open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
17 кылме

**17 кылме** (17 ноябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 321-ше (кужемдыме ийлаште — 322-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 44 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  Студент-влакын тӱнямбалсе кечышт палемдалтеш. 
*  Участковый-влакын пайремышт.

## Лӱмгече
Аникей, Меркурий, Никандр, Симон да Григорий – влакын лӱмгечышт.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 17 кечысе событий-влак]]*
* 1757 — Петербургышто художество институтым почмо.
* 1869 — Пуш-влаклан ийын эрташ Суэцкий каналым почыныт.
* 1948 — «Аврора» крейсерым сер воктеке шогалтеныт.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 17 кечынже шочшо-влак]]*
* 1925 — Анатолий Иванович Мосунов, почеламутчо, Кугу Ачаэл Сарын ветеранже. У Торъял кундемысе Антоново ял гыч. Сылнымут тӱняште кугу кӱкшытыш шуын: 10 сборникше савыкталтын. Ятыр марий поэтын произведенийыштым рушлашке кусарен.
* 1922 — Клавдия Ивановна Козлова, шанче пашаеҥ. Кӱшыл шинчымашым Москосо кугыжаныш университетыште налын. 1947-ше ийыште марий калыкын историйжым, тӱвыражым шымлаш тӱҥалын. 50 наре научный пашан авторжо. Тудын пашаже-влак кокла гыч поснак марий калыкын этногенез йодыш дене кылдадтше эн кугу пашажым шотлаш лиеш. Тиде суапле пашажлан кугыжаныш чап танык денат палемдалтын. Историй шанче доктор, профессор.
* 1925 — Анатолий Мосунов, серызе, почеламутчо, кусарыше, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
* 1936 — Евгений Степанович Стариков, семлызе, Россий Федерацийысе тӱвыран сулло пашаеҥже. Татарстан Республикыште шочын. Йошкар-Оласе сем училищым, вара пединститутым тунем пытарен. 1963-шо ий гыч Юлсер оласе музык школын вуйлатышыжлан тыршаш тӱҥалын.  120 наре произведенийын авторжо, баян да фортепианолан 14 пьесе сборникым, 3 муро сборникым луктын.
* 1941 — Михаил Кузьмич Семёнов, эмлызе, Россий Федерацийын сулло эмлызыже. Татарстан Республикыште шочын. Озаҥысе мединститутым тунем лекме деч вара Марий Элыш толын: У Роҥго кундемын тӱҥ санитар эмлызылан 31 ий тыршен. Тиде суапле пашажлан ятыр чап танык дене палемдалтын.
* 1950 — Людмила Николаевна Хохлова, актриса, Марий Элын сулло артисткыже. Медведево кундем Азаново селаште шочын. Паша корныжо 1980-ше ийыште Марий сем театрыште тӱҥалын, а кок ий гыч тудо Перьм оласе опер да балет театрышке куснен. Вердин «Травиатыштыже» Виолеттан, Глинкан «Иван Сусаниныштыже» Антонидан рольым устан чоҥен. Людмила Николаевна Марий опер да балет театр денат кылым куча.
* 1954 — Сергей Витальевич Гуляев, спортсмен, Россий Федерацийын сулло тренерже. Йошкар-Олаште шочын-кушкын. Ятыр спорт школлаште  дзюдо дене тренерлан тыршен. Тудын тунемшыже-влак кокла гыч нылытынже Россий Федерацийын чемпионжо лӱмым сулен. Сергей Витальевич дзюдо дене Совет Ушем сборныйын тренер-влак ушемыштат лийын. 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 17 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
Никандр да Еремейын кечыже. Ожно ты кечын пöрт кöргыштак шинченыт, амал деч посна уремыш лекташ тыршен огытыл. Вес йÿламат шуктеныт: еҥлан тулым пуэн огытыл – чырамат, сортамат шылтеныт. 

Категорий:17 кылме
17 пеледыш

**17 пеледыш** (17 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 168-ше (кужемдыме ийлаште — 169) кечыже. Идалык пытыме марте 197 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* , Кукшо игече ваштареш кучедалме кече.
* , Авиаций кече.
* , Мужыр-влакын кечышт.
* , Йоча-влакын кечышт.
* , Эрык кече
* , Вӱд озанлык пашаеҥ-влакын кечышт
* , Авиаций кече

## Лӱмгече
* Танле лӱм-влак: Александр, Афанасий, Валерий, Елизар, Зосима, Кирилл, Леонтий, Мария, Марк, Марфа, Мефодий, Митрофан, Николай, Северин, Силан.
* Католик лӱм-влак: Лаура, Адольф.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 17 кечысе событий-влак]]*
* 1967 ий — Китайыште водород бомбым ыштен луктыныт. 
* 1982 ий — "Ка-50" сарзе вертолёт южыш икымше гана нӧлталтын. Вес семынже тудым «Чёрная акула» маныт.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 17 кечынже шочшо-влак]]*
* 1920 ий — Леонид Васильевич Решетников, журналист да серызе, Кугу Ачамланде сарын ветеранже, Виче вел Вӱрзым (Уржум) олан почетан гражданинже, РСФСР Кугыжаныш премийын лауреатше (1920-1990). Марий Тӱрек кундем Нольдур ял гыч. «Сибирские огни» журнал редакцийыште ыштен. СССР писатель ушемын еҥ.
* 1957 ий — Евгений Валерьянович Суслов, журналист, политолог да туныктыш пашаеҥ. Морко кылдалаш школым тунем пытарен. Умбакыжым уш–акылжым Пушкино радиоэлектроника кӱшыл училищыште пойдарен. Паша корныжо 1974-ше ийыште Моркысо «Контакт» заводышто тӱҥалын. 1983-ше ий гыч Евгений Валерьянович Урал армийын «На страже» газетын корреспондентше, тӱҥ редакторын алмаштышыже лийын. Умбакыже паша корныжо банкыште шуйнен. 1998-2001 ийлаште Марий Эл Республикысе печать да увер комитетын вуйлатышыже сомылым шуктен. Кызыт Евгений Валерьянович Марий кугыжаныш университетын туныктышыжо. Политик шанче кандидат.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 17 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* Православийыште **Митрофанын кечыже**. Тиде кечын мландым кеч изиш да ӱяҥдаш кӱлеш маныныт. Южо кундемлаште шемшыдаҥым ӱдаш лектыныт. Тидлан ончыч кугымӧрым эскеренет: кугымӧр кӱаш тӱҥалын гын – шемшыдаҥ ӱдаш лекман веле.

Категорий:17 пеледыш
1774

## Мо лийын
* 15-16 Сӱрем - Е. И. Пугачев Ваштар курыкышто лийын.

## Кӧ шочын

## Кӧ колен

Категорий:1774
1775

## Мо лийын
* 10 Теле - Санкт-Петербургышто икымше марий грамматика савыкталтын. Тудо "Сочинения принадлежащие к грамматике черемисского языка" маналтын.

## Кӧ шочын

## Кӧ колен

Категорий:1775
17 пургыж

**17 пургыж** (17 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 48-ше кечыже. Идалык пытыме марте 317 (кужемдыме ийлаште — 318) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* Поро кумылым ончыктымо кече палемдалтеш

## Лӱмгече
Пургыж тылзын латшымше кечынже Георгий, Кирилл, Николай, Сидор, Юрий, Лука, Юлиан–влакын лӱм кечышт. 

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 17 кечысе событий-влак]]*
* 1863 — Йошкар Ырес комитет чоҥалтын.
* 1886 — Морко кундем, Кожлаер тӱҥ школым почмо.
* 1919 — Царевококшайск лӱмым Краснококшайскыш вашталтыме.
* 1973 — «Чодыра сем» (Лесная легенда) икымше марий балетын премьерыже лийын. Авторжо – уста семлызе Анатолий Борисович Луппов.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 17 кечынже шочшо-влак]]*
* 1932 — Николаев, Сергей Николаевич, тазалык аралтыш пашаеҥ, Марий республикын сулло эмлызыже. Морко кундемыште шочын. Морко районысо эмлымверыште 30 ий наре тӱҥ эмлызылан ыштен.
* 1940 — Никитин, Валерий Валентинович, шанче-археолог, Марий Эл республикын сулло шанче пашаеҥже. 1971-ше ий гыч Марий шанче да шымлыше институтышто археологий пӧлкан шанче пашаеҥжылан тыршаш тӱналын. 100 наре шанче пашан, икмыняр книган авторжо. Историй шанче доктор.
* 1941 — Календовский, Альберт Борисович, тазалык аралтыш пашаеҥ, Марий республикын сулло эмлызыже Ульяновск кундемыште шочын. Марий кундемыш 1964-ше ийыште толын, Красногорский посёлкысо сар инвалид-влакым эмлыше госпитальыште пашам ышташ тӱналын, а ныл ий гыч 1 №-ан республикысе эмлымверыш куснен. Тудо универсал хирурглан, лу пластик дене да ложный суставым эмлымаште специалистлан шотлалтеш.
* 1941 — Календовский, Альберт Борисович, тазалык аралтыш пашаеҥ, Марий республикын сулло эмлызыже Ульяновск кундемыште шочын. Марий кундемыш 1964-ше ийыште толын, Красногорский посёлкысо сар инвалид-влакым эмлыше госпитальыште пашам ышташ тӱналын, а ныл ий гыч 1 №-ан республикысе эмлымверыш куснен. Тудо универсал хирурглан, лу пластик дене да ложный суставым эмлымаште специалистлан шотлалтеш.
* 1946 — Яшмолкин, Алексей Кириллович, сымыктыш пашаеҥ да семлызе, Россий Федерацийын сулло сымыктыш пашаеҥже. Марий кугыжаныш филармонийысе «Марий Эл» ансамбль оркестрын артистшылан ыштен. Йошкар-Оласе сем училищыште икмыняр ий туныктымо деч вара, 13 ий Республикысе семлызе ушемын вуйлатышыже лийын. 2001-ше ий гыч Марий кугыжаныш университетын тӱвыра да сымыктыш кафедрын доцентше. «Рекрут муро» вокал циклын, симфоний да камер сем, муро-влакын авторжо. 
* 1955 — Геннадий Валерианович Алексеев, марий серызе, почеламутчо, журналист, Россий Журналист-влак ушемын йыжъеҥже (1985), Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1997).

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 17 кечынже колышо-влак]]*
* 1922 — Александр Конаков, марий серызе, почеламутчо, драматург, прозаик, туныктышо.

## Калык пале

Категорий:17 пургыж
17 сӱрем

**17 сӱрем** (17 июль) — григориан кечышот почеш идалыкын 198-ше (кужемдыме ийлаште — 199-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 167 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — Революций кече.
*  — Кугыжан кечыже.
*  — Ривьера кече.
* 
** Российысе сарзе теныз флот авиацийын шочмо кечыже
**  Этнографын кечыже.
*  — Демократий кече.
*  — Конституций кече.

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак: Алексис, Генриетта, Джулия, Евфрасия, Екатерина, Констанция, Луиза, Магнус, Мария, Марта, Маркеллина, Платон, Тереза, Феликс, Cynllo, Шарлотта, Ядвига.
* Танле (православный) лӱм-влак: Александра, Алексей, Анастасия, Андрей, Арсений, Асклипиада, Василий, Георгий, Дмитрий, Донат, Евфимий, Мария, Марк, Марфа, Менинг, Михаил, Николай, Никон, Савва, Татьяна, Тихон, Феодор, Феодот, Феодотия, Феофил.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 17 кечысе событий-влак]]*
* 1918 ий — Россий Империйын пытартыш императоржым Николай Кокымшым да тудын ешыжым лӱен пуштыныт.
* 1942 ий — Сталинград кучедалмашын икымше этапше тӱҥалын.
* 1955 ий — Америкыште «Диснейлендым» почыныт.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 17 кечынже шочшо-влак]]*
* 1930 — Виталий Александрович Акцорин, марий шанчызе, йылмызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1968), кугурак шанче пашаеҥ (1970), Венгр Науко академийын суапле еҥже (1985), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1990).
* 1947 ий — Николай Павлович Бердинский, партий пашаеҥ да тале пашазе. Шернур кундем Тумерсолаште шочын. «За коммунизм» колхозшто тӱҥ агроном гыч тӱҥалын вуйлатыше марте кушкын. 1990-1991-ше ийлаште шочмо Шернур кундемысе комитетын икымше секретарьже лийын. 1995-ше ий гыч Шернур райпосо киндекомбинатын вуйлатыше лийын, кызыт сулен налме канышыште.   
* 1949 ий — Нина Николаевна Зорина, муниципал вуйлатыше. Шернур кундем Ахматэҥер ялыште шочын. 1975-ше ийыште тудо Провой кундемысе комитетыште секретарьлан пашам ышташ тӱҥалын. Умбакыже Кужэҥерыш куснен, но икмыняр жап гыч уэш Звениговыш пӧртылын: ончыч администрацийште калык илышкыл аралтыш пӧлка вуйлатыше лийын, а 1997-ше ий гыч администраций вуйлатышын алмаштышыже сомылым шукташ тӱналын. Кызыт Нина Николаевна сулен налме канышыште. 
* 1962 ий — Марина Александровна Поспехова, сӱретче. Шкеже Бурятий кундем гыч. Кызыт Йошкар-Олаште ила. Марина Александровна шке пашаже-влак дене кугу пагалымашым да чапым сулен. Сӱретше-влакым тӱрлӧ ончерлаште ужаш лиеш. 
* 1966 ий — Александр Геннадьевич Якимов, тӱвыра пашаеҥ. Марий Тӱрек кундем Возармаш ялыште шочын. Ятыр ий тудо Марий Тӱрек кундемысе тӱвыра пӧртыштӧ хормейстерлан пашам ышта. 1993-шо ийыште «Рвезылык» ансамбльым чумырен да вуйлатыше лийын. 
*  ий — Ирина Михайловна Петухова, актриса. Тудо гын Пошкырт Эл Калтаса кундем гыч. Паша корныжо Марий самырык театр дене кылдалтын. 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 17 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* Андрейын кечыже. Тиде кечын калык палым эскереныт: пушеҥге лышташ шапалгаш тӱҥалын гын, шыже ондак толеш. 
* Марий кугезына-влак гын тыгай калык палым эскереныт: омыж лышташ шырчаҥеш – йӱр толеш.

Категорий:17 сӱрем
17 шорыкйол

**17 шорыкйол** (17 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 17-ше кечыже. Идалык пытыме марте 348 (кужемдыме ийлаште — 349) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 17 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 17 кечынже шочшо-влак]]*
* 1914 ий — Фёдор Маслов, марий серызе, почеламутчо, туныктышо, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын да Совет-япон сар-влакын участникше.  
* 1936 ий — Петер Домокош, венгр шанчызе, серызе.
* 1937 ий — Алексей Авипов, марий серызе, журналист, Марий Эл Республикын сулло журналистше (1993).
* 1958 ий — Лидия Павловна Москвина, марий шанчызе, историк, туныктышо, историй шанче кандидат (1998), доцент (2002), Россий Федерацийын кӱшыл профессионал туныктышын почётан пашаеҥже (2009).
* 1972 ий — Елена Михайловна Андрианова, марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2000), доцент (2013).

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 17 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:17 шорыкйол
1805

## Мо лийын
*
## Кӧ шочын
* 30 Ӱярня - Ф. Видеман, финн-угор йылмылам шымлыше.

## Кӧ колен

Категорий:1805
1821

## Мо лийын
* Морко селаште икымше марий школ почылтын.

## Кӧ шочын

## Кӧ колен

Категорий:1821
1822

## Мо лийын
* Козьмодемьянск уездыште Изи Шиндыр селаште церковно-приходской училище почылтын.

## Кӧ шочын

## Кӧ колен

Категорий:1822
1827

## Мо лийын
* Озаҥ губерний Морко волостьысо Варангуш ялыште марий калык тӱня кумалтышым эртарен.

## Кӧ шочын

## Кӧ колен

Категорий:1827
1828

## Мо лийын
* Виче губерний Шернур волостьысо Купран-Сола ял воктене марий калык тӱня кумалтышыш чумырген.

## Кӧ шочын

## Кӧ колен

Категорий:1828
1830 ийла

→ XIX курым
## Мо лийын
* 1837–1841 ийла - Марий ялым вуйлатыме шотышто П. Д. Киселевын реформыжым илышыш пурташ тӧчымӧ. Марий-влакым Кугыжаныш поянлык министерстве кидыш пуымо (1906 ий марте).

Категорий:1830 ийла
17 ӱярня

**17 ӱярня** (17 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 76-шо (кужемдыме ийлаште — 77-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 289 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 17 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 17 кечынже шочшо-влак]]*
* 1906 — Тӓдаси (Алексей Кузьмич Тадасеев), курыкмарий серызе, почеламутчо, кок Йошкар Тисте орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 17 кечынже колышо-влак]]*
* 1943 — Шадт Булат, марий серызе, почеламутчо, журналист, туныктышо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1937), Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Калык пале

Категорий:17 ӱярня
1842

## Мо лийын
* Вӱдшор-Ага - "Акрам сар". Козьмодемьянск уездысе марий, чуваш кресаньык-влак восстанийым тӱҥалыныт.

## Кö шочын

## Кö колен

Категорий:1842
1866

## Мо лийын
* Руш кугыжаныш марий ялыште реформо.

## Кӧ шочын

## Кӧ колен

Категорий:1866
1867

## Мо лийын
* Первый марий букварь савыкталтын. 

## Кӧ шочын
* 9 вӱдшор — Павел Петрович Глезденёв (Пагул Ача) марий серызе, йылмызе, кусарыше, туныктышо, , этнограф, журналист, мер да шанче пашаеҥ.

## Кӧ колен

Категорий:1867
1880 ийла

→ XIX курым
## Мо лийын
* 1887-1889 ийла - Вӱрзым уездысе марий-влак пудыранчыкым тарватеныт.

Категорий:1880 ийла
1882

## Мо |лийын
* 4 Ӱярня - Гурий Гаврилович Кармазин, марий педагог, филолог.

## Кӧ шочын
* 15 ӱярня — Гурий Гаврилович Карамзин (Гурий Эвайн), марий серызе, йылмызе, шанчызе, кусарыше, туныктышо, фольклорист, , этнограф, мер пашаеҥ.

## Кӧ колен

Категорий:1882
1887

## Мо лийын
* "Кугу сорта" секте шочын.

## Кӧ шочын
* 9 идым — Александр Конаков, марий серызе, почеламутчо, драматург, прозаик, туныктышо.
* 14 шыжа — Иван Одар, марий серызе, туныктышо.

## Кӧ колен

Категорий:1887
1888

## Мо лийын

## Кӧ шочын
* 1 сӱрем — Владимир Сави (Сави), марий серызе, шанчызе, литературовед, этнолог, мер пашаеҥ, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934), Икымше Тӱнямбал сарын участникше.
* 25 сорла — Василий Петрович Мосолов, марий шанчызе, агроном, растениовод, ялозанлык шанче доктор (1935), профессор (1925), академик ВАСХНИЛ (1935), ВАСХНИЛ-ын вице-президентше (1939 — 1951), марий-влак кокла гыч икымше академик, мер пашаеҥ.  
* 6 шыжа — Сергей Чавайн, марий серызе, почеламутчо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934), марий сылнымутлан негызым пыштыше, икымше марий почеламутым возышо, «Элнет» романын авторжо.

## Кӧ колен

Категорий:1888
1889

## Мо лийын
* И. Н. Смирнов "Черемисы" лӱман книгам савыктен. Тиде марий-влак нерген келгын шымлыме первый паша.
* Михкель Вескен пашаже «Исследования о наречиях черемисского языка» Озаҥ олаште савыкталтын.

## Кӧ шочын
* 14 Пеледыш тылзыште Тойдемар, Павел Степанович — икымше профессионал марий мурызо.
* Гитлер, Адольф

## Кӧ колен

Категорий:1889
1890

## Мо лийын

## Кӧ шочын
* 30 шыжа — Я. А. Эшпай марий семлызе, фольклорист, хормейстер, туныктышо, искусствоведений кандидат (1946), СССР Семлызе-влак ушемын йыжъеҥже (1953), Марий АССР сымыктышын сулло пашаеҥже (1941). 
* 25 кылме — Николай Мухин, марий серызе, почеламутчо, кусарыше, журналист, туныктышо, мер пашаеҥ, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934).

## Кӧ колен

Категорий:1890
1894

## Мо лийын
* Унчо селаште черемиc-влаклан кок классан тӱҥ школ почылтын.

## Кӧ шочын

## Кӧ колен

Категорий:1894
1895

## Мо лийын

## Кӧ шочын
* 1 вӱдшор — Аргус, Никон Игнатьев, курыкмарий серызе, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934).

## Кӧ колен

Категорий:1895
1885

## Мо лийын
*

## Кӧ шочын
* 7 шыжа — Герасим Микай, марий серызе, почеламутчо, басньывозызо, туныктышо, сотемдарче, РСФСР Паша Талешке (1924).

## Кӧ колен

Категорий:1885
1886

- високосный идалык огыл,григориан календарь почеш кугарнян тӱҥалеш.
## Мо лийын

* 29 Шорыкйол - Автомобильын шочмо кечыже. Карл Бенц кум колесан моторизованный экипажшылан патентым налын.
* 5 Вӱдшор - Турцийысе Эрвел Румелий турецкий автономийын генерал губернаторжо Болгарийын князьше гына лийын кертме нерген протоколыш Россий, Немыч Эл, Кугу Британий, Франций, Австро-Венгрий, Италийын посолжо-влак кидпалым пыштеныт.
* 1 Ага - америкысе пашазе-влак кандаш шагаташ паша кечым пуртымо шотышто забастовкым тарватеныт.
* 8 Ага - Джон Стит Пембертон Кока-Кола напиткым шонен луктын.
* 12 Ага - Гвинейыште Франций ден Португалий колонийын границыжым пеҥгыдемдыше келшык пеҥгыдемдалтын.
* 14 Идым - Джордж Андерсон возышо машиналан лентылан патентым пеҥгыдемден.

## Кӧ шочын
* 24 Вӱдшор - Ключников-Палантай, Иван Степанович, марий профессионал мызыклан негызым пыштыше еҥ, семлызе. 
* 22 Шорыкйол - Пётр Дмитриевич Бучкин, руш совет сӱретче, график да педагог, Россий федераций сымыктышын сулло пашаеҥже.
* 20 Пургыж - Бела Кун, венгр коммунист, журналист, Венгр Совет Республикын да Коминтернын талешкыже.
* 21 Пургыж - Алексей Елисеевич Кручёных, почеламутчо-футурист.
* 28 Пургыж - Макс Фасмер, йылмызе, руш йылмысе этимологический мутерын авторжо.
* 27 Ӱярня - Людвиг Мис ван дер Роэ, немыч архитектор.
* 28 Ӱярня - Беляев, Виктор Николаевич, совет авиаконструктор.
* 15 Вӱдшор - Гумилёв Николай Степанович, руш почеламутчо.
* 16 Вӱдшор - Эрнст Тельман, немыч коммунист.
* 17 Ага - Альфонсо XIII, 1902-1931 ийыште Испанийын кугыжа.
* 18 Ага - Адамов Григорий (чын лӱмжӧ Григорий Борисович Гибс), руш совет серызе.
* 6 Сӱрем - Марк Блок, француз историк.
* 23 Сӱрем - Борис Дмитриевич Григорьев, руш сӱретче.
* 20 Сорла - Пауль Тиллих, немыч-америк протестант теолог, философ.
* 16 Шыжа - Давид Бен-Гурион, Израильын икымше премьер-министрже.
* 24 Шыжа - Григорий Константинович Орджоникидзе, революционер, совет кугыжанысе да коммуна партийын талешкыже.
* 1 Теле - Чжу Дэ, маршал, китайысе сарзе да политик талешке.

## Кӧ колен
* 8 Пургыж - Иван Сергеевич Аксаков, руш публицист, почеламутчо, славянофил толкынын ик эн чолга членже.
* 15 Ага - Эмили Дикинсон, американ почеламутчо.
* 23 Ага - Леопольд Ранке, немыч историк.
* 29 Ага - Василий Иванович Водовозов, руш педагог, кусарыше, йоча возышо.
* 13 Пеледыш - Людвиг II Баварский, 1864 ий гычын Баварийысе кугыжа.
* 14 Пеледыш - Александр Николаевич Островский, руш драматург.
* 31 Сӱрем - Ференц Лист, семлызе, пианист.
* 3 Сорла - Ян Лям, Польшысо возышо, журналист, педагог.
* 15 Сорла - Рамакришна, Индийысе кугезе йӱлам арален кодымаште тыршыше лидер.
* 17 Сорла - Александр Михайлович Бутлеров, руш химик.
* 24 Шыжа - Николай Христофорович Кетчер, руш серызе-кусарыше.
* 23 Кылме - Адам Киркор, литвасе да белорус археолог, савыктыше.

Категорий:1886
1897

## Мо лийын

## Кӧ шочын
* 7 Шорыкйол — Оскар Лутс, эстон серызе.

## Кӧ колен

Категорий:1897
1898

## Мо лийын

## Кӧ шочын
* 27 шорыкйол — Дворецкий , Максим Лаврович, шымлызе да туныктышо, ял озанлык наука доктор, профессор, Марий АССР наука ден техникын заслуженный деятельже (1984 колен).
* 27 ӱярня — Шабдар Осып, марий серызе, почеламутчо, драматург, литератур критик, публицист, туныктышо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934).
* 29 шыжа — Майоров-Шкетан (Шкетан, М. Шкетан), марий серызе, журналист, драматург, литератор, мер пашаеҥ, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже.

## Кӧ колен

Категорий:1898
18 ага

**18 ага** (18 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 138-ше (кужемдыме ийлаште — 139-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 227 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 18 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 18 кечынже шочшо-влак]]*
* 1936 — Зоя Константиновна Иванова, марий йылмызе, шанчызе, филологий шанче кандидат (1979), доцент (1984), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1991), Россий Федерацийын кӱшыл профессионал туныктышын сулло пашаеҥже (2002).

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 18 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:18 ага
18 вӱдшор

**18 вӱдшор** (18 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 108-ше (кужемдыме ийлаште — 109-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 257 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — Памятник ден историй верлам аралыме тӱнямбал кече.
*  — Сарзе чап кече. Лач тиде кечын историйыште келге кышам кодышо «Ледовое побоище» кредалмаш лийын. Руш-влак, Александр Невскийын вуйлатымыж почеш Чудской ерыште немыч рыцарь-влакым кырен шалатеныт.

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак: Роберт, Рудольф, Стефан.
* Танле (православный) лӱм-влак: Марк, Платон, Самсон, Семён, Феодора.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 18 кечысе событий-влак]]*
* 1902 ий — Преступникым пален налаш манын икымше гана дактилоскопийым ыштеныт. Тыглай йылме дене умылтараш гын, айдемын парня палыжым, отпечаткыжым налыныт да осал пашам ыштышым кученыт.
* 1922 ий — Моско олаште автобус маршрутым почыныт.
* 1923 ий — Моско олаште «Динамо» пролетар спорт ушемым почыныт.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 18 кечынже шочшо-влак]]*
* 1928 ий — Виталий Ерошкин, курыкмарий серызе, почеламутчо, туныктышо, историй шанче доктор, СССР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже (1966), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже.
* 1934 ий — Феония Тихоновна Сергеева, марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1977), доцент (1984).
* 1959 ий — Васильев, Вениамин Анатольевич, офицер. Морко кундем Элейсола ялыште шочын. Паша корныжо лӱдыкшымыдылык шотышто федерал службышто эртен. 1995-ше ийыште Марий таможньын вуйлатышыжлан шогалын. Полковник.
* 1964 ий — Актанаев, Владимир Иванович, театр да кугыжаныш пашаеҥ, Марий Эл Республикын Калык артистше. М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрыште ончыч актёрлан, а вара вуйлатышыланат тыршен. Кызыт тӱвыра министрын алмаштышыжлан пашам ышта.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 18 кечынже колышо-влак]]*
* 1958 ий — Тойдемар, Павел Степанович — икымше профессионал марий мурызо.

## Калык пале
Руш калык пале почеш тиде кечым **Федул кече** лӱмденыт. **Мардеж кече**.
* Тиде кече деч вара эше йӱштӧ лийын кертеш, но теле тургым пытаак.
* Федул кече але кечан, але йӱран гына лиеш.
* Федул кечын лыве ылыжеш.

Категорий:18 вӱдшор
18 идым

**18 идым** (18 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 261-ше (кужемдыме ийлаште — 262-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 104 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  Колышо мотоциклист-влакым шарныме кече
*  Вӱдын качествыжым эскерыме тӱнямбал кече. 
*  — Калыкле сем кече.

## Лӱмгече
Идым тылзын латкандашымше кечынже шке лӱмгечыштым Глеб, Елизавета, Захар, Раиса да Максим-влак палемдат. 

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 18 кечысе событий-влак]]*
* 1810 — Чили элын Испаний деч кораҥмыже нерген увертарыме. Тудо шке суверенитетшым налын.
* 1947 — Америкыште Рӱдӧ разведке кучемым почмо. Тудым ЦРУ маныт.
* 1991 — Украинын тистыжым пенгыдемдыме.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 18 кечынже шочшо-влак]]*
* 1901 — Димитрий Орай, марий серызе, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1939), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* 1949 — Алевтина Ильинична Бердинская, тӱвыра пашаеҥ. Шернур посёлкышто шочын. 1997-ше ийыште тудо Республикысе йоча книгапӧрт секретариатын вуйлатышыжлан шогалын. Алевтина Ильинична мыланна ятыр марий муро сем автор семынат палыме. Тудын мурыжо-влакым эфирыштына Татьяна Денисова, Эльвира Трифонова да молат йоҥгалтарат. 
* 1952 — Геннадий Александрович Мальгин, тӱвыра да мер пашаеҥ, Татарстан республикын сулло тӱвыра пашаеҥже. Татарстан кундемыште шочын-кушкын. Паша корныжо Менделеевск кундемысе Элнет тӱвыра пӧрт дене кылдалтын. Тыште тудо «Элнет» лӱман ансамбльым чумырен. Суапле пашажым палемдыде кодымо огыл: ятыр чап танык дене палемдалтын.  
* 1960 — Валерий Александрович Чеботкин, сӱретче, Марий Эл кугыжаныш премийын лауреатше. Йошкар-Олаште шочын. Паша корныжо М. Шкетан лӱмеш Марий калыкле драме театрыште тӱҥалын.Йошкар-Оласе художественный училищыште туныктышылан пашам ышташ тӱҥалын – 5 ий вуйлатышыжланат тыршен. Уста сӱретчын пашаже-влак Нью-Йоркышто, Прагыште, Парижыште да моло олаласе ончерлаштат лийыныт.
* 1956 — Иван Михайлович Стрельников, мыскараче, мер пашаеҥ, «Марий ушемын» йыжъеҥже. Шкеже тудо У Роҥго кундем Кӱрсола гыч, но кызыт У Роҥго кугыялыште ила. Иван Михайлович тӱвыра тӱняштат кугу пагалымашым сулен шуктен.
* 1979 — Пушкина, Наталья Васильевна, радиовӱдышӧ, сценарист, режиссёр, мурызо, мер пашаеҥ, «Марий Эл Радио»-н тӱн редакторжо (2005–2015), Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2006), Марий Мер Каҥаш-ын йыжъеҥже (2008) ий гыч, Марий Элысе «Республикысе Марий тӱвыра рӱдер»-ын директоржо (2015 ий гыч), Марий Эл Республикын шымше созыв Кугыжаныш Погынжын депутатше (2019 ий гыч), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2020). 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 18 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* **Елизавета да Захарий-влакын пайремышт**. Ожно тиде кечын ӱдыр-влак ончыкылык пӱрымашышт нерген мужедыныт. Куэ выньык дене пöрт гыч чыла черым да осалым ӱштын луктыныт. Тиде кечын шочшым нимогай осал вий сеҥен ок керт, манын ӱшаненыт. 

Категорий:18 идым
18 пургыж

**18 пургыж** (18 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 49-ше кечыже. Идалык пытыме марте 316 (кужемдыме ийлаште — 317) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* Российысе транспорт милиций кече

## Лӱмгече

Пургыж тылзын латкандашымше кечынже Агафья, Антоний, Макар, Феодосий, Симеон–влакын лӱм кечышт.   

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 18 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 18 кечынже шочшо-влак]]*
* 1930 — Еремей Герасимов, марий серызе, почеламутчо.
* 1936 — Калинин, Герман Сергеевич, журналист да краевед. Ончыч «Молодой коммунист» да «Марий коммуна» газет редакцийлаште, вара 26 ий КГБ-ыште тыршен. 5 ий лӱдыкшыдымылык федерал службын кучемысе ветеран-влак ушемын вуйлатышыже сомылым шуктен шоген. Лач тудын вуйлатымыж почеш ФСБ-ын тоштержым почмо.
* 1939 — Новосёлов, Александр Фёдорович, сӱретче. Мари-Турекыште уста сўретче шочын. Кумдан палыме «Спорт», «Космос» да «Марий куштымаш» панно-влакын авторжо. «Монументал сымыктыш» секцийыште марий-влак кокла гыч икте гына Российысе сӱретче-влак ушемын чолга еҥже улеш. «Ню» жанрыште специалистлан шотлалтеш. Тудын ончерже-влак Российысе шуко олаште да йот эллаштат эртеныт.
* 1942 — Романов, Евгений Иванович, писатель-сатирик. Ятыр ий Оршанка районысо газетын корреспондентшылан тыршен. «Просто рыжий март», «Зелёная каша», «Жаковы шишки» книга-влакын авторжо.
* 1949 — Усолов, Александр Николаевич, сӱретче, Марий Элын сулло сӱретчыже. Параньга кундем Усолаште шочын. Кугу чапым пашаштыже марий пӱртӱсын да калыкын чын сыныштым кумдан почын пуымыж дене сулен. Тудын сӱретше-влак Москосо, Озаҥысе, Угарманысе ончерлаште лийыныт. 
* 1950 — Моисеева, Валентина Семёновна, актриса, Марий Элын сулло артисткыже. Тудо Провой кундем Нуктуж ялыште шочын. Шкетан лӱмеш драмтеатрыште 1971-ше ий гыч пашам ышташ тӱҥалын. Айзманын «Кай, кай Йыванлан» спектакльыште Майран, Николаевын «Саликаштыже» Маринан, Арбанын «Кеҥеж йӱдыштӧ» Катян рольжым устан чоҥен. 
* 1970 — Инна Алексеевна Ядарова, марий йылмызе, шанчызе, филологий шанче кандидат (2003).
* 1978 — Клюкина, Мария Юрьевна, сӱретче. Шкеже тудо Йошкар-Ола гыч. Суапле пашажым кӱкшын акленыт: Олык Ипай лӱмеш премийын лауреатше. 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 18 кечынже колышо-влак]]*
* 1974 — Михаил Иванов-Батрак, марий серызе, почеламутчо, туныктышо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934).
* 2004 — Миклай Рыбаков, марий серызе, журналист, драматург, артист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже, Марий Эл Республикын Калык серызыже (1996), Марий АССР-ысе сымыктышын сулло пашаеҥже (1970), Марий АССР-ысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1978), Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1974).
* 2005 — Ким Васин, марий серызе, шанчызе, йылмызе, туныктышо, литературовед, литератур критик, кусарыше, журналист, филологий шанче кандидат, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1953), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1978), Чуваш АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже, Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1976), Марий АССР-ын Калык серызыже (1984), Йошкар-Олан Почётан гражданинже (1993).

## Калык пале

Категорий:18 пургыж
18 сӱрем

**18 сӱрем** (18 июль) — григориан кечышот почеш идалыкын 199-ше (кужемдыме ийлаште — 200-шӧ) кечыже. Идалык пытыме марте 166 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — Паша кече.
*  — Элкӧргӧ паша орган-влакын озанлык слубын кечыже. 
*  — Хот-дог кече.
*  — Конституций кече.
*  — Шнуй Арнульф кече.

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак: Камилл, Симон.
* Танле (православный) лӱм-влак: Анна, Арсений, Афанасий, Варвара, Василий, Елизавета, Кирилл, Сергей, Степан, Тихон.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 18 кечысе событий-влак]]*
* 64 ий (Мемнан курым) —Римыште моткоч кугу пожар лийын.
* 1985 ий — ТЕТРИС модышым ыштен луктыныт.
 
## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 18 кечынже шочшо-влак]]*
* 1940 ий — Аркадий Богданов (Аркадий Арсентьевич Богданов), марий серызе, почеламутчо, туныктышо, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2003), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2006).
* 1960 ий — Надежда Васильевна Орлова, администраций да мер пашаеҥ. Паша корныжо Нурма ял администраций дене кылдалтын: тыште тудо вуйлатыше сомылымат шукта. Мер пашаштат кугу пагалымашым сулен: VII-ше Марий Погынын делегатше лийын.  
* 1978 ий — Евгений Аркадьевич Веткин туныктышо, баянист. Шернур кундем Веткан ялыште шочын. Тудын паша корныжо Кукнур кыдалаш школ дене кылдалтын: тыште тудо аккомпониатор семынат тырша. 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 18 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* Афанасийын кечыже. Ожно тиде кечын йӱд вашеш тылзым эскереныт. Ойленыт: тудо тӱс да кугытшо дене вашталалт модеш. 
* Марий калыкат тылзым эскера. Тылзе ава деч кугезына-влак шочшо лийже манын йодын кумалыныт. Ӱдырамаш-влак гын тичмаш тылзе годым мӱшкыран лияш тыршеныт, а у тылзе шочмо годым чыла ешлан да икшывывлан тазалыкым йодыныт. Шочшо у  тылзым пурла вачӱмбач ужат гын, толшо тылзын чыла сай лиеш. У тылзым шола вачумбач ужат гын, кумыл волен кереш. 

Категорий:18 сӱрем
18 теле

**18 теле** (18 декабрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 352-шо (кужемдыме ийлаште — 353-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 13 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  Араб йылме кече.
*  Мигрант кече. 

*  — Калык кече. 
*  — Республик кече. 

*  — Полиций кече.
*  — ЗАГС пашаеҥ-влакын пайремышт 
## Лӱмгече
* Танле лӱм-влак: Анастасий, Гурий, Захар, Карион, Нектарий, Савва, Даниил.
## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 18 кечысе событий-влак]]*
* 1876 ий — Санкт-Петербург олаште икымше политике митинг эртен.
* 1994 ий — Франций гыч спелеолог Жан Мари Шове открытийым ыштен: у пещерым муын – тиде пещерын пырдыжыштыже тошто калыкын сÿретышт аралалт кодыныт.
* 2004 ий — Пекин олаште «Пластик операцийын миссше» лÿман икымше тÿнямбал моторлык конкурс мучашлалтын.
## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 18 кечынже шочшо-влак]]*
* 1919 ий — Ихонькин, Григорий Иванович, Кугу Ачаэл сарын геройжо. Курыкмарий кундемыште шочын. Сар тӱҥалме икымше кечынак тудо тушман ваштареш кредалаш тӱҥалын. 1943-шо ийыште Григорий Иванович Смоленск областьыште, ик ялыште 80 еҥым колымаш деч утарен. Берлин дек лишемме годым кок тӱжем наре миным муын. Шочмо кундемыш пӧртылмеке, «Правда» колхозышто тыршен. Григорий Иванович «Йошкар Шӱдыр», «Йошкар Знамя», «Знак Почета» орден-влак дене палемдалтын. 
* 1928 ий — Катков, Николай Семенович, ялозанлык пашаеҥ, Россий Федерацийын сулло экономистше. Тудо Озаҥ оласе ялозанлык институтын ректоржылан тыршен, а 1990-ше ий гыч Марий кугыжаныш университетыште туныктышылан пашам ышташ тӱҥалын. Николай Семенович 120 наре шанче пашан, 10 монографийын авторжо. 1976-шо ийыште Йошкар Знамян Паша Орден дене палемдалтын. Экономик шанче кандидат.  
* 1938 ий — Емельянов, Александр Сергеевич, пашазе, Россий Федерацийын сулло механизаторжо, Кужэҥер кундем Руш-Шой селаште  шочын. 1963-1999-ше ийлаште «Советский» совхозын механизаторжылан тыршен. «Знак Почета», «Паша чап» 3-шо степенян орден-влак дене палемдалтын.
* 1955 ий — Васютина, Любовь Владимировна, библиотекарь-библиограф, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже. Тудын паша корныжо Чавайн лӱмеш книгагудо дене кылдалтын. Михаил Васютинын пелашыже.
* 1960 ий — Ключников-Палантай лӱмеш Кокшамар школын туныктышыжо Алевтина Андреевна Кондратьеван шочмо кечыже. (1960). Россий Федерацийын образованийын почетан пашаеҥже. 
* 1969 ий — Исакова, Светлана Юрьевна, спортъеҥ. Йошкар-Олаште шочын. Тудо кугу кылым ийымаш да куржталмаш спорт дене куча.  Совет Ушем чемпионка лӱмым латик гана, Россий Федераций чемпионка лӱмым кандаш гана налын. Светлана Юрьевна Марий кундем гыч Олимпиадышке икымше миен, эстафетыште куржталме дене 5-ше верым налын. Тыгак Европысо чемпионатлаште ятыр гана шке вийжым терген. Кызыт Светлана Юрьевна Рига олаште ила, тренерлан пашам ышта. Совет Ушем спорт мастер.
## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 18 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
**Савван кечыже**. 
* Шнуй Савва теле корным пеҥгыдыракым ышта, сандене ты кечын лÿдде имне тер дене мÿндыр корныш тарваненыт. 
* Имне оза-влаклан ты кечын шагалрак мутланыман улмаш. 

Категорий:18 теле
18 шорыкйол

**18 шорыкйол** (18 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 18-ше кечыже. Идалык пытыме марте 347 (кужемдыме ийлаште — 348) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 18 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 18 кечынже шочшо-влак]]*
* 1956 — Евгений Николаев, руш серызе, журналист, Россий Журналист-влак ушемын йыжъеҥже (1983). 
* 1968 — Татьяна Анатольевна Наталици (Амельченко), марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1996).

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 18 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:18 шорыкйол
18 шыжа

**18 шыжа** (18 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 291-ше (кужемдыме ийлаште — 292-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 74 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече
Шыжа тылзын латкандашымше кечынже Алексей, Григорий, Матвей, Филипп – влакын лӱмгечышт.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 18 кечысе событий-влак]]*
* 1867 — Аляскам Америкылан ужалыме.
* 1947 — Капустин Яр полигонышто икымше баллистический ракетым южыш колтымо. 
* 1978 — Анатолий Карпов да Виктор Корчный коклаште шахмат турнир мучашлалтын. Тудо 3 тылзе шуйнен. 

### Марий тӱняште
* 1886 — Курыкмарий кундемысе Юлъял школым почмо.
* 1781 — Царевококшайск да Козьмодемьянск ола-влакын гербыштым пенгыдемденыт.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 18 кечынже шочшо-влак]]*
* 1890 — Яков Андреевич Эшпай, семлызе, музыковед-фольклорист, Марий Эл сымыктышын сулло пашаенже. Шкеже тудо Провой кундем Какшамарий гыч. Тудын усталыкше дене уло тÿня кугешна, вет Яков Андреевич шуко калык мурым поген, калык семÿзгар, симфоний да духовой оркестр-влаклан ятыр сочиненийым возен. Икманаш, марий профессионал музыклан тудо тÿналтышым пыштен. «Знак почёта» да Йошкар Знамя паша орден-влак дене палемдалтын. Тудын лÿмжым Йошкар-Олаште ик урем, Козьмодемьянск оласе тÿвыра полат нумалыт. 
* 1924 — Зоя Павловна Подузова, Россий Федерацийын сулло туныктыш пашаеҥже. Киров велыште шочын. Санчурск педучилище деч вара шинчымашым Киров кундемысе педагогике институтышто келгемден. Марий кундемыш 1955-ше ийыште толын да Морко кыдалаш школышто руш йылмым туныкташ тӱҥалын: 26 ий ты пашаштак тыршен. Вуйлатышын алмаштышыже сомылымат шуктен. Ятыр методик книга-влакын авторжо.
* 1935 — Давлет Исламов, марий серызе, почеламутчо, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1977).
* 1939 — Мария Андреевна Айплатова, Марий Элын сулло туныктыш пашаеҥже. Морко кундем Айбакнур ялеш шочын. Паша корныжо Марий кугыжаныш педагогике институт дене кылдалтын. Тӱналтыш класс факультетыште кугурак туныктышылан тыршен.  
* 1962 — Нина Геннадьевна Айварова, туныктыш пашаеҥ, психолог. Оршанка кундем Тошто Крешын ялыште шочын. Шымлыме пашаже «Этносознание» теме дене кылдалтын. Паша корныжо мӱндыр Хант-Мансийысе кугыжаныш университетыште шуйна. 2003-шо ийыште тусо педагогике да психологий кафедрын доцентше лийын. Психологий дене кандидатлык диссертацийым арален.
* 1974 — Валентина Григорьевна Гаврилова, марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2003 ий), доцент (2006 ий).

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 18 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
**Харитинан кечыже**. Ожно тиде кечын ӱдырамаш-влак вынерым куэныт, а пӧръеҥ-влак портышкемым ышташ тӱҥалыныт.

Категорий:18 шыжа
18 кылме

**18 кылме** (18 ноябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 322-шо (кужемдыме ийлаште — 323-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 43 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* Йӱштӧ Кугызан шочмо кечыже. Вет лач ты кече тудын шочмо Великий Устюг олашке теле толмо кече семын палемдалтеш.
* Корно туткарыште ӱмыр лугыч лийше-влакым шарныме кече палемдалтеш.

## Лӱмгече
Кылме тылзын латкандашыме кечынже Галактион, Григорий, Иона, Анелия да Роман – влакын лӱм кечышт.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 18 кечысе событий-влак]]*
* 1775 — Российым 50 губернийлан шеледеныт.
* 1842 — Санкт-Петербург олаште икымше кÿварым чоҥымо нерген кÿштыкым луктыныт. 
* 1917 — Моско да российын митрополитшылан Тихон шогалын.
* 1971 — «Intel» компаний икымше микропроцессорым луктын.

### Марий тӱняште
* 1991 ий — Марий самырык театрыште икымше спектакльым модын ончыктеныт. Сергей Николаевын «Айвика» драмыже почеш спектакль лийын. 

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 18 кечынже шочшо-влак]]*
* 1975 — Сергей Михайлович Малинин, семлызе, Олык Ипай лӱмеш кугыжаныш премийын лауреатше. Палантай лӱмеш сем училищыште тунемын. Вара уш – акылжым Озаҥ оласе консерваторийыште пойдарен. Тыгак Парижыште кӱшыл школышто тунемын. 1999-ше ий гыч Озаҥ оласе кугыжаныш консерваторийын аспирантше. Чолга марий рвезе шке мастарлыкшым Йошкар–Олаште, Озаҥыште, Парижыште гына огыл, Италийыште, Москошто, Ижевскыште, Чебоксарыште да моло олалаште ончыктен. Пианист-влак конкурсын лауреатше.
* 1937 — Евгений Фёдорович Петрусевич, машина чоҥышо специалист, Россий Федерацийын сулло машина чоҥышыжо. Моско олаште шочын. Сар тӱҥалме годым Йошкар-олашке эвакуироватлалтыныт. Шинчымашым Евгений Фёдорович рӱдолаштынак поген да ятыр ий машина чоҥышо заводышто инженерлан, лабораторий вуйлатышылан ыштен. Тале рационализаторым 1985-ше ийыште «Знак Почёта» орден дене палемденыт.
* 1922 — Михаил Алексеевич Дружинин, Кугу Ачаэл Сарын талешкыже. Курыкмарий кундемыште шочын. Касвел фронтышто сапёр-влак взводын командирже лийын. Лӱддымылыкым, патырлыкым ончыктымыжлын кок «Йошкар Шӱдыр» орден дене палемдалтын. Армий гыч пӧртылмекше шочмо олаштыже инженерлан ыштен.  
* 1985 — Василий Якимов, мурызо, гармоньчо.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 18 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
Ионын кечыже. Самырык ÿдыръеҥ-влаклан Юмо деч сай пöръеҥым вашлияш йодыныт. Тыгай йÿлам шуктеныт: эрден эрак тÿвак лектын, пöрт йыр тыгыде оксам кышкеныт.
 

Категорий:18 кылме
18 пеледыш

**18 пеледыш** (18 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 169-ше (кужемдыме ийлаште — 170-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 196 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* , Айдеме праван кечыже палемдалтеш
* , Эвакуаций кече. 
* , Конституций кече.

## Лӱмгече
* Танле (православный) лӱм-влак: Аполлон, Арий, Василиса, Виктор, Галина, Дорофей, Игорь, Иона, Кондратий, Константин, Леонид, Маркиан, Ника, Никандр, Павел, Фёдор.
* Католик лӱм-влак: Альжбета, Марк.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 18 кечысе событий-влак]]*
* 1915 ий — Английысе да Пруссийысе войска-влак Ватерлоо пелен Наполеонын армийжым кырен шалатеныт.
* 1889 ий — Америк гыч Уильям Ричардсон йоча коляскылан патентым налын.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 18 кечынже шочшо-влак]]*
* 1938 ий — Галина Александровна Демакова, туныктыш пашаеҥ, Россий Федерацийысе школын сулло туныктышыжо. У Торъял посёлкышто шочын. Уста туныктышо 1966-шо ий гыч Йошкар-Оласе 2 №-ан школышто пашам ышташ тӱҥалын: вара 10 №-ан школыш куснен да тыште тудын ойжо да вуйлатымыже почеш тоштерым почмо. 14 ий Марий Эл Республикысе кӱшыл погынын депутатше лийын.
* 1945 ий — Галина Федоровна Орлова, эмлызе, Провой кундемысе Кужмара амбулаторийын педиатрже. Уста специалист семын кугу пагалымашым сулен. 
* 1945 ий — Лев Валентинович Савинов, хирург. Марий Эл Республикын сулло врачше. 
* 1961 ий — Любовь Анатольевна Завойских, штукатур-маляр. Поранча кундем Котяминер ялыште шочын. Тиде чолга марий ӱдырамаш соцтаҥасымаште шке бригадыжын чапшым паша гоч ончыктен. Тидлан Ленин комсомол премий дене палемдалтын. 
* 1962 ий — Александр Александрович Шибанаев, туныктыш пашаеҥ да мурызо. Шкеже Куженер район Нурсола гыч. Пашаже «труд» предметым туныктымо дене кылдалтын. Но тыгодымак Александр Александрович мурызо семынат чапланен шуктен да пагалымашым сулен.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 18 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* **Дорофейын кечыже**. Тиде кече дене шуко оҥай йӱла кылдалтын. Кияр удан шочын гын, кияр йыраҥыш шӱкшӧ йыдалым луктын кудалтеныт. Ты кечын эрдене эрак шӱкшудым кӱрат гын, тетла тудо огеш шоч, маныныт. 

Категорий:18 пеледыш
1901

## Мо лийын
* 

## Кӧ шочын
* 6 сӱрем — П.Карпов-Пӱнчерский, марий серызе, туныктышо, кусарыше, артист, литератур критик, мер пашаеҥ, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934). 
* 18 идым — Димитрий Орай, марий серызе, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1939), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кӧ колен
*

Категорий:1901
1903

## Мо лийын
* 
## Кӧ шочын
* 13 шорыкйол — Загайнов, Василий Федорович, Совет Ушем Герой (1943 колен)
* 4 ӱярня — Крисам Алдиар, Аяр, Аяр Ялпай, марий серызе, журналист.
* 27 сорла — Элнет Сергей, марий серызе, журналист, литератор, мер пашаеҥ.

## Кӧ колен
*

Категорий:1903
1906

## Мо лийын
*
 
## Кӧ шочын
* 12 вӱдшор — Смирнов Кавырля, марий серызе, журналист, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
* 17 ӱярня — Тӓдаси (Алексей Кузьмич Тадасеев), курыкмарий серызе, почеламутчо, кок Йошкар Тисте орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* 25 шыжа — Яныш Ялкайн, марий серызе, почеламутчо, кусарыше, этнолог, фольклорист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934).

## Кӧ колен
*

Категорий:1906
1907

## Мо лийын
* "Марла календарь" лекташ тӱҥалын. Лектеш 1913 марте.

## Кӧ шочын
* 1 пеледыш — Никандр Лекайн, марий серызе, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1960), Марий АССР-ын Калык серызыже (1957), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* 5 пеледыш — Пӧтыр Пайдуш, марий серызе, почеламутчо, кусарыше, артист. 
* 12 сорла — Николай Тишин, марий серызе, почеламутчо, туныктышо, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934).
* 5 шыжа — Александр Ток, марий серызе, почеламутчо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1950), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 

## Кӧ колен

Категорий:1907
1908

## Мо лийын

## Кӧ шочын
* 23 ӱярня — Сергей Николаев, марий серызе, драматург, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1939), Марий АССР-ысе сымыктышын сулло пашаеҥже (1946), Марий АССР-ын Калык серызыже (1958), Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1980).
* 26 сӱрем — Илья Стрельников, марий серызе, почеламутчо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1939).

## Кӧ колен

Категорий:1908
1909

## Мо лийын
*
 
## Кӧ шочын
* 5 ага — Ольга Георгиевна Сурикова (Хорошавина), марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, педагогике шанче кандидат (1953), доцент (1959), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже.
* 16 ӱярня — Йыван Кырла шочын.
* 20 пеледыш — Пётр Григорьевич Першуткин (Пет Першут), курыкмарий серызе, почеламутчо, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
* 25 теле — Шадт Булат, марий серызе, почеламутчо, журналист, туныктышо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1937), Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кӧ колен
*

Категорий:1909
1911

## Мо лийын
* 

## Кӧ шочын
* 23 ага — Эсай Чапай, марий серызе, журналист, кусарыше.

## Кӧ колен
*

Категорий:1911
1910

## Мо лийын
*

## Кӧ шочын
* Шочмо кечыже пале огыл — Содорон Епрем, марий серызе, почеламутчо, кусарыше.
* 22 шорыкйол — Василий Элмар, серызе, почеламутчо, кусарыше, туныктышо, СССР Серызе-влак ушемын йыжеҥже (1941), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* 22 шорыкйол — Ксенофонт Архипович Четкарёв, марий серызе, шанчызе, фольклорист, этнограф, литературовед, религиовед, искусствоведений шанче кандидат, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1953). 
* 10 ӱярня — Анатолий Айзенворт, марий серызе, журналист, туныктышо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1939), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* 2 вӱдшор — Серегей Эман, марий серызе, фольклорист, литературовед, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1959).
* 21 теле — Константин Беляев, курыкмарий серызе, почеламутчо, семлызе, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1960), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кӧ колен

Категорий:1910
1905

## Мо лийын
* Икымше буржуазно-демократический революций.
* 2 теле — С. Чавайн Озаҥ учитель семинарийыште "Ото"-почеламутым возен.

## Кӧ шочын
* 13 шорыкйол — Пётр Веселов-Сталь, курыкмарий серызе, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* 13 шорыкйол — П. Эмӓш, курыкмарий серызе, почеламутчо, туныктышо, РСФСР Паша Талешке (1923).
* 3 пургыж — Пауль Аристэ, ээсти йылмызе-шанчызе (1991 колен).
* 4 кылме — Михаил Иванов-Батрак, марий серызе, почеламутчо, туныктышо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934).
* 28 кылме — Василий Патраш — курыкмарий серызе, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1936).

## Кӧ колен

Категорий:1905
1912

## Мо лийын
*

## Кӧ шочын
* 12 ӱярня — Иван Михайлович Смирнов, марий артист, серызе, кусарыше (колен 1983).
* 24 ӱярня — Олык Ипай, марий серызе, почеламутчо, кусарыше.
* 30 ӱярня — Иван Плешков, марий серызе, почеламутчо, кусарыше, драматург, артист, СССР Серызе-влак ушем йыжъеҥже (1956). 
* 15 пеледыш — Ахмет Асаев, марий серызе, шанчызе, журналист, кусарыше, драматург, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже, Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже.
* 12 идым — Гурий Костатеев (Кос-Гур), курыкмарий серызе, журналист, туныктышо, литератор, РСФСР-ын сулло туныктышыжо (1970), Марий АССР-ын сулло туныктышыжо (1963),  1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* 29 шыжа — А. Мичурин-Азмекей, марий серызе, прозаик, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1957), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1982), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
* 2 кылме — Михаил Калашников (Кожер Микал), марий серызе, почеламутчо, журналист, кусарыше, МарНИИ-н директоржо (1946 — 1951), СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1953), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* 15 кылме — Алексей Эрыкан, марий серызе, почеламутчо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1937).
* 16 кылме — Алексей Эрыкан, марий серызе (колен 1957).
* 30 кылме — Николай Арбан, марий серызе, драматург, семлызе, сӱретче, балейтместер, Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1944), СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1958), Марий Эл Республикын Калык серызыже (1994).

## Кӧ колен

Категорий:1912