камней : очерк // След на земле. Йошкар- Ола, 1964. С. 84.
* Корнилов Н. Ӱшан // Марий коммуна. 1974. 11 апр.
* Писатели Марийской АССР : биобиблиогр. справочник. Йошкар- Ола, 1976. С. 58-59.
* Миловидов В. «Айда, йолташ, шарналтена...» // Марий Эл. 1994. 9 май.
* Зайниев Г. Кажнын шке кышаже да семже // Ончыко. 1999. № 4. С. 168-174.
* МБЭ. Йошкар-Ола, 2007. С. 65-66. 

## Литератур
# Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С.130-131.

Категорий: Марий серызе-влак
Категорий:Марий туныктышо-влак
Казанцев, Иван Иванович

**Ялмарий Йыван** (Иван Иванович Казанцев) (, РСФСР, Вӱрзым уезд, Коклаял ял — , Йошкар-Ола) — марий серызе, журналист, драматург, туныктышо, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 

## Илыш корныжо
Ялмарий Йыван 1920 ийын идым тылзын 25-ше кечынже РСФСР Вӱрзым уезд Коклаял ялыште кресаньык ешеш шочын.

## Тӱҥ произведенийже-влак
* Агроном : пьеса // Кече лекме годым. Йошкар-Ола, 1956. С. 3—15.
* Чодра патыр ; Лугыч лийше темлымаш // Ик кыдежан пьеса- влак. Йошкар-Ола, 1959. С. 53—90.
* Верушын мыскараже // Пиал шулдыран : ик кыдежан пьеса-вл. Йошкар-Ола, 1963. С. 36-57.
* Шешке : пьеса-вл. [Сноха : пьеса]. Йошкар-Ола, 1968. 108 с.
* Товатыме мундыра: пьеса // Йолташ. Йошкар-Ола, 1970. С. 85—109.
* Татьяна Васильевна ; Тулачын ойжо ; Омо : пьеса-вл. // Тул чӱк- талтмек. Йошкар-Ола, 1972. С. 3—19 ; 64-72 ; 88—101.
* Садеран ялем: повесть [Деревня моя в саду]. Йошкар-Ола, 1973.96 с.

## Театр постановкыжо-влак
* Поро эр [Доброе утро : комедия]. (Мар. театр) 1954.
* Пиалым арален моштыман [Счастье надо беречь : комедия]. (Мар. театр) 1956.
* Вич йолташ [Пятеро друзей : комедия]. (Мар. театр) 1959.
* Тул йӱла [Горит огонь : драма]. (Мар. театр) 1964.

## Илышыже да творчествыже нерген литератур
* Писатели Марийской АССР : биобиблиогр. справочник. Йошкар- Ола, 1976. С. 358-360.
* Волков А. Калык театрлан — оҥай пьесым// Марий коммуна. 1977. 26 февр.
* Барабанщикова А. Птица улетает, а песня... // Заря. 1995. 5 дек. МБЭ. Йошкар-Ола, 2007. С. 158.

## Чап
*  I степенян Ачамланде сар орден.
*  II степенян Ачамланде сар орден.
*  Йошкар Шӱдыр орден.
*  «Лӱддымылыклан» медаль.

## Кылвер-влак
* Государственный архив Республики Марий Эл. Опись 1 — Казанцев Иван Иванович (Ялмарий Иыван) (1920-1984) - марийский драматург.

## Литератур
# Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 732-733.

## Важ-влак


Категорий:Марий серызе-влак
Категорий:Марий туныктышо-влак
Категорий:Марий журналист-влак
Русов, Юрий Николаевич

**Юрий Русов** (Юрий Николаевич Русов) (, РСФСР, Киров вел, Яранск ола — , Йошкар-Ола ола) — руш серызе, СССР Cерызе-влак ушемын йыжъеҥже (1990). 
 
## Илыш корныжо
Юрий Русов 1929 ийын шорыкйол тылзын 10-шо кечынже РСФСР Киров вел Яранск олаште шочын. 

## Тӱҥ произведенийже-влак
* Иришка и бобришка: рассказы охотоведа. Йошкар-Ола, 1971. 56 с.
* Лесные встречи. Йошкар-Ола, 1975. 56 с.
* У Светлого ключа : повести. Йошкар-Ола, 1982. 96 с.
* О том, как иволга поет. Йошкар-Ола, 1986. 144 с.
* Лесные встречи : рассказы // На Земле Онара. М., 1989. С. 394— 398.
* В краю соловьином : отрывок из романа «Черный аист» // Русское слово Марий Эл. Йошкар-Ола, 2004. С. 116—123.

## Марий йылмыш кусарыме произведенийже-влак
* Кайыкын пӱйжӧ ; Вӱдумдырын пӱяштыже...: ойлымаш-вл. // Ончыко. 1962. №3. С. 107-110.
* Кундыш вӱд воктене : ойлымаш / пер. А.Мурзашева // Ончыко. 1976. С. 63-69.
* Ир шашке ; Вучыдымо уна-влак: ойлымаш-вл. / пер. Г. Пирогова // Ончыко. 1989. N9 6. С. 96—98.

## Илышыже да творчествыже нерген литератур
* Казаков М. С любовью к природе // Мар. правда. 1983. 7 апр.
* Пирогов Г. Есть у природы друг// Мар. правда. 1989. 31 марта.
* Юрий Русов : буклет / сост. Г. 3. Зайниев, Г. Н. Пирогов. Йошкар- Ола, 1988.
* Юрий Русов. 75 : буклет/сост. Г. Н. Смирнов. Йошкар-Ола, 2004.
* МБЭ. Йошкар-Ола, 2007. С. 307.

## Кылвер-влак
* Русов Юрий Николаевич.

## Литератур
# Марийская биографическая энциклопедия : 3849 имен в истории Марийского края и марийского народа / авт. и рук. проекта В. Мочаев. - Йошкар-Ола, 2007. С. 194.
# Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 529-530.

Категорий:Марий серызе-влак
Исаков, Юрий Валентинович

**Юрий Исаков** (Юрий Валентинович Исаков) (, Марий АССР, Морко кундем, Кӱчыкэҥер села) — марий серызе, почеламутчо, журналист, Марий Эл Республикын сулло журналистше (2004), Россий Федерацийын сулло журналистше (2021). 

## Илыш корныжо
Юрий Исаков 1958 ий вӱдшор тылзын 20-шо кечынже Марий АССР Морко кундем Кӱчыкэҥер селаште шочын.

## Тӱҥ произведенийже-влак
* Кугымӧр: почеламут-вл. [Клубника: стихи]. Йошкар-Ола, 1986. 16 с.
* Тӧргышӧ кумыл ; Экзамен эрла : почеламут-вл. // Эрвий. 1986. С. 97-101.
* Кандывуй каваште : почеламут-вл., поэма. [Васильковое небо : стихи, поэма]. Йошкар-Ола, 1989. 96 с.
* Чонем йодеш... : почеламут-вл. // Волгенче парча. Йошкар-Ола, 1981. С. 69-94.
* Пеледше ола : почеламут// Кече. 1992. № 2. С. 1.
* Пеледыш ; Ни вӱдӱдыр от ман тыйым... // Тылат. Йошкар-Ола, 1994. С. 133-137.
* Кандывуй...: почеламуг-вл. // Мурйогын. Йошкар-Ола, 2003. С. 32—35.
* Моторлык ончылан эреак сукалтеныт... ; «Пагыт таул» цикл гыч : почеламут-вл. // Ончыко. 2006. № 1. С. 62—67.
* Йоҥгыдылык куат: почеламут-вл., поэма. (Сила простора: стихи, поэма). Йошкар-Ола, 2023. 208 с.

## Руш йылмыш кусарыме произведенийже-влак
* Над сукном зеленым луга...; Колыбель. Белый полог высок...: стихи//Дружба. Йошкар-Ола, 1982. С. 149—150.
* Стихи / пер. С. Алиханова // Середина земли родной : стихи молодых поэтов. М., 1987. С. 333—337.

## Илышыже да творчествыже нерген литератур
* Учаев 3. Поэзий — илыш муро // Марий коммуна. 1979. 8 февр.
* Николаев Сем. Рвезын йоҥгышо поэзий // Волгенче парча. 1981. С. 7—8.
* Иванова Л. «Мый ом кычал шканем тып-тымык лукым...» // Марий Эл. 2008.19 апр.

## Чап
* Марий Эл Республик Виктерын Чапкагазше (1998).
* Марий Эл Республикын сулло журналистше (2004).
* Россий Федерацийын сулло журналистше (2021).

## Литератур
# Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 290—291.

Категорий:Марий серызе-влак
Категорий:Марий почеламутчо-влак
Категорий:Марий журналист-влак
Куприн, Александр Иванович

**Алекса́ндр Ива́нович Купри́н** (1870 7 Идым, Наровчат — 1938 25 Сорла, Ленинград) — руш серызе.

## Важ-влак


Категорий:Руш серызе-влак
Ульянова, Мария Ильинична

**Мари́я Ильи́нична Улья́нова** (1878 18 Пургыж, Симбирск — 1937 12 Пеледыш, Моско) — россий революций толкыныш пурен, совет партий  кугыжаныш пашаеҥ, В.И. Ленинын изирак шӱжарже.
Мусатов, Алексей Иванович

**Алексе́й Ива́нович Муса́тов** (1911—1976) — руш совет серызе.

## Важ-влак

## Литератур
* Писатели Москвы — участники Великой Отечественной войны. — М., 1997. — С. 307—308.
* Николаев В. Н. Алексей Мусатов: Критико-биографический очерк. — М.: Детгиз, 1962.
* Николаев В. Н. Чтобы каждый стал человеком: Очерк творчества А. Мусатова. — М.: Детская литература, 1973.
* Николаев В. Н. Алексей Мусатов: Очерк творчества. — 2-е изд., доп. и перераб. — М.: Детская литература, 1981.
* Жизнь и творчество Алексея Мусатова: Сборник / Сост. М. Н. Мусатова и В. Н. Николаев. — М.: Детская литература, 1987.
* Какурина Д. А. Мусатов Алексей Иванович // Краткая литературная энциклопедия / Гл. ред. А. А. Сурков. — М.: Советская энциклопедия, 1968. — Т. 5.
* Арескина Л. А. Мусатов Алексей Иванович // Русские детские писатели XX века: Биобиблиографический словарь. — М.: Флинта; Наука, 1997. — С. 298—300. — ISBN 5-02-011304-2.
* Справочник Союза писателей СССР [по состоянию на 01.12.1963] / ред. К. В. Воронков, сост. Н. В. Боровская. — М.: Советский писатель, 1964. — 776 с. — 3000 экз.
* Справочник Союза писателей СССР [по состоянию на 01.03.1976] / ред. К. Н. Селихов, сост. В. К. Семёнова. — М.: Советский писатель, 1976. — 766 с. — 10 000 экз.
Исаев, Чапай Исаевич

**Эсай Чапай** (Чапай Исаевич Исаев) (, Россий империй, Ӱпӧ губерний, Пӱрӧ уезд, Келтей (кызыт Келтей) ял — , Йошкар-Ола) — марий серызе, журналист, кусарыше.

## Илыш корныжо
Эсай Чапай 1911 ийын ага тылзын 23-шо кечынже Россий империй Ӱпӧ губерний Пӱрӧ уезд Келтей (кызыт Келтей) ялыште кресаньык ешеш шочын.

## Тӱҥ произведенийже-влак
* Ваштареш логалмылан : ойлымаш // Октябрьлан пӧлек. М., 1932. С. 166-185.
* Ӱдыр воштылеш : повесть// У вий. 1933. № 7. С. 1 —12 ; № 8. С. 10— 24; № 9-10. С. 40-66.
* Пӧртылам гын : ойлымаш // У вий. 1934. № 5—6. С. 26—30. Яман-Тау: ойлымаш//У вий. 1935. № 3. С. 41—44.
* Летнаб Фролов : ойлымаш // У вий. 1935. № 7—8. С. 35—48. Шочмо Эл : ойлымаш // У вий. 1936. № 1 С. 45—53.
* Ӱдыр воштылеш : повесть // Мут орлаҥге. Йошкар-Ола, 1963. С. 155-180.

## Илышыже да творчествыже нерген литератур
* Писатели Марийской АССР : биобиблиогр. справочник. Йошкар- Ола, 1976. С. 295-296.
* Зайниев Г. Усталык верч тыршен // Ончыко. 1981. № 1 С. 104—108.
* Зайниев Г. Ӱдыр молан шыргыжеш // Илыш эҥер. Йошкар-Ола, 1982. С 56-71.
* Зайниев Г. Эсай Чапай // Марий коммуна. 1990. 27 июль.
* Зайниев Г. Лугыч лийше ӱмыр // Марий коммуна. 1991.28 февр.
* Зайниев Г. Эхо выстрелов в Уфе // Мар. правда. 1991. 13 апр.
* Зайниев Г. Вашке пӧртылаш шонен // Муро сугынь. Йошкар- Ола, 1995. С. 117-148.
* Зайниев Г. Пиалан кок Ий да ойган ӱмыр // Эрвел памаш. Йошкар-Ола, 2001. С. 117-147.
* МБЭ. Йошкар-Ола, 2007. С. 153.

## Кылвер-влак
* " Я вернусь..." - "Мый пӧртылам...".
* Списки жертв - Жертвы политического террора в СССР.

## Литератур
# Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 701-702.

Категорий: Марий серызе-влак
Категорий: Марий журналист-влак
Каунас

**Каунас** (, ) — ола Литваште. Кок эн кугу ола элыште.

Категорий:Каунас
Полтава

**Полтава** () — ола Украиныште, Полтава велын рӱдыжӧ.

Категорий:Полтава
Евпаторий

**Евпаторий** (, , ) — ола Крымыште.

Категорий:Крымысе олала
Крым Республик

**Крым Республик** (; ; ) — Российын ужашыже, Крым пелотрышто верланен.

Рӱдола — Симферополь.

Краснодар мланде, Севастополь да Херсон вел дене йыгыре улеш.

## Илышйогын

## Географий верланымаш

## Административ шеледымаш

## Кундемла

### Олала

## Эртымгорно

### Таврий губерний

### Крым вел

### Крым Автоном Республик

### Крым Республик

## Экономик вияҥмаш

### Инфраструктур

### Йӧнозанлык

### Кылвер-влак

## Тыгак ончо
* Крымтатар илымверла Крымыште

## Важ-влак


*
Эрвина

**Эрви́на** — марий ӱдырамаш еҥ лӱм. *Эр* марий мутым негызеш пыштыме, *вина* - тиде суффикс. Тиде лӱм эрдене шочшо ӱдырым ончыкта. Икгай лӱм: Эрвий, Эрви.

## Оҥай
* Йошкар-Олаште **Эрвий** лӱман кинотеатр уло.
## Важ-влак


Категорий: Марий ӱдырамаш еҥ лӱм
Донецк вел

**Донецк вел** () — Украинын ужашыже, Донбасс географик регионыште верланен.

Рӱдола — Донецк.

Ростов вел, Днепропетровск вел, Запорожье вел, Луганск вел да Харьков вел дене йыгыре улеш.

## Илышйогын

## Географий верланымаш

## Административ шеледымаш

### Кундемла

### Олала

## Эртымгорно

### Харьков губерний

### Сталино вел

### Донецк вел

## Экономик вияҥмаш

### Инфраструктур

### Йӧнозанлык

### Кылвер-влак

## Тыгак ончо
* Донбасс

## Важ-влак


*
Шараҥге (посёлко)

**Шараҥге** (; ) - ола сынан посёлко Угарман велыште, Российыште. Шараҥге кундемын рӱдыжӧ. Калыкчот 6,6 тӱж. еҥ наре.

## Географий

## Тыгак ончо

Категорий:Угарман велысе ола сынан посёлкыла
Категорий:Шараҥге кундем
Шараҥге кундем

**Шараҥге кундем** (; ) — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Шараҥге ола сынан посёлко.

*
Северодонецк

**Северодонецк** () — ола Украиныште Луганск велыште.

Категорий:Луганск велысе олала
Сардиний

**Сардиний** () — отро Италийыште.

Категорий:Италийысе отрола
Мариуполь

**Мариуполь** () — ола Украиныште Донецк велыште.

## Эртымгорно

Оласе лӱм «Шнуй Мария лӱмеш ола» грекла гыч.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Георгий Павлов (1910-1991, Моско), КПСС Марий обкомын икымше секретарьже.
Категорий:Мариуполь
Юр кундем

**Юр кундем** () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Юр ола.

*
Силиго

**Силиго** () — ола Италийыште, Сардиний регионыште.

Категорий:Италийысе олала
Печора (эҥер)

**Печора** (, , ) – кугу эҥер Европышто. Йогынын кужытшо – 1809 километр.

## Печора эртымгорнышто

Категорий:Коми Республикысе эҥерла
Категорий:Ненец автоном йырвелысе эҥерла
Мелитополь

**Мелитополь** () — ола Украиныште Запорожье велыште.

## Эртымгорно

Оласе лӱм «Мӱй ола» грекла гыч.

Категорий:Запорожье велысе олала
Юмынйӱла

**Юмынйӱла** — Юмылан ӱшанымаш негызеш тӱняужмаш. Кажне тыгай тӱняужмашын посна йӱлаже, кумылтыш мут да радамже, инаныше айдеме-влакын ушемже уло.

Юмылан ӱшанымашым кондышо айдеме-влакым онаеҥ-влак маныт.

Категорий:Юмынйӱла
Кӧрж (эҥер)

**Кӧрж [[эҥер]]** () — Юлын эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 290 уштыш.

Категорий:Угарман велысе эҥерла
Самарканд

**Самарканд** () — ола Узбекистаныште, Самарканд велын рӱдолаже.

Категорий:Самарканд
Керчь пелотро

**Керчь пелотро** (;  , ) — кечывалвел Украиныште пелотро, Крым пелотрын ужашыже. 

### Географий

*
Категорий:Украинысе пелотрола
Сиваш

**Сиваш** але **Шӱйшӧ Теҥыз** (, , ) — кечывалвел Украиныште да Крым пелотрышто вӱдлук, Азов теҥызын ужашыже.

### Географий

Категорий:Крымын географийже
Категорий:Вӱдлукла Азов теҥызыште
Вӱдушык

**Вӱдушык** — теҥыз ден теҥыз, отро ден материк кокласе да монь аҥысыр вӱд.

Категорий:Вӱдушыкла
Клайпеде

**Клайпеде** (, ) — ола Литваште. Кум эн кугу ола элыште.

Категорий:Клайпеде
Даугавпилс

**Даугавпилс** (, , , , , , ранее *Дзвiнск*; , ) — ола Латвийыште. Кок эн кугу ола элыште.

Категорий:Латвийысе олала
Хива

**Хива** () — ола Узбекистаныште, Хорезм велыште.

Категорий:Хива
Пярну

**Пярну** (, тошто , ) — ола Эстонийыште. Ныл эн кугу ола элыште. 2012 ийысе еҥшотлымаш почеш Пярнушто 40 401 еҥ илен.


Puitelamu Tartus Oa 1.jpg|
Tartu Ülikooli peahoone 2012.jpg
Tartu Peetri kirik 2012.jpg|
Tartu Raekoda 2012.jpg|
Tartu Raekoja plats 6, 8 ja 10.jpg|
Tartu Raekoja plats 18 ja 20.jpg|
Tartu Toomkiriku varemed 2012.jpg|
Raudteetööliste elamu Tartus Vaksali 4.jpg|


Категорий:Пярну
Крым Автоном Республик

**Крым Автоном Республик** (; ; ) — Украинын ужашыже, Крым пелотрышто верланен.

Рӱдола — Симферополь.

Краснодар мланде, Севастополь да Херсон вел дене йыгыре улеш.

## Илышйогын

## Географий верланымаш

## Административ шеледымаш

## Кундемла

### Олала

## Эртымгорно

### Таврий губерний

### Крым вел

### Крым Автоном Республик

## Экономик вияҥмаш

### Инфраструктур

### Йӧнозанлык

### Кылвер-влак

## Тыгак ончо
* Крымтатар илымверла Крымыште

## Важ-влак


Категорий:Крым Автоном Республик
Бахчисарай

**Бахчисарай** (, , ) — ола Крымыште.

Категорий:Крымысе олала
Кӱльмӱж

**Кӱльмӱж** мут ончыктен кертеш:

## Илымверла
* Кӱльмӱж — Российыште Киров велын Кӱльмӱж кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко.
* Кӱльмӱж — Российыште Одо Элын Сюмси кундемыштыже верланыше сола.

## Эҥерла
* Кӱльмӱж — Российыште Киров велыште да Одо Элыште йогышо эҥер.
Тӱм-Тӱм

**Тӱм-Тӱм** () – Российыште Киров велын Вӱрзым кундемыштыже верланыше Шурма ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 329 еҥ (2002 ий),  267 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Вӱрзым ола деч 31 километр (36 км – авто дене) кечывалвел-эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Горелов Александр Сергеевич – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Горелов Арсентий Николаевич – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Горелов Василий Андреевич – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Горелов Иван Николаевич – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Еноктаев Илья Потапович – II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Еноктаев Михаил Васильевич – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Еноктаев Николай Тихонович – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Еноктаев Пётр Алексеевич – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Еноктаев Руфим Петрович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Еноктаев Тимофей Иванович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Еноктаев Фёдор Иванович – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Петрушин Григорий Иванович – Йошкар Шӱдыр орден да III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Чулков Василий Николаевич – Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Чулков Иван Петрович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Тюм-Тюм.

## Важ-влак

Категорий:Вӱрзым кундемысе илымверла
Категорий:Киров велысе марий илымверла
Немецродо

**Немецродо** () — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Ӱшнӱр ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 40 еҥ (2002 ий)., 34 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Ӱшнӱр сола деч 2 километр кечывалвел-касвел могырно верланен. 

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «Маска» + «родо» = «Маскародо». Яллан негызым пыштыше еҥын лӱмжӧ «Маска» (пӧръеҥ тотем лӱм) лийын.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Моторова Анастасия Егоровна — Марий Эл Республикысе ялозанлыкын сулло пашаеҥже.
* Моторова Анна Алексеевна — Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже.
* Воронцов Иван Ильич — МАССР-ын сулло механизаторжо.

## Кылвер-влак
* Деревня Немецродо (Немыч).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Советский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Советский район», 2004. — 320 с. ил. С. 60.

## Важ-влак


Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Кӱльмӱж (Киров вел)

**Кӱльмӱж** () – Российыште Киров велын Кӱльмӱж кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Кӱльмӱж кундемын рӱдерже. Калыкчот: 6 тӱж. наре еҥ.

## Верланыме вер
Киров ола деч 203 километр (230 км – авто дене) кечывалвел-эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Крупин Владимир Николаевич – руш прозаик, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже.

## Кылвер-влак
* Поселок Кильмезь, Кильмезский район.

## Важ-влак

Категорий:Киров велысе кундем рӱдерла
Категорий:Киров велысе марий илымверла
Категорий:Кӱльмӱж кундемысе илымверла
Категорий:Кӱльмӱж
Нольо (ола)

**Нольо** () — Российыште Киров велын Нольо кундемыштыже верланыше ола. Нольо кундемын да Нольо ола шотан илемын рӱдерже. Калыкчот — 9554 еҥ (2010), 9720 еҥ (2017).

## Верланыме вер
Ильна ола деч 113 километр (140 км — авто дене) кечывалвел-эрвел могырно верланен.

## Галерей

Здание школы №2 г. Нолинска.jpg
St. Nicholas Cathedral 11.jpg
Колокольня Успенской церкви г. Нолинска.jpg
Никольский собор в г. Нолинске Кировской области.jpg
Братская могила в Нолинске.jpg
Торговые ряды г. Нолинска (школа №1).jpg
Табличка на доме, где проходил первый съезд Советов Нолинского уезда.jpg
Здание, где находилась подпольная типография нолинской организации РСДРП.jpg


## Кылвер-влак
* Нолинск.

## Важ-влак

Категорий:Киров велысе кундем рӱдерла
Категорий:Нольо кундемысе илымверла
Категорий:Нольо
Молотовск

**Молотовск**:

* *Молотовск* — Ноло ола Киров велыште.
* *Молотовск* — Северодвинск ола Архангельск велыште.
Тошто Пӧртек

**Тошто Пӧртек** () – Российыште Киров велын Малмыж кундемыштыже верланыше Калинино ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 172 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Малмыж ола деч 13,5 километр (16 км – авто дене) кечывалвел-эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*    Гонин Аким Кондратьевич – I степенян Ачамланде сар орденкын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Калинин Ефим Иванович – II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Колобов Сергей Михайлович – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Марьин Василий Илларионович – II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*     Марьин Сидор Елиферьевич – I степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Неустроев Сергей Агафонович – II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Никитин Пётр Константинович – III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Пашаев Демьян Яковлевич – II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Пентегов Михаил Семенович – II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Чураков Арсентий Андреевич – 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Родная Вятка | Старый Буртек.

## Важ-влак


Категорий:Малмыж кундемысе илымверла
Категорий:Киров велысе марий илымверла
Нольо кундем

**Нольо кундем** () — административ кундем Киров велыште, Российыште. Рӱдыжӧ Нольо ола. Калыкчот 20,6 тӱж. еҥ наре.

## Географий
Нольо кундем Киров велын кечывалвел-эрвелныже верланен.

*
Канзас

**Канзас** () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 213,096 тӱж. км².
Калык чот - 2 871 тӱж. еҥ (2011).
Административ рӱдер —  Топика (Канзас)Топика ола.

Категорий:Канзас
Салехард

**Салехард** (;  - «сернер ӱмбалне ола» гыч;  - «Обь эҥерын серже» гыч) — ола Российыште, Тюмень велыште, Ямал-Ненец автоном йырвелын кучем рӱдыжӧ.

## Эртымгорно

Категорий:Салехард
Озаҥысе вокзал

**Озаҥысе вокзал** () — кӱртньыгорно станций РКК-ын Москосо кӱртньӧ корнышто. Моско олаште верланен.

## Важ-влак

Категорий:Москосо кӱртньӧ корно
Категорий:Кӱртньыгорно вокзал-влак Москошто
Тошто Торъял

**Тошто Торъял** () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше сола. Тошто Торъял ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 880 еҥ (2002 ий), 735 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
У Торъял ола сынан посёлко деч 6 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.

## Ял лӱм
«Торъял» — пич иман чодыраште лийын шогышо илем.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Гребнев А.В. — музыканче.
*   Егошин Александр Яковлевич — ялозанлык шанче кандидат, Паша Йошкар Тисте ден «Почёт Тамга» орден-влакын кавалерже, МАССР Кугыжаныш премийын лауреатше.
* Пушкин Георгий Максимович — РСФСР-ын сулло артистше, Марий Эл Республикын Калык артистше.
* Александр Кожевников — марий кино да театр актёр, радиовӱдышӧ, ди-джей, мурызо, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше.
* Валентин Косоротов — марий серызе, туныктышо, кусарыше, Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1972).
*  Косоротов Михаил Федорович — экономике шанче кандидат, Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Геннадий Пирогов (Макартук Геня) — марий серызе, почеламутчо, журналист, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1998).
* Сапожникова Мария Николаевна — Марий Эл Республикын Калык артистше.

## Кылвер-влак
* Деревня Старый Торъял (село Староторъяльске, Тошто Торъял).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Новоторъяльский район: Сборник документальных очерков.— Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Новоторъяльский район», 2005 г. — 304 с. ил. (ISBN 5-87898-297-8). С. 218.

## Важ-влак


Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Кечывалвел Дакота

**Кечывалвел Дакота** () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 199,905 тӱж. км².
Калык чот - 833 тӱж. еҥ (2012).
Административ рӱдер —   Пирр ола.

Категорий:Кечывалвел Дакота
Крым федерал йырвел

**Крым федерал йырвел** () — Российын Европо ужашыштыже, кечывалвелне чоҥымо административ формирований.

## Географий

## Лӱм-влак

## 
Крым федерал йырвелым ойырымеке, Крым йырвелыште 1 республик да ик федерал кулешан ола кодыныт.
Кумдыкшо — 27 тӱж. 160 меҥ².

## Калыкчот

## Россий президентын ӱшанъеҥже-влак
* Олег Белавенцев с 21 Ӱярня 2014 по 28 сӱрем 2016

## Йырвел шотышто

## Армий

## Кылвер-влак

Категорий:Федерал йырвел-влак
Категорий:Крым федерал йырвел
Категорий:Йырвелла
Коннектикут

**Коннектикут** () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 14,357 тӱж. км².
Калык чот - 3 581 тӱж. еҥ (2011).
Административ рӱдер —  Хартфорд ола.


Image:Five Mile Point Light - New Haven CT.jpg
Image:Downtown Greenwich Connecticut.jpg
Image:Connecticut State Capitol, Hartford CT.jpg


Категорий:Коннектикут
Луизиана

**Луизиане** (; ; ) — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 134,649 тӱж. км².
Калык чот - 4 602 тӱж. еҥ (2012).
Административ рӱдер —   Батон-Руж ола.

Категорий:Луизиана
Массачусетс

**Массачусетс** () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 27 336 км².
Калык чот - 7 033 469 еҥ (2012).
Административ рӱдер — Бостон ола.


Image:Gay Head clay cliffs 4 of town of Aquinnah, Martha's Vineyard, USA.JPG
Image:Umass Medical School Lazare Research Building.jpg
Image:USS Constitution salutes Bataan 2005.jpg


Категорий:Массачусетс
Миннесота

**Миннесото** () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 225,181 тӱж. км².
Калык чот - 5 345 тӱж. еҥ (2011).
Административ рӱдер —  Сент-Пол (Миннесота) ола.

Категорий:Миннесота
Миссисипи (штат)

**Миссисипи** () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 125,443 тӱж. меҥ².
Калык чот - 2 985 тӱж. еҥ (2012).
Административ рӱдер —  Джексон ола.

Категорий:Миссисипи
Кечывалвел Каролина

**Кечывалвел Каролине** () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 82,931 тӱж. км².
Калык чот - 4 724 тӱж. еҥ (2012).
Административ рӱдер —  Колумбий ола.

Категорий:Кечывалвел Каролина
Нарва

**Нарва** (, тошто , ) — ола Эстонийыште. Кум эн кугу ола элыште. 2013 ийысе еҥшотлымаш почеш Нарвыште 57 650 еҥ илен.

Категорий:Нарва
Археологий

**Археологий** ( — *акрет* да  — *мут, шанче*) — акрет годсо калыкын илышыжым мландеш аралалт кодшо ӱзгар негызеш шымлыше шанче.

## Тыгеак ончо
* Археологик тӱвыра

Категорий:Археологий
Этнологий

**Этнологий** (, калык + *-логос* — шанче) — калык-влакым, нунын тӱвыраштым шымлыше шанче.

Категорий:Этнологий
Фоминых, Татьяна Юрьевна

**Татьяна Фоминых** (Татьяна Юрьевна Фоминых) (, Россий Федераций, Марий АССР, У Торъял кундем, Токтарсола ял) — марий, мурызо, туныктышо.

## Илыш корныжо
Татьяна Фоминых 1995 ийын сорла тылзын 20-шо кечынже Марий АССР У Торъял кундем Токтарсола ялеш шочын. Верысе школышто нылымше класс марте тунемын. Вара Йошкар-Олаш толын, Национальный президент школыш тунемаш пурен, икмыняр жап гыч И.С.Палантай лӱмеш тӱвыра да сымыктыш колледжыш тунемаш куснен. Кызыт Калыкле президент-школ интернатыште туныктышылан пашам ышта. Тыгак "Марий кундем" ансамбльыште шокта.

## Муро-влак
* Ош каваште | YouTube.
* Улат шӱмыштем | YouTube.
* Теле садыште.
* Эр южым шӱлалтем.
* Такмак-влак | YouTube.
* Кече.

## Кылвер-влак
* Фоминых Татьяна Юрьевна | npshi.mari-el.muzkult.ru.
* Кӱсле. Гармонь. Тӱмыр. Кӱсле дене Татьяна Фоминых ден Ольга Богачева | YouTube.
* Татьяна Фоминых | ВКонтакте.

Категорий:Марий мурызо-влак
Категорий:Марий туныктышо-влак
Этнографий

**Этнографий** ( — «этнос» (калык) да  — «возем» гыч) — калык-влакын материальный ден духовный тӱвыраштым шымлыше шанче.

*
Категорий:Эртымгорно сынан шанче
Антропологий

**Антропологий** ( — *айдеме*;  — *шанче* гыч) — айдемын да тӱрлӧ раса-влакын лиймышт да вияҥмышт нерген шанче.

Категорий:Антропологий
Эстергом

**Эстергом** (; ; ) — ола Венгрийыште, Комаром-Эстергом медьыште.

Категорий:Венгрийысе олала
Мишкольц

**Мишкольц** (;  ; ) — ола Венгрийыште, Боршод-Абауй-Земплен медьын рӱдолаже. Ныл эн кугу ола элыште.

Категорий:Венгрийысе олала
Печ

**Печ** (, ) — ола Венгрийыште, Баранья медьын рӱдолаже. Вич эн кугу ола элыште.

Категорий:Венгрийысе олала
Астрономий

**Астрономий** ( «шӱдыр» да  «тӧртык» гыч) — кавасе телам шымлыше шанче.

*
Блогер

**Блог** (, — интернет- журнал, але интернет-дневник, онлайн-дневник) — веб-сайт. Тышке текст, сӱрет але мультимедий материал-влакым интернетыште савыктыме паша. Тиде пашам ыштыше еҥым блогер маныт. 

Кунам айдеме блогышто возен, молан тудо воза, постышто тӱрлӧ семын возалтын, посна фрагмент-влак дене блогышто возен. Чӱчкыдын вес каласымаш-влак ссылка на веб-сайт. 

Автор блог лийше ик але икмыняр керт. Нуно ик автор утларак гын, нуно чӱчкыдын лӱмдат мер блогым, тӱшкам але блогым командым блок, вет ик еҥ деч утларак кылдаш шонен.

## Блог-влак лийыт
* Текст блог — тӱҥ содержаний текст.
* Фотосӱрет блог — тӱҥ содержаний фотосӱрет.
* Артблог — тӱҥ содержаний блогын авторын сӱретше-влак.
* Муро блог — тӱҥ содержаний муро.
* Подкаст и блогкастинг — блогын тӱҥ содержанийже MP3-файл-влакм оптымаш.
* Видеоблог — тӱҥ содержаний видеосӱрет-влак.
* Микроблог — тӱҥ шотышто текст, сӱрет, кылвер, кӱчык видеосӱрет. 

## Кылвер-влак

*Интернетыште могай марий сайт-влак улыт?

## Важ-влак

Категорий:Профессий-влак
Марнетын шӱдыржӧ-влак

## Конкурс нерген
Марий Эл Республикысе тÿвыра, печать да калык-влак паша шотышто министерстве 2012 ий гыч тӧнеж, организаций-влак дене пырля марла возышо сайт, портал, блог да Интернет-тӱшка-влак коклаште конкурсым эртара.

Конкурс Марий Элысе да шочмо калыкын тÿшкан илыме кундемласе марий-влак икте-весышт дене илышын тÿрлö йыжыҥжым Интернет гоч келгынрак вашла палдарен кертышт да икте-весышт дене кутыраш сай йöн лийже манын кок ийлан ик гана эртаралтеш.

«Марнетын шÿдыржö-влак» конкурсышто кеч-кушто илыше, кеч-могай гражданстван, тыгодым марий йылме дене Интернет-дневник ден Интернет-тӱшкам вÿдышö, сайт ден портал-влакым (тыгак нунын иктаж ужашыштым) ыштыше да шуяш полшышо организаций-влак да посна еҥ-влак вийыштым терген кертыт. Тыгодым сайтын кушто регистрироватлалтмыжат шотыш ок налалт.

## Номинаций-влак
Конкурс икмыняр номинаций дене эртаралтеш:
* Кугыжаныш кучемын эн сай сайтше.
* Тÿвыра, туныктыш тӧнежын эн сай сайтше.
* Савыктыме газет але журналын вотысо (сетьысе, сетевой) эн сай версийже.
* Марий калыкын тÿвыра, сымыктыш, йылме да йÿлажлан пӧлеклатше эн сай сайт.
* Эн сай авторский Интернет-дневник (блог, микроблог), Интернет-сообществе.

## Материал-влакым кучылтмо
* «Марнетын шÿдыржö-влак – 2012»
* «Марнетын шÿдыржö-влак – 2014»
* «Марнетын шÿдыржö-влак – 2016»
*«Марнетын шÿдыржö-влак – 2018»
*«Марнетын шÿдыржö-влак – 2020»

Категорий:Интернет
Категорий:Марий блогер-влак
Эдинбург

**Эдинбург** (, ) — ола Ушымо Королевствыште, Шотландийын рӱдолаже.

Категорий:Шотландийысе олала
Кувейт (ола)

**Кувейт** (тыгеак **Эль-Кувейт**; ) — Кувейтын рӱдолаже.

Категорий:Кувейт (ола)
Мушэҥер

**Мушэҥер** (; тыгеак *Мушанъер*, *Мушендер*, *Мушандер*) — ер системе Марий Элыште. Тудо Юлсер кундемыште. Марий Чодыраште верланен.

Категорий:Марий Элысе ерла
Балхаш

**Балхаш** (*Балкаш*; ) — тӱнямбалне кок эн кугу шинчалан ер, Кечывалвел Казахстаныште верланен.

Категорий:Казахстанысе ерла
Стадион

**Стадион** (, «ристалище») — спорт ыштыме ден таҥасымаш-влакым эртараш йӧнештарыме вер.

*
Вӱдкундем

**Вӱдкундем** — эҥер, ер йыр улшо да тыгак тушко йоген пурышо изеҥерла кумдык.

Категорий:Гидрологий
Салгир

**Салгир [[эҥер]]** (, ) — эн кугу эҥер Крымыште. Йогын кугытшо – 232 уштыш.

## Вӱдаралымверла
* Симферополь вӱдаралымвер

Категорий:Крымысе эҥерла
Вентспилс

**Вентспилс** (*Виндаве*; , , ) — ола Латвийыште. Эн кугу теҥыз порт элыште.

Категорий:Латвийысе олала
Зоологий

**Зоологий** ( - *[[янлык]]* да  - *учений* гыч) — илыше тӱня нерген шанче.

*
Ботанике

**Ботанике** ( - «кушкыл»,  - «шудо, кушкыл» гыч) — кушкыл нерген шанче.

*
Лиепай

**Лиепай** (*Либаве*; , , , , ) — ола Латвийыште. Кум эн кугу ола элыште.

Категорий:Латвийысе олала
Байконур (ола)

**Байконур** (, ) — ола Казахстаныште, Байконур космодромын административ да илыме рӱдыжӧ.

Категорий:Байконур
Колотка

**Колотка** — колышо кап тойымашлан пу, кӱ але металл гыч ыштыме кужака яшлык.

## Этимологий
«Колотка» руш мут *колода* («кашка») гыч.

Категорий:Тойымо йӱла
Физике

**Физике** ( - *пӱртӱс* гыч) — пӱртӱс лиймаш-влакын кугурак закономерностьшо-влакым, материйын свойствыжым да ышталтмыжым, движенийын тӧртыкже-влакым тунемше естествознанийын ик тӱҥ ужашыже.

*
Химий

**Химий** (, египет мут *km.t* (шем) гыч,  — «варымаш») — эменын ойыртемжым, составшым, ышталтмыжым, вашталтмыжым тунемше шанче.

*
Звенигород

**Звенигород** () — ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 17 тӱж. еҥ наре.

Категорий:Моско велысе олала
Мераҥ отро

**Мераҥ отро**:

* Мераҥ отро (Ленинград вел)
* Мераҥ отро (Псков вел)
* Мераҥ отро (Санкт-Петербург)
* Мераҥ отро (Челябинск)
Мераҥ отро (Санкт-Петербург)

**Мераҥ отро** (; ), *Яниссаари*) — отро Санкт-Петербургышто.

Категорий:Санкт-Петербургысо отрола
Марбиофарм

**Марбиофарм** — российысе фармацевтик ыштыквер, Йошкар-Ола, Марий Эл.

Ыштыквер, 1942 ийын, витаминан препаратым ыштен лукмаш верч негызлыме, кызытат (2020 ий-влакын тӱҥалтышыте)
ыштыме продукцийжын кугу ужашыже улеш витаминан продукт-влак - эмлык формо ден БАД.
Тӱрлӧ вес фармакотерапевтиан группын эмжат лукталтыт.

Ыштыквер шкенле *субстанцийжым* (чынак, эмлык препаратын йӧнлышӧ эменжым) ыштылеш.
Марбиофармыште ыштыме субстанций-влак шуко огыл, 10 чоло.
Но нуно гыч южышт Российыште ала-кушто эше огыт ышталт - тиде улыт аскорбиновый, липоевый, янтарный шопыш-влак да сорбит.
Марбиофарм - рынке реформа деч ончыч Российыште улшо аскорбиновый шопышым ыштыше шуко ыштыквер гыч пытартыш.
Весе тудым ыштен лукмашым пытареныт, але вуйгак пытеныт.
А аскорбиновый шопыш - илышлан кӱлешан эмен.


## палемдымаш-влак


Категорий:Фармацевтик ыштыквер-влак Российыште
Категорий:Йошкар-Олан экономикыже
АККОНД

**АККОНД** — российысе кондитер фабрике, Шовакшэҥер, Чуваший.

Категорий:Кондитер ыштыквер-влак Российыште
Категорий:Шовакшэҥер
Йӱштышӧрлык

**Йӱштышӧрлык** — кочкыш продуктым йӱкшыктарен аралыме аппарат. Ӱзгар-влак але кочкышыш эре аралаш кучылталтше, кушто аралыме верыште юалге. Холодильникыш илышкыл вияҥме элыште кажне ешын уло гай. Холодильникыш пашам ышташ йӱкшыктараш машинам кучылтман, пашам холодильник гыч камера шокшым чытен лектын, тудо коклаште шаланен тӱжвал куштат. Тыгак коммерческий холодопроизводительность холодильник гыч кугу уло, да йӧнозанлык предприятий кучылталтше да холодильник калык кочкыш кевытлаште, шӱдӧ лу кубометр шудымо-влакын пашашт да нунын керт кугытан камерыште, нуно кучылталтыт, мутлан, шыл комбинатыш, йӧнозанлык йӧндартыш.

Кузе холодильник-термины, температура эре 0 чоҥалтмыже дене эре сай деч ончыч кучылталтше +5 °С, а йӧндартыш але ӱлыкшӧ температур дене тӧр морозильник манын -18 °С.

Морозильник — посна холодильник прибор але составной ужашыже, кочкыш йӧрварым аралыме да кылмыктымаш сӧрен. Пытартыш жапыште кугу шарлен двухкамерный холодильникым налынам, коктынат шке компонента пуртымо. General холодильник двухкамерный фирме икымше Electric лукташ лиеш.

Автоматический система йӧнештарыме разморозка холодильникем ок гын, образованийын кӱлеш odmrzavala чарымылан шога, mrazu ушештараш; мушкам да холодильник гыч вигак шогаш odmrzavanjem луктеш да кӱлеш манын, кужу жап аралаш кораҥдаш йыгыжге пуш кӧргыжым холодильник йӧрташ гын, кодшо кочкышым омса почылтеш да лукташ кӱлеш. Йыгыжге пуш пуш дене кучедалмашышке лӱшке тӱрлын кучылталтеш. Тиде цель дене кучылтмаш шуеш чӱкташ лийыныт, икмынярышт эсогыл уржа але кинде шултыш.

Категорий:Йӱштышӧрлык
Авиакомпаний

**Авиакомпаний** (*авиаций компаний*) — кÿртньыгайык дене толшо-кайышым шупшыктышо компаний.

Категорий:Авиакомпаний-влак
Категорий:Авиаций термин-влак
Кинотеатр

**Кинотеатр** — кинофильмым ончыктымо вер.

Категорий:Кинотеатр-влак
Категорий:Торговая недвижимость
Категорий:Коммерческая недвижимость
Транспорт

**Транспорт** ( - «гоч» да  - «наҥгаяш» гыч) — эл озанлыкын груз ден толшо-кайыше шупшыктымо ужашыже.

## Тыгеак ончо
* Шупшыктымаш йӧн

*
Шупшыктымаш йӧн

**Шупшыктымаш йӧн** — ик вер гыч весыш наҥгайыме, шупшыктымо йӧнештарыш-влак.

*
Категорий:Дорожное движение
Симферополь (аэропорт)

**Симферополь** (, , ) — аэропорт Симферопольыште, Крым.

## Эртымгорно

## Палемдымаш

Категорий:Транспорт Симферопольышто
Марий целлюлоз-кагаз комбинат

**Марий целлюлоз-кагаз комбинат** () — российысе целлюлоз-кагаз ыштыквер, Юлсер-Ола, Марий Эл.

Категорий:Целлюлоз-кагаз ыштыквер-влак Российыште
Категорий:Юлсер-Олан экономикыже
Марихолодмаш

**Марихолодмаш** — российысе машинечоҥымаш ыштыквер, Йошкар-Ола, Марий Эл.

Категорий:Машинечоҥымаш ыштыквер-влак Российыште
Категорий:Йошкар-Олан экономикыже
Горловка

**Горловка** () — ола Украиныште Донецк велыште.

## Эртымгорно

Категорий:Донецк велысе олала
Запорожье вел

**Запорожье вел** () — Украинын ужашыже.

Рӱдола — Запорожье.

Донецк вел, Днепропетровск вел да Херсон вел дене йыгыре улеш.

## Илышйогын

## Географий верланымаш

## Административ шеледымаш

### Кундемла

### Олала

## Эртымгорно

### Запорожье вел

## Экономик вияҥмаш

### Инфраструктур

### Йӧнозанлык

### Кылвер-влак

## Тыгак ончо
* Хортице

## Важ-влак


*
Кӱ курым

**Кӱ курым** — акрет годсо эртымгорнышто айдемын кӱ куралым ыштыме да тудын дене пайдаланыме жап. Кӱ курымым бронзо курым алмаштен.

## Периодизаций
* Палеолит
** Эр Палеолит
** Кокла Палеолит
** Кӱшыл Палеолит
* Мезолит
* Неолит
* Энеолит

Категорий:Кӱ курым
Кӱртньӧ курым

**Кӱртньӧ курым** — акрет годсо эртымгорнышто айдемын кӱртньӧ дене пайдаланаш тӱҥалме жап. Кӱртньӧ курым бронзо курымым алмаштен.

## Периодизаций
* Эр кӱртньӧ курым
* Кокла кӱртньӧ курым
* Варасе кӱртньӧ курым

Категорий:Кӱртньӧ курым