open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Воронина, Елена Васильевна

**Елена Васильевна Воронина** (Лебедева) (1979, 29 Теле, Марий АССР, Оршанке район) – марий шанчызе, туныктышо, философий шанче доктор PhD.

## Илыш корныжо
Елена Васильевна Воронина 1979 ий теле тылзын 29-ше кечынже Марий АССР Оршанке районышто шочын.

1995 ийыште Оршанке район Тошто Крешын кыдалаш школын индешымше классшым тунем пытарен.

1995– 2000 ийлаште Оршанке педагогике колледжыште тунемын, "Тÿҥалтыш класслаште туныктымаш" специальностьым налын.

2000-2003 ийлаште Марий кугыжаныш университетын дошкольный воспитаний факультетыштыже тунемын, "Дошкольная педагогика и психология" специальностьым налын. 

2009 – 2014 ийлаште Эстонийысе Тарту университетыште, эстон да чумыр йылмышанче институтышто, докторантурышто тунемеш.

2019 ийыште тиде университетыштак "Ихтионимы в марийском языке (историко-этимологический анализ" урал йылме-влак шотышто докторлык диссертацийым арален (шанче вуйлатышыже-влак: профессор А.Н. Куклин, доцент Тыну Сейлентхал).

2020 ий гыч «Финн-угор филологий» программе дене МарКУ-со  магистратурышто тунемеш.

Йошкар-Олаште ила.

## Тӱҥ пашаже-влак

* Марий йылмысе кол лÿм-влакын лиймышт нерген // Absztraktok. XXVII IFUSCO. Budapest, 2011. С. 44.
* Марий йылмыште голавль кол лÿм // Teesid. XXVII International Finno-Ugrist Students' Conference (Tartu 8-11.05.2012). Tartu, 2012. С. 94-95.
* Заимствованные ихтионимы марийского языка // Fenno-Ugrica 2: Проблемы финно-угроведения, этнокультурных и межъязыковых контактов. Вып. 6. Йошкар-Ола, 2012. С. 146-154.
* Марийско-пермские лексические параллели в ихтионимии // Проблемы марийской и сравнительной филологии: сб. ст. / Мар. гос. ун-т. Йошкар-Ола, 2014. С. 98-102.
* Названия налима (Lota Lota) в марийских диалектах  // Linguistica Uralica (Таллинн). 2019. № 4. Рp.279-284. 
*Ихтионимы в марийском языке (историко-этимологический анализ): диссертация / Тартуский ун-т. Тарту, 2019. 147 с.
Попов, Игорь Геннадьевич

**Игорь Геннадьевич Попов** (1990 ий вӱдшор тылзе, 16-шо кечын, РСФСР, Марий АССР, У Торъял район Човыксола ял).

## Илыш корныжо
Игорь Геннадьевич Попов 1990 ий вӱдшор тылзын 16-шо кечынже Марий АССР У Торъял район Човыксола ялыште шочын.

2008 ийыште Немда кыдалаш школым тунем лектын.

2013 ийыште Марий кугыжаныш университетыште «Журналист» специальность дене кӱшыл шинчымашым налын.

2011-2013 ийлаште «Кугарня» газетыште обозревательлан пашам ыштен.

2014 ий гыч - «Ончыко» журналын ответственный секретарьже.

2017 ий гыч – «Ончыко» журналын тӱҥ редакторжо.

Ешан, пелашыже Татьяна Попова дене ик ӱдырым куштат.

2020 ий шыжа тылзын 2-шо кечынже «Россий писатель-влак ушемын» Марий Эл регионысо пӧлкаже И. Поповын кандидатурыжым  2019-2020 ийлан   «Литератур, сымыктыш да архитектур»  аланыште Олык Ипай лӱмеш Самырык-влаклан Кугыжаныш премийлан темлен.

Игорь Поповын пытартыш жапыште усталык пашаже сайынак воранен толеш. Сылнымут корнылаже тӱрлӧ образлан, таҥастарымашлан поян. Тудо таче  эн ойыртемалтше да ӱшаным сулышо самырык автор гыч иктыже. Игорь Попов чон шижмашыжым почаш кӱлеш мутым муэш, лудшын чонышкыжо намиен шукта. Шочмо вер, пӱртӱс, ача-авам, ешым йӧратымаш, шӱм шижмашым тыматлын ончыктымаш да илыш нерген келгын умылымаш творчествыжым сӧрастарат.

Игорь Попов 2020 ийыште  «Поч омсатым» сборникшылан Олык Ипай лӱмеш премий дене палемдалтын.

## Сылнымутшо

* Поро эр, ош куэр: почеламут-влак. Йошкар-Ола, 2013. 96 с.
* Скоро вернусь; Кузница; «Пишет ли о чём поэт...»: стихи / пер. Г. Смирнова // Современная литература народов России. Поэзия. Антология. М., 2017. С. 274-275.
* Поч омсатым: почеламут-влак. Йошкар-Ола, 2018. 160 с.

## Чап

* Антонов Ивук лÿмеш «Ямде лий» газетын премийже (2007)
* Вяч. Абукаева-Эмгак лÿмеш «Кинде-шинчал» поэзий премий (2014)
* Марий Эл Республикысе тÿвыра, печать да калык-влак кокласе кыл шотышто министерствын Чап грамотшо (2019)
Кулалаева, Нина Алексеевна

Нина Алексеевна Кулалаева (Бабина) (1964, 16 Теле, Марий АССР, Маска район, Шеклянур ял) – марий шанчызе, туныктышо, педагогике шанче кандидат.

## Илыш корныжо

Нина Алексеевна Кулалаева 1964 ийыште Шеклянур ялеш шочын.  

1972–1980 ийлаште Маска районысо Шеклянур тӱҥ школышто, 1980–1982 ийлаште Руэм кыдалаш школышто тунемын.

1987 ийыште Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш институтын историй да филологий факультетшым «Национальный школышто руш йылме да литератур» специальность дене тунем пытарен.  

Распределений почеш Пижме тӱҥ (вараже – кыдалаш) школышто руш йылмым да литературым туныкта. Йоча-влакын да нунын ача-аваштын кутырымо йылмышт тудлан оҥай лийын да шанче интересшым шочыктен. Кугырак ийготан марий-влак тиде кундемыште шке коклаштышт марла кутырен кертыныт гын, самырык-влак  руш йылмым кучылтыныт, но марла шукышт сайын умыленыт, кудо-иктыже кугырак-шамычлан марла вашештенат моштен. Йоча-влак рушла гына кутыреныт, тыгодым ача-аваштын марла мутланымыштым умылен кертыныт.

Школышто краеведений кружокым вӱден, йоча-влаклан шочмо кундемын историйже, фольклоржо негызеш марий калыкын шкешотан улмыжым ончыкташ тыршен. 

Школышто пашам ыштымыж годымак марий йылмым кугыжаныш йылме семын тунеммме аспект-влакым шымлаш тӱҥалеш.

Тиде пашам умбыкыже Россий образований министерстве пеленсе образованийын национал проблемыже-влакым шымлыше институтын марий филиалыште пашам ыштымыж годым шуя.

1994 ийыште тиде институтын аспирантурышкыжо очный формо дене тунемаш пура да 1998 ийыште Москваште "Методика обучения марийском языку учащихся начальных классов (словообразовательный аспект)" темылан кандидатлык диссертацийым арала. Шанче вуйлатышыже – Л.В. Смирнова (Москва).

Аспирантур деч вара институтын марий филиалышкыже пӧртылеш да шанче пашажым умбаке шуя. Автор коллективлаште марий йылмылан палыдыме-влакым туныктымо  шотышто коммуникативный методике негызеш концепцийым да программым ямдыла, марий кугыжаныш йылмым туныктышо-влак дене Марий образований институтын курслаштыже пашам ышта, лекций-влакым лудеш.

2005 ий гыч Москваште ила.

## Шанче пашаже-влак

* Кугыжаныш марий йылме программе: I–XI класс / Г.С. Крылова,     Н.А. Кулалаева, В.В. Константинова, Р.П. Игнаева. Йошкар-Ола: Марий туныктыш     ин-т, 2001. 96 с.
* Кугыжаныш марий йылме программе : I–XI класс / В.В.     Константинова, Г.С. Крылова, Н.А. Кулалаева, Р.П. Игнаева. Йошкар-Ола: Мар.     образований ин-т, 2011. 109 с.
*Проблема национальных языков в региональной образовательной политике (на материале Республики Марий Эл) / Р.А. Кудрявцева, Н.А. Кулалаева, В.И. Шабыков // Язык и общество на пороге нового тысячелетия: итоги и перспективы: тезисы докладов международной конференции. М.: Эдиториал УРСС, 2001. С. 276-278.
Любимов, Николай Иванович

**Николай Иванович Любимов** (1996 пеледыш 16, Марий Эл Республик, У Торъял кундем, Элеволко ял) — журналист да мер пашаеҥ. Олык Ипай лӱмеш сылнымут, тӱвыра да сымыктыш пашаште Марий Эл Республикысе самырык-влаклан Кугыжаныш премийын лауреатше (2022).

## Илыш корно
1996 ий пеледыш тылзын 16-шо кечынже У Торъял район Элеволко ялеш шочын-кушкын. 9-ше класс марте верысе Токтарсола школышто тунемын, вара У Роҥго кунем Ӱшнӱр кыдалаш школышто шинчымашым поген.  

2013 ий теле тылзын 15 кечынже йылмызе Андрей Чемышев дене «Кидшер» интернет-журналым негызленыт. 

Марий кугыжаныш университетыште Калыкле тӱвыра да тӱвыра кокласе кыл шотышто интститутышто «Педагогическое образование» направлений дене кӱшыл шинчымашым налын (2014-2018). 

Марий Эл Республикысе тӱвыра да келшымаш кыл шотышто регионысо «ВийАр» мер ушемын председательже лийын (2016-2018) .

2018 ий гыч марий телевиденийыште пашам ыштен. «Марий Эл увер» программын корреспонденте, «Марий Эл увер» эр программын вӱдышыжӧ лийын. 

2020 ийыште Марий кугыжаныш университетыште «Финно-угорская филология» программе дене магистр пашам арален. 20 утла шанче публикацийын авторжо. 

2020 ий шорыкйол тылзын 10 кечыже гыч Марий Эл Республикын Тӱвыра, савыктыш да калык-влакын пашашт шотышто министрын пресс-секретарьже. 

2022 ий гыч Россий Федерацийын федеральный управленческий кадр резервыштыже шога. 

## Чап

* «Марнетын шӱдыржӧ-влак» («Звёзды Марнета») сайт-влак конкурсын сеҥышыже Диплом (2016)
* «Вячеслав Абукаев-Эмгак» шарнымаш медаль (2018)
* «Ростелеком» ПАО-н «Вместе в цифровое будущее» конкурсын посна призше (2019)
*«Марий Эл Республикын самырык-влакын кадр резервышт» Марий Эл Республик Вуйлатышын проектын сеҥышыже (2019)
*Марий Эл Республикын Тӱвыра, савыктыш да калык-влакын пашашт шотышто министрын Таумутшо (2021).
*Марий Эл Республикын Тӱвыра, савыктыш да калык-влакын пашашт шотышто министерствын Чап таныкше (2022).
*Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2022).

## Кылвер-влак

* Николай Любимов | ВКонтакте

## Палемдымаш-влак

Категорий:Тиштер почеш палыме еҥ-влак
Категорий:Пеледыш тылзын 16 кечынже шочшо-влак
Категорий:1996 ийыште шочшо-влак
Категорий:Биографии современников
Категорий:Марий мер пашаеҥ-влак
Категорий:Журналист-влак
Барабинск

**Барабинск** — ола Российыште, Новосибирск велыште. Кум эн кугу ола велыште. Калыкчот 28 тӱж. еҥ наре.
## Кылвер-влак
* Барабинск Мой город

Категорий:Новосибирск велысе олала
Ермишь

**Е́рмишь** - ола сынан поселко, Рязань велын Ермишинский кундемын административный рӱдыжӧ.

Поселко Ермишь эҥер воктене шога, тудын деч шке лӱмжӧ налын.
Уло шымлыше, нуно шоналтат эҥерын лӱмжӧ финно-угор мут деч лектын марий йылмыште "ер" семын йоҥгалтше манын
(весе финно-угор йылмыште:  эрзя: эрьке, финн: järvi)

Тыгеже, эҥерын лӱмжӧ "ерысе" ончыкта.
Ермишь эҥер ер гоч йоген, тышечын тыге маналташ тӱҥалын.

18 курым покшелне чойн велыше заводым чоҥымаш годым эҥерыште плотиным шогалтеныт, садлан ерже алте пӱяш савырнен.
Тиде пӱя тачат уло. 1974 ийыште тудо "пӱртӱсын шарныктышыже" манын увертаралтын
.




## Важ-влак
Заза

**заза**,(шкелӱм )  Төркиядә яшәүче заза телендә сөйләшүче этник төркем.

Категорий:Мусульман калык-влак
Комсомольский кундем (Чуваший)

**Комсомольский кундем** (; ) — административ кундем Чувашийыште, Российыште. Рӱдыжӧ Комсомольский. Калыкчот 23,9 тӱж. еҥ наре.

## Географий

Категорий:Комсомольский кундем
Янтиково кундем

**Янтиково кундем** (; ) — административ кундем Чувашийыште, Российыште. Рӱдыжӧ Янтиково. Калыкчот 13,3 тӱж. еҥ наре.

## Географий

Категорий:Янтиково кундем
Йошкар Четай кундем

**Йошкар Четай кундем** (; ) — административ кундем Чувашийыште, Российыште. Рӱдыжӧ Йошкар Четай. Калыкчот 12,8 тӱж. еҥ наре.

## Географий

Категорий:Йошкар Четай кундем
Спасское кундем (Угарман вел)

**Спасское кундем** () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Спасское.

*
Ош Холунице кундем

**Ош Холунице кундем** () — кундем Киров велыште, Россий. Рӱдӧ — Ош Холунице.

*
Благовещенск кундем (Пошкырт Эл)

**Благовещенск кундем** () — кундем Пошкырт Элын, Россий. Рӱдӧ — Благовещенск.

*
Драматург

**Драматург** — драматический произведенийым возышо серызе.
Профессор

**Профессор** — кӱшыл учебный заведенийыште преподавательын эн кугу шанчызе лӱмжӧ, тыгак тиде лӱмым нумалше еҥ.
2021

**2021 (кок тӱжем коло икымше) ий —**  365-кечаш ий, григориан кечышот почеш кугарнян тӱҥалын.

## Мо лийын

*

## Кӧ шочын

*

## Кӧ колен

* 21 кылме – Игорь Актуганов, актёр.
Актёр

**Актёр** — спектакльыште але киношто модшо еҥ.

Категорий:Профессий-влак
Редактор

**Редактор** - иктаж-могай текстым редактироватлыше, тӧрлышӧ еҥ.
Викиувер: «Ший памаш» фестиваль вуча

**Марий Элыште финн-угор калык- влакын эстрада мурыштым мурышо-влакын фестиваль-конкурсышт лиеш. 25-ше гыч 27-ше ноябрь марте регион- влак кӱкшытан «Ший памаш» шымше фестиваль-конкурс эрта.** 

Тушко Башкортостан, Удмуртий да Марий Эл гыч 70 наре участник толшаш. 25-ше ноябрьыште Медведево посёлкысо тӱвыра да каныш рӱдерыште мурызо- влак 70-шо 90-шо ийласе палыме муро- влакым йоҥгалтарат. Икымше колыштмаш 18 шагатлан тӱналеш. Вес кечынже 26-шо числаште Йошкар-Оласе Ленин лӱмеш тӱвыра полатыште  тиде жапыштак калык муро да у муро дене палыме лияш лиеш. Кумшо кечынже 27-ше ноябрьыште сеҥыше- влакын кугу гала-концертышт дене фестиваль конкурс мучашлалтеш. Тудо 15 шагатлан тӱҥалеш. Ончаш шичме вер шуко огыл.

Билетым Пушкин карте денат налаш лиеш. Пурымо годым куар кодым, справкым ончыктыман.

«Марий Эл» кугыжаныш теле да радио компанийын сайтыштыже лудаш

Категорий:Викиувер
Караидель кундем

**Караидель кундем** () — кундем Пошкырт Элын, Россий. Рӱдӧ — Караидель.

Район 1932 ий 20 февральыште ыштыме. Йӱдвелне Башкоростан. 3 786 квадратан километр, тышеч 247 квадратан километр кумдыкым чодыра айла.

Верланен 217 км районысо рӱдӧ уфа деч, лишыл кӱртньыгорно станций – "Нужъер ер" (Пермь кундем).

2010 ийысе перепись почеш регионышто 13 тӱжем утла башкир, 7 тӱжем утла татар, 5 тӱжем утла руш калыклыкын ӱшанъеҥышт илат.

Калыкыште Карандельым эше "кокымшо Швейцарий" маныт, иман чодыра да Павловский водохранилищын моторлыкшо дене моктен кутырат.

Мурышто чапландаралтше уфа вӱд, Юртан, кирзе, байке да урюша эҥер-влак дене пырля районым кок ужашлан пайлат. Шола сер-чодыра кундем,тыште тӱҥ шотышто пушеҥгым обрабатыватлыме. Степь районлаште ял озанлык вияҥын.

Район автомобиль корным Бирск – Таба-Сатка вонча.

2001 ийыште Уфа эҥер гоч понтон кӱварым ыштыме.

2019 ийыште Каридель районышто Шӱдӧ ий Башкирийыште у кӱварым чоҥеныт. Тудын кужытшо 324 метр, корнын лопкытшо 9 метр кутышан.

## Административ муниципал статус
Административно-территориальный единице кугыт дене коридельский район Республикыш витле ныл шагатлан пура. Район латшым ялсоветлан шелалтын, тушко индешле индеш ял (ола) илем пура. Муниципал образований, район Каридель муниципал район семын регистрироватлалтын. Тудын латшым сельсоветшым муниципал районын составыштыже латшым ял шотан илем ушымо. районысо Каридель села административ рӱдер, тыгак муниципал районын администраций рӱдыжлан шотлалтеш.

Ял шотан илем-влакын спискышт:

* Артакуль сельсовет 
* Байкибаш ялсовет 
* Байкин ялсовет 
* Кӱшыл сельсовет 
* Каридель сельсовет 
* Караяр ялсовет 
* Кирзин ялсовет
* Куртко ялсовет 
* Магин ялсовет 
* Новобердяша сельсовет 
* Новомулалак ялсовет 
* Озеров ялсовет 
* Подлубысо ялсовет 
* Старостакбуляковский сельсовет 
* Урург ялсовет
* Урюш-Битуллин ялсовет
* Ягильд ялсовет

## Важ-влак


*
Изи Пурга кундем

**Изи Пурга кундем** () — кундем Одо Элыште, Россий. Рӱдӧ — Изи Пурга.

*
2022

**2022 (кок тӱжем коло кокымшо) ий —**  365-кечаш ий, григориан кечышот почеш Шуматкече гыч тӱҥалын.

## Мо лийын

*

## Кӧ шочын

*

## Кӧ колен

*2 шыжа — Кульшетов Валерий Дмитриевич, марий семмастар.
Ардатов кундем (Мордовий)

**Ардатов кундем** () — кундем Мордовийыште, Россий. Рӱдӧ — Ардатов.

*
Викиувер: Ава ден икшывыже- влак калыкле вургемым ончыктен кертыт

**Ава ден икшывыже- влак калыкле вургемым ончыктен кертыт. Тӱвыра министерствын пресс-службыжын увертарымже почеш «Калыкле вургемым чийыше ава ден икшывыже- влак» Тӱнямбал фотоконкурсыш йодмашым налаш тӱҥалме.** 

Конкурсыш ушнашлан йодмашым 25-ше август марте пуаш лиеш. 15-ше сентябрьыште официальный сайтыште 200 финалистым да 50 сеҥышым увертарат. Конкурсым иктешлымаш да наградым кучыктымаш Москошто октябрь тылзын «Ӱдырамашын кидше дене» тӱнямбал фестивальын площадкыштыже торжественный церемонийыште лийшаш.

Конкурсыш ушнымо йӧн дене рашырак конкурсын официальный сайтыштыже палыме лияш лиеш.

«Марий Эл» кугыжаныш теле да радио компанийын сайтыштыже лудаш

Категорий:Викиувер
Викиувер: Марий самырык театрын пӧртшӧ уэммашым вуча

**Йошкар-Олаште самырык театрын зданийжым пужен ышташ тӱҥалыт. Тушто ондак курчак театр верланен ыле, кызыт самырык театр пашам ышта.**

Тӱвыра министерстве проект да смете документацийым 8 миллионат 900 тӱжем утла теҥгелан тӧрлаш шона. Инженер шымлымаш эртышаш, зданийым тичмаш терген лектыт да техник заключенийым ыштышаш улыт. Умбакыже проект документаций ямдылалтеш да Кугыжаныш экспертизыш колталтеш.

Чыла тиде пашам тений 30-шо сентябрь марте ыштен шуктыман.

«Марий Эл» кугыжаныш теле да радио компанийын сайтыштыже лудаш

Категорий:Викиувер
Викиувер: Калык- влакын келшымаш пӧртыштым жап деч ончыч ыштен шуктат

**Калык-влакын келшымаш пӧртыштым жап деч ончыч ыштен шуктат. Кызыт тушто чоҥымо паша умбакыже шуйна. Объектыште 50 еҥ тырша. Пӧртын пырдыжшым пелыже наре кӱ дене комыжлымо. Вентиляций системе ышталтеш, кӱварлан негыз шаралтеш, отделке, электротехник, сантехник паша шукталтеш.** 

Чоҥымо площадкыште Марий Элым вуйлатыше Александр Евстифеев лийын. Контракт почеш Калык келшымаш пӧрт 2023-шо ийын майыште шукталтшаш, но подрядчик тений декабрьланак шукташ сӧра. 2023-шо ийлан ойырышаш оксам 2022-шо ийыш кусараш кутырен келшыме. Сандене кӱлешан оборудований ден мебельым ситарыме процедура тӱналшаш. Ырыктыме системым пашаш колтымо.  

Пашам тӱҥалмылан ик ият уке гынат, зданий 47 процентлан ямде.

«Марий Эл» кугыжаныш теле да радио компанийын сайтыштыже лудаш
Категорий:Викиувер
Академий

**Академий** (грек. Ἀκαδήμεια, лат. Academia) — эн кугу научный учреждений.
Телефон

**Телефо́н** (греч. τῆλε «убалне» + φωνή «йӱк») — тора кужытышто йӱкым колтымо да налме аппарат.

## Эртык

## Кызыт
Тачысе кечылан тыгай телефон-влак улыт:

* Радиотелефон
* ISDN
* Сототелефон
* Спутник телефон
* IP-телефоний

## Тугак ончо
IP телефон
Категорий:Технологий
Чоҥышо

**Строитель** —  профессий, пашаеҥ искусственный йырвелын объектше-влакым да инфраструктурым чоҥа.
Профессий

**Профе́ссий** (лат. professio; profiteor — «шке пашам семын палемдем») — айдемын пашашже, тӱҥ шотышто тудын илаш йӧным пуышо источникше — тиде паша, кудыжлан айдеме пашадарым налеш.

Профессий теорий да практик тунем шуымым йодеш. 
*
Викиувер: Эше 489 еҥын коронавирус инфекций пенгыдемдалтын

**«[https://xn--80aesfpebagmfblc0a.xn--p1ai/ Стопкоронавирус.рф]» сайтын увертарымыж почеш Марий Элыште эше 489 еҥын коронавирус инфекций пенгыдемдалтын.**

Тыге, пандемий жаплан республик мучко чылажге 38 356 еҥ covid-19 дене черланен. Нунын кокла гыч 29 956 еҥ тӧрланен да 995 еҥ илышыж дене чеверласен. 
Категорий:Викиувер
COVID-19

**COVID-19** (аббревиатуро. англ. COronaVIrus Disease 2019 — *2019 ийысе* *коронавирус инфекций*), ончыч коронавирус инфекций 2019-nCoV — пӱсӧ респираторный инфекций SARS-CoV-2 (2019-nCoV) вирус тарвата.

## Симптомо-влак
Чӱчкыдын вашлилтше симтомо-влак:

йӱштымужо,

кукшо кокыртыш,

нойымаш,

там але пуш йомдарымаш.

Категорий:COVID-19
Викиувер: Марий Элыште газым пуртымо паша умбакыже шуйна

**Республикым газифицироватлыме шотышто штабын заседанийже лийын. Тудым Марий Эл правительствым вуйлатышын икымше алмаштышыже Александр Сальников «Газпромын» еҥже- влак дене пырля эртарен. Тушто шуктымо пашам иктешлыме да Россий Прездентын кундемлаште догазификацийым виктарыме шотышто кӱштымашыжым кузе шуктен толмо нерген мутланыме.** 

Тений чылаже изи куатан 11 распределительный газпучым чоҥаш кӱлеш, а 2023-шо ийыште кум пучым, 24-ше ийыште 18 газпучым чоҥаш палемдыме. Догазификаций план-графикыш ныл тӱжем утла суртым пуртымо. А газым пуртыдымо пӧрт куд тӱжемат 966-ыт шотлалтеш. Калык газым пурташ йодмашым пуаш ок вашке. Молан манаш гын, ятыр пӧртшын погылан права шотышто документше ямде огыл.

«Марий Эл» кугыжаныш теле да радио компанийын сайтыштыже лудаш
Категорий:Викиувер
Викиувер: Звенигово мастар-влак Марий Элын картыжым тӱрлат

**Звениговысо мастар-влак Марий Элын карте ден гербшым тӱрлат. Республикыштына «Российын тӱрлымӧ картыже» проектым шыҥдараш тӱналыныт. Проектын шонымашыже - тӱрлымӧ радына семын элнан кугу картыжым ыштымаш.** 

Тудын посна ужашыже-влак кажне регионын ойыртемжым,  тудлан келшен толшо тӱржым да ыштыме техникыжым почын ончыктат. Республикыштына тиде почётан пашам шукташ Звениговысо калык мастар-влакын Пӧртшын уста кидан еҥыштлан ӱшанен пуымо. 

Шке эскизыштлан тӱрлызӧ-влак республикын маскалан келшен толшо контуржым, республикын гербшым налыныт. Гербшын ший кумдыкыштыжо кынелше маскам сӱретлыме. Тӱҥ орнаментлан кайыкын сӱретше кучылталтеш. Молан манаш гын, тошто легенде почеш марий калык лудо деч шарлен, - умылтарат Мастар-влакын Пӧртыштышт.

«Марий Эл» кугыжаныш теле да радио компанийын сайтыштыже лудаш
Категорий:Викиувер
Гвадалахара (Мексика)

**Гвадалахара  ** () — ола Мексикыште. Калыкчот: 1 460 148 еҥ (2021 ий).

Категорий:Гвадалахара (Мексика)
Категорий:Мексикысе миллионер-олала
Гайдай, Леонид Иович

**Леонид Иович Гайдай** (, Свободный — , Моско) — актёр, режиссёр, сценарист, Совет Ушемын Калык артистше (1989).

## Биографий
## Фильмографий
* 1956 — Долгий путь
* 1958 — Жених с того света
* 1960 — Трижды воскресший
* 1961 — Пёс Барбос и необычный кросс
* 1962 — Самогонщики
* 1962 — Деловые люди
* 1965 — Операция «Ы» и другие приключения Шурика
* 1966 — Кавказская пленница, или Новые приключения Шурика
* 1968 — Бриллиантовая рука
* 1971 — 12 стульев
* 1973 — Иван Васильевич меняет профессию
* 1975 — Не может быть!
* 1977 — Инкогнито из Петербурга
* 1980 — За спичками
* 1982 — Спортлото-82
* 1985 — Опасно для жизни!
* 1989 — Частный детектив, или операция «Кооперация»
* 1992 — На Дерибасовской хорошая погода, или На Брайтон-Бич опять идут дожди
## Кылвер-влак
* Сайт «Гений комедии Леонид Гайдай»
* Статья кинокритика Алексея Васильева, посвященная режиссёру
## Важ-влак


## Литератур
* *Волков А. А.* Эксцентрическая кинокомедия. — М.: «Знание», 1977. — 48 с.
* *Пупшева М., Иванов В., Цукерман В.* Гайдай Советского Союза. — М.: Эксмо, 2002.
* *Фролов И. Д.* В лучах эксцентрики. — М.: Искусство, 1991.
* Гайдай, Леонид Иович // Восьмеричный путь — Германцы [Электронный ресурс]. — 2006. — С. 292. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 6). — ISBN 5-85270-335-4.
* Владимир Сосницкий. Подвиг сержанта Гайдая. Гениальному режиссёру и фронтовому разведчику исполнилось бы 96 лет. // «Красная Звезда». 2019, 1 февраля.
Смирнова, Надежда Львовна

**Надежда Львовна Смирнова** (, Моско — , Моско) — руш актриса да сценарист.

## Биографий
## Фильмографий
* 1974 — Птицы над городом — *Ира*
* 1974 — Побег из дворца — *Галка*
* 1977 — Отклонение ноль — *Галка*
* 1977 — Талант — *Валя в детстве*
* 1978 — Сказка как сказка… — *Принцесса*
* 1979 — Киевские встречи. Прикосновение (киноальманах) — *Таня*
* 1979 — Дачная поездка сержанта Цыбули — *Алёнка*
* 1980 — Семейный круг — *Марина*
* 1982 — Пусть он выступит… — *Конни Старкуэтер*
* 1986 — Джек Восьмёркин — «американец» — *Таня Кацаурова*
* 1986 — Досье человека в «Мерседесе» — *Сабина*
* 1986 — Обвиняется свадьба — *Света, невеста*
* 1986 — Театр И. С. Тургенева
* 1987 — Моя дорогая
* 1987 — Ночной экипаж — *«Ляля»*
* 1987 — Счастливо оставаться! — *Маша Киреева*
* 1988 — Клад — *Наташа*
* 1988 — Эсперанса — *Аннушка*
* 1991 — След дождя — *Лизавета*
* 1991 — Круг обречённых — *Лариса*
## Кылвер-влак
* Смирнова Надежда Львовна
## Важ-влак


Категорий:Руш актёр-влак
Вознюк, Борис Леонидович

**Борис Леонидович Вознюк** () — украин актёр, режиссёр да сценарист. Украинын Калык артистше (1999).

## Биографий
## Фильмографий
* 1973 — Каждый вечер после работы
* 1977 — Талант
* 1981 — Как важно быть серьёзным
* 1984 — Макар-следопыт
* 1988 — Остров сокровищ
* 2007 — Возвращение Мухтара
## Важ-влак
Охлобыстин, Иван Иванович

**Иван Иванович Охлобыстин** (, Поленово) — руш актёр, режиссёр, сценарист да продюссер.

## Биографий
## Фильмографий
* 1991 — Нога
* 1992 — Арбитр
* 1995 — Приют комедиантов
* 1998 — Кто, если не мы
* 2001 — Даун Хаус
* 2010-2016 — Интерны
* 2012 — Соловей-разбойник
* 2012-2016 — Метод Фрейда
* 2018 — Временные трудности
## Важ-влак


Категорий:Руш актёр-влак
Охлобыстина, Оксана Владимировна

**Оксана Владимировна Охлобыстина** (, Моско) — руш актриса да сценарист.

## Биографий
## Фильмографий
* 1987 — Катенька
* 1989 — Авария — дочь мента
* 1990 — Сделано в СССР
* 1991 — Волкодав
* 1991 — Мигранты
* 1992 — Мужской зигзаг
* 1992 — Белые одежды
* 1993 — Увидеть Париж и умереть
* 1994 — Завещание Сталина
* 1998 — Кто, если не мы
* 2007 — Софи
## Важ-влак


Категорий:Руш актёр-влак
Шанче доктор

**Шанче** **доктор**  — СССР-ыште, Россий Федерацийыште да икмыняр СНГ элыште кӱшыл ступеньын кокымшо (шанче кандидат деч вара) шанче степень.
Common Voice

**Common Voice** — тиде чылалан кучылташ лийше уло тӱня гыч вӱмазе-влакын йӱкышт негызеш ыштыме йӱкан датасет. Йӱкан приложенийлам ышташ кумылан еҥ-влак датасетым машине туныктымаш модель-влакым туныкташлан кучылтын кертыт.

Проектым пашашке 2017 ийыште пеледыш тылзын 19 кечынже колтымо.
Лисовский, Андрей Иванович

**Андрей Лисовский** (Андрей Иванович Лисовский) (1968 пургыж 11, Литовский ССР, Клайпеде) — мер пашаеҥ, политик, публицист, радистат-звукорежиссёр, моряк дене специалист да мореходство. Кечывалвел Африкын образований министрын алмаштышыже (1989-1991).

## Кылвер-влак

* Андрей Иванович Лисовский - Традиция (traditio.wiki)
* AF Press Clips. 1990

Категорий:Руш политик-влак
Надаль, Рафаэль

**Рафаэль Надаль Парера** (, шочаш Июнь 3 Куд ик тӱжем индешшӱдӧ кандашле — википедий Манакор, **Балеарский** отро) — испан тигр, нылымше верым айла рейтинг ATP.

Историйыште тудо кугу селалан шотлалтеш ялыш история сёл да ик жап чыла сай. Пӧръеҥ-влак коклаште эн кугу титулжо селаште тачысе кечылан тудын чотшо кугу Кугу ӧшлӧк посна разрядыш — 21, швейцар эрташ Роджер Федерер серб да Новак Джокович — 20 дене коктынат. Тудо кок гана сеҥен Почмо чемпионатше Австралий, латкум гана — Roland Garros Турнир (эн сай села гыч историй лийшаш улыт), кок гана — Уимблдон чемпионат да ныл гана — Сшаште почмо чемпионатше.
Российын Украинышке керылтмаш (2022)

**Российын-украинышке керылтмаш** 2022 ий пургыж тылзын 24-ше кечынже тӱҥалын. 

Россий Федерацийын Президентше Владимир Путин Донецк Калык Республике ден и Луганск Калык Республикылам шкелӱмлымӧ посна кундем семын увертарен. Тылеч вара лӱмын келыштарыме операций тӱҥалын. Сарзе-влак ДКР, ЛКР да Российым Украинысе неонацист-влак деч аралаш пижыныт.

Марий Эл Республик гыч 40 сарзе салтак геройлын вуйжым пыштен.

Категорий:Россий
Категорий:Украина
Зайцев, Юрий Викторович

**Юрий Викторович Зайцев** (1970 теле 10, СССР, РСФСР, Моско вел, Монино посёлко) — российыйсе кугыжаныш пашаеҥ, Марий Эл Республик Вуйлатышын пашажым жаплан шуктышо (2022 ий ага тылзын 10-шо кечыже гыч)

## Еш
Пелашан, эргыже уло. 

## Марий Эл Республик Вуйлатышын пашажым жаплан шуктышо
2022 ий ага тылзын 10-шо кечынже Россий Президентын Кӱштыкшӧ почеш Юрий Зайцевым Марий Эл Республикын Вуйлатышыжын пашажым жаплан шуктышылан шогалтыме. 

## Чап

* Калмыкий Республикын почётан гражданинже (2022)

## Кылвер-влак

* Биография Юрия Зайцева // РИА Новости

## Важ-влак
Юзыкайн, Эрик Алексеевич

**Эрик Юзыкайн (**Эрик Алексеевич Юзыкайн) — тӱвыра да мер пашаеҥ, М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрын вуйлатышыже (2018 - кызыт марте).

## Илыш корныжо
Эрик Юзыкайн 1972 ий ӱярня тылзын 5-ше кечынже шочын. 

2018 ийыште М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрын вуйлатышыжлан шогалын.

## Чап

* Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2022).
Алиса Селезнёва

**Алиса Селезнёва** — фантастический цикл тӱҥ героинян йоча книга Кир Булычёвалан «Алисан Приключений-влакыже» чоҥышо да нунылан паша денат чеверласаш, тыгай сем «Тайна кумшо планетыже», «У ончыкылык гыч» да «Алиса пале, мом ышташ!». Алиса — ӱдырем, XXI курымын ий мучаште москваште ила.
Монино

**Мо́нино** — Моско областьысе Щёлково оласе окрыгышто улшо ола шотан посёлок.

Калык чот — 20 211 еҥ (2022)
Марий Автоном Совет Социализм Республик

**Марий Автоном Совет Социализм Республик (Марий ССР, МАССР)** — 1936—1993 ийлаште РСФСР-ын административно-территориальный единицыже.

Рӱдола — Йошкар-Ола.

1936 ийыште Теле тылзын 5 кечынже Марий АССР-ыш савырыме. Марий автономийым ыштыме дене марий йылме кугыжаныш статусым налын. Марий тӱвыра, сылнымут, савык, школ виянаш тӱҥалыныт. 

1930–шо ийлаште педагогике, чодыра технике институт-влак почылтыныт, йылмым, сылнымутым да эртыкым шымлыше марий институт пашам ышташ тӱҥалын, театр почылтын.

## Эртымгорно

* 1920 ий, 4 кылме Марий автоном область (МАО) ыштыме.
* 1936 ий, 5 чатлама Марий Автоном Совет Социализм Республикыш савырыме.
* 1990 ий, 22 шыжа гыч — Марий Совет Социализм Республик (МССР)
* 1992 ий, 8 сорла гыч — Марий Эл Республик

## Калык
1970 ийысе перепись почеш:

* руш — 321 тӱжем еҥ  (46,9 %)
* марий — 299 тӱжем еҥ  (43,6 %)
* суас — 40 тӱжем еҥ  (5,8 %)
* чуваш — 9 тӱжем еҥ  (1,3 %)
* украин — 5 тӱжем еҥ  (0,7 %)
* моло калык-влак — 11 тӱжем еҥ (1,7 %)

## Литератур
* Марийская Автономная Советская Социалистическая Республика // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

Категорий:Марий Эл
Викиувер: Отставкыш колташ йодын

**Марий Эл республикын вуйлатышыже Александр Евстифеев паша гыч кайымыж нерген увертарен, Россий президент Владимир Путин деч отставкыш колташ йодын.**

Мемнан республикыште гына огыл, Россий мучко икмыняр регион (Киров, Саратов, Томск, Рязань областьлаште) вуйлатыше-влак отставкым йодыныт.

«Кугарня» газетын сайтыштыже лудаш
Категорий:Викиувер
Викиувер: Марий Элым вуйлатыше вашталтын

**Россий президент Владимир Путин «Марий Эл Республикым Вуйлатышын полномочийжым жап шумо деч ончыч пытарыме нерген» указеш кидпалыжым пыштен.**

«Марий Эл Республикым Вуйлатыше А.А.Евстифеевын жап шумо деч ончыч полномочийжым пытарыме нерген йодмашыжлан кӧра да «Россий Федерацийысе субъект-влакын кугыжаныш кучем законодательный (представительный) ден исполнительный орган-влакым организоватлыме общий принцип-влак нерген» 1999 ий 6 октябрьысе 184-ФЗ-№-ан федеральный законын 19-ше статьяжын 9-ше пунктшын «а» подпунктшо да 1-ше пунктын «в» подпунктшо дене келшышын, пунчалам:

1.Марий Эл Республикым Вуйлатыше А.А.Евстифеевын кумылжым шотыш налын, тудым отставкыжым приниматлаш.

2. Марий Эл Республикын Вуйлатышыжым сайлыме еҥын должностьыш шогалмешкыже, жаплан, Марий Эл Республикын Вуйлатышыжын пашажым шуктышылан Юрий Викторович Зайцевым шогалташ.

3.Ты Указ тудым подписатлыме деч вара вийыш пура.»

«Кидшер» интернет-журналыште лудаш
Категорий:Увераҥар
Загорская, Елена Иосифовна

**Елена Загорская** (Елена Иосифовна Загорская) (1943 пеледыш 10, Германийыште нацист-влак, Перелозай) — совет да итальян мурызо. Марий АССР-ын сулло артисткыже (1980 ий).

## Кылвер-влак

* Елена Иосифовна Загорская — Циклопедия (cyclowiki.org)
* К 80-летию Льва Лещенко. Вспоминаем хиты из репертуара эстрадного долгожителя | Журнал МУЗилка | Яндекс Дзен (yandex.ru)

Категорий:Руш мурызо-влак
Николаев вел

**Николаев вел** () — Украинын ужашыже.

Рӱдола — Николаев.

Одесса вел, Кировоград вел, Днепропетровск вел да Херсон вел дене йыгыре улеш.

## Илышйогын

## Географий верланымаш

## Административ шеледымаш

### Кундемла

### Олала

## Эртымгорно

### Николаев вел

## Экономик вияҥмаш

### Инфраструктур

### Йӧнозанлык

### Кылвер-влак

## Тыгак ончо

## Важ-влак


*
Викиувер: Сайлыме кампанийыште ныл еҥ участвоватла

**Республикыштына Марий Элым вуйлатышылан вич кандидат гыч нылытше сайлымаш комиссийыш нуным поддержатлыме шотышто подпись-влакым конденыт.** 

Регистрацийыш документым Марий Элым вуйлатышын пашажым жаплан шуктышо Юрий Зайцев, пенсионер- влак партийын верысе пӧлкажым вуйлатыше Валентина Злобина, ЛДПР-ын координаторжо Антон Мирбадалев, «Справедлийый Россий - Патриот-влак - Чын верч» партийын верысе пӧлкажым вуйлатыше Наталья Глущенко пуэныт.

Визымше кандидатше - шкем шке темлыше Василий Арисов сайлымаш гыч шке кандидатурыжым кораҥден. Палемдыме жаплан подписьым поген шуктен омыл, - каласен Арисов. Тыге сайлыме кампанийыште ныл еҥ участвоватла: иктыже шкем шке темлен, кумытшым партий-влак темленыт.

«Марий Эл» кугыжаныш теле да радио компанийын сайтыштыже лудаш
Категорий:Викиувер
Сумы

**Сумы** () — ола Украиныште, Сумы велын рӱдыжӧ.

## Палемдымаш-влак

* Официальный сайт городского совета
* Данкор-онлайн Сумской информационный портал

Категорий:Сумы
Черновцы

**Черновцы** () — ола Украиныште, Черновцы велын рӱдыжӧ.

## Палемдымаш-влак

* Официальный сайт местного совета г. Черновцы (укр.)
* История, фотографии и достопримечательности Черновцов
* Таблицы соответствия названий улиц (австро-венгерских, румынских, советских, украинских): https://web.archive.org/web/20090225100748/http://gr.czernowitz.googlepages.com/list.htm http://czernowitz.ehpes.com/czernowitz5/translator/r-ah-u.html

Категорий:Черновцы
Черкассы

**Черкассы** () — ола Украиныште, Черкассы велын рӱдыжӧ.

## Палемдымаш-влак

* Черкассы на сайте Верховной рады Украины
* Черкаси — офіційний портал міської ради, міського голови, виконавчого комітету

Категорий:Черкассы
Зеленский, Владимир Александрович

**Владимир Александрович Зеленский** (; 25 шорыкйол 1978, Кривой Рог) — украин политик, актёр, режиссёр, продюсер да сценарист, Украинын президентше.
## Биографий
## Фильмографий
* 2011 — Служебный роман. Наше время
* 2012 — Ржевский против Наполеона
* 2012 — 8 первых свиданий
* 2015-2019 — Слуга народа
* 2016 — 8 лучших свиданий
* 2016 — Слуга народа 2
* 2018 — Я, ты, он, она
## Важ-влак

Категорий:Украин политик-влак
Жмеринка

**Жмеринка** () — ола Украиныште Винница велыште. Жмеринка кундемын рӱдерже. Калыкчот: 34 097 еҥ (2021 ий).
## Верланыме вер
Винница деч 49 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Базилевич, Анатолий Дмитриевич — сӱретче
* Брезденюк, Валерий Александрович
* Гончарук, Алексей Валерьевич — политик
* Костецкий, Виктор Александрович — актёр
* Полянский, Леонид Петрович
* Чеканюк, Виллен Андреевич — сӱретче
* Чёрный, Михаил Никифорович — сӱретче
* Яшниченко, Николай Иосифович

## Литератур
* *В.&nbsp;О.&nbsp;Колесниченко, В.&nbsp;І.&nbsp;Кротов*. Жме́ринка // Історія міст і сіл Української РСР: у 26&nbsp;т. / П.&nbsp;Т.&nbsp;Тронько (голова Головної редколегії).&nbsp;— К.: Головна редакція УРЕ АН УРСР, 1967—1974&nbsp;— том Вінницька область / А.&nbsp;Ф.&nbsp;Олійник (голова редколегії тому), 1972 : 788с.&nbsp;— С.&nbsp;217—227

## Кылвер-влак

* Официальный сайт Жмеринки
* Учётная карточка на сайте Верховной рады
* История и достопримечательности Жмеринки
* 
* *Шеремета Г. С*. Жмеринка  // Енциклопедія сучасної України : у 30 т. / ред. кол. : І. М. Дзюба [та ін.] ; НАН України, НТШ. — К. : [б. в.], 2009. — Т. 9 : Е — Ж. — 711 с. — ISBN 978-966-02-5720-7.
* Жмеринка на сайті www.castles.com.ua 
* Жмеринка, Жмеринський район, Вінницька область. Частина 1. Історія міст і сіл УРСР. 2015-03-13. 
* Жмеринка, Жмеринський район, Вінницька область. Частина 2. Історія міст і сіл УРСР. 2015-03-13. 
* Жмеринка, Жмеринський район, Вінницька область. Частина 3. Історія міст і сіл УРСР 2015-03-13. 
* Електронна версія книги Новітня історія України: Славетна Вінниччина 2006 >> Жмеринський район 
* Олександр Горобець Жмеринське коріння поетичного «неокласика» Юрія Клена
* Олександр Горобець Жмеринська історія з всепогодним календарем Брюса 
* Олександр Горобець Без Жмеринки жити не можу 
* Олександр Горобець А перша пані УНР в екзилі родом із Жмеринки 
* Олександр Горобець Ірландський маестро із Жмеринських країв 
* Zhmerinka, Ukraine 
* Zmierzynka // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. — Warszawa : Druk «Wieku», 1895. — Т. XIV. — S. 650.

Категорий:Винница велысе олала
Ямполь (Винница вел)

**Ямполь** () — Украиныште Винница велыште Могилёв-Подольский кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 10 787 еҥ (2021 ий).

## Верланыме вер
Винница деч 111 километр кечывалвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак

## Литератур
* *Д.&nbsp;С.&nbsp;Вирський, Д.&nbsp;Я.&nbsp;Вортман.* Ямпіль  // // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2013. — Т. 10 : Т — Я. — С. 739. — 784 с. : іл. — ISBN 978-966-00-1359-9.
* *А.П. Заблоцький*. Я́мпіль // Історія міст і сіл Української РСР : у 26 т. / П.Т. Тронько (голова Головної редколегії). — К. : Головна редакція УРЕ АН УРСР, 1967 - 1974 — том Вінницька область / А.Ф. Олійник (голова редколегії тому), 1972 : 788с. — С.725-734

## Кылвер-влак
* Ямпіль&nbsp;— Інформаційно-пізнавальний портал | Вінницька область у складі УРСР  (На основі матеріалів енциклопедичного видання про історію міст та сіл України, том&nbsp;— Історія міст і сіл Української РСР: Вінницька область.&nbsp;— К.: Головна редакція УРЕ АН УРСР, 1972.&nbsp;— 630 с.)
* Ямпіль, Ямпільський район, Вінницька область  // Історія міст і сіл Української РСР
* Енциклопедія українознавства : Словникова частина : [в 11 т.] / Наукове товариство імені Шевченка ; гол. ред. проф., д-р Володимир Кубійович. — Париж — Нью-Йорк : Молоде життя, 1955—1995.
* Історія містечка Ямпіль та його укріплень на www.zamki-kreposti.com.ua  
* Who is who Ямпільський район
* Yampol, Ukraine 
* Jampol // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. — Warszawa : Druk «Wieku», 1882. — Т. III. — S. 394. — S. 394—396. 
* Jampol // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. — Warszawa : Druk «Wieku», 1900. — Т. XV, cz. 1. — S. 632. — S. 632. 

Категорий:Винница велысе олала
Могилёв-Подольский

**Могилёв-Подольский** () — ола Украиныште Винница велыште. Могилёв-Подольский кундемын рӱдерже. Калыкчот: 30 359 еҥ (2021 ий).

## Верланыме вер
Винница деч 100 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Волошенюк, Иван Степанович
* Гаевский, Иван Тимофеевич
* Каплан, Лев Борисович
* Марчук, Николай Павлович
* Мосендз, Леонид Маркович
* Флит, Пётр Борисович

## Литератур
* *С.К. Журавльов, М.О. Пілецький*. Могилі́в-Поді́льський // Історія міст і сіл Української РСР : у 26 т. / П.Т. Тронько (голова Головної редколегії). — К. : Головна редакція УРЕ АН УРСР, 1967 - 1974 — том Вінницька область / А.Ф. Олійник (голова редколегії тому), 1972 : 788с. — С.411-431
* Д. С. Вирський. Могилів-Подільський // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2010. — Т. 7 : Мл — О. — С. 14. — 728 с. : іл. — ISBN 978-966-00-1061-1.
* Mohylów // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. — Warszawa : Druk «Wieku», 1885. — Т. VI. — S. 612. — S. 612—616. 
* S. Barącz. Mohylów // Rys dziejów ormiańskich. — Tarnopol, 1869. — S. 156—163. 

## Кылвер-влак
* Могилів-Подільський міський портал 
* Розклад руху приміських поїздів
* Облікова картка м Могилів-Подільський
* Електронна версія книги Новітня історія України: Славетна Вінниччина 2006 >> Міста i райони Вінниччини Могилів-Подільський район
* офіційний сайт Могилів-Подільської районної ради 
* офіційний сайт Могилів-Подільської міської ради 
* офіційний сайт Могилів-Подільської районної державної адміністрації
* Історична довідка та мапа Могилева-Подільського 
* Могилів-Подільський&nbsp;— Інформаційно-пізнавальний портал | Вінницька область у складі УРСР  (На основі матеріалів енциклопедичного видання про історію міст та сіл України, том&nbsp;— Історія міст і сіл Української РСР: Вінницька область.&nbsp;— К.: Головна редакція УРЕ АН УРСР, 1972.&nbsp;— 630 с.)
*Офіційний сайт Могилів-Подільської міської ради 
* Український Генеалогічний Форум - Могилів-Подільський 

Категорий:Винница велысе олала
Тульчин

**Тульчин** () — ола Украиныште Винница велыште. Тульчин кундемын рӱдерже. Калыкчот: 14 668 еҥ (2021 ий).

## Верланыме вер
Винница деч 68 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Зельдович, Григорий Борисович
* Кузьменко, Александр Данилович
* Отелин, Александр Анатольевич
* Свенцицкий, Александр Николаевич
* Хмелевский, Юрий Николаевич
## Литератур
* *А.&nbsp;О.&nbsp;Безсонний, Д.&nbsp;К.&nbsp;Дункевич, Н.&nbsp;С.&nbsp;Квєтний*. Тульчи́н // Історія міст і сіл Української РСР: у 26 т. / П.&nbsp;Т.&nbsp;Тронько (голова Головної редколегії).&nbsp;— К. : Головна редакція УРЕ АН УРСР, 1967—1974&nbsp;— том Вінницька область / А.&nbsp;Ф.&nbsp;Олійник (голова редколегії тому), 1972 : 788с.&nbsp;— С.628-640
* Вирський Д. С. Тульчин // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2013. — Т. 10 : Т — Я. — С. 174. — 784 с. : іл. — ISBN 978-966-00-1359-9.
## Кылвер-влак
* Тульчин&nbsp;— Інформаційно-пізнавальний портал | Вінницька область у складі УРСР (На основі матеріалів енциклопедичного видання про історію міст та сіл України, том&nbsp;— Історія міст і сіл Української РСР: Вінницька область.&nbsp;— К.: Головна редакція УРЕ АН УРСР, 1972.&nbsp;— 630 с.)
* Тульчин/Tulchin
* Тут був Я. «Тульчин. Прикордонний Версаль»
* Тульчин
* Костянтин Буркут. Тульчин
* Все о городе и не только на сайте tulchin.org.ua
* Who is who Тульчинський район
* Відвідини Тульчина
* Трійкою коней по підземеллю. Любов Багацька. Український Тиждень.

Категорий:Винница велысе олала
Ладыжин (ола)

**Ладыжин** () — Украиныште Винница велыште Гайсин кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 23 791 еҥ (2021 ий).

Категорий:Винница велысе олала
Гнивань

**Гнивань** () — Украиныште Винница велыште Винница кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 11 500 еҥ.

Категорий:Винница велысе олала
Немиров (ола)

**Немиров** () — Украиныште Винница велыште Винница кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 11 000 еҥ (2024 ий).
## Верланыме вер
Винница деч 39 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Мороз, Захар Петрович
* Мордехай Намир
* Некрасов, Николай Алексеевич
* Ольшанецкий, Яков Иосифович
* Усач, Григорий Давидович
* Чулко, Николай Фёдорович
## Литератур
* *М.Д. Гладкий, Ю.П. Мороховський* Неми́рів // Історія міст і сіл Української РСР : у 26 т. / П.Т. Тронько (голова Головної редколегії). — К. : Головна редакція УРЕ АН УРСР, 1967 - 1974 — том Вінницька область / А.Ф. Олійник (голова редколегії тому), 1972 : 788с. — С.468-481
* Д. С. Вирський. Немирів, місто Вінницької обл. // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2010. — Т. 7 : Мл — О. — С. 365. — 728 с. : іл. — ISBN 978-966-00-1061-1.
* Буркут К. Немирів [Текст] // Світогляд: Науково-популярний журнал. — 2009. — N 5. — С. 62—63 . — ISSN 1819-7329.
* Немирів — Інформаційно-пізнавальний портал | Вінницька область у складі УРСР (На основі матеріалів енциклопедичного видання про історію міст та сіл України, том — Історія міст і сіл Української РСР: Вінницька область. — К. : Головна редакція УРЕ АН УРСР, 1972. — 630 с.)
* Український радянський енциклопедичний словник : [у 3 т.] / гол. ред. Бабичев Ф. С. — 2-ге вид. — К. : Голов. ред. УРЕ АН УРСР, 1987. — Т. 2 : Каліграфія — Португальці. — 736 с.
* Niemirów // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. — Warszawa : Druk «Wieku», 1886. — Т. VII. — S. 90. — S. 91—94. 
* Shtetl Finder (1989), p. 61: «Nemirov». 

## Кылвер-влак
* Немирів&nbsp;— офіційний сайт міста
* Немирівська міськрада
* Немирівська РДА
* Немирівський клінічний санаторій Авангард
* Немирів
* Погода у Немирові
* Архієпископ Михаїл звершив чин освячення Свято-Покровського храму у м. Немирів
* Официальный сайт Немировских евреев
* Немиров // Электронная еврейская энциклопедия.
* Nemirov, Ukraine 
* Encyclopedia of Jewish Life (2001), p.&nbsp;881: «Nemirov». 
* Історія міста Немирів (Вінницька область)

Категорий:Винница велысе олала
Вапнярка (Винница вел)

**Вапнярка** () — Украиныште Винница велыште Тульчин кундемыштыже верланыше посёлко. Калыкчот: 7 412 еҥ (2021 ий).

Категорий:Винница велысе посёлкыла
Зализничное (Винница вел)

**Зализничное** () — Украиныште Винница велыште Хмельник кундемыштыже верланыше посёлко. Калыкчот: 982 еҥ (2021 ий).

Категорий:Винница велысе посёлкыла
Крыжополь

**Крыжополь** () — Украиныште Винница велыште Тульчин кундемыштыже верланыше посёлко. Калыкчот: 8 100 еҥ.

Категорий:Винница велысе посёлкыла
Тростянец (посёлко)

**Тростянец** () — Украиныште Винница велыште Гайсин кундемыштыже верланыше посёлко. Калыкчот: 6 844 еҥ (2025 ий).

Категорий:Винница велысе посёлкыла
Турбов

**Турбов** () — Украиныште Винница велыште Винница кундемыштыже верланыше посёлко. Калыкчот: ≈6 000 еҥ (2024 ий).

Категорий:Винница велысе посёлкыла
Бердичев

**Бердичев** () — ола Украиныште Житомир велыште. Бердичев кундемын рӱдерже. Калыкчот: 74 000 еҥ (2021 ий).

Категорий:Житомир велысе олала
Овруч

**Овруч** () — Украиныште Житомир велыште Коростень кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 15 795 еҥ (2021 ий).

Категорий:Житомир велысе олала
Андрушёвка

**Андрушёвка** () — Украиныште Житомир велыште Бердичев кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 8 600 еҥ.

Категорий:Житомир велысе олала
Кульшетов, Валерий Дмитриевич

**Валерий Дмитриевич Кульшетов** (1952 ий 17 октябрь, Мари-Турек, Марийская АССР — 2022 ий 2 октябрь, Йошкар-Ола) — марий семмастар, член Союза композиторов СССР (1979), лауреат Государственной премии имени Олыка Ипая (1990), заслуженный деятель искусств Республика Марий Эл (1995), заслуженный деятель искусств России (2004).

## Усталык
Валерий Дмитриевич 200 утла мурын авторжо, 400 наре аранжировкым ыштен. Тудын тӱналтышыже почеш Палантай лӱмеш тӱвыра да сымыктыш колледжыште «Эстрадын сем сымыктышыже» туныктымо пӧлкам почмо.
Новая Боровая

**Новая Боровая** () — Украиныште Житомир велыште Житомир кундемыштыже верланыше посёлко. Калыкчот: 5 517 еҥ (2021 ий).

Категорий:Житомир велысе посёлкыла
Дружба (Житомир вел)

**Дружба** () — Украиныште Житомир велыште Коростень кундемыштыже верланыше посёлко. Калыкчот: 484 еҥ (2021 ий).

Категорий:Житомир велысе посёлкыла
Щецин

**Щецин** () — ола Польшышто, Касвел-Поморье воеводствын рӱдыжӧ. Калыкчот: 401 907 еҥ (2019 ий).

## Палемдымаш-влак

## Кылвер-влак
* Oficjalna strona Urzędu Miasta Szczecin
* Wirtualny spacer po Szczecinie
* The Tall Ships Races – Szczecin 2013
* Panorama 360° z 22. piętra Pazimu
* Encyklopedia Szczecina
Категорий:Щецин
Вроцлав

**Вроцлав** () — ола Польшышто, Ӱлыл Силезия воеводствын рӱдыжӧ. Калыкчот: 641 607 еҥ (2019 ий).

## Палемдымаш-влак

## Кылвер-влак
* Strona internetowa Wrocławia
* Centrum Informacji Turystycznej
* Wrocław w panoramach sferycznych
* Wrocław w „Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich” z lat 1880–1902 (tom XIV s. 24–48)
* Wrocław będzie odbudowany w kronice PKF w bazie Repozytorium Cyfrowe Filmoteki Narodowej
* Wrocław, którego już nie ma – budowle Breslau, których nie zobaczysz
* Historia żydowskiej społeczności we Wrocławiu na stronie Wirtualny Sztetl
* Stanisław Ciesielski, Wrocław 1956
* Grzegorz Strauchold, Wrocław – okazjonalna stolica Polski. Wokół powojennych obchodów rocznic historycznych
* Leszek Ziątkowski, Na drodze do wolności. Solidarny Wrocław sierpień 1980 – grudzień 1981
* Małgorzata Łakota-Micker, Wrocławscy Konsulowie Honorowi. Informator
Категорий:Вроцлав
Лодзь

**Лодзь** () — ола Польшышто, Лодзь воеводствын рӱдыжӧ. Калыкчот: 682 679 еҥ (2019 ий).

## Палемдымаш-влак

## Кылвер-влак
* Strona miasta Łodzi
* www.lodz.travel – Turystyczny Portal Łodzi
* ''Historie Łódzkie'' – łódzka strona historyczna
* ''Secesyjna Łódź''
* Nieistniejące budowle Łodzi
* Mapa Łodzi
* Wirtualny spacer po Łodzi
* ''Miastograf'' – „Cyfrowe Archiwum Łodzian” – Stowarzyszenie Topografie
* Zdjęcia Łodzi na stronie fotopolska
* Łódź – centrum polskiego przemysłu bawełnianego – kronika PAT w bazie Repozytorium Cyfrowe Filmoteki Narodowej
* [Archiwalne widoki i publikacje związane z miejscowością](https://polona.pl/search/?filters=keyword:%22%C5%81%C3%B3d%C5%BA_(woj._%C5%82%C3%B3dzkie)%22,category:articles,category:photographs,category:prints,category:books,category:maps,category:postcards,public:1,hasTextContent:0) w bibliotece Polona
Категорий:Лодзь
Люблин

**Люблин** () — ола Польшышто, Люблин воеводствын рӱдыжӧ. Калыкчот: 339 784 еҥ (2019 ий).

## Палемдымаш-влак

## Кылвер-влак
* Portal Miasta Lublin
* Samorząd Miasta Lublin
* [Archiwalne widoki i publikacje związane z miejscowością](https://polona.pl/search/?filters=keyword:%22Lublin_(woj._lubelskie)%22,category:books,category:photographs,category:postcards,category:prints,public:1,hasTextContent:0) w bibliotece Polona
Категорий:Люблин
Марьяновка (Довбыш)

**Марьяновка** () — Украиныште Житомир велыште Звягель кундемыштыже верланыше посёлко. Калыкчот: 1 405 еҥ.

Категорий:Житомир велысе посёлкыла
Шоло

**Шоло** – икмыняр тӱрлӧ пушеҥгын иктешлыше лӱмжӧ: тыглай (яклака, кугу лышташан) шолын (*Ulmus laevis Pall*), коштыра шолын (нолгын) (*Ulmus scabra Mill*), тӧр верысе але пасу шолын (берестын) (*Ulmus campestis L.*).

Тыглай шоло яшката тӱҥан, укшеран пушеҥге. Лышташыже вичкыж, кокыте пӱчкылтшӧ пӱян, пӱсӧ тӱран, йымалже пунаҥше, ӱмбалже яклака. Моло шоло деч шӱмжӧ дене ойыртемалтеш. Ондак тудо яклака, вара сур-кӱреналге туҥгырыш савырна; тудыжо вичкыж катыш гай катлен йога.

Российын Европейский чодыран кундемыштыже тудо йӱдвел да покшел ужашыштыже вашлиялтеш. Урал курык вес веке ок вончо. Марий Элыште чыла вере вашлиялтеш. Утларакшым тудо лышташан да иман-лышташан чодырасе ӱян мландым йӧрата. Чӱчкыдын тудым вӱд ташлыман олыкышто ужаш лиеш, но яндар шоло ото ок вашлиялт.

Коштыра шоло (нолго) 10–30 м наре кӱкшытан, Российын Европейский чодыран кундемыштыже вашлиялтеш. Тыглай шоло деч лышташ ӱмбалын козыралыкше дене ойыртемалтеш.

Марий Элыште лышташан да иман-лышташан чодыраште, вӱд ташлыман олыкышто вашлиялтеш.

Тӧр верысе але пасу шоло 8–25 м наре кӱкшытан, лышташан да иман-лышташан чодыраште, пасушто вашлиялтеш. Тудым вӱд поргем тӱреш мланде сӱмырлымӧ деч шындылыт.

Тӱрлӧ вере илыше марий-шамычын кутырымаштышт *шоло* шомакын ойыртемже уке, лач курык марий-влак веле тудым *шол* маныт.

Категорий:Пушеҥге-влак