open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сычёв, Александр Фёдорович

**Александр Сычёв** (Александр Фёдорович Сычёв) (, Марий АССР, Морко кундем, Руш Вуртем ял — , Йошкар-Ола ола) — руш серызе, почеламутчо, журналист, Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премий (1976).

## Илыш корныжо
Александр Сычёв 1946 ийын теле тылзын 26-шо кечынже Марий АССР Морко кундем Руш Вуртем ялеш шочын.

## Тӱҥ произведенийже-влак
* Разговор с ровесником : стихи//Откровение. Йошкар Ола, 1970. С. 62-66.
* Ржаной горизонт : стихи и поэма. Йошкар-Ола, 1974. 96 с. Стихи// Поэзия : альманах. Вып. 12. М., 1974. С. 19—22.
* Мария : поэма //Дружба. Йошкар-Ола, 1976. С. 68—74.
* Слово о сердцах ; Сбудется вечное чудо...: стихи //Дружба. Йошкар-Ола. 1977. С. 25—26.
* Паруса тополей : стихи, поэма. Йошкар-Ола, 1978. 64 с.
* Стихи // Сотовый мед. Йошкар-Ола, 2000. С. 171 — 176.
* Я просыпаюсь очень рано...; На родине ; В ночь полям осиянным...: стихи // Русское слово Марий Эл. Йошкар-Ола, 2004. С. 236—237.

## Марий йылмыш кусарыме произведенийже-влак
* Моркышто ; Энсул ер ; Поланвондо : почеламут-вл. / пер. И.Лого, М.Казакова//Ончыко. 1967. № 1. С. 65—66.
* Лирика тетрадь гыч : почеламут-вл. / пер. А. Горинова // Ончыко. 1976. № 1. С. 61.
* Почеламут-влак//Ончыко. 1977.№ 1. 82—84.

## Илышыже да творчествыже нерген литератур
* Гончаров В. Таким чувствам веришь // Марий коммуна. 1972. 18 авг.
* Липатов А. Вприкуску с солнцем // Мол. коммунист. 1974. 24 окт. 
* Краткая биогр. справка// Поэзия : альманах. Вып. 12. М., 1974. С. 19. 
* Липатов А. Живая вода//Мол. коммунист. 1977. 1 янв.
* Воробьев В. «Не забывайте борозды!» //Лауреаты премии имени Олыка Ипая. 1968—1980 гг. Йошкар-Ола, 1982. С. 69—74.
* Букетов-Сайн А. Уржа пасу мурызыжо // Марий Эл. 1996. 26 дек. МБЭ. Йошкар-Ола, 2007. С. 353.

## Чап
* Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премий (1976).

## Кылвер-влак
* Сычёв Александр Фёдорович (1946-1977).

## Литератур
# Марийская биографическая энциклопедия : 3849 имен в истории Марийского края и марийского народа / авт. и рук. проекта В. Мочаев. - Йошкар-Ола, 2007. С. 353.
# Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 609-610.

Категорий:Руш серызе-влак
Категорий:Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Смольников, Алексей Степанович

1980 ийыште Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше лийын.

## Кылвер-влак
* Смольников Алексей Степанович.

Категорий:Руш серызе-влак
Категорий:Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Смирнова, Прасковья Алексеевна

**Смирнова, Прасковья Алексеевна** (1909 17 Шыжа — 1947) — икымше марий ӱдырамаш артист кокла гычын калык артистше. Кужэҥер кундем Конганур ялеш шочын-кушкын.

Марий кугыжаныш театрыште ыштыме жапыште 30 утла рольым чонен. «Саликаште» Саликан, Маринан роль-влакым модын. Анушын, Чачавийын образшым Н.Арбанын «Янлык пасетыште» почын пуэн. Островскийын «Кӱдырчан йӱрыштӧ» («Грозаште») Варвара лийын.

1941 ийыште Марий Элын сулло артистше лӱмым пуэныт.

1946 ийыште Марий Эл Республикын Калык артистше лӱмым сулен налын.

Категорий:Марий артист-влак
Категорий:Марий Эл Республикын Калык артистше-влак
Грек йылме

**Грек йылме** (,  але , ) — шкевуя индоевропысо йылме-влакын укш. Грек калыкын шочмо йылмыже. Грецийыште да Кипрыште шарлен. Кечывалвелысе Балкан-влакыште шочмо улеш. Тиде йылмын, индоевропысо йылме-влак кокла таҥастарымаште, эн кужу документальне эртыкше: тиде йылме дене 34 курым мучко возеныт.

## Негыз


Категорий:Йылме-влак
Ономастике

**Ономастике** ( гыч — лӱмым пуымо усталык) — лингвистике шанчын ужашыже, чыла тӱрлӧ лӱмым шымла, нунын ончыктымашым да кузе лиймыштым умылтара. Топонимике, мутлан, ономастикын ужашыже улеш, географий лӱм-влакым шымла.

Категорий:Йылмышанче
Шорыкйол (ыҥ-влак)

**Шорыкйол** мут ончыктен кертеш:

* Шорыкйол тылзе — ийын икымше тылзыже.
* Шорыкйол пайрем — марий У ий пайрем.
Кӱвар (пӧрт)

**Кӱвар** — пӧртыште ӱлыл леведымаш, кӱшыл пучашым але пӧрткоклам ӱлыл пучаш гыч але пӧртйымал гыч пайла.

## Тыгак ончо
* Тӧрза

Категорий:Пӧрт
Тӧрза

**Тӧрза** — пырдыжте рож, керек-могай темымаш дене. Чӱчкыдын тӧрзам янда дене темат. Тӧрза гыч пӧлемыш кече волгыдо пура. Тыгак эше тӧрза улметлан кӧра пӧлекым южаҥдаш лиеш. Тӧрза — пӧлек гыч эн тӱҥ улеш, мо шокшым лукта.

Тӱҥ ужаш ешартыш окнам деке, нуным чоҥымо (годым otvorivih), кӱртньӧ да ышташ кӱлын, кушто шӱкалтыш шӧргам да механизм-влакым. Окна ешартыш ужашыже лийын кертеш: кӧргӧ да тӱжвал жалюзи, петыртыш (жалюзи), senila, йоча замок и т. д.

## Характеристика ден конструкций-влак
Окна конструкций деч аралыме помещений вӱдыжгыш, пурак, лӱшкен, тыгак моло фактор-влак а критике. Гыч материал гыч нуно окна конструкцийым ыштыше, сай характеристикым шотышто теплоизоляционный тӱрлӧ свойствым, шумоизоляция, рӱдаҥше, атмосфер да пеҥгыдылыкым экологичностьышт шижтарен.

Кызытсе шукыкыдежан ойчоҥыш окна шукырак улыт, тыгай ужаш гыч шога:

* Профиль окна (окнан коробкам, шулдыр, импост);
* Кӧргӧ возаш (стеклопакет але ПВХ-плитам);
* Уплотнитель системе (шулдыр чакемдаш, калта, стеклопакет);
* Фурнитура (элемент замок, окна кылым, декоративно шай шӧргашке).
* Тыгак светоограждать стеклоблок конструкций гыч вашлийыт. Конструкций лиеш манме ӱшан дене пырдыж тыгайлан яндар огыл, а окнаш.
Кызытсе окна раме-влакым лӱмын чоткыдемдыше улыт, чот пуалмым иземдаш, окналаште улшо шелше вошт шокшо юарлымым чараш йӧным ыштат, южгунам окналаште улшо герметике денат пайдаланен кертышт манын йӧным ыштат.

## Важ-влак

Категорий:Чыла
PT Sans

**PT Sans** — эрыкан лицензий почеш шаркалыме шрифт. Тиде шрифт марий да Российысе моло йылме-влакым интервот, компьютер да моло вере чын (Юникод стандарт дене) кучылташ йӧным пуа.

## Кылвер-влак
*Эрыкан лицензий почеш шаркалыме шрифт-влак

Категорий:Шрифт
Степанов, Альберт Николаевич

**Альберт Степанов** (Альберт Николаевич Степанов) (, Марий АССР, Морко кундем, Нурӱмбал ял — , Морко ола сынан посёлко) — марий серызе, почеламутчо, журналист, мурызо.

## Илыш корныжо
Альберт Степанов 1937 ийын теле тылзын 10-шо кечынже Марий АССР Морко кундем Нурӱмбал ялеш кресаньык ешеш шочын.

## Тӱҥ произведенийже-влак
* Илыш кумыл : почеламут-вл. [Желание : стихи]. Йошкар-Ола, 1963. 44 с.
* Сур шинелян рвезылык : почеламут-вл. [Молодость в серой шинели : стихи]. Йошкар-Ола, 1966. 52 с.
* Ораде кече : ойлымаш // Ончыко. 1969. № 4. С. 95—98.
* Колымшо курым : почеламут-вл. [Двадцатый век : стихи]. Йошкар-Ола, 1970. 76 с.
* Шочмо ялем ; Моркышто кас ; Морко, Морко... ; Вашке-е-ем! ; Илыш ; Айста, каена ; Лум ; Шонымаш ; Авамлан ; Поэт мӧҥгыштӧ : почеламут-вл. // Кугарня. 1994. 7 янв.
* Шошо эртыш воктечем... : почеламут аршаш // Марий Эл. 1996. 20 дек.

## Руш йылмыш кусарыме произведенийже-влак
* Молодость ведет ; В разгаре осени ; Зима в степи ; Воробьи ; Лето : стихи / пер. А. Пряникова, В. Панова // На земле марийской. Йошкар-Ола, 1967. С. 121-128.
* В разгаре осени // Под этим красным солнышком. Таллин, 1977. С. 145.
* Журналист ; Весной ; Июль ; Лето : стихи / пер. В.Панова, С.Макарова//Дружба. Йошкар-Ола, 1982. С. 141 — 144.
* В разгаре осени ; Молодость зовет ; Журналист ; Весной ; Июль ; Лето : стихи // Соловьиный родник. Йошкар-Ола, 1984. С. 267—274.

## Илышыже да творчествыже нерген литератур
* Колумб В. Х. Поэт — салтак, поэт — патриот // Ончыко. 1970. № 1. С. 69-71.
* Исенеков В. Поэзий шулдырышто// Марий коммуна. 1970. 15 март.
* Писатели Марийской АССР : биобиблиогр. справочник. Йошкар- Ола, 1976. С. 264-265.
* Александров А. Кеҥеж йӱд // Марий коммуна. 1988. 19 июль. Галкин К. Ыле полмезе, кӧрандарыше рвезе // Ончыко. 1991. № 3. С. 103-113.
* Николаев С. Тичмаш муран Альберт Степанов // Мутын нелыже да ямдыже. Йошкар-Ола, 1993. С. 59—67.
* Галютин-Ялзак Ю. Толза Альбертын поэзий пайремышкыже! // Кугарня. 1994. 7 янв.
* Галютин Ю. Марий Элын ыле тыгай эргыже // Марий Эл. 2000. 1 июль.
* Манаева-Чеснокова С. Поиск новых форм авторского самовыражения в поэзии Альберта Степанова // Художественный мир современной марийской поэзии. Йошкар-Ола, 2004. С. 15—22.
* Регеж-Горохов В. Поэт веле огыл, эше — композитор! // Ончыко. 2006. № 11. С. 107-110.
* Егоров В. Йӱлен кайыш Почаншӱдырла // Марий Эл. 2007. 26 дек. Абукаев-Эмгак В. Сурт олмо — шарнымаш вер // Марий Эл. 2007. 1б окт.
* МБЭ. Йошкар-Ола, 2007. С. 347.

## Литератур
# Марийская биографическая энциклопедия : 3849 имен в истории Марийского края и марийского народа / авт. и рук. проекта В. Мочаев. - Йошкар-Ола, 2007. С. 347.
# Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 601-603.

Категорий:Марий серызе-влак
Категорий:Марий почеламутчо-влак
Категорий:Марий журналист-влак
Категорий:Марий мурызо-влак
Монча

**Монча** (**мо**-**ча**, *мо* - ?, *ча* - вӱдыште але вӱд воктене илыше наста) — изи лӱмын ыштыме пӧрт, кушто мушкылташ да выньык дене кыралташ лиеш. Молгунамсе мончаште пеш шокшо. Марий монча-влак чучкыдын вӱд воктене вераҥдат. Мончам писте, кож, нулго, пӱнчӧ але шопке гыч чоненыт. Писте мӱй ӱпшым пуа, иман пушеҥге-влак кишак ӱпшым пуат да шопке - шудо ӱпшым. Кӱ-влакым тӱрлым пайдаланыт. Марий-влак ошкӱм йӧратат, тудо эркын да шыман шокшым пуа. Чодыран кундемыште илыше моло калыкын семынак, марий монча пура руэн ышталтын, кӧргыштыжӧ – лукышто – вӱдым ырыкташлан, шокшым ышташлан кӱ коҥга, воктенже выньык дене кырашлан лапкавал (лӧка) лийын. Тачысе саманыште мончам олтымо годым шикш тӱньык гыч лектеш гын, а ожно шикш мончаш лектын, а вара шикш тупрашыште улшо тӱньык гоч каен, тыгайым шем монча маныт. Монча гыч лектын монча ончылно каналташ лиеш, а теве мончан леведыш ожно пушеҥге кӱр гыч, олым гыч, оҥа гыч ышталтын, кок могырышко кечалтын улмаш.
Марий монча тӱҥ сомыл деч посна эмлыме, тазалыкым пеҥгыдемдыме вер лийын. Южо йӱла, сӱан, кумалтыш, колышым уштымо шотымат тышанак эртареныт, озанлык сомылланат вургемым, йытын ден кыне кылтам кошташлан монча пеш йӧрен. Палемдыман, ожно ӱдырамаш-влак азам мончаште ыштеныт. Аза шочмеке, вӱдыш ший оксам пыштен, йочам мушкыныт. Ший - илыш волгыдылыкым, поян илышым, да осал дечын арален шогымашым ончыкта. Тылеч вара йочам, ачажын йӧратыме икшывыже лийже манын, тудын тувырешыже пӱтыралын пӧрт коҥга ӱмбак пыштеныт. Мончашке самырык авам шкенжым колташ огеш лий – осал вий айдемым авалтен кертеш. Чынжымак, марий монча юзо виян манын кертына. Мончашке пурет могырет кана, яндар кап-кыл дене гына огыл, чон денат яндар да волгыдо монча гыч лектат. Монча кугыза ден монча кувалан эреак таумутым ойлаш кӱлеш, но икмыняр еҥ тиде пашам ышташ огеш кӱл маныт. Мончашке пурен лекмеке чайым, пурам йӱаш лиеш, но кочо вӱдым ида подыл, тазалыкланда пеш кугу эҥгекым конден кертыда.

## Монча тӱрлык-влак
* Шем монча
* Ош монча

## Негыз
*   Эрвел марий-влак. Философий, эртымгорно, еҥ-влак. II ужаш. Эрвел Семон (Новиков С.С.), Калитов Г.Г. Йошкар-Ола, ГУП "Марий Эл газет", 2009.
* Марий мончашке пурет, могырет да чонет кана…

Категорий:Марий тӱвыра
Маюк-Егоров, Алексей Иванович

**Алексей Иванович Маюк-Егоров** (? — 1938) — икымше марий профессионал режиссёр. Курыкмарий кундемыште Изи Шӹндӹр церкы солашты шочын кушкын. ГИТИС режиссер отделенийым пытарен. 1936 ийыште марий кугыжаныш театрыште режиссерын пашажым шукташ тӱҥалын. Чылаже 2 ий театрыште пашам ыштен. Тудын эн чапле  - С. Николаевын комедий "Салика".

## Негыз
* Шкетан театрын эртымгорныже

Категорий:Марий режиссёр-влак
Шымакш

**Шымакш** — 50 см кутышан, 20 см лопкытан ош кыне вынер лаштык, кӱшыл мучашыже конус форман калпак гай. Вуеш тудо кӱмыж але портыш дене ыштыме калпакеш чикталтеш. Конус форман кумыж але портыш калпак чикталтеш. Конус форман кумыж але портыш калпак вуйвундеш шындалтеш да вуй име дене пеҥгыдемдалтеш. Шымакшын шеҥгел ужашыжым моторын тӧрлымӧ, ӱлыл ужашыжым тасма дене сӧрастарыме, тудын деч ӱлнырак ший оксам пижыктылме, а мучашыыштыже, кистычке гай ыштыме йолваш, тӱрлӧ тыгыде шерым чиктылме. Шымакш калпакат мотор тӱр дене сӧрастаралтын.

Категорий:Марий вургем
1583

## Мо лийын
* Руш-влак Чыкма крепостьым чоненыт.

## Кӧ шочын
* 
## Кӧ колен
*

Категорий:1583
Шаге

Кӱсотысо кумалмаште онапу пелен вичкыж уала дене ӱстелым келыштарат. Тиде ӱстелым **шаге** маныт. Шагышке мӧнгӧ гыч кондымо тичмаш киндым, мелнам, кышалым, моло кочкышым шындылыт, шыште сортам чӱктеныт да ваштарешыже шогалын кумалыныт.

Категорий:Марий кумалтыш
Ӱстел

**Ӱстел** — мебель тӱрлык. Ӱмбалне лӱмын ыштыме тӧр вер - ӱстембал маналтеш, кудыжо тӱҥышто але икмыняр йолыштыжо шога. Ӱстелыш, кунам шинчет, керем-мом пышташ йӧнан (келшыше кӱкшыт лиеш), мутлан кочкышым але кагазым. Ӱстел пӱкен-влак дене чучкыдын пайдалын. Тыгодсо ӱстел-влак оҥай сыным кучалтат. Южо ӱстел-влак икмыняр ужаш гыч лийыт, вара тиде ужаш-влак ушнат да ик куго ӱстел лиеш.

Категорий:Чыла
Ер

**Ер** — лӱмын ыштыме але пӱртӱсын ыштыме теҥыз дене ок ушныше вӱдан кугу лаке. Чыным ойлаш гын, ер керек-могай  дене темен лиеш. Мутлан, вес планете-влакыште ер-влак тыгак улыт.

Категорий:Ер
Ялчык Ер

**Ялчык Ер** (Ялчык, Кугыер) () — Марий Элыште эн кугу ер. Тудо Юлсер кундемыште. Марий Чодыраште верланен. Тудын кумдыкшо 150 наре гектар. А келгытше 35 метрыш шуэш. Лопкытшо 2 меҥгат лиеш. Ялчык ер поргемалтше лийме шот дене лийын. Ӱмбач очнымаште чуяка, а серже тура.

Ялчык ерлан марий патыр Ялче лӱмеш лӱмым пуэныт.

Категорий:Марий Элысе ерла
Категорий:Юлсер кундем
Тӱвыт кече

**Тӱвыт кече** — Семык пайрем арняште, изарнян кече. Кече лекмеш мончаш пуреныт. Но тиде кечын мончаш пурымо йӱлаже шке шотан лийын. Тидын годым кум вер гыч вӱдым налыныт: эҥер, памаш да таве гыч. Коҥгашкат шолыштмо пу дене олтеныт. Эсогыл кырыме выньыкшымат тӱрлӧ пушеҥге гыч воштырым налыныт. Выньык дене кырымышт годым тыге ойленыт:

«Нылле ик тӱрлӧ воштыран выньык дене шымлу шым тӱрлӧ осалым, шӱкшакым, лавырам поктен колтем»

А эше тӱвыт кече эрдене самырык-влак «сӱмыраш» лектыныт. Аньык варам нумал каеныт, капкам пу сорым дене чаракленыт, монча тӱньыкым петыреныт, да моло семынат орадыланеныт.

Категорий:Марий пайрем-влак
Йоча

**Йоча** — шочын вочмо пагыт гыч тӱҥалын вуеш шумо марте кушшо айдеме. Йоча шомак ача-ава дене кылым ончыктымаштат кучылталтеш.

Категорий:Айдеме
Изи Какшан

**Изи Какшан** () — эҥер Марий Элыште. Юл эҥерын шола эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 194 уштыш.

Оршанке кундемыште Виче Арка курыкышто тӱҥалеш.

Категорий:Марий Элысе эҥерла
Угинде

**Угинде** — Сорла тылзыште эртарыме пайрем.

## Пайремын шарлыме кумдыкшо
Угинде пайрем чыла кундемаште илыше марий-влак йӱлаштышт уло.

## Эртарыме жап
Угинде пайрем уржа-сорла пашам тӱҥалме деч ончыч, Илян кече годым (2 Сорла гутлаште) эртаралтеш. Утларак йӧнанлан кугарня кече шотлалтеш.

## Пайремын кӱлешлыкше
Угинде - шыже пагытыште эртыше пайрем-влаклан тӱҥалтышым ышта. Тиде пайремым шыже сомылым - тӱредмым, йоҥыштымым, пырчым поген оптымым - тӧрлаш кӱлмӧ нерген шижтара. Пайремын тӱҥ шонымашыже - у кинде лектышым налаш йӧным ыштыше Юмылан тауштымаш, ончыкыжымат у куат дене, у шонымаш дене тыгак таза уш-акыл дене илаш йӧным йодмаш.

## Пайрем йӱла радам
Угинде пайрем еш кумалтыш семын эрта. Ожныракше тудым кажне еш шуктышаш улмаш. Пайрем кечын у шурно пырчым йоҥыштен, киндым кӱэштыныт, пурам шолтеныт. Ешын кугырак айдемыже але ӱжмӧ карт пырчан терке тӱреш сортам пижыктен чӱктен, Юмылан пелештен, у шурным куштен шогалташ полшымыжлан тауштен, моло сомылымат тӧрлен колташ йӧным, тазалыкым, еш куатым йодын. Тиде кумал пелештымаште уло еш лийын, родо-тукымат, пошкудо-влакат ӧрдыжеш кодын огытыл. Икымше кинде шултышым *Перкем* (улан илышым, поянлыкым) кучен илыше айдемылан кучыктеныт, варажым моло-влакат сийлалтыныт. Южо кундемлаште, отыш лектын, *Перке Юмылан* надырымат пуэныт.

## Негыз
* О. А. Калинина "Марий пайрем-влак. Полшык", Йошкар-Ола, 2006

Категорий:Марий пайрем-влак
Эҥер

**Эҥер** — пӱртӱсын вӱд йогын. Эҥер вӱд йоген кайыме лаке  але **вӱдкорно** але **вӱдшер** маналтеш. Вес эҥерыш але ерыш але теҥызыш вола. Изиэҥер гыч, але памаш гыч але курык ий шулаш гыч тӱҥалеш.

Кушто эҥер тӱҥалеш  маналтеш але южгунам *вӱдшинча* да *памашшинча*. Кушто эҥер пыта '''эҥер аҥ''' маналтеш.

Эҥер кудыжо теҥызыш але ерыш вола, **тӱҥ эҥер** маналтеш. Эҥер кудыжо вес эҥерыш вола  маналтеш. Мутлан, Шур эҥер -- Юлын эҥерйолжо улеш.

Эҥер -  ужашыже улеш.

## Важ-влак

*
Памаш

**Памаш** — мланде ÿмбак йымач лекше вÿд.

Категорий:Вӱдшанче
У пучымыш

**У пучымыш** (вес лӱм-влак: **Кышал**, **Немыр**) — ик марий пайремже.

## Пайремын шарлыме кумдыкшо
У пучымыш пайремым чыла марий калык пайремла.

## Эртарыме жап
У пучымыш але Кышал уржа-сорла пашам пытарымеке, шыжа-кылме тылзыште, 21 шыже деч ончыч эртаралтеш. Южо вере тиде пайремым Покро деч ончычсо шуматкечын увертарат, а южо вере Озаҥысе 4 кылме деч ончыч толшо шуматкечын але тиде кече деч вара, кугарнян, эртарат.

## Пайремын кӱлешлыкше
У пучымыш пайрем ялысе калыкын илышыштыже кугу верым налын шога. Тудо шыже паша тургымым иктешла да йӱла почеш у шурным кочкаш тӱҥалаш йӧным ышта. Пайрем йӱла порылык шӱлыш, тауштымо кумыл дене эрта.

## Пайрем йӱла радам
Пайрем кышкарышке тауштен, тоштыеҥым шарнен кумалмаш, пайрем ӱстел, мурен-куштымаш шыҥдаралтын. Южыжо колышо родо-тукымышт лӱмеш сортам чӱктен пелештеныт. Кумалтыш *Перке Кугу Юмылан* да *Кинде Перке Юмылан* вуйым савыме лийын. Пайремлан шӱльӧ пучымышым шотленыт, тамле *шергинде* кӱэшталтын. Оза-влак родыштым, еш йолташыштым, юмын таҥыштым унала ӱжыныт. Пучымышым тамлымеке, кӱслем, шӱвырым шоктен, жапым веселан эртареныт. Тиде пайремыште калык мыняр шукырак, туран оза оҥчыкыжым уланрак, поянрак лиеш манын шоненыт. Вет шултыш киндым да совла пучымышым кочшо уна кок пачаш шукырак шке почешыже кода. Пайрем кечын кажне суртоза пакчаш лектын, шыжывучым пуалтен да шке куанле пайремже нерген молыланат увертарен. Пайрем йӱлам шуктымо годым *агун озамат кинде* да пучымыш дене сийленыт.

## Негыз
* О. А. Калинина "Марий пайрем-влак. Полшык", Йошкар-Ола, 2006

Категорий:Марий пайрем-влак
Семык

**Семык** — кеҥежым эртаралтше ик кугу марий пайрем.

## Пайремын шарлыме кумдыкшо
Пайремым Марий Элыште илыше олык марий-влак, эрвел марий-влакат эртарат.

## Эртарыме жап
Семык Кугече деч вара, шым арня эртымеке, вӱргечын пура да рушарнян Тройчын кечын мучашлалтеш.

## Пайремын кӱлешлыкше
Семык толмо дене ме кеҥежын толмыжым умылена. Кеҥеж пагыт ятыр тыглай огыл йӱлам конда. Нуно эше кугезына-влакын тыглай огыл тӱняумылымашышт дене, еш кокласе илыш радамжым йӧнештарен колташ, родо-тукым дене пеҥгыде кылым кучен, келшен илаш полшен.

## Пайрем йӱла радам
Йӱла радам ожно пайремын чыла кечыштыжат шукталтын. Радамым кажне айдеме, еш, тукым шуктышаш улмаш.

Вӱргечын да изарнян - пайремын тӱҥ кечылаштыже. Кугезына-влак вес тӱняште улшо родыштым унала вучен вашлийыныт, мончашке пуртеныт, тукымышт дене пырля уштеныт, тыгодым кажне тоштыеҥлан сортам чӱктен, уштымо кочкыш-йӱыш дене сийленыт, вара ужатен колтеныт.

Вӱргече гыч изарняш вончымо йӱд осал вийым озаланыме жаплан шотлалтын. Тудо уда шоныш дене суртышко ынже логал манын, оза-влак кӧгӧн дене омсам петыреныт, тулым ылыжтеныт, шке суртыштым, ялыштым ороленыт, тӱрлӧ йӱк-йӱаным луктын, осал шӱлышым поктеныт. Самырык-влак тиде йӱдым мыскарамат ыштылыныт, рвезе-влак, мутлан, капка ончык пырням ораленыт, леведыш ӱмбак кӱзен, тӱнтык рожым петыреныт, мончаште вӱд подым кумыктен кертыныт. Варажым тӱшкан олыкыш воленыт да ӱжара нӧлтмеш модын, мурен-куштен эртареныт, ӱдыр-влак пеледышым погеныт.

Изарня тӱвыт кече маналтеш. Кече лекмеш мончаш пурымо йӱлаже шке шотан лийын.

Пайрем годым калык ятыр ойӧрӧм эскерен: мланде пашам ышташ огеш лий улмаш, ӱдырамаш-влак шӱртым чиялтен, вынерымат ошемден огытыл. Тиде чарымым шуктыдымо койыш шолемым але тӱтаным пасушко конден кертын. Кугарня, калыкыште тудым *лопка Семык* маныныт, тӱшкан жапым веселан эртарыме кече лийын. Мер калык кӱсле, шӱвыр сем почеш кап-кылым лывыртен, чоным куандарен. Ӱдыр-рвезе-влак самырык пагытыштым ончычсо семынак веселан эртареныт. Тиде кечын чӱчкыдынак сӱанымат тарватеныт. Шуматын але рушарнян пайрем мучашлалтын. Тидын деч вара *яра кеҥеж* але *сыҥга жап* (уржа пеледме, шыркам колтымо пагыт) тӱҥалын. Тудо 2-3 арня шуйнен. Тиде жапыште мланде пашам ышташ чаралтын.

Кызыт Семык пайрем шуко шотышто тошто сынжым йомдарен, туге гынат посна йӱла-влак аралалт кодыныт.

## Негыз
* О. А. Калинина "Марий пайрем-влак. Полшык", Йошкар-Ола, 2006

Категорий:Марий пайрем-влак
Янлык

**Янлык** ( але ) — тӱҥ тӱшка-влак коклаште ик шукоилпарчакын эукариот организм-влакын тӱшка. Янлык шке биологий кугыжаным негызла. Кап-кылже, кушкын годым пеҥгыдемеш да варажым ок вашталт, тылеч посна метаморфоз лийын кертеш. Шуко янлык-влак кошташ кертыт. Чыла янлык-влак гетеротроф-влак улыт, вес семын манаш гын - янлык-влак илаш манын вес янлык-влакым але кушкылым кочкыт.

Янлык-влакым зоологий шанче шымла.
Тройчын (ыҥ-влак)

**Тройчын** мут ончыктен кертеш:

* Тройчын — пайрем.
* Тройчын — Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше ял.
Тройчын (пайрем)

**Тройчын** але **Тройчын кече** (Лышташ пайрем) () — латкок тӱҥ христиан пайрем гыч иктыже.

## Пайрем лукмаш
Тиде кечын Шнуй Шӱлыш Юмын апостол-влак ӱмбаке волен. Исус Христос кавашке кӱзымыжӧ деч ончыч тидым апостол-влаклан сӧрыш. Тиде кечын Юмо кумшо шӱргыжым ончыктен, садлан тиде кечым Тройчын (Кумытлын) кечыжым лӱмденын. Тройчын Кече - тӱнямбалсе апостол Черкын шочмо кечыже улеш.

## Пайрем кече
Жап эртымеке тиде пайрем руш гыч марий-влак деке толыш. Христиан-влак Тройчын кечым шым арня (49 кече) Кугече деч вара рушарнян пайремлат.

## Юмоҥа сӱретлымаш

## Кугыжаныш пайрем

Категорий:Христиан пайрем-влак
Шнуй Шӱлыш

**Шнуй Шӱлыш** — христиан тыныште кум гыч ик Юмын (Шнуй Кумытлын) шӱргыжӧ.

Категорий:Христианлык
Исус Христос

**Ису́с Христо́с** ( - (4 м. к. д. о. варарак огыл — 26-36 м. к.) — христиан никейысе ӱшанымашын ӱжватаже почеш Кумытлын кокымшо шӱргыжӧ (ипостасьше); еҥ коклаште айдеме могырым налше, айдеме язык-влакыштым Шке ӱмбак налше, нунын верч колышо, да вара ылыж кынелше Юмо-Эрге.

Мусульман-влакат тудым Юмын ойкондышо Иса семын палат да пагалат.

Категорий:Христианлык
Кыльчак

**Кыльчак** () — карп тӱча гыч кол.

Кап-кылже косар гай, сандене тудым тугак **косаргол** маныт. Кыльчак эҥер да теҥгызлаште илен кертеш.

Категорий:Шинчалдыме вӱдысӧ кол-влак
Ӱшанымашын ӱжватаже

**Ӱшаныма‘шын ӱжватаже** () — тын туныктымаште тӱҥ догмат-влакын радамлыкше.

## Христиан ӱшанымашын ӱжватаже
Христианлыкыште ӱшанымашын ӱжватажылан Черкын догмат-влакын кӱчык каласкалымашыжым умылат.
Кунам тыным кучышо еҥ коклаште чын огыл толкын лектын, тудын шарлымашыжым чараш манын чын йӱлам кучышо ӱшынымашын ӱжватажым палемденыт. Христиан эртымгорныжтыжо икмыняр ӱшанымашын ӱжватаже уло. Кажне гана йоҥгылышым шотыш налын тудым ешареныт. тыныште кызыт Никей-Константинопольысо ӱшанымашын ӱжватажым кучылтат.

## Ислам ӱшанымашын ӱжватаже
Ислам ӱшанымаш ӱжватажым ончыктен пуаш икымше тӧчымаш шахада лийын: "Аллах деч моло Юмо уке, да Мохаммад тудын пиямбарже".

## Йудей ӱшанымашын ӱжватаже
Йудаизм тыным шуктымашыште -- кумалтыш мут «Шма, Исраэль…» — «Колышт, Израил: Кугоза, Юмына, Кугоза — икте».

Категорий:Монотеизм
Шахада

**Шаха́да** ( — *Šahādah*,  — тынык) — исламысе ӱшанымашын ӱжватаже, ислам тыныш пураш манын кӱлешан да ситыше келшык. Шахада ик Юмылан (Аллахлан) ӱшанымашым да Мохаммедым пиямбарлан пеҥгыдемда.

Категорий:Ислам
Категорий:Ислам вич меҥге
Категорий:Шариат
Пиямбар

**Пиямба‘р** (персла: **پیامبر**) — ойко‘ндышо — Юмын ойжым да эрыкшым кондышо айдеме. Еҥ-влаклан Шке эрыкшым увертараш манын Юмо нунын гыч пиямбарым ойырен.

## Марий пиямбар
Акпатыр чочой, Чумбылат

## Христиан пиямбар
Йыврай (Абраам), Давид

## Ислам пиямбар
Мохаммад

Категорий:Пиямбар
Категорий:Библий
Танле тын

**Та́нле тын** (*Ортодо́кслык*) — тӱняште улшо ик Христиан тын,  гыч — «чын шонымашым» ала «чын туныктымашым» ончыкта.

Шукыж годым марий йылмыште руш мут «Православий» кучылталтеш.

## Мут шочмаш
Икымше гана «танле» мутым Удюрминский И. 1887 ийште савыктыме букварьыште кучылтен.

## Тӱҥ догмат-влак

## Канон радамлык

## Шарлымаш

## Тӱҥ пайрем-влак

Категорий:Танле тын
Кумытло

**Ку‘мытло** (, , ) — христиан туныктымашыште Юмын кумытлыкым ончыктышо термин.

## Кумытлык нерген христиан умылымашыже Тошто Сугыньышто

### Догмат тӱҥ шотшо
Шнуй Кумытло нерген догматым ончыктышо Никейысе-Константинопольысе ӱшанымашын  шукырак христиан Черкылаште тӱҥ верым налеш да христианлыкыште негызла шотлалтеш. Никей-Константинопольысо ӱшанымашын ӱжватаже почеш:

* Ача Юмо чыла ужмылан да уждымылан Пӱрышӧ улеш,
* Эрге Юмо Ача Юмо дечын чыла курым дечат шочеш,
* Шнуй Шӱлыш Юмо Ача Юмо гыч лектеш.

Тидым умылаш манын тыгайым шоналташ лиеш: кече эре сотым шочеш, кече гыч эре шокшо лектеш. Ик моло деч посна ок лий. Чыла кумытын (кече, сото ден шокшо) - икте улеш.

## Кумытлык У Сугыньышто

Категорий:Христианлык
Ложбан

**Ложбан** — лӱмын ыштыме айдемын йылме. Предикат логике тудым негызлата. Тиде йылме логлан йылме такартыше улеш. Логлан логический йылмым ончычсо Джеймс Кук Браун шонен луктын. Ложбаным 1987 ийыште Логический Йылме Тӱшка (The Logical Language Group) ышташ тӱҥалын. 1998 ийыште тиде йылме ыштен пытарыме лие, кунам *The Complete Lojban Language* кагаз савыктыме.

## Ложбан йылме дене каласымаш-влак

## Ӧрдыжко кылвер-влак

* Lojban.org

Категорий:Лӱмын ыштыме йылме-влак
Шорин, Порфирий Спиридонович

**Шорин Порфирий Спиридонович** (19 Пургыж 1895 — 4 Ӱярня 1969) — марий инженер-, архитектор. Чаломкино ялыште Курыкмарий кундемышто йорло кресаньык ешыште шочын. Всеволодын изаже.

Бухгалтер курсым Озаҥыште пытарымеш вара 1913 ий гычын Чыкмаште счетовод пашам ыштен. 1915 ий гычын армийыште писарь. 1918 ийыште Озаҥ олаште .

1927 ийыште Ленингадысо политехнический институтым пытарен.

1928 ий гычын тӱҥ инженер  чонымаш-конторыште.

1932-1938 ийлаште Совет пӧрт (таче Марий Кугыжаныш Университетын Тӱҥ палатше) чонымашын тӱҥ инженер да вуйлатыже. Тугодым Йошкар-Олаште тиде пӧрт эҥ кугу ыле.

## Негыз
* Марийская Биографическая Энциклопедия. Валерий Мочаев, Йошкар-Ола, 2007. ISBN 5-87898-357-0

Категорий:Марий архитектор-влак
Кумалтыш

**Кума́лтыш** — Юмылан кумалме сомыл.

## Кумалтыш тӱрлык

## Кумалме вер

## Кумалтышлан ямдылымаш

## Кузе шкендым кумалтыш годым кучыман

*
Аллах

**Аллах** ( ) — Юмым ончыктышо араб мут. Исламыште Юмым але Тудын лӱмжым палемдаш манын чыла йылмылаште "Аллах" мут кучылталтеш. 

Араб йылме гыч «Аллах» мут Икте Юмо семын кусаралтеш (Al — рашлыкым ончыктышо мутужаш, -lah — Юмо; лектыш — Икте Юмо). Вес абрамтын-влакым (йудаизм, христианлык) кучышо араб-влак тугак тиде мутым кумалтышлаште кучылтат. Библийын араб кусарымаште «Юмо» мут «Аллах» семын ончыктымо . Мохаммад ӱшанымашым шарлымаш деч ончыч "Аллах" меккысе араб калык йӱлаште ик Юмо гыч лийын..

## Чимарий йӱлаште
Южо кундемлаште кумалтышым "Высмылла" манын тӱҥалат. Тиде суас калык гоч налме "Бисмилла" араб муткылдыш гыч ыштыме мут, "Юмын лӱмеш" манын ончыкта.

## Негыз


Категорий:Ислам
Мохаммад

**Моха́ммад** ( *[[Араб серышым латинице дене возымаш|Muḥammad]]*, , , ) - Ислам тынын пиямбарже.

Категорий:Ислам
Категорий:Пиямбар
Ши

**Ши** мут ончыктен кертеш:
* Ши — кол.
* Ши — марий ял Суас Элыште Менделеевск кундемыште.
Термин

**Те́рмин** ( гыч — чек, пысман) —  шанчын, техникын, сымыктышын, тӱшка илышын ала-могай аланыштыже улшо умылым раш ончыктышо мут але муткылдыш. Тугак термин лӱмын налме аланыште умылын моло умыл дене кылжым раш ончыкта.  Налме аланыште термин-влак насталан, койышлан, нунын палык-влакыштлан да нунын коклаште кыл-влаклан серлагыше ыҥ семын суаплат. Моло мутвундо деч ойыртемышын термин-влак шукыж годым ик ыҥан улыт да нимогай чоншижмыкым огыт кондо.

## Шуко ончыктымашан термин-влак
Тыгодым тыгак шуко ыҥан термин-влак улыт. Мутлан, шинча (илтарман) — шинча (памаш тӱҥалтыш), да т.м.

Тугак аббревиатур шуко ыҥан термин лийын кертеш.

## Тыгак ончо
* Омоним

Категорий:Лексикографий
Категорий:Логика
Умыл

**У‘мыл** -- настам тӱрлӧ  почеш ойырен лукшо але иктешлыше шонымаш але шонымаш радамлык.

## Этимологий
«Умыл» мут «умылаш» мут гыч шочеш.

## Умыл радамлык

Категорий:Логике
Мут

**Мут** але *шома‘к* -- йылмын тӱҥ иктыкше.

Мыняр йылмым муеш мут ден тудым шымлымаш ик лингвистике веле огыл, мутымат але тудын шымлымашыже тунемеш, мутланат да моло наукымат ок шыгыремде: чыла тӱрлӧ наукым шӱведыме шот дене ойыртем сферыште, мут-влак шкештат да айдемын системыже семын шымлалтыт; келшен толшын, мут философий, психологий, логике да шанче шымлымаш кугыт дене ончалтеш.

## Комментарий

Категорий:Йылме
Муткылдыш

**Муткы‘лдыш** -- йылмылончыш да шонымаш почеш кылдалтше кок але икмыняр мут гыч ушем. 

Категорий:Ойлончыш
Йылмылончыш

**Йылмыло‘нчыш** -- мутышталтмашым, мутлончышым, муткылдышым да ойлончым тунемше йылмышанчын ужашыже.

Категорий:Ойлончыш
Категорий:Йылмышанче ужаш
Мутвундо

**Мутву‘ндо** -- мутын ончыктымашыжым шымлыше йылмышанчын ужашыже.

Категорий:Лексикологий
Илышыш корно

**Илышыш корно** () — ССРУ-што икымше йӱкан кинофильм. Тиде фильмыште тӱҥ рольым Йыван Кырла модын. Режиссер – Николай Экк (чын лӱмжо – Николай Ивакин).

1931 ийын 1 Пеледыш тылзыште фильмым икымше гана ончыктымо. Икымше ончыктымаш "Колосс" кинотеатырыште эртен.

Тиде фильмым тыгак Европышто, Латин Америкыште, Японийыште, Индийыште да моло элыште ончыктеныт.

1932 ийыште Венецийысе тӱнямбал кинофестивальыште премийым налын.

1957 "Путёвка в жизнь" фильмын йӱкшым у аппарат дене уэш возымо да кинотеатрыш лукмо. Йыван Кырлан ойлымыжым  шанчыеҥ, йылмызе Н. И. Исанбаев уэмдаш полшен.
Йылмышанче

**Йылмыша́нче** -- йылме-влакым шымлыше шанче.

Категорий:Йылмышанче
Тептеҥыз

]

**Тептеҥыз** — тӱҥ шинчалан вӱд ужаш. 71 наре процент мландеӱмбач тӱнямбалсе тептеҥыз дене леведалтын.

Тӱнямбалсе тептеҥыз визыт тептеҥызыш шеледалтеш:
* Тыныс (Тихий) Азийым да Австралийым Америка деч ойыркала.
* Атлантик (Атлантический) Америкым Европо да Африка деч ойыркала.
* Индий (Индийский) Кечывалвел Азийым мушкеш да Австралийым Африка деч ойыркала. 
* Йӱдвел Ийшогышо але Арктик (Северный ледовитый) Йӱдвел Америкым да Евразийым мушкеш.
* Кечывалвел (Южный) Антарктидым авыркала.

Вара Тыныс да Атлантик тептеҥызым Экватор дене Йӱдвел да Кечывалвел ужашыш шеледаш лиеш.

Совет жапыште чыла школышто туныктеныт, нылыт тептеҥыз веле уло (Кечывалвел тептеҥыз деч посна). Тудым 2000 ийыште  шотыш налаш рашемден.

## Важ-влак

Категорий:Вӱдшанче
Категорий:Тептеҥыз
Мутлончыш

**Мутло́нчыш** -- йылмышанчын ужашыже. Мут да мут ужаш-влакым шымла.

## Мутын
Мут тыгай ужаш-влакыш шеледалтеш:
* Мутвож - мутын тӱҥ ыҥжым ончыктышо эн изи ужаш.
* Мутмучаш - мутын вашталтше ужаш. Мутмучаш  ик мутым вес мут дене кылдаш кучылталтеш.
* Суффикс - вес мутым ыштыше ужаш. Супикс кеч-кунамат мутвож почеш шога.

## Негыз
* Марий йылме. Теорий. 5-9 класслан учебник. З.В. Учаев. 1993, Марий кнага савыктыш.

Категорий:Мутлончыш
Йӱклончыш

**Йӱкло́нчыш** — () ойлымаш йӱк-влакым да йылмын йӱк радамлыкым шымлыше йылмышанчын ужашыже.

Категорий:Йӱклончыш
Ойлымаш йӱк

**Ойлымаш йӱк** -- йылме кылым кучымаш шумлык айдемын оҥарыме аппарат дене ыштыме йӱк.

Категорий:Ойлымаш сем
Категорий:Логопедий
Ши (кол)

**Ши** () — лосось сынан кол.

Категорий:Лосось сынан кол
Категорий:Кучымо кол
Мутышталтмаш

**Мутышта‘лтмаш** - йылмыште мут ыштыме йӧн-влакым шымлыше йылмышанчын ужашыже.

Категорий:Мутышталтмаш
Ойлончо

**Ойло‘нчо** -- рашлык, йылмылончыш да ойсем шотышто тичмаш мут ушем, айдеме ойлымышыжын иктыкше.

Категорий:Ойлончыш
Биологий классификаций

**Биологий классификаций** але *Шанче классификаций биологийыште* — кузе биологий шанчызе-влак организм-влак коклаште тӱрлык-влакым ойырат. Тиде классификаций Карл Линнейын пашаште негызым налеш. Ондакше Линней тӱрлык-влакым тӱшкаш погымыж годым тудын кап-кыл ойыртемжым шотыш налын. Варажым Дарвин тиде тӱшка-влакым уэмден. Кызытсе жапыште Молекуляр филогенетика ДНКам тунеммаште, классификацийыш шкенжын тӧрлатымашыжым пурта.

## Иерархий

;Умылымаш: 1 - марий йылмыште ик  гына кучалтеш2 - зоологийыште3 - ботаникыште

## Таксономий ранг-влак

Категорий:Классификаций радамлык
Категорий:Шанче классификаций
Категорий:Биологий
Периодик тӧртык

**[[Менделеев Дмитрий Иванович|Менделеевын]] периодик тӧртыкшӧ** — атом том  кугеммаш дене кылдатше химик тӱҥлыкын койыш-влакын вашталтмашым ончыктышо негыз тӧртык. Тудым Д.И. Менделеев 1869 ийыште Ӱярня тылзыште почын. «Периодик тӧртык» терминым икымше гана 1870 ийыште Кылме тылзыште кучылтмо. 1871 ийыште Менделеев Периодик тӧртыклан пытартыш раш палемдымашым пуэн: ***«свойства простых тел, а также формы и свойства соединений элементов, а потому и свойства образуемых ими простых и сложных тел, стоят в периодической зависимости от их атомного веса».*** Тӱҥлык-влакын периодик радамлыкше периодик тӧртыклан сӱретлыме (четлыкан) ончыктымашыже улеш.

## Тӧртык почмашын эртымгорныжо

## 

## Кӧргысӧ да кокымшо периодылык

## Периодик тӧртык -- химий радамлымашын негызше

## Негыз

Категорий:Периодик тӧртык
Категорий:Менделеев Дмитрий Иванович
Химий тӱҥлык-влакын периодик радамлыкше

**Хи‘мий тӱ‘ҥлык-влакын перио‘дик рада‘млыкше** (*Менделе́ев че‘тлык*) — атом том  кугеммаш дене кылдатше химик тӱҥлык-влакын классификацийже. Тиде радамлык 1869 ийыште Менделеев дене почмо периодик тӧртыкын сӱретлыме ончыктымашыже улеш.

*
*
Категорий:Классификатор
Атом том

**Атом том** — атомын рӱдӧ ужашыже. Томышто атомын тӱҥ висыкше верлана, томын структуржо химий тӱҥлыкым палемда.

## Кылвер
* Радионуклид четлык

Категорий:Том физике
Категорий:Тӱшкале химий
Атом

**А́том** ( — шелалтдыме) —  микроскопик электронейтрал пырчыже, химий тӱҥлыкын койышыжым кондышо тудын эн изи ужашыже. 


Категорий:Атом физике
Категорий:Ломоносов Васли Миклай
Майдар

**Майда́р** — Д. И. Менделеевын химий тӱҥлык-влакын периодик радамлыкшын кудымшо периодын, кокымшо тӱшкажын ӧрдыж ӱлылтӱшкажын 80 атом номеран тӱҥлыкше. **Hg** () семын возалтеш. Майдар -- тыглай эмен (CAS-номер: 7439-97-6)

## Синоним-влак
* Илевӱд
* Тыркӱмыш (Тыргемыж)

Категорий:Химий тӱҥлык
Категорий:Куснымо металл
Категорий:Пеш лӱдыкшӧ эмен
Тыглай эмен

**Тыгла́й эмен́** — ик веле химий тӱҥлыкын атом-влакше гыч шогышо эмен.

Категорий:Тыглай эмен
Мландыпокшел теҥыз

**Мландыпокше́л те́ҥыз** () — материк-влак кокласе теҥыз, Атлантик тептеҥыз дене Гибралтар вӱдушык гоч ушалтеш. 

Тыгай лӱмым (, ) икымше гана акрет серызе Гай Юлий Солин пуртен. Тудо жаплан тиде лӱм лач келшен толын, молан манаш гын европысо да йӱдвел африкысе цивилизаций-влак тиде теҥызын серлаштыже тӱзланеныт. Тиде теҥыз гоч верысе калык-влак вашкылым ыштеныт.

*
Хургада

**Хурга́да** (, ) — ола Египетыште да турист рӱдыжӧ Йошкар теҥызыште.

Йошкар теҥызын касвел серыштыже верланен, 500 км Каир деч кечывалвел-эрвелрак. 26 египет провинций гыч икте улеш - Йошкар теҥыз провинций. Олан калыкчотшо 89.791 еҥ (2006).

## Тыгак ончо
* Египет
* Эль-Гуно
* Сапаге
* Марса-Алам
* Шарм-Эль-Шейх

Категорий:Туризм Египетыште
Категорий:Египетысе курортла
Категорий:Хургада
Кусто Жак-Ив

**Жак-Ив Кусто́** (; (11 Пеледыш 1910 — 25 Пеледыш 1997) — Тӱнямбал тептеҥызын лӱмлӧ франций шымлызыже, фотограф, режисьор, шуко кнага да филм-влакын авторжо. Франций академийын йыжъеҥже улеш. Чап легионын орденжын командоржо. **Капитан Кусто** семын палыме.

1943 ийыште Ганйан Эмил дене пырля аквалаҥгым ыштен да терген.

Категорий:Франций шанчызе
Категорий:Франций академийын йыжъеҥже
Категорий:Тиштер почеш серызе
Категорий:Франций серызе
Категорий:Франций фотограф
Категорий:Шып тептеҥыз шымлызе
Категорий:Арктика шымлызе
Ганьян, Эмиль

**Эми́ль Ганья́н** (, Кылме1900—1979) — Франций инженер.

Категорий:Француз инженер-влак
Категорий:Канада инженер-влак
Ӧшлӧк

**Ӧшлӧк** — вуйым аралыше ӱзгар.

* Ӧшлӧк (ӱзгар) — кече еда кучылтмо ӧшлӧк-влак:
** Хоккей ӧшлӧк — шайбан хоккей модышышто кучылтмо ӧшлӧк,
** Мотоцыкл ӧшлӧк — мотоцыкыл кудалымаш годым кучылтмо ӧшлӧк,
** Велосипед ӧшлӧк — велосипед кудалымаш годым кучылтмо ӧшлӧк,
** Курыкъече ӧшлӧк.
* Каске — кызытсе сарзын ӧшлӧкшӧ.
* Ӧшлӧк — тошто курым деч покшел курым марте кучылтмо сарзе ӧшлӧк.
* Геральдик ӧшлӧк.
Шопештыш

**Шопе́штыш** (тугак *Шопужаш*) -- Д. И. Менделеевын химий тӱҥлык-влакын периодик радамлыкшын кокымшо периодын, кудымшо тӱшкажын рӱдӧ ӱлылтӱшкажын 8 атом номеран тӱҥлыкшӧ. **О** () семын возалтеш. Шопештыш -- тыглай эмен (CAS-номер: 7782-44-7), тыглай келшык дене тӱсдымӧ, тамдыме да пушдымо . Вишкыде шопештыш пелганде тӱсан.

Категорий:Кочкыш ешартыш
Категорий:Химий тӱҥлык
Категорий:Тыглай эмен
Категорий:Металл огыл
Категорий:Халькоген
Категорий:Пез
*|*
Монако онлык

**Мона́ко О‘нлык** але **Мона́ко** () — Европо кечывалвелне Мландепокшел теҥыз серыште верланыше карлик кугыжаныш. Франций дене йыгыре улеш.

## Калыкчот
2006 ийыште Монакын калыкчотшо 35 656 еҥ.
Монакыште илыше калык-влак:
* француз — 47 %
* монегаск — 16 %
* итальян — 16 %
* моло — 21 %.

*
Категорий:Ола-кугыжаныш
Монако (ола)

**Мона́ко**, *Мона́ко-Вилль* () — Монако онлыкын кечывалвел ужашыште Мландепокшел теҥыз серыште верланыше элын ончычсо рӱдолаже. Калыкчот— 1 034 еҥ (2000). Кумдык — 184750 м².

Монако
Курув

**Курув** () – посёлко Польшаште. Тудо Курувка-эҥер воктене, Пулавы да Люблин коклаште верлана. Илыше чот 2800 наре.

Курув 1442 ийын 6 январь гыч 1870 ий марте ола лийын.

1923 ийын генерал Войцех Ярузельский Курувыште шочын.

Категорий:Польшысо илымверла
Алжир

**Алжи́р** ( *аль-Джаза́ир*), официал лӱмжӧ — **Алжи́р Ка‘лык Демокра́тий Респу́блик** ( *аль-Джумхури́я аль-Джазаири́я ад-Димукрати́я аш-Шааби́я*) — кугыжаныш Йӱдвел Африкыште, Мландепокшел теҥызын касвел ужашыштыже. Алжир касвелыште Марокко, кечывалвел-касвелыште Мавританий да Мали, кечывалвел-эрвелыште Нигер да эрвелыште Ливий ден Тунис йыгыре улеш. Рӱдолаже — Алжир ола.

Категорий:Алжир
Илыш-касыш

**Илыш-касыш** () -- айдеме илышын ужашыже.

Категорий:Социологий
Категорий:Илыш-касыш
Химий тӱҥлык

**Хи‘мий тӱ‘ҥлык** — Д. И. Менделеевын четлыкыште икоян томын  дене, протонын мынярлык дене атом шукылык. Кажне химий тӱҥлыкын Тӱҥлык-влакын периодик радамлыкыште шке лӱмжӧ да символжо уло.

*
Протон

**Прото́н** ( гыч — икымше, тӱҥ) — , барион-влак дене кылдалтын шога, спинже 1/2, тулэҥер татылже +1.

Категорий:Тӱҥлык пырче
Категорий:Барион
Пермион

**Пермио́н** (Энрике Перми физик тукымлӱм гыч) — кызытсе шанче почеш:  чоҥышо тӱҥлык пырче-влак. Кварке, электрон, нейтрон, протон, нейтрино пермион-влак улыт.

Категорий:Тӱҥлык пырче
*
Категорий:Том физике
Суаппез-влак

**Суаппе‘з-влак** — суапле , VIII тӱшкан рӱдӧ ӱлылтӱшкажын тичмашнек темше s- да p- шӱман химий тӱҥлык-влак. Нуно дек ушнат:

* Гелий
* Неон
* Аргон
* Криптон
* Ксенон
* Радон
* Унуноктий

Суаппез-влак тӱсдымӧ да пушдымо улыт. Изиш южышто да икмыняр курык роклаште улыт.

Суаппез-влак аяр огытыл. Такшым, ару суаппез йырюжышто шопештыш укелыклан кӧра айдеме илен ок керт.

## Кылвер
*  Суаппез химий. Фельдман В. И.

*
Эмен улмылык

**Эме́н у́лмылык** () --  тӱрлӧ койыш-влакше. Кузе эмен шке  да  аралыме кертмыжым ончыкта.

## Эмен улмылык-влак
* **Пеҥгыде пап**. Эмен-влак пеҥгыде улмылыкыште шке кугытлыкым да кап-кылжым огыт вашталте.
* **Вишкыд** улмылыкыште эмен-влак вашталтдыме кугытлыкым налыт, да тӱсшӧ керек-кузе вашталтен кертеш.
* **** улмылыкыште эмен-влак могай йӧрал кугытлыкше уло - тыгай кугытлыкшым налыт.
* **Плазме**

*
Вӱдеж

**Вӱде́ж** — Д. И. Менделеевын химий тӱҥлык-влакын периодик радамлыкшын икымше химий тӱҥлыкшӧ. Кумдан шарлыме пӱртӱсыштӧ. 

Тыглай эмен вӱдеж — H2 — куштылго тӱсдымӧ пез. Юж але шопештыш дене варышыште йӱлышан да пудешталтше. Аяр огыл.

Лавуазье вӱдежлан hydrogène лӱмым пуыш ( — «вӱд» да  — «шочыктам» гыч) — «вӱдым шочыктышо». Руш лӱм «водород» 1824 ийыште М. Ф. Соловьев темлыш. Марий лӱм икымше гана 1928 ийыште савыктыме Ӱпымарийын мутерыште вашлиялтеш.

## Кылвер

*
Категорий:Пез
Категорий:Металл огыл
Категорий:Кочкыш ешартыш
Категорий:Химий тӱҥлык
Шӱйдӱҥ

**Шӱйдӱ́ҥ** (тыгак *Шӱйтык*, ) — Д. И. Менделеевын химий тӱҥлык-влакын периодик радамлыкшын кокымшо периодын, нылымше тӱшкажын рӱдӧ ӱлылтӱшкажын 6 атом номеран тӱҥлыкшӧ.

**С** () семын возалтеш, латин мутын ыҥже - «шӱй».

Категорий:Шӱйдӱҥ
Ньютон Исаак

**Ньютон Исаак** (,  –  ) — англичан физик, математик, астроном. Классический физикын икыт негызлыше лийын. «Тыглай философийын математикыл тӱҥалтше», кушто тудо кум механик да «тӱнямбалсе шупшвий»  возен, кудо классический механикын негызле лийын. Дифференциальный да интегральный исчисленийым, тӱсын теорийым, да шуко моло физик да математик шонымашым пуэн.

## Илыш корно
### Изи годым
Исаак Ньютон  фермерын эрге же лийын. Вулторп ялыште шочын Г.Галилеон колмо да гражданский сар годым. Ачаже шочмо годым марте илен шыч шу. Рвезе черланыше шочын. Тудлан ачан лӱмым пуэныт. Шочмашже рошто кечылан логалын, тидым Исаак пиалын знаклан шонен. Черланыше лийын гынат, тудо 84 ий марте илен.

Ньютон шонен урлыкжын шотландысо дворян вож уло, кеч кузе гынат эртымгорно шанчызе-влак шонат пуйто тудын вожжо 1524 ийыште нужна кресаньык лийыныт. XVI курым мучашлан поян лийыныт, мландеозаеҥ разрядыш пуреныт.

1646 ийыште шорыкйолын аваже Анна Эскау адакат марлан лектын. У мари деч 63 ий илышо ватыколышо деч кум йоча лийын, тудлан Исааклан шагал жап пӧлеклен. Ончен куштышо рвезын чучу же лийын. Йочажапым Ньютон шыпкоштшо лийын. Лудаш да технический модышым ышташ йоратен: кече шагат, вӱд шагат, вакш да моло. Чыла илыш Ньютон шкенемын шкетын чучен.

Отчим 1653 ийыште Ньютоным лишке шогышо Грентемысо школыш тунемаш пуэныт, кушто тудо аптекарь Кларк пӧртышто илен. Шукерте огыл рвезе пеш кугу  ончыктен, кеч кузе гынат 1659 ийыште аваже тудым мӧҥгеш налын, да озанлык пашам пуйнеже лие, кеч кузе гынат тидым аваже сеҥен огыл. Исаак чыла деятельность деч йоратен кнагам лудмаш, да тӱрлӧ механизмым ыштымашым. Тиде жапыште Анналан тольо Ньютонын туныктышоже Стокс, да туннемашым шуяш тудлан ӱедаш тӱҥале. Тиде йодмылан чучу Уильям да аптекарьын родоже кембриджкысо университетын член ушнен. Пытартышлан шке шонымашышкышт нуно тӱшка вий дене шуэныт. 1661 ийыште Ньютон школым сай тунем пытарен, шинчымашым умбакыже шуяш кембридж университетыш каен.

### Тринити колледж
1661 ийыште Пеледыш тылзыште 19 ийысо Ньютон кембриджыш тольо. Тӧртык почеш тудлан экзаменым латин йылмелан ыштеныт, вара тудын тринити колледжыш кембриджский университетын пурымыжлан каласеныт. Тиде колледж ден 30 наре ий илышын кыл куча.

Колледж, чыла университет гай йосо жапым тунам илен. Тунам (1660 ийыште) Английышто кугыжаэлым тӧрлатеныт, Карл II чӱчкыдын университетлан тулымашым кучен шоген, шуко туныктышым  Тринити-колледжыште чылажге 400 еҥ илен. Ты тӱшкашке студент-шамыч, тарзе-влак да 20 кӱчызӧ нунылан колледж тӧртык почеш подаянийым пуышаш ыле пуреныт. Тунемме процесс шӱкшӱ лийын.
Ньютоным студент сайзер разрядыш шынденыт, нунын туннемашлан тӱлымашым нален огытыл. Кагазпогык-влак да шарналтымаштиде жап нерген шагал коден.

Тиде жапыште койышыжо пытартышлан пеҥгыдемден шанче кумыл.

Категорий:Англичан шанчызе
Пӧрт

**Пӧрт** — керек-могай сооружений, кушто айдеме ила.

## Пӧрт тӱрлык-влак
Тыгодсо тыгай кум пӧрт тӱрлык-влакым ойыртемат:

* Посна шогышо пӧрт - тиде пӧртыштӧ ик еш веле ила. Чыла ӧрдыжыштӧ нимогай вес пӧрт ок шого.
*  - тиде пӧрт пачер-влаклан шеледалтеш. Кажне пачерыште ик еш ила.
* Таунхауз - тиде шуко пырля шогышо шке пӧрт-влак. Тыгай пӧрт-влак ик але кокыт чумыр пырдыж-влак дене ойыртемат.

Категорий:Чыла
Кугыжаныш (биологий)

**Кугыжаныш** — биологий классификацийыште ик тӱҥ ранг. Ончыч тиде эн кӱшыл ранг ыле. Линне Карыл кок кугыжанышым ойыртемен: *янлыкым* да *кушкылым*. Кызыт биологий классификаций чучкыдын вашталтеш. Тӱрлӧ негызыште тӱрлӧ классификаций кучалтеш. Мутлан, 2007 ийыште Фабиен Бурки шке пашам савыктен, кушто тудо 4 тӱҥ эукариот тӱрлык-влакым ойыртема:
#  (Ужарге да йошкар  да кушкыл-влак)
#  (амеба-влак, понго-влак да янлык-влак)
#  (эрыкан-илыше да паразитик протист-влак)
#  (, ,  гычын - тиде кудо-иктиже тудын член-влак )

Тиде ныл таксон-влаклан эше кок таксон-влакым ешараш кӱлеш:
: Бактерий-влак
: Архей-влак

Пытартыш филогенетик шымлымаш-влак тиде классификацийым эше вашталташ кертыт, 18 гыч 30 марте кугыжаныше-влакым ыштен.

## Чыла кугыжаныш-влак

## Важ-влак


Категорий:Шанче классификаций
Категорий:Ботаник номенклатур
Категорий:Зоологий номенклатур
Сымыктыш

**Сымыктыш** — процесс кунам тӱҥлык-влакым ик радамлыкыш уста ушнат, але тиде процессын лектыш. Тыгай паша айдемын шижмашым, шонымашым але чоншижмашым луктын ончыкта. Сымыктыш тӱрлӧ айдемын ойыртемалтше пашам, ыштымашым да ончыктымашым ушнеш: мурым, семым, сылнымутым, фильмым, скульптурым да сӱретым. Сымыктышын ыҥжым философийын эстетик ужаш шымла.

Тугак эше сымыктыш да шанче - тӱням шымлымашлан кок йон-влак улыт маныт..

## Важ-влак


*
Линне Карыл

**Линне Карыл** () ( — ) — швед ботаник, , зоолог, кызытсе биномиал номенклатур да биологий классификацийлан негызым пыштыше шанчызе. Тыгак экологий шанчылан негызым пыштен.

## Илышыже
Линне Карыл Кечывалвел Швецийыште, Смоланд кундемыште верланыше Росхульт ялыште 1707 ийыште, ага тылзын 23 кечынже шочын. Ачаже — Нильс Ингемарссон Линне (швед. Nicolaus (Nils) Ingemarsson Linnæus, 1674-1748), ялысе юмынеҥ (священник); аваже - Кристина Линне (Бродерсония) (швед. Christina Linnæa (Brodersonia), 1688-1733), ялысе юмынеҥын (священникын) ӱдыржӧ.

1709 ийыште еш Стенбронхульт олашке илаш куснен. Тушто Нильс Линне пӧрт воктеныже изи садым ончаш туҥалын. Йоча жап годсекак Карыл пӱртӱс кушкылым ончаш тунемын.

1716-1727 ийлаште Линне Карыл Векшӧ олаште школышто, вара гимназийыште тунемын. Кугу шинчымашым поген огыл, молан манаш гын, ачаж ден аваж тудым юмынеҥлан туныктынешт ыле, но эрге ботанике да математике деке гына шӱмаҥын. Южо занятийыш кайыме олмеш Карыл кушкыл-шамычым ончаш пӱртӱс лоҥгаш каен.

Юхан Ротман лӱман эмлызе (1684-1763), школышто Карылым логикылан да медицинылан туныктен. Тудак Нильс Линне Карыл эргыжым эмлызылан туныкташ колташ таратен. Шкеак рвезым медицине, физиологий да ботаникылан туныкташ тӱҥалын.

## Важ-влак


Категорий:Швед-влак Категорий:Швед ботаник-влак
Моцарт, Вольфганг Амадей

**Вольфганг Амадей Моцарт** (; 27 Шорыкйол 1756 — 5 Теле 1791) — австрийысе семлызе, дирижер.

## Илышйогын
Моцарт Зальцбург олаште мурызо ешыште шочын. Шочмыж деч вара, кокымшо кечынак Шнуй Рупертын Черкыштыже тынеш пуртымашым эрта. Крешын кнагаште тудым лӱмжым Johannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus (Gottlieb) Mozart семын возат. Ончылно шогышо кок мутшо шнуй Иоанн Златоустын лӱмжӧ, илышыште Моцартым лӱмдымӧ годым тиде мут-влакым кучылтын огытыл. А нылымше мутшо (Theophilus) жап дене вашталтын. Латин ылме дене Amadeus, немычла Gottlieb, итальянла Amadeo семын возалтеш, "Юмын йӧратымыже" семын тиде лӱм кусаралтеш.

Изигодсек ачаже , клавесин да орган дене шокташ туныктен. 1762 ийыште ешыж ден Веныш, Мӱнхеныш каят. Тушто Моцарт Анна шӱжарже дене концертым пуат. Калык нуным сайын вашлийын. Икымше сочинений же Парижыште лектеш.

## Важ-влак


Категорий:Семлызе-влак
Чынвозыш

**Чынвозыш** -- йылмышанчын ужашыже. Чын возымашлан виктарчык-влакым палемда. Кунам шуко  улыт чынвозыш айдеметукымлан ваш-ваш умылаш полша. Садлан чынвозыш - тиде мер кӱлешлык.

## Тыгак ончо
* Марий чынвозыш

Категорий:Чынвозыш
Теле Олимпий модмаш - Милан-Кортина-д’Ампеццо 2026

**Теле Олимпий модыш - Милан-Кортина-д’Ампеццо 2026** (,,) —.

## Олам сайлымаш

Категорий:Теле Олимпий модмаш
Hobo

**Hobo** — шрифт. Поддерживает англичан йылме.

Категорий:Шрифт