open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пучанъял

**Пучанъял** (Ольошкансола) (, ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Йошкар Юл ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 177 еҥ (2001 ий), 145 еҥ (2014 ий).

## Верланыме вер
Кулаково сола деч 1 километр эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Артемьев Геннадий Николаевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Артемьев Николай Артемьевич — Йошкар Шӱдыр орден да III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Бугров Василий Васильевич — I степенян Ачамланде сар орден да III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Воронов Василий Иванович — «Чап Тамга» орденн кавалерже, комбайнёр.
*  Иванов Виктор Филиппович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Лобанов Иван Петрович — кок Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Михайлов Трофим Кузьмич — I степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Михайлов Яков Кузьмич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Михайлов Яков Яковлевич — III степенян Паша Чап орденын кавалерже, тракторист.
*   Павлов Гаврил Павлович — II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Петров Пётр Илларионович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Савельев Василий Иванович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Савельев Пётр Михайлович — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
*  Савельев Сергей Иванович (1911-1980) — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше, Марий Эл Республикысе сымыктышын сулло пашаеҥже.

## Кылвер-влак
* Деревня Алёшкино (Ольошкансола, Пычанал).   

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. — 648 с., илл. С. 264.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Эрсексер

**Эрсексер** (Кыльыкъял) (, ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Йоласъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 58 еҥ (2001 ий), 39 еҥ (2014 ий).

## Верланыме вер
Йоласъял ял деч 6 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Доброхотов Павел Дмитриевич — III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Геннадий Матюковский — марий серызе, почеламутчо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1949), Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1972), Марий АССР-ын Калык почеламутчыжо (1980), РСФСР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1986). 

## Кылвер-влак
* Деревня Куликалы Вторые (Кыльыкал, Вессир, Эрцексир).   

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. — 648 с., илл. С. 243.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Песеръял

**Песеръял** (, ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Йоласъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 34 еҥ (2001 ий), 27 еҥ (2014 ий).

## Верланыме вер
Йоласъял ял деч 1 километр йӱдвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Андреев Алексей Иванович — I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Кондаков Андрей Алексеевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Корчашкин Аверкий Кузьмич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Корчашкин Вадим Феофанович — III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Романов Евгений Романович — Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже.
*  Удалов Вениамин Владимирович — «РСФСР-ын Шеммландыдымыжым вестӱрлемдымылан» медаль дене наградитлалтын.

## Кылвер-влак
* Деревня Писералы (Песерал).   

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. — 648 с., илл. С. 173.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Пиндыкъял

**Пиндыкъял** (, ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Йоласъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 56 еҥ (2001 ий), 30 еҥ (2014 ий).

## Верланыме вер
Йоласъял ял деч 4 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Адакеев Пётр Сергеевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Зиновьев Григорий Сергеевич — Йошкар Шӱдыр орден да III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Ильин Гурий Павлович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Ильин Михаил Иванович — шанчызе, туныктышо, доцент (1992), педагогике шанче кандидат (1987).
*  Кольцов Поликарп Семёнович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Пенькова Мария Викентьевна, марий йылмызе, шанчызе, филологий шанче кандидат (2007).
*   Соколов Никон Михайлович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Луначарка (Пиндыкал).   

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. — 648 с., илл. С. 157.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Пистерла (Курыкмарий кундем)

**Пистерла** (, ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Йоласъял ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 237 еҥ (2001 ий), 242 еҥ (2014 ий).

## Верланыме вер
Йоласъял ял деч 5 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Алексеев Демьян Никифорович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Атласкин Евтихьян Петрович — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
*   Большаков Михаил Аристархович — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
*    Бычков Вениамин Ильич — II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Денисов Михаил Яковлевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Еремеев Христофор Кириллович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Лазарев Георгий Михайлович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Митрусков Дисан Дмитриевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Храмов Геннадий Лукьянович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Шестаков Виталий Алексеевич — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
*  Яндыков Варлам Ефимович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Яшканов Гурий Матвеевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Село Емелево (Пистерлä).    

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. — 648 с., илл. С. 149.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Кардывач

**Кардывач** () — Краснодар мландыште лийын шогышо ик эн ямле да кугытшо дене кокымшо верым налын шогышо ер. Тудо Сочи оласе Адлер кундемыште верланен. Тудын кумдыкшо — 0,133 км².

Категорий:Краснодар мландысе ерла
Категорий:Курык ерла
Олма

**Олма** () — кӱжгӱ, тӱжвал чока шӱман да шӱм дене леведалтше нӧшмӧ рӱдан олмапу пушеҥгын саскаже.

Йошкарге, ужарге да саре олма изи пурса пырче гай да кугу 15 см. диаметр марте лийын кертеш.

## Кылвер-влак
* О. А. Сергеев. Кыдалаш школлан марий йылме дене биологий термин мутер

Категорий:Олма-влак
Категорий:Саска
Саска

**Саска** — муныклеткын (муныгудын) тӱлаҥмыж деч вара кушкылын саскалыкше гыч лийше чумырка.

## Кылвер-влак
* О. А. Сергеев. Кыдалаш школлан марий йылме дене биологий термин мутер

*
Категорий:Нӧшмӧ
Юнго Кугышӱргӧ

**Юнго Кугушӱргӧ** (, ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Йоласъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 286 еҥ (2001 ий), 218 еҥ (2014 ий).

## Верланыме вер
Йоласъял ял деч 5 километр кечывалвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Асланов Леонид Арсентьевич — МАССР-ысе ялозанлыкын сулло пашаеҥже.
* Ондрин Валька — курыкмарий серызе, почеламутчо, кусарыше, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2004).  
* Константин Беляев (21.12.1910 — 1964) — курыкмарий серызе, почеламутчо, семлызе, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*           Виноградов Владислав Петрович (1899-1962) — интендант службо генерал-лейтенант, 1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Иванов Фёдор Константинович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Наталици (Амельченко) Татьяна Анатольевна — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1996).
*   Миронова Елена Ивановна — Совет Ушем Социалистический Паша Талешке.
*  Столярова Елена Ивановна — Паша Йошкар Тисте орденын кавалерже.
*   Столярова Зоя Никодимовна — Ленин орден да Паша Йошкар Тисте орден-влакын кавалерже.

## Кылвер-влак
* Деревня Юнго-Кушерга (Йӹнгӹ Кушыргы).    

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. — 648 с., илл. С. 183.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Пырче

**Пырче** — тыгыде саска, пырдыжше нӧшмӧ чора дене ушнен кушкеш.

Вес значениян пырче чумыр умылымаш семын кучылталтеш: тудо шурно лектышын да отызан культурын продукцийжылан шотлалтеш да айдемын кочкыш продуктшо-влакын тӱҥ продукцийыштлан шотлалтеш, кочкыш промышленностьын тӱрлӧ отрасльжылан сырьё семын да ял озанлык вольыклан курго семын кучылталтеш.

Вончештарыме значениян пырче изи ужашым, частицым ончыкта; тӱҥалтыш гыч лекше иланымаш, тыгак иктаж-мон ядрожым ончыкта.

## Пырче структур ден состав
Шурно пырче шке йырже кукшо пырчан шурным пуа. Шыдаҥын, уржа, кукурузын, чара шож ден шӱльын саскашт чара (чора, шӱльӧ, шож, рис, тарын да моло культурын саскашт пеледышан плёнко дене леведме. Пырче тӱҥ массыже эндспермлан логалеш. Пырчын ӱлыл ужашыже ончыкылык кушкылын игылыкшым куча. Тӱнӧ пырчым емыж да нӧшмӧ коваштым леведыт.

## Пырчым кучылтмаш
Пырчым (молгунам перерабатыватлыме годым-пучымыш, кинде да тулеч моло семын) кочкышлан кучылтыт.

Кодшо пырчым сату шотеш кучылтыныт.

## Шӱведыше
Проборник-лӱмын ыштыме йӧн, кудын полшымыж дене химический состав але пырче лончылалтеш. Оборудований ялозанлык сферыште активнын кучылталтеш, тушто сырьё сайлыкшым объективнын аклымаш кӱлеш.

Пырчым ойыркалыше-влакын кид дене модельыштым икмыняр вариантыште ыштен лукшо-влак луктыт. Нуно диаметр, кужыт дене, тыгак шымлаш кӱкшыт-влакын чотышт дене ойыртемалтыт. Пытартыш параметр 8-17-ше диапазонышто верланен. Конструкцийын эн кугу кужытшо 3,1 метр лиеш.

## Кылвер-влак
* О. А. Сергеев. Кыдалаш школлан марий йылме дене биологий термин мутер

Категорий:Пырчан шурно
Пӱкш

**Пӱкш** () — ик нӧшмӧ (том) гыч шогышо пеҥгыде шӱман кукшо саска. Оҥго да чынрак палемдымаш кушкыл, тудын саскаже манаш пӱкш деч шога гын, могай йодышым онченыт шинчаж гыч точко-влакше.

### Ботанике

* Пӱкшым (саска тип; л. nux) — саска дене невскрывающийся ӱлыл кукшо синкарпный нӧшмышӱм пуаҥше (мутлан, пӱкшерме), тудо ик кӧргым пыштат (кок шагал) нӧшмӧ ласкан кия. Пӱкшым прицветничок ик але икмыняр йырым ыштыш вӱдылын. Чодыра пӱкш саскаже тыгай пример шотлалтеш. Кузе да моло саскам, вольык кочкыш кучылталт кертше, мо келшен толшо кушкыл-влак шараш полша.

Киякыш пура да икмыняр тыгыде саска еш да пӱкш шемшыдаҥ.

Моло «пӱкш» ботанике гыч шинчет пӱкшым ненастоящий точкылан шотлалтеш, але пӱкш-влакым йоҥылыш манеш. Мутлан, саска «мланде пӱкш», мландывӱкш, немычпурса шотлалтеш. Адакшым южо тӱрлӧ лиймышт нерген каласыш эн пӱнчӧ нӧшмым, мутлан, кедр пӱкш пӱкш пиния, кугывӱкш лу, пальме кӱкшын костянка кокос (кокос пӱкш).

### Илыш-йӱлаш да кулинария
Илыш-йӱлаште кеч-могай саскам кочмо да пӱкш дене кулинария манын, шӱм гыч шога (пенгыде але пушкыдо) ядро ден кочкат. Пӱкш дене вареньым шолташ лиеш кертмыштым, тамле кочкышым ыштымыштым (торт, пирожное, халвам), гай лаштык ешара.

* Тыгай ялозанлык кушкылым саска культур орехоплодный манын. Пӱкш деч посна кушшо шотышто, кедр пӱкш тудын деке наҥгаеныт, да моло кокос пӱкш (лапкан "деревня").

## Кылвер-влак
* О. А. Сергеев. Кыдалаш школлан марий йылме дене биологий термин мутер

## Важ-влак

Категорий:Съедобные орехи и семечки
Категорий:Саска
Алдисола

**Алдисола** (, ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Виловат ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 61 еҥ (2001 ий), 43 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Виловат сола деч 6 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Иванов Лука Никитович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Калинов Ефим Васильевич — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Леонид Калинов — курыкмарий серызе, почеламутчо, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Матюков Пётр Семёнович — I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Шумилов Виктор Егорович — I степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Алдеево (Äлдисола).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. — 648 с., илл. С. 34.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Паратмарий

**Паратмарий** (, ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Виловат ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 142 еҥ (2001 ий), 92 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Виловат сола деч 6 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Батыгин Валериан Андреевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Батыгин Сергей Афанасьевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Батыгина Анна Андреевна — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Ерофеев Михаил Сергеевич — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
*   Королев Зиновий Сергеевич — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
*  Калягин Иван Николаевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Кудыков Павел Андрианович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Саватеев Дмитрий Ильич — III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Солотов Аркадий Константинович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Саракеев Анатолий Михайлович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Село Паратмары (Паратмар).   

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. — 648 с., илл. С. 96.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Изи Шундӱр

**Изи Шундӱр** (Попсола, Черкысола, Шундӱрлап) (, ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже лийын шогышо пытыше сола. 

## Верланыме вер
Виловат сола деч 10 километр тораште лийын шоген.

## Эртымгорно
1980 ийыште шотлымо данный-влак гыч лукталтын.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  ,      Ванюков Семён Иванович — Совет Ушем Социалистический Паша Талешке, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Село Малый Сундырь (Изи Шӹндӹр).     

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. — 648 с., илл. С. 69.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Юаньсер

**Юаньсер** (, ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Виловат ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 144 еҥ (2001 ий), 104 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Виловат сола деч 5 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Вячеслав Григорьев-Тотир — курыкмарий серызе, почеламутчо, туныктышо, кусарыше, Чуваш Эл Республикысе Х. Талвир лӱмеш Кугыжаныш премий (1997), Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2002).
*    Кудыков Фёдор Степанович — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Мистряков Трофим Всеволодович — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
*  Фадеев Виссарион Зиновьевич (1950-2000) — Калык-влакын Келшымашышт орденын кавалерже, Марий Эл Республикын сулло туныктыш пашаеҥже.

## Кылвер-влак
* Деревня Паратмары-Юванькино (Юаньсир).     

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Горномарийский район: Сборник документальных очерков / Автор-сост. А.Г. Иванов. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Горномарийский район», 2006. — 648 с., илл. С. 99.

## Важ-влак


Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Лажмучаш

**Лажмучаш** мут ончыктен кертеш:

* Лажмучаш — Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Шорсола ял шотан илемыш пурышо ял.
* Лажмучаш — Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Попово (Шернур кундем)

**Попово** () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Верланыме вер
Токспай сола деч 4 километр кечывалвел-касвелне лийын шоген.

## Ял лӱм
Яллан негызым «Попов» тукымлӱман руш пыштен.

## Эртымгорно
1980 ийыште Попово ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.

## Кылвер-влак
* Деревня Попово.

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 88.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Эҥыжсола

**Эҥыжсола** мут ончыктен кертеш:

* Эҥыжсола — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Руэм ял шотан илемыш пурышо ял.
* Эҥыжсола — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Йӱледӱр ял шотан илемыш пурышо ял.
Лом

**Лом** () — иктаж-мом шалаташ, пудырташ кучылтмо кошар мучашан кӱртньӧ тоя.
Йӱледӱр (Кужэҥер кундем)

**Йӱледӱр** () — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше сола. Йӱледӱр ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 600 еҥ (2005 ий), 513 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Кужэҥер ола сынан посёлко деч 25 километр йӱдвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Бусыгина В.П. — «Чап Тамга» орденн кавалерже.
*  Грязин Ф.М. — Ленин орденын кавалерже.
*  Загайнов Егор Сидорович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Козырев Александр Максимович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Костин Иван Павлович — I степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Майоров Иван Яковлевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Михеев В.И. — Паша Йошкар Тисте орденын кавалерже.
*  Мокрицов Пётр Иванович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Петухова М.В. — III степенян Паша Чап орден-влакын кавалерже.
*  Попов А.Г. — «Чап Тамга» орденн кавалерже.
*  Репин А.Н. — «Чап Тамга» орденн кавалерже.
*   Росляков Михаил Васильевич — III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Рыбаков Афанасий Архипович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Соколов Борис Фёдорович — Йошкар Тисте орден, I степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Соколов Виталий Иванович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Соколов Николай Иванович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Соколов Павел Фёдорович — I степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Фоминых Михаил Кузьмич — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
*  Чернова А.М. — Паша Йошкар Тисте орденын кавалерже.

## Кылвер-влак
* Село Юледур (Йӱледӱр).   

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Куженерский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Куженерский район», 2006. — 320 с. ил. С. 284.

## Важ-влак


Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Руш Шой

**Руш Шой** () — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше сола. Руш Шой ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 478 еҥ (2005 ий), 542 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Кужэҥер ола сынан посёлко деч 34 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Емельянов Алексей Максимович — II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Емельянов Василий Иванович — II степенян Ачамланде сар орден да III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
*  Емельянов Иван Александрович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Емельянов Иван Поликарпович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Емельянов Сергей Васильевич — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Киселев Владимир Яковлевич — II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Киселев Иван Петрович — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
*   Лебедев Павел Афанасьевич — I степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Мочалов Павел Петрович — III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
*   Панкратов Михаил Кириллович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Свинин Павел Денисович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Чернов Павел Алексеевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Село Русские Шои (Руш Шой, Малые Шои).  

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Куженерский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Куженерский район», 2006. — 320 с. ил. С. 100.

## Важ-влак


Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Салтакъял

**Салтакъял** () — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше сола. Салтакъял ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 573 еҥ (2004 ий), 536 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Кужэҥер ола сынан посёлко деч 14 километр кечывалвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Волков Пётр Павлович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Киселева Е.В. — III степенян Паша Чап орден-влакын кавалерже.
*  Киселева Л.Н. — «Пашаште чапланымылан» медаль дене наградитлалтше.
*  Куклин Пётр Васильевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Никитина А.К. — Паша Йошкар Тисте орденын кавалерже.
*  Новоселов Филипп Трофимович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Охотников Д.Е. — Ленин орденын кавалерже.
*  Пакеев Г.П. — «Чап Тамга» орденн кавалерже.
*  Пакеева Е.А. — «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль дене наградитлалтше.
*  Яндыганов Фёдор Григорьевич — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Село Салтакъял.

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Куженерский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Куженерский район», 2006. — 320 с. ил. С. 128.

## Важ-влак


Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Тумньымучаш

**Тумньымучаш** () — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше сола. Тумньымучаш ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 190 еҥ (2005 ий), 153 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Кужэҥер ола сынан посёлко деч 10 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Волков Александр Андреевич — Ленин орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, РСФСР-ын сулло эмлышыже.
* Каширская З.И. — РСФСР-ын сулло школышто туныктышыжо.
* Маков Сергей Николаевич — марий семлызе, туныктышо, Совет Ушем семлызе-влак ушемын йыжъеҥже (1982), Совет Ушем семлызе-влак ушемын Дмитрий Шостакович лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1989), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1991), Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (1984), Марий Эл Республикысе И.С. Палантай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1995). 
* Павлов С.В. — Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже.
* Петухов Г.Н. — Марий Эл Республикысе ялозанлыкын сулло пашаеҥже.
* Смирнов В.А. — медицина шанче кандидат.
*   Тобекова Л.А. — II степенян ден III степенян Паша Чап орден-влакын кавалерже.

## Кылвер-влак
* Село Тумьюмучаш (Тумньымучаш).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Куженерский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Куженерский район», 2006. — 320 с. ил. С. 205.

## Важ-влак


Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Шӱдымарий (Кужэҥер кундем)

**Шӱдымарий** () — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше ял. Шӱдымарий ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 517 еҥ (2005 ий), 499 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Кужэҥер ола сынан посёлко деч 18 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Антонов Фёдор Антонович — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
*   Глушков Иван Прокопьевич — III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Иванов Аркадий Евдокимович — марий йылмызе, сылнымут критик, филологий шанче кандидат (2012), доцент.
*   Иванов Пётр Евдокимович — II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Князев Константин Федорович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*     Никитин Михаил Павлович — I степенян Ачамланде сар орден, Йошкар Шӱдыр орден да III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Соловьев Николай Емельянович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Фёдоров Александр Фёдорович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Щербаков Александр Филиппович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Щербаков Георгий Александрович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Шой-Шудумарь (Шӱдымарий).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Куженерский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Куженерский район», 2006. — 320 с. ил. С. 261.

## Важ-влак


Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Йырмарий

**Йырмарий** () — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Шӱдымарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 153 еҥ (2005 ий), 121 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Шӱдымарий ял деч 4 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*    Михеев Захар Андреевич — I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*      Петухов Николай Владимирович — I степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Геннадий Сабанцев-Ояр (Геннадий Ояр, Ояр) — марий серызе, почеламутчо, журналист, кусарыше, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1998), Марий Эл Республикын сулло журналистше (1999), Марий Эл Республикын Калык почеламутчыжо (2015), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2019).

## Кылвер-влак
* Деревня Ирмарь (Йырмарий, Починок, Большай Ирмарь).   

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Куженерский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Куженерский район», 2006. — 320 с. ил. С. 238.

## Важ-влак


Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Петухово (Шӱдымарий ял шотан илем)

**Петухово** () — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Верланыме вер
Шӱдымарий ял деч 5 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.

## Эртымгорно
1972 ийыште Петухово ял шотлымо данный-влак лукталтын.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Репин Кузьма Иванович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Семеев Василий Андреевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Семеев Михаил Егорович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Сидыганов Фёдор Прокофьевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Петухово (Новое).  

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Куженерский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Куженерский район», 2006. — 320 с. ил. С. 246.

## Важ-влак


Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Эҥермучаш (Шӱдымарий ял шотан илем)

**Эҥермучаш** () — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Верланыме вер
Шӱдымарий ял деч 3,5 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.

## Эртымгорно
1958 ийыште Эҥермучаш ял Тошто Йӱледӱр ял деке ушалтын.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Александров А.К. — философий шанче кандидат.
*   Золотарев Степан Васильевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Кропотова А.А. — РСФСР-ын сулло туныктышыжо.

## Литератур
* Деревня Энермучаш (Эҥермучаш) — «История сел и деревень Республики Марий Эл. Куженерский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Куженерский район», — 320 с. ил. 2006 г. (ISBN 5-87898-349-4)» книга гыч ужаш кылвер.

## Важ-влак


Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Коклаял

**Коклаял** () — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Шорсола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 54 еҥ (2005 ий), 46 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Шорсола ял деч 3 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Иванов В.К. — III степенян Паша Чап орденын кавалерже.
*  Иванов М.Н. — «Пашаште чапланымылан» медаль дене наградитлалтше.
*     Ялмарий Йыван — марий серызе, журналист, драматург, туныктышо, I степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Петухов А.П. — III степенян Паша Чап орденын кавалерже.

## Кылвер-влак
* Деревня Средний Шургуял (Коклаял).   

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Куженерский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Куженерский район», 2006. — 320 с. ил. С. 226.

## Важ-влак


Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Лажмучаш (Шорсола ял шотан илем)

**Лажмучаш** () — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Шорсола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 16 еҥ (2005 ий), 16 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Шорсола ял деч 2 километр кечывалвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Горинов Андрей Иосифович —  марий серызе, почеламутчо, драматург, СССР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже.
*  Горинов Трофим Иосифович — Ленин орден, Октябрь Революций орден да Паша Йошкар Тисте орден-влакын кавалерже, Марий Эл Республикын калык озанлыкын сулло пашаеҥже.
* Хлебников Геннадий Афанасьевич — МАССР-ын сулло туныктышыжо.
* Хлебников Евгений Афанасьевич — мер пашаеҥ, философий шанче кандидат, Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше.

## Кылвер-влак
* Деревня Ляжвершина (Лажмучаш, Платоновский Ляждур). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Куженерский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Куженерский район», 2006. — 320 с. ил. С. 211.

## Важ-влак


Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Рушплак

**Рушплак ** () — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Шорсола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 163 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Шорсола ял деч 1 километр йӱдвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Ибраев Иван Петрович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Владимир Любимов — марий серызе, журналист, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжеҥже (1981), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1998).
*   Михеев Александр Егорович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
*   Михеев Василий Георгиевич — I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Смирнов Александр Николаевич — III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Чемеков Семён Семёнович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Шахтарин Андрей Григорьевич — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Ружбеляк (Рушплак Шӱргыял). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Куженерский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Куженерский район», 2006. — 320 с. ил. С. 147.

## Важ-влак


Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Кугу Чарнур

**Кугу Чарнур** () — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Ӱштымбал ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 153 (2005 ий), 124 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Ӱштымбал ял деч 3 километр йӱдвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Александров Алексей Андреевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Вяткина З.И. — «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль дене наградитлалтше.
* Казанцев Ф.Н. — медицина шанче кандидат.
*  Прокопьев Василий Гаврилович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Семеев А.С. — Паша Йошкар Тисте орденын кавалерже.
*  Сидыганов В.Ф. — «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль дене наградитлалтше.
*  Тимофеев Василий Осипович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Яндулин (Яндулов) А.Ф. — марий серызе.
*  Яндулина Е.И. — «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль дене наградитлалтше.

## Кылвер-влак
* Деревня Большой Царанур (Кугу Чарнур).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Куженерский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Куженерский район», 2006. — 320 с. ил. С. 36.

## Важ-влак


Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Шӱшпык (ыҥ-влак)

**Шӱшпык** мут ончыктен кертеш:

* Шӱшпык — пӧрткайык отрядысе кайык тукым.
* Шӱшпык — Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Шорсола ял шотан илемыш пурышо ял.
Жемайтий

**Жемайтий** ( — «ӱлыл» гыч; , , , ончыч акрет рушла **Жмудь**) — кызытсе Литван кас-йӱдвелыште этнографик вел. Марий йылмыш велын лӱмжым «ӱлыл мланде» семын кусараш лиеш.

Категорий:Регион-влак Литваште
Пыжаш

**Пыжаш** — янлыкын игым лукташ ыштыме верже, шуэнрак тудо шылме вер семынат кучылталтеш.

## Тыгак ончо
* Лудо Пыжаш (тӱшка шӱдыр)

## Кылвер-влак
* О. А. Сергеев. Кыдалаш школлан марий йылме дене биологий термин мутер

Категорий:Сооружения животных
Ӱлыл Чаранур

**Ӱлыл Чаранур** () — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Верланыме вер
Ӱштымбал ял деч 3 километр йӱдвелне лийын шоген.

## Эртымгорно
1958 ийыште ӱярня тылзын 25-ше кечынже Ӱлыл Чаранур ял Петухово, Кугу Чарнур ялла дене пырля ик пырляштарыме Кугу Чарнур ялыш савырненыт.

## Кылвер-влак
* Деревня Нижний Царанур.      

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Куженерский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Куженерский район», 2006. — 320 с. ил. С. 46.

## Важ-влак


Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Кокшародо

**Кокшародо** () — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Тумньымучаш ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 142 (2005 ий), 38 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Тумньымучаш сола деч 2 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Королев В.Н. — кандидат юридических наук.
* Осинин Ф.К. — МАССР-ын сулло агрономжо.
* Осинина Е.Ф. — Мрий Эл Республикын сулло агрономжо.

## Кылвер-влак
* Деревня Кокшародо (Токтарсола).   

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Куженерский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Куженерский район», 2006. — 320 с. ил. С. 181.

## Важ-влак


Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Нурсола (Ӱштымбал ял шотан илем)

**Нурсола** () — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Ӱштымбал ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 46 (2005 ий), 40 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Ӱштымбал ял деч 1 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Иванов Пётр Фёдорович — III степенян Паша Чап орденын кавалерже.
*   Паймеров Алексей Иосифович — III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Петухов Дмитрий Семёнович — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
*   Топтыгин Иван Михайлович — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
* В.Г. Шайбулатова — Марий Эл Республикысе ялозанлыкын сулло пашаеҥже.

## Кылвер-влак
* Деревня Нурсола.

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Куженерский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Куженерский район», 2006. — 320 с. ил. С. 47.

## Важ-влак


Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Башкир

**Башкир** () — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Топкавлак ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 8 еҥ (2005 ий), 6 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Топкавлак сола деч 2,5 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Нагаев Г.И. — Паша Йошкар Тисте орден ден III степенян Паша Чап орден-влакын кавалерже.
*  Сырейщиков Александр Сергеевич — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Сырейщиков Аркадий Иванович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Башкири (Башкир, Башкирево). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Куженерский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Куженерский район», 2006. — 320 с. ил. С. 135.

## Важ-влак


Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Визым

**Визым** () — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Салтакъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 41 еҥ (2005 ий), 41 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Салтакъял сола деч 2 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Демаков Григорий Павлович — III степенян Чап орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Демаков Павел Петрович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Куклин Афанасий Андреевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*     Куклин Иван Павлович — кок II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Куклина Капиталина Сергеевна — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Визимка (Визым, Изумка). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Куженерский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Куженерский район», 2006. — 320 с. ил. С. 118.

## Важ-влак


Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Визымйыр

**Визымйыр** () — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Руш Шой ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 203 (2005 ий), 152 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Руш Шой сола деч 5,5 километр касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Березин Дмитрий Иванович — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Васильева Татьяна Ивановна — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Иванов Константин Андреевич — I степенян Ачамланде сар орден да «Чап Тамга» орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Иванов М.С. — ялозанлык шанче кандидат, доцент.
* Иванов С.П. — техника шанче кандидат, доцент.
*    Лебедев Иван Васильевич — Йошкар Шӱдыр орден да III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Никифоров Григорий Иванович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*     Никонов П.Т. — Георгий ыресын тичмаш кавалерже, Икымше Тӱнямбал сарын участникше.
* Чалай Васлий — марий серызе, почеламутчо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1951), Советско-японский сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Визимбирь (Визымйыр). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Куженерский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Куженерский район», 2006. — 320 с. ил. С. 82.

## Важ-влак


Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Кӱшыл Регеж

**Кӱшыл Регеж** (Изи Регеж, Корембал) () — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Йӱледӱр ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 17 еҥ (2005 ий), 14 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Йӱледӱр сола деч 8 километр йӱдвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Аркадий Горохов — марий серызе, почеламутчо, журналист, СССР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже.
* Василий Регеж-Горохов — марий серызе, почеламутчо, драматург, прозаик, кусарыше, актёр, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1975), Марий АССР-ын сулло артистше (1977), Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1978), Марий АССР-ын Калык артистше (1980), Россий Федерацийын сулло артистше (1988), Марий Эл Республикын Калык серызыже (2007).

## Кылвер-влак
* Деревня Верхний Регеж (Изи Регеж, Кӱшыл Регеж, Корембал). 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Куженерский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Куженерский район», 2006. — 320 с. ил. С. 267.

## Важ-влак


Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Осыпъял

**Осыпъял** () — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Йӱледӱр ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 55 еҥ (2005 ий), 53 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Йӱледӱр сола деч 9 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Иванов В.Я. — «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль дене наградитлалтше.
*  Князев Александр Григорьевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Репин М.Ф. — «Чап Тамга» орденын кавалерже.

## Кылвер-влак
* Деревня Нижний Нольдур (Осыпъял).   

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Куженерский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Куженерский район», 2006. — 320 с. ил. С. 28.

## Важ-влак


Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Савер

**Савер** (Савер Мучаш) () — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Кужэҥер ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 35 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Кужэҥер ола сынан посёлко деч 3,5 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*   Лоскутов Алексей Михайлович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* Лоскутов Валерий Алексеевич — Марий Эл Республикын сулло туныктыш пашаеҥже.
*      Лоскутов Иван Кузьмич — хозяйственный деятель, Горьковский автомобильный заводын директоржо, инженерно-технический службо генерал-майор.
*  Лоскутов Степан Сидорович — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Лоскутов Фёдор Фёдорович — I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Мамаев Алексей Сергеевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Мамаев Иван Сергеевич — II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Фоминых Александр Семёнович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*    Фоминых Леонид Алексеевич — II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Деревня Сабер Мучаш (Савер).  

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Куженерский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Куженерский район», 2006. — 320 с. ил. С. 73.

## Важ-влак


Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Кундыш

**Кундыш** мут ончыктен кертеш:

* Кундыш — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже верланыше Красный Мост ял шотан илемыш пурышо посёлко.
* Кундыш — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Кундыш ял шотан илемыш пурышо посёлко.
Кугу Кундыш (ыҥ-влак)

**Кугу Кундыш** мут ончыктен кертеш:

* Кугу Кундыш  — Киров велыште да Марий Элыште йогышо эҥер. Кугу Какшан эҥерын пурла эҥерйолжо.

* Кугу Кундыш — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже верланыше Килемар ола шотан илемыш пурышо ял.

## Тугак ончо
* Кундыш
* Изи Кундыш