open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Речкина, Ангелина Сионьевна

**Ангелина Речкина** (3 Сӱрем 1959 ий, Курыкмарий кундем Тошто Тарашнур ял) — курыкмарла йоҥгалтарыше мурызо, тӱвыра да туныктыш пашаеҥ, кӱшыл категориян туныктышо, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже.

## Тунеммаш
Йошкар-Олаште 1 номеран музыкально-художественный школ-интернатым, вара 1978 ийыште музыкальный училищым да Куйбышевский кугыжаныш тӱвыра институтым тунем лектын.
## Паша
Бауманский лицей пелен верланыше йоча сымыктыш школышто вуйлатышылан ышта (1995 ий гыч), «Узоры» мурышо да куштышо йоча ансамбльым вуйлата. Жапын-жапын концертлаште  курыкмарий муро-влакым йоҥгалтара, тӱҥ шотышто калык муро да калыкыште моткоч сайын палыме муро-влакым йоҥгалтара.
## Еш
* Пелашыже  — семлызе, семмастар, лӱмлӧ баянист, Марий Эл Республикысе да Россий Федерацийысе тӱвыран сулло пашаеҥже Сергей Речкин.
* Эргыже — кумдан палыме марий мурызо, «Полярная звезда» группын ончычсо солистше Александр Речкин
## Муро-влак
* РЕЧКИН, ЮШКИНА, КУЧЕРА - Изи ангыр.
* РЕЧКИНА Ангелина - Ош пухар савацын.
* РЕЧКИНА Ангелина - Рвезе жапем.
* РЕЧКИНА Ангелина - А тыды со омынеш каеш.
* РЕЧКИНА Ангелина - Ангыр выдшы.
* РЕЧКИНА Ангелина - Вадеш веле.
* РЕЧКИНА Ангелина - Выкем ит анжы.
* РЕЧКИНА Ангелина - Кловой сынза.
* РЕЧКИНА Ангелина - Куги вуйыштет.
* РЕЧКИНА Ангелина - Луатшым и.
* РЕЧКИНА Ангелина - Ой, шаным тангем.
* РЕЧКИНА Ангелина - Ой-ой, ави, тынь ит вурсо.
* РЕЧКИНА Ангелина - Самырык тангем ашыштем.
* РЕЧКИНА Ангелина - Фото.
* РЕЧКИНА Ангелина - Цевер яжо рвезы.
* РЕЧКИНА Ангелина - Шанавыл.
* РЕЧКИНА Ангелина - Шим шыргы дон толынна.
* РЕЧКИНА Ангелина - Ыржа лоэш кушкеш.

Категорий:Марий мурызо-влак
Шӱшпык

**Шӱшпык кайык** (, ) — пӧрткайык отрядысе кайык тукым. Тӱрлӧ классификаций-влак почеш дроздовый але мухоловковый ешыш пурен кертеш.

Мыланна эн сайын палыме шӱшпык кайык латинла "Luscinia luscinia" лӱмдалтеш; кап кужутшо 17 сантиметрыш шуеш, йолжо кужурак, шинчаже кугу, шемалге, пунжо кӱреналге, почшо йошкарге-нарынче.

Европышто да Касвел Азийыште, Кечывалвелне Йӱдвел Кавказ марте шарлен. Телылан йот элыш чоҥештылеш, поснак Африкыште телым эртара. Эҥер лоҥгаште, вӱдвондо, омыж коклаште ила. Пыжашым мландыште але пушеҥгын ӱлыл укшыштыжо, мланде дек лишкырак опта. Ик пыжашыште ужаргырак але кандалгырак тӱсан, шемалгырак пале дене 4-6 муно кия. Ава шӱшпык гына мунышто шинча. Шӱшпык эҥыремышым, шукшым, емыжым кочкеш.

Шӱшпыкым сайын мурымыжлан чот йӧратат. Марий муро, такмак-влакыштат шӱшпык нерген чӱчкыдын мурат.
## Шӱшпык пайрем
Марий калыкын ончыч шӱшпык пайремжат лийын.
Ага тылзын 15 кечынже — шӱшпык пайрем. Шӱшпык йӱкым куку муро деч кок кече ончыч колат – кеҥежым азап деч посна, нӧлтшӧ кумылын эртарет. Мыскара гын веле: шӱшпык йӱкым икымше колмо годым тувырым кудаш почкалтет гын, шуршо витараш огеш тӱҥал.

## Шӱшпык йӱк

## Шӱшпык марий тӱвыраште
**Ала чонемлан луш лиеш?** муро

Мутшо Василий Регеж-Гороховын

Семже Владислав Куприяновын

Ой, шӱшпык,
Ой, сар шӱшпык,
Моткочак йӧсӧ мыланем:
Таҥемже,
Шӱм таҥемже
Каяле, мыйым кудалтен.

:Припев:
:Умылен кертат мо
:Тидым тый, ала?
:Лачак иктым шӱм йодеш:
:Шӱшкалте, тек тӱня мура!
:Ала чонемлан луш, ласка лиеш?

Тӱняште,
Ош тӱняште
Айдемын шӱм пелаш лийшаш.
Уке гын,
Я уке гын,
Лиеш пычкемыш пӱрымаш.

Категорий:Кайык
Молотов, Иван Николаевич

**Молотов, Иван Николаевич** (3 Ага 1940 ий, Шернур кундем Кӱчыкэҥер ял — 9 Ӱярня 1972 ий, Иваново) — талантан марий семлызе, кокымшо марий оперын «Элнет» серышозаже.
## Илышкорно
Иван Николаевич Молотов шочын йорло ешеш. Сарыште ачаже колмо деч вара аван кидыштыже кодыныт кум икшыве, садлан Йываным Арин йоча пӧртыш кодаш логале. Латныл ияш тудо культпросветшколышко теорий отделенийыш тунемаш пурен,  композицийлан Эрик Сапаев деч тунемын.  Тыште тудо фортепиано да скрипка дене тӱҥалын шокташ. 1964 ийыште культпросветшколым пытармеке Озаҥ кугыжаныш консерваторийыш профессор Н.Г. Жигановын композиций классыш (ондакрак тунемын профессор А.С. Леманын) тунемаш пурен. Консерваторийым пытарыме деч вара Иван Николаевич культпросветшколыш пӧртылеш, но туныктышо семын. Кеч творческий паша лийын кӱчык, но чолга да лектышан. Тудо шочыктен шуко произведенийым симфонический оркестрлан, камер-семӱзгар да вокал музыкам. Тыгак тудо возен сеемым кок хореографический сӱретлан да латкок спектакльлан. Тӱҥ верым Молотовын творчествыштыже налын опера «Элнет». Тиде кокымшо марий национальный опера Э.Н. Сапаевын «Акпатыр» деч вара. Тудо возалтын С.Г. Чавайнын «Элнет» романже почеш операн премьерыже 26 Ӱярня 1971 ийыште Марий музыкальный театрыште эртен. Талантан марий семлызе Иван Молотов кумло кок ияш годымжо ӱмыр лугыч лийын.

## Кылвер-влак
* Иван Молотов нерген "Академик" сайтыште
* «Marisong» cайтыште
## Тыгак ончо
* Сапаев, Эрик Никитич
* Ключников-Палантай, Иван Степанович
Категорий:Марий семлызе-влак
Саратов вел

**Саратов вел** () — Россий Федерацийысе регион. Юлсер федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 101,240 тӱж. меҥ².
Калык чот - 2 503,3 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Саратов ола.

Категорий:Саратов вел
Иркутск вел

**Иркутск вел** () — Россий Федерацийысе регион. Сивыр федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 774,846 тӱж. меҥ².
Калык чот - 2 422 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Иркутск ола.

Категорий:Иркутск вел
Тюмень вел

**Тюмень вел** () — Россий Федерацийысе регион. Урал федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 1 464,173 тӱж. меҥ².
Калык чот - 3 510,7 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Тюмень ола.

Категорий:Тюмень вел
Магадан вел

**Магадан вел** () — Россий Федерацийысе регион. Мӱндырэрвел федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 462,464 тӱж. меҥ².
Калык чот - 152,4 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Магадан ола.

Категорий:Магадан вел
Оленёв, Владимир Иванович

**Владимир Иванович Оленёв** (, Марий АССР, Юлсер-Ола) — философий шанче кандидат, профессор,
журналист, почетный радист, Марий Эл Республикын сулло журналистше.

## Илыш корно
Ончыч тӱрлӧ газет редакцийыште литсотрудниклан пашам ыштен, а 1971-ше ий гыч комсомол пашаш куснен. 27 ий ончыч телевидений да радиовещаний комитетын вуйлатышыжлан шогалын, вара «Марий Эл» телерадиокомпанийын вуйлатышыжлан тыршен. 

## Кылвер-влак
* Юбилей руководителя ГТРК "Марий Эл".
* Директор ГТРК «Марий Эл» уходит в отставку.
* История в лицах - Владимир Оленёв.
* Директор ГТРК «Марий Эл» уходит в отставку.

Категорий:Марий журналист-влак
Марий Элын ойыпшо

**Марий Эл республикын кугыжаныш ойыпшо** — Марий Эл Республикын кугыжаныж символжо.

Кызытсе ойыпым 5 Ӱярня 2011 ийыште пеҥгыдемденыт, 1 Пеледыш 2011 ий гыч кучылталтеш.

## Ойып нерген

## Эртык

### 1993 ийысе ойып

1993 ийысе ойып нерген:

Ойыпын авторжо — марий сӱретче Исмаил Ефимов. Ойыпын эталонжо Т. Е. Евсеев лӱмеш тоштерыште кия.

### 2006 ийысе ойып

### 2011 ийысе ойып

2011 ий Шорыкйол тылзын Марий Эл республикын президентше Леонид Маркеловын темлымыж почеш республикын у тистыжым да ойыпшым ямдылаш тӱҥалыныт. У кугыжаныш символ-влак марий мландын кызытсе саманжым ончыктышаш улыт ыле.

5 Ӱярняште 2011 ийыште  «О внесении изменений в Закон Республики Марий Эл „О Государственном гербе Республики Марий Эл и Государственном флаге Республики Марий Эл“» тӧртыкым пеҥгыдемдыме, республикын у ойыпшо лийын.

Россий Федераций президент пеленысе Геральдик каҥаш Марий Элын у символикыжым келыштарен огыл, тошто тистым да ойыпым кучылташ темлен.

## Тыгак ончо
* Марий Элын тистыже

## Палемдымаш-влак


## Кылвер-влак
* Официальный сервер Правительства Республики Марий Эл, Государственная символика Республики Марий Эл
* Марий Элысе ойыпын эртыкше

Категорий:Ойып
Категорий:Марий Эл
Иванова, Людмила Викторовна

**Людмила Иванова** (30 Ага 1963 ий, Маскасола кундем Яныкай-сола ял) — марий мурызо. Тӱҥ шотышто академический вокал дене йоҥгалтарымыж дене чапланен. Марий Эл Республикын сулло артисткыже (2008 ий). Эстраде марий муро-влакымат мура.
## Илышкорно
30 Ага 1963 ийыште Маскасола кундем Яныкай-сола ялеш шочын. Пашаверым Марий кугыжаныш филамонийыште муын: хор капеллыште мура. «Марий Эл Радион» эфирыштыжат уста мурызын мурыжо-влак чӱчкыдын йоҥгат. 
Ача-аваже музыкым йöратеныт, ачаже ялыште эн тале гармоньчо лийын, аваже пеш мураш йöратен, сылне яндар йÿкан лийын. 
Верысе кандашияш школым тунем пытарымекыже, вес кундемыш илаш кусна. Тыге Людмила кыдалаш школым Рязань областьын Спасский районысо Кирицы посёлкышто тунем лектеш. 

Тыштак муро деке утларак шÿмаҥеш. Школысо вокально-инструментальный ансамбльыште гитар дене шокташ тунемеш. Школым тунем пытарымеке, ÿдырым кӧргӧ чонжо уэш Марий Элыш конда. Ты гана 1980 ийыште Людмила Йошкар-Оласе Палантай лÿмеш музыкальный училищын вокальный отделенийышке тунемаш пура. Специальность дене Л.И.Мишуринан классыште тунемеш.

1984 ийыште училищым тунем пытарымеке, хоровой капеллыш пашам ышташ толеш. Тунам коллективым М.Ю.Капланский вуйлатен. Капеллыште рушла да марла у деч у произведений-влакым муреныт, Россий мучко тÿрлӧ олалашке гастроль дене коштыныт. Людмила Иванова молын семынак утларакшым хорышто мурен. Чыла оласе йочасадлаште, школлаште капеллын изирак группа дене концертым ончыктеныт. Йоча-влаклан лÿмын ямдылыме программе дене районласе школышкат коштыныт, Людмила шкежак концертын вÿдышыжö лийын.

Илен толын икымше гана солист семын 1999 ийыште руш калык муро дене сценышке лектын. Тылеч вара шкетын мурымо номер дене чÿчкыдынрак выступатлаш тÿҥалеш. Шкенжын репертуаржым марий муро-влак дене пойдара. Тудын кугу сценыште шкетын мурымыжо 2000 ийыште «Чолга шÿдыр» республиканский фестиваль годым лийын. Тунам Сеҥымашын XXX идалыкше лÿмеш тӱвыра полатыште композитор В.Куприяновын мурыжым курыкмарла йоҥгалтарен. Варарак Марий телевиденийыште икымше клипше лектеш. Композитор Валерий Кульшетовын «Мый мием чоҥештен» мурыжым калык ончыко луктеш. 

Вара Людмила Иванова композитор-влак В.Алексеев, В.Захаров, В.Кульшетов, С.Маков, Ю.Бурдаков дене творческий кылым пеҥгыдемда. Людмилан ачаж ден аваже шӧртньӧ сÿаным палемденыт. Тиде юбилейлан композитор Юрий Бурдаков лÿмын «Шӧртньӧ сÿан» мурым возен. Тудым Людмила телевиденийын «Шÿмсем пӧлек» передаче гоч ача-аважым саламлыме семын йоҥгалтарен.
### Еш
Мурызо ешан, марийланже икмыняр йоҥгалтарыме мурым пӧлеклен. Йочаже-влак: Ксения, Виктор, Ксения.
Ача-аваже: Виктор Афанасьевич ден Татьяна Ивановна.

## Йоҥгалтарыме муро-влакше
* Людмила Иванова – Авием - аваем
* Людмила Иванова – Айда йолташ
* Людмила Иванова – Илыш шонанпыл тÿсан
* Людмила Иванова – Лий эре пеленем (марийжылан мурым пӧлеклен)
* Людмила Иванова – Салам
* Людмила Иванова – Эртыше йӧратымаш
## Важ
* Газетов В.М. Колымшо курымысо марий мурызо-влак («Марийские певцы двадцатого века»). Йошкар-Ола, 2004. — 60 с.
* В.Крылов. Артисты Республики Марий Эл. Очерк // «ОНЧЫКО», 2002 ий, №6 (468).
Категорий:Марий мурызо-влак
Нижневартовск

**Нижневартовск** () — Ола Российыште, Ханты-Манси автоном йырвел — Юграште.

263,8 тӱжем еҥ (2013 ий).

Кÿртньыгорно уло, Интеркалыкын Кÿртньыгайык порт, да Обь эҥерыште кугу порт.

Шагат ӱштӧ - UTC+6 (кеҥежым), UTC+5 (телым).

## Туныктыш
Олаште кок шке университет-влак уло:
* Нижневартовск кугыжаныш университет

## Важ-влак


Категорий:Ханты-Манси автоном йырвел — Юграсе олала
Балашиха

**Балашиха** () — ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 222 тӱж. еҥ наре. Эн кугу ола Моско велыште.

Категорий:Моско велысе олала
Часамла

**Часамла** — юмылан кумалаш ыштыме изи пӧрт.

Категорий:Христианлык
Монастырь

**Монастырь** — монах ден монашка-влакын тын тиштышт. Тыгай тиштын черкыже да илыме оралтыже.

Категорий:Христианлык
Братск

**Братск** () — ола Российыште, Иркутск велыште.

Категорий:Братск
Тошто Оскол

**Тошто Оскол** () — ола Российыште, Белгород велыште.

## Палемдымаш-влак


Категорий:Тошто Оскол
Комсомольск-на-Амуре

**Комсомольск-на-Амуре** (*Амур ӱмбалне Комсомольск* гыч; ) - ола Российыште, Хабаровск мландыште.

Комсомольск-на-Амуре — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдер.

## Эртымгорно

Категорий:Комсомольск-на-Амуре
Таганрог

**Таганрог** () - ола Российыште, Ростов велыште.

Таганрог — теҥыз порт, кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.

## Эртымгорно

Категорий:Таганрог
Клин (ола)

**Клин** () — ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 95 тӱж. еҥ наре.

Категорий:Моско велысе олала
Мытищи

**Мытищи** () — ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 275 тӱж. еҥ наре.

Категорий:Моско велысе олала
Астана

**Астана** (, ) — ола Казахстаныште, Казахстанын рӱдолаже.

Категорий:Астана
Глазов

**Глазов** () — ола Российыште, Одо Элыште.

Категорий:Одо Элысе олала
Алнаш кундем

**Алнаш кундем, Алнаш район** (, ) — Одо Элыште ик кундем. Рӱдола: Алнаш.

## Кылвер-влак
* Алнаш кундемын официал сайтше.

*
Орск

**Орск** () — ола Российыште, Орынбор велыште. 
 
## Эртымгорно

Категорий:Орск
Благовещенск (Амур вел)

**Благовещенск** — ола Российыште, Амур велын рӱдыжӧ. Калыкчот 223 тӱж. еҥ наре.

## Тыгак ончо

Категорий:Благовещенск (Амур вел)
Южно-Сахалинск

**Южно-Сахалинск** (*Кечывалвел Сахалин ола*; ) — ола Российыште, Сахалин велын рӱдыжӧ. Калыкчот 197 тӱж. еҥ наре.

## Тыгак ончо

Категорий:Южно-Сахалинск
Назрань

**Назрань** (; ) — ола Российыште, Ингушетийын рӱдыжӧ. Калыкчот 144 тӱж. еҥ наре.

## Тыгак ончо

Категорий:Назрань
У Уренгой

**У Уренгой** () — ола Российыште, Ямал-Ненец автоном йырвелыште.

## Важ-влак


Категорий:Ямал-Ненец автоном йырвелысе олала
Химки

**Химки** () — ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 209 тӱж. еҥ наре.

Категорий:Моско велысе олала
Карман

**Карман** — кужу жап аралалташ йӧнештарыме, кӱкшӧ пырдыж дене йыр авырыме вер.

## Тыгеак ончо
* Кремль
* Форт
* Замок

Категорий:Карманла
Сӱэ

**Сӱэ** (; ) — отро-сола Суас Элыште, Россий. Парат кундемыште.

Категорий:Сӱэ
Сӱэ (эҥер)

**Сӱэ** (; , ) — эҥер Сембер велыште да Суас Элыште. Юл эҥерын пурла эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 375 уштыш.

Категорий:Сембер велысе эҥерла
Категорий:Суас Элысе эҥерла
Сӱэ (ыҥ-влак)

**Сӱэ** мут ончыктен кертеш:

* Сӱэ — сола Российыште, Суас Элыште.
* Сӱэ (эҥер) — эҥер Российыште, Сембер вел да Суас Элыште.
* Сӱэ (станций) — Россий кӱртньӧ корно-влакын станцийже.
Уезд

**Уезд** — губернийысе административ-территориал иктык. Тыгак тудын административ органже.

Категорий:Уездла
Ухта

**Ухта** () — ола Российыште, Коми Республикыште.

Категорий:Коми Республикысе олала
Алабога кундем

**Алабога кундем** (, ) — Суас Элыште ик кундем. Рӱдола: Алабога.

*
Дзержинск (Угарман вел)

**Дзержинск** () — ола Российыште, Угарман велыште. Шола Ока серыштыже верланен.

## Эртымгорно

Категорий:Угарман велысе олала
Сендевӱд кундем

**Сендевӱд кундем** () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Сендевӱд ола.

*
Цӱрих

**Цӱрих**, **Цю́рих** ( ; швейцарийысыла *Züri* ) — город на северо-востоке Швейцарий элын йӱдвел-эрвелныже верланыше ола, немыч йылме дене кутырышо Цӱрих лӱман кантонын рӱдолаже, Цӱрих лӱман округын административ рӱдерже.

Калыкчот — 391,1 тӱж. еҥ (2012 ий), Швейцарийыште эн кугу ола. Ола воктене Цӱрих ер верланен. Ола Утлиберг да Цюрихберг курык-влак коклаште шога.
## Палемдымаш


*
Алмашлӱм

**Алмашлӱм** (*алмашташ* да *лӱм* мут-влакын ушымышт дене ышталтын), тыгак **шоялӱм**, **шояк лӱм** () — палыме айдемын чын лӱм олмеш кучылтмо лӱмжӧ. Тӱҥ шотышто артист, сылнымут пашаеҥ-влак кучылтыт. Эрвелне (мутлан, китай да япон культурышто) ожно мер статусым вашталтымеке лӱмым вашталтеныт, католик тыныште да танле тыныште юмызо-влак саныш пурымеке лӱмым вашталтат, но юмызо-влакын черке лӱмыштым алмашлӱм манын огыт ойло.

Интернет шарлыме дене алмашлӱм-влакым кучылтмаш чот шарлен. Тӱнямбал эҥыремышвотышто шагал кӧ шке лӱм почеш шинча.
Категорий:Алмашлӱм-влак
Яндукова, Светлана Альбертовна

**Светлана Яндукова** (**Светлана Ян)** (Светлана Альбертовна Яндукова (Соколова)) (, РСФСР, Марий АССР) – марий мурызо, семлызе, туныктышо, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2006).

## Илыш корныжо
Светлана Яндукова 1974 ийын пеледыш тылзын 8-ше кечынже шочын.

## Семлызе семын
Светлана Яндукова шуко мурылан семым возен. Тыгак, икымше марий мӱзикллан семым возен.

## Чап
* Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премий (2006).

## Кылвер-влак
* Светлана Яндукова (Соколова) | ВКонтактыште.

## Важ-влак


Категорий:Марий мурызо-влак
Категорий:Марий семлызе-влак
Категорий:Марий туныктышо-влак
Категорий:Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Килемар

**Килемар** (, ) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже лийын шогышо ола сынан посёлко. Килемар кундемын рӱдерже. Калыкчот: 4465 еҥ (2004 ий), 4073 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Йошкар-Ола ола деч 86 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
*  Балыбердина Е.З. — «Чап Тамга» орденын кавалерже
*  Быстренин И.А. — Паша Йошкар Тисте орденын кавалерже.
*  Быстров К.Н. — Паша Йошкар Тисте орденын кавалерже.
*  Быстрова Е.Н. — «Чап Тамга» орденын кавалерже.
*  Галкина А.В. — Паша Йошкар Тисте орденын кавалерже.
*  Зверев Н.Ф. — Паша Йошкар Тисте орденын кавалерже.
* Зотин Владислав Максимович — Марий Эл Республикын икымше Президентше.
*  Марасанов Л.В. — Паша Йошкар Тисте орденын кавалерже.
*  Матвеев Андрей Петрович — Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Соколов Михаил Андреевич — II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
*      Троегубов Николай Дмитриевич — I степенян Ачамланде сар орден да кум Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*   Храмихин Анатолий Васильевич — I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Худякова Е.А. — «Чап Тамга» орденын кавалерже.
*  Щенников А.Т. — Паша Йошкар Тисте орденын кавалерже.
*  Шулев Александр Афанасьевич — 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
*  Якушкин А.В. — Калык-влакын Келшымашышт орденын кавалерже.
*    Ярускин Александр Венедиктович — Йошкар Тисте орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Кылвер-влак
* Килемары/Родная Вятка.
* Посёлок Килемары (Килемар).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Килемарский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Килемарский район», 2005. — 304 с., илл. С. 120.

## Важ-влак


Категорий:Марий Элысе кундем рӱдерла 
Категорий:Марий Элысе ола сынан посёлкыла 
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Категорий:Килемар
Поранча

**Поранча** (, ) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Поранча ола шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 7532 еҥ (2003 ий), 5985 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Йошкар-Ола деч 106 километр эрвел могырно верланен. 

## Кылвер-влак
* Поселок Параньга (Бэрэньгэ, Паренге).
* Поселок Параньга/Команда Кочующие.

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Параньгинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Параньгинский район», 2004. — 320 с. ил. С. 194.

## Важ-влак


Категорий:Марий Элысе кундем рӱдерла
Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Категорий:Поранча
Категорий:Марий Элысе ола сынан посёлкыла
Семонсола (Йошкар-Ола оласе йырвел)

**Семонсола** () — сола Йошкар-Ола оласе йырвелыште.

## Эртымгорно

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* 

## Литератур
* Село Семеновка (село Рождественское, деревня Семенсола, Курно, хутор Семейкин, Коровин) — «Город Йошкар-Ола: Сборник документальных очерков.— Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Город Йошкар-Ола», 2004.— 304 с., ил.» книга гыч ужаш кылвер.

## Важ-влак


Категорий:Йошкар-Ола оласе йырвелысе илымверла
Трифонова, Эльвира Андреевна

**Эльвира Трифонова** (, Марий АССР, У Роҥго кундем, Колыгудо ял) — марий мурызо, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1998). 

## Биографий
Эльвира Трифонова Марий АССР, У Роҥго кундем, Колыгудо ялыште 1968 ий пеледыш тылзын 12-шо кечынже шочын. У Роҥгысо школын 8 классшым 1983 ийыште пытарен. Вара Йошкар-Олаш, сем училищыш тунемаш пурен. Домра дене йоҥгалтарен. Вара Марий кугыжаныш педагогик институтышто шинчымашым поген, вара угыч сем училищыш вокальный пӧлкаш пурен.

И.С. Палантай лӱмеш музыкальный училищыште тунеммыж годымак, тудо Йошкар-Оласе М.И.Калинин лӱмеш тӱвыра полат пеленсе "Наигрыш" калык семӱзгар оркестрыште шоктен. Вуйлатен ты коллективым Александр Леонидович Федяев. Эльвиран сай йӱкшым колынат, чӱчкыдынак оркестр почеш мураш лекташ йодын.



## Еш
Эргыже уло.

## Тÿвыра паша
Тӱҥ шотышто марий калыклан Эльвира Трифонова мурызо семын палыме. Тиддеч посна Эльвира МарКТУ пеленысе «Светлица» руш калык мурым мурышо ансамбльым вуйлата. Чӱчкыдын пырля концертым шындат. Тылеч посна Эльвира Трифонова «Марий памаш» ансамбль дене пашам ышта. Ты коллектив марий калык мурымат йоҥгалтара. Мурызо Ежово селасе культура да каныме рӱдерыште "Журавушка" ветеран да "Ежики" йоча ансамбль-шамычым  вуйлата (1998 ий гыч). Но тидын дене гына ок серлаге. Эльвирам "Гармонь" калык ансамбльын солисткыже семынат палат. Икмыняр ий ончыч ты коллектив дене Нижний Новгород олашке "Венок Поволжья" фестиваль-конкурсыш миен ыле. Калык мурым йоҥгалтарыше мурызо-влак коклаште икымше верым да лауреат лӱмым сеҥен налын.
Пашажым кӱкшын аклен, Эльвира Трифоновалан Марий Эл тӱвыран сулло пашаеҥже лӱмым пуеныт.

## Муро-влак
* Эльвира Трифонова - Эрвел такмак-влак 
* Эльвира Трифонова - Иленат кертам улмаш 
* Эльвира Трифонова - Алян мурыжо 
* Эльвира Трифонова - Рвезе, тый каласе 
* Эльвира Трифонова - Кеҥеж кас 
* Эльвира Трифонова - Лиеш сӱанет 
* Эльвира Трифонова - Чеверынат-чеверын
* Эльвира Трфионова - Вучем пӧртылметым
* Эльвира Трифонова, Анатолий Зарецких, Лилия Петухова, Володя Матвеев, Артур Ефремов - Чоным почын мурена
* Эльвира Трифонова, Анатолий Зарецких, Володя Матвеев - Олян гына

Категорий:Марий мурызо-влак
Чукот автоном йырвел

**Чукот автоном йырвел** (*Чукотко*; , ) — йырвел Российште.

Категорий:Чукот автоном йырвел
Аукштайтий

**Аукштайтий** ( — «кӱкшӧ» гыч; ) — кызытсе Литван эр-йӱдвелыште этнографик вел. Марий йылмыш велын лӱмжым «кӱкшӧ мланде» семын кусараш лиеш.

Категорий:Регион-влак Литваште
Изи Литва

**Изи Литва** (*Прус Литва*; , ) — Пруссийын, Эрвел Пруссийын Германийыште почеш, эртык-этнографик регионжо.

Категорий:Регион-влак Литваште
Категорий:Эрвел Пруссий
Шахты

**Шахты** () - ола Российыште, Ростов велыште.

Шахты — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.

## Эртымгорно

Категорий:Шахты
Халеб

**Халеб** ( *Халеб*,  *Халеб*, , ) — ола, Сирийын эн кугу олаже.

## Тыгак ончо
* Алеппосо карман

Категорий:Халеб
Элнет (роман)

**Элнет** — марий сылнымутлан негызым пыштыше, серызе Сергей Григорьевич Чавайнын романже. Романым тӱрлӧ йылмылашке (руш, финн) кусарыме. 1908-1917 ийысе марий-влакын илышышт, шонымашышт нерген роман. Икымше ужашым 1936 ийыште савыктыме, кокымшо ужаш 1963 ийыште, Чавайнын колымыж деч вара савыкталтын.
## Содержаний

## Кокымшо ужашын йоммыж нерген
Романын кокымшо ужашыже йомын ыле. Марий Эл кугыжаныш архив фондышто "Элнетын" кокымшо книгажым Ахмет Асылбаевич Асылбаев почеламутчо да сылнымут критик муын кертыт.

## "Элнет" романым тӱшкан лудмаш
2016 ийыште С.Чавайнын черетан шочмо кечыже лӱмеш 6-7 Шыжаште Марий Эл Радиошто радиовӱдышӧ Сергей Карповын вуйлатымыж почеш "Элнет романым тӱшкан лудмаш" проект эртен.
Вияш эфирыште кок кече Шкетан театрын, Курчак театрын артистше-влак, "Ямде лий", "Кугарня", Марий Эл газетлан журналистше-влак, Морко книгагудын, Янтемир лӱмеш Моркысо тоштерын пашаеҥже-влак, тыглай кумылан-влак, Марий Эл Радион вӱдышыжӧ-влак кок кече "Элнет" романым лудыныт. 
## Кылвер-влак
* http://www.kmatsum.info/mari/texts/Elnet58.html
* Элнет/Икымше ужаш
-----
Марий Викитекыште "Элнет" романын текстше: :w:(Чавайн) Элнет/Икымше ужаш

Категорий:Марий сылнымут произведений-влак
Категорий:Марий Эл
Ангарск

**Ангарск** () — ола Российыште, Иркутск велыште.

Категорий:Ангарск
Портал:Географий/Ойырымо сӱрет/Кызытсе ойырымаш

* Ойырмо сӱрет кажне секундышто чокым вашталтеш.
----

Экипаж STS-116 над проливом Кука между новозеландскими островами Южный и Северный
----

Кровавый водопад, вытекающий из ледника Тейлора в Сухих долинах в Восточной Антарктиде
----

Озеро Вуокса на Карельском перешейке
----

Спутниковый снимок дельты реки Колорадо, с восточной стороны — пески пустыни Альтар
----

Извержение расположенного рядом с Эйяфьядлайёкюдлем вулкана Фиммвюрдухаулс, 2 апреля 2010 года
----

Дельта Миссисипи и нефтяное пятно, образовавшееся после аварии на буровой установке Deepwater Horizon, 28 апреля 2010 года
----

«Двенадцать апостолов» в национальном парке Порт-Кемпбелл на побережье австралийского штата Виктория
----

Вид с полуострова Кенай на извержение вулкана Редаут
----

Панорамный вид на Кесуик с вершины горы Уолла-Крэг, Озёрный край (Великобритания)
----

Спутниковый снимок эрга Иссауан, алжирская часть Сахары

Категорий:Портал:Географий
Еврей автоном вел

**Еврей автоном вел** (, *йидише автономэ гэгнт*, ) — автоном вел Российште.

## Важ-влак

Категорий:Еврей автоном вел
Бухарест

**Бухарест** (**Букуре́шти**, , *Букуре́шть*) — ола, Румынийын рӱдолаже.

Категорий:Бухарест
Категорий:Миллионер-олала
Ярамарий (Юлсер кундем)

**Ярамарий** () — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Пӧтъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 602 еҥ (2002 ий), 584 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Пӧтъял ял деч 3 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Легенде почеш яллан негызым «яра» (йорло, нужна) «марий» пуэн, сандене ялым «Ярамарий» манын лӱмденыт.

## Кылвер-влак
* Деревня Ярамор (Ярамарий).

## Литератур
# Волжский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Волжский район», 2003. — 320 с. ил. C. 142.

## Важ-влак


Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Никосий

**Никосий** але **Лефкосий** (, ) — Кипрын да Йӱдвел Кипрын рӱдолаже. Отро рӱдӧ ужашыштыже верланен Кипр. Калык-276 тӱжем. (2012). Тӱнямбалысе аэропорт 1974 ий гыч тыштат йошкар ООН штаб верланен.

2004 ий мучашеш ужар линий деч (олан грек ужашыже) калык 270 тӱжем наре еҥ-Влакым (олан грек ужашыже) йӱдвелыш (турко ужаш) 84 893.

Никсий кӱлешан торгайыше да йӧнозанлык центрлан шотлалтеш. 2 олаште-кызытсе торгайыше комплекс, кевыт, ресторан, куштылго комплекс-влак. Олаште текст, коваште гыч ыштыме производство, пластмассым да моло продукцийым ямдылымашым вияҥден, кочкышлык промышленность вияҥыныт. Воктенже той шахте-влак улыт. Косирыште-Университет Кипр да 5 моло университет.

## Историй
Икымше посёлко—влак кыша 3900 ий гыч н.э. Шкеже XII курым пелен негызым ПЫШТЫМЕ, вара Л. э. Ледек манаш лиеш; XII курымысо кызытсе лӱм н. э.) тыгодсо вуймут. Ожнысо грек ола-влакым-кугыжаныш. Эллинист периодышто (иктаж 330 ийыште т.э.) ола шке значенийжым йомдарен да изи ялышке савырнен. 965 ийыште византикец-влак феме рӱдерым ыштат Кипр. 1191 ийыште англичан король-ыресан Рибрд I Леван Шӱмжӧ олам налешат, 1192 ийыште Лузиналан пуа. Кипр королевствын рӱдолаже лиеш. Лач тиде жапыште ола Никсий лӱмым налын. 1489-1571 ийлаште венецан-влакын кид йымалнышт. 1571-1878 ийлаште турко. 1878-1960 ийлаште англичан-влакын кид йымалнышт. 1960 ийыште ола Рӱдола Лийын Кертеш Кипр.

1974 ийыште турко войскам кокымшо гана вияҥ толеш да Йӱдвел Кипр Республикысе Турко ден грек ужашыш кайыме почеш ола турко ден грек ужашлалтеш. Кордон нунын коклаште ООН войска оролен шога, олан историй центрже мучко да Торгайыше урем гоч эрта Ледр. Никосийын йӱдвел (турко) ужашыже йӱк-йӱан рӱдола улеш да Лефыш маналтеш.

2008 ий 3 апрельыште олам кок ужашлан пайлыше пырдыжым ыштыме паша тӱҥалме ыле.

## Важ-влак


Категорий:Никосий
Синагого

**Синагого** ( гыч, «погынымаш»; , *бейт кне́сет* — «погынымашын пӧртшӧ»; , *шул* — «школо») — еврей-влакын кумалме черкышт.

*
Васютин, Михаил Зиновьевич

**Михаил Зиновьевич Васютин** (, РСФСР, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Микряк сола) – мер да тӱвыра пашаеҥ, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1994), Марий Эл Республикын тӱвыра, савыктыш да калык паша шотышто министрже (1997–2017), Марий Эл Республикысе Виктер Вуйлатышын алмаштышыже (2002). Марий Эл Республикысе Виктер Вуйлатышын икымше алмаштышыже (2017). Российысе АФУН Вуйлатышын алмаштышыже, Россий Федерацийысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2005). 

## Илыш корныжо
Михаил Васютин 1959 ийын пеледыш тылзын 16-шо кечынже Марий АССР Курыкмарий кундем Микряк солаште шочын. 1976 ийыште Микряк соласе школым тунем пытарен, Озаҥысе тӱвыра институтыш тунемаш пурен, 1981 ийыште тунем лектын. Варажым Российысе сымыктыш, тӱвыра да туризм пашаеҥ-влакын институтым (Российский институт работников искусства, культуры и туризма) (1992) да Российысе сымыктыш тӱвыра да туризм пашаеҥ-влакым уэш ямдылыше академийым (Российская академия переподготовки работников искусства, культуры и туризма) (1994) тунем пытарен.
### Паша
Республикысе калык усталык рӱдерын вуйлатышыже гыч тӱҥалын, шанче методологий да социологий пӧлкан вуйлатышыже, вара директорын алмаштышыже лийын, директор марте шуын (1981–1989), Йошкар-Оласе горисполкомын тӱвыра пӧлкан вуйлатышыже лийын (1990–1997), тӱвыра, печать да калык-влак кокласе паша шотышто министр марте шуын. Ты жапыштак 2002 ий гыч Марий Эл Республикын Виктер вуйлатышын алмаштышыже. 2017 ий гыч Марий Эл Республикын Виктер Вуйлатышын икымше алмаштышыже .

### Мер паша
Михаил Зиновьевич политик пашаште тыршыме деч посна мер пашаштат кугу пагалымашым сулен. Финн-угор калык-влак Ассоциаций (АФУН) Вуйлатышын алмаштышыже улеш. Мер Каҥашыш пура.

## Еш
Пелашан, ватыже – Любовь Владимировна Васютина. 

Йоча-влак: Илья (авиаконструкор); Семён (инженер).

## Чап
* Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1994).
* Марий Эл Республик Виктерын Чапкагазше (2000).
* Марий Эл Республик Президентын Таумутшо (2003, 2005).
* Российысе тӱвыра, савыктыш да калык паша шотышто министерствын Таумутшо (2002, 2005).
* Исторический олала да регионлан Российысе Ушемын медальже (2002).
* Россиысе калык Возалтмашым (Всероссийская перепись населения) эртарымашыште ойыртемалтмылан медаль (2002).
*  Россий Федерацийысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2005)
* Российысе муниципал академий мер организацийын «М.А. Шолоховын шӱдияш лӱмгечыж лӱмеш» шарнымаш медаль (2005).
*  II степенян «Марий Элыште суаплыклан» орден (2007).
* II степенян «За обустройство Земли Российской» орден (2008).

## Кылвер-влак
* Васютин Михаил Зиновьевич. Краткая биографическая справка.
* Васютин Михаил Зиновьевич | Марий Мер Каҥаш.

## Литератур
# Марийская биографическая энциклопедия : 3849 имен в истории Марийского края и марийского народа / авт. и рук. проекта В. Мочаев. – Йошкар-Ола, 2007. С. 68.

## Важ-влак


Категорий:Марий мер пашаеҥ-влак
Категорий:Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже-влак
Подольск

**Подольск** () — ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 300 тӱж. еҥ наре.

Категорий:Моско велысе олала
Железнодорожный

**Железнодорожный** ( - *Кӱртьыгорнысо* гыч) - Балашихе оласе район (Моско вел), Российыште. Калыкчот 138 тӱж. еҥ наре.

Категорий:Балашиха
Салоники

**Салоники** але **Фессалоники** (; ; ) — кок кугу ола Грецийыште.

Категорий:Салоники
Энгельс (ола)

**Энгельс** () — ола Российыште, Саратов велыште. Велысе кок эн кугу ола. 
 
Энгельс — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.

## Эртымгорно

Категорий:Саратов велысе олала
Шелык

**Шелык** мут ончыктен кертеш:

* Шелык — сӱан вер кудывечыште.
* Шелык — трон.
* *Шелык* — юмылук христианлыкыште.
* *Шелык* — кумалтыш шаге.
Шелык модмаш (телесериал)

**Шелык модмаш** () — УАШ-ышто фэнтези телесериал. Режиссёр-влак – Тимоти ван Паттен, Брайан Кирк, Дэниель Минахан да Алан Тейлор.

## Феодал [[Шелык (монархий)|Пӧрт-влак]]
* Старкмыт — Винтерфелл.
* Ланнистермыт — Касвел мланде.
* Баратеонмыт — Вестерос.
* Таргариенмыт — Валирий.
* Арренмыт — Аррен ложем.
* Фреймыт — Вончакын лорджемыт.
* Грейджоймыт — Кӱртньӧ отрола.
* Мартеллмыт — Дорн.
* Таллимыт — Эҥер мланде.
* Тиреллмыт — Эрык.
* Тарлимыт — Тӱкӧ Арка.
* Тартмыт — Шторм мланде.

## Тыгеак ончо
* Ий да тул муро.
Армавир (ола, Россий)

**Армавир** () — ола Краснодар мландыште, Российыште. Кугу кӱртньыгорно станций. Калыкчот 191 тӱж. еҥ наре.

## Эртымгорно

## Тыгеак ончо
* Армавир (ола, Армений)

Категорий:Краснодар мландысе олала
Рыбинск

**Рыбинск** () — ола Российыште, Ярославль велыште. Кок эн кугу ола Ярославль велыште.

Категорий:Ярославль велысе олала
Категорий:Российысе Шӧртньӧ оҥго
Прокопьевск

**Прокопьевск** () - ола Российыште, Кемерово велыште кум эн кугу ола.

Прокопьевск — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.

## Эртымгорно

Категорий:Прокопьевск
Бийск

**Бийск** — ола Российыште, Алтай мландыште. Кок эн кугу ола мландыште. Калыкчот 205 тӱж. еҥ наре.

## Тыгак ончо

Категорий:Бийск
Александров (ола)

**Александров** () — ола Российыште, Владимир велыште.

## Палемдымаш-влак

* Историческая информация о городе Александров 

Категорий:Александров
Категорий:Российысе Шӧртньӧ оҥго
Северодвинск

**Северодвинск** (*Йӱдвел Двинысе ола*; ) — ола Российыште, кок эн кугу ола Архангельск велыште.

Северодвинск - кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.

## Эртымгорно

Категорий:Архангельск велысе олала
Анапа

**Анапа** () - ола Краснодар мландыште, Российыште. Кугу йоча курорт. Пурла Шем теҥызын серыштыже верланен. Калыкчот 62 тӱж. еҥ наре.

Категорий:Краснодар мландысе олала
Аляска

**Аляске** () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 1 717,854 тӱж. км².
Калык чот - 731 тӱж. еҥ (2012).
Административ рӱдер — Джуно ола.

Категорий:Аляска
Брест

**Брест** (, , ) — ола Белоруссийыште, Брест велын рӱдолаже.

## Тыгеак ончо
* Брестысе карман

Категорий:Брест
Сталино

**Сталино** () — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 

## Верланыме вер
Нартас посёлко деч 7 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.

## Эртымгорно
Кугу Ачамланде сар деч вара Сталино ял Кукшо Пыламарий ял деке ушалтын.

## Кылвер-влак
* Деревня Сталино. 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Мари-Турекский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Мари-Турекский район», 2003. — 320 с. ил. С. 215.

## Важ-влак


Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
Батайск

**Батайск** () - ола Российыште, Ростов велыште.

Батайск — кугу транспорт рӱдыжӧ.

Категорий:Ростов велысе олала
Новошахтинск

**Новошахтинск** () - ола Российыште, Ростов велыште.

## Эртымгорно

Категорий:Ростов велысе олала
Волгодонск

**Волгодонск** () - ола Российыште, Ростов велыште.

Волгодонск — эҥер порт, кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.

## Тыгеак ончо
* Волгодонскысо АЭС

Категорий:Ростов велысе олала
Онаеҥ

**Онаеҥ**, **Карт кугыза** () — Чимарий кумалтышыште йӱлам шуктышо еҥ. Вуйышкыжо теркупшым чийышаш.

## Пашаже
Карт кугыза-влаклан ӱссӧ-влак полшат. Вара ӱссӧ-влак гыч еҥ онаеҥат лийын кертеш. Карт-влакым Погын ойыра. Тӱҥ шотышто онаеҥлан илалшырак, шотан пӧръеҥым ойырат. Онаеҥ марий юмынйӱлам палышаш, писын да раш ойлен моштышаш, илышыже шотан лийшаш. Ожно онаеҥ шочшо-влаклан лӱм-влакым пуеден, сӱаныште сугыньым пуен, колышо-влакым пытартыш корныш ужатыме мутым ойлен.

## Кылвер-влак
* Виталий Танаков онаеҥын интернет-блогжо
* "Кугарня" газетын сайтыште "Онаеҥ онапу ончылно пелештен шогышаш гына огыл..." статья

Категорий:Марий кумалтыш
Златоуст

**Златоуст** () - ола Российыште, Челябинск велыште.

Златоуст — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.

## Эртымгорно

Категорий:Челябинск велысе олала
Манисе

**Манисе** () — Касвел Турцийыште ола да Манисе ильын чыла кундемже. Олан калыкчотшо 278 967 еҥ (2009). 

Категорий:Турцийысе олала
Доха

**Доха** (, *Ад-Доха*) — ола, Катарын рӱдолаже.

Категорий:Доха
Тӱвыра

**Тӱвыра** — айдемын производственный, мер пашаште, уш-акыл шотышто сеҥымашыже.

*
Тӱвыра (ыҥ-влак)

**Тӱвыра** мут ончыктен кертеш:

* Тӱвыра — айдеме сеҥымашын характеристике.
* Тӱвыра (кушкыл) — ял озанлык тӱвыра. 
* Археологик тӱвыра
Каменск-Уральский

**Каменск-Уральский** (*[[Урал]]ысе Каменск* гыч; ) - ола Российыште, Свердловск велыште.

Каменск-Уральский - кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.

## Эртымгорно

Категорий:Свердловск велысе олала
Северск

**Северск** () - ола Российыште, Томск велыште.

Северск — кӱлешан экономик рӱдыжӧ.

## Эртымгорно

Категорий:Томск велысе олала
Артём (ола)

**Артём** () — ола Российыште, Теҥызсер мландыште.

## Тыгак ончо

Категорий:Теҥызсер мландысе олала
Ой

**Ой** () — мутланымаш дене кылдалтше кумда термин. Диалогышто ик айдемын иканаште ойлымо мутшым ой лӱмден кертыт, тӱҥ шотышто тиде пелештымыште иктаж-могай ыҥ (смысл) лийшаш.
**Ой-каҥаш**  ( — пашатым саемдашлан ыштыме вес еҥын темлымашыже.
## Кучылтмо шот
* Вӧдыр кугыза, икмыняр *ой* каласаш уло.
* Книгашке 2000 утла мут ден *ой* пурен.
* Шуко пайдале *ой* ден темлымаш-влак лийыныт.
Категорий:Марий йылме
Сотнур

**Сотнур** () – Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше сола. Сотнур ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 985 еҥ (2002 ий), 953 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Юлсер-Ола деч 40 километр (авто дене – 52 км) йӱдвел-эрвел могырно верланен.

## Сола лӱм
Солан лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «сото»  + «нур»  = «сотонур». Тывеч — «Сотнур»ыш савырнен.

## Эртымгорно
Кызыт тиде кугу ончыкылыкан села. 1811 ийыште Шнуй Троице лӱмеш черкым шогалтыме. Черкывуй уло. Ожно селаште вӱдвакш, арака клат, межым лӱлыктымӧ вер лийын. 

Марий мландыште икымше кнагагудо-влак коклаште иктыже ты селаштак ышталтын — 1890-ше ийыште.

1910-1913 ийлаште ты селаште Сергей Григорьевич Чавайн пашам ыштен. Кугу вӱд-влак кокла гыч палемден кертына: Мӱшыл ерым, Пижан ер мӱндырнӧ огыл. 

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Александров Эдуард Васильевич – Марий Оньыжа, тӱвыра да мер пашаеҥ, Марий калык конгрессын Вуйлатышыже (2011-2016), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2016). 

## Кылвер-влак
* Село Сотнур (село Никольское).

## Литератур
# Волжский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Волжский район», 2003. — 320 с. ил. C. 214.

## Важ-влак


Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Викитеке

Виките́ке () — эрыкан книгагудо — «Викимедиа» коммерцдыме фондын проектше. Яра шарлыше, тӱрлӧ йылме дене возалтше текст-влакым ик вере погашлан негызлалтын. Проект шке пашажым 20 Пеледыш 2003 ийыште тӱҥалын. http://www.wikisource.org интернет-адрес дене верланен. Сервер-влак Майами олаште верланеныт. «Викитеке» мут мучаш «библиотека» мутын мучашыжым налын; савыкталтше книга, журнал, газет-влакым арален кодымо вер семын Викитекым аклаш лиеш.

## Правам аралымаш
: *Тӱҥ статья (рушла): [[:s:Викитека:Авторские права|Викитека: Авторские права]]*

Кеч-могай возымашым Викитекыш вераҥдаш огеш лий. США-се да Флорида сайтысе тӧртык-влак почеш тиде текстым кеч кӧ кучылт кертшаш, тыгакак Россий Федерацийысе тӧртык-влак почеш нине текст-влак эрыкан лийшаш улыт. Автор-права шотышто Викитеке шке тӱткын эскера.

## Мом Викитекыште савыктыман
# Автор-влак ончыч шке текстыштым савыктеныт гын веле. Викитекыште тыршыше-влакын возымыштым Викитекышке савыктыман огыл.
# Оригинал текст гыч кусарымашым. Кусарыше семын Викитекыште тыршыше-влакат лийын кертыт.
# Уло калык кӱкшытан але кугыжаныш кӱкшытан историй документ-влакым
# Викитекыште савыктыме автор-влакын произведений спискыштым.

Тыгак, тиддеч ончыч савыктыме публикаций гыч иктаж-могай ужашым савыкташ лиеш:
# Математик данныйым, формулым, таблицым. 
# Программе-влакын тӱҥалтыш кодшым. 
# Статистик иктешлымашым (сайлымаш иктешлымашым, мутлан).

## Марий Викитеке
Марла возымо икымше текстым Викитекышке 2013 ий тӱҥалтышыште савыктыме. Тиде Чавайнын «Ото» почеламутшо лийын. http://www.wikisource.org порталыште марий йылме дене  лаштык уло. Но ик лаштык - кажне гана ик произведенийлан ок шотлалт. Кужу произведений-влакым, мутлан, Чавайнын «Элнет» романжым икмыняр ужашлан шелме. Кажне ужаш - посна лаштыкыште. Тыге лудашат йӧнанрак, савыкташат куштылгырак. Марий Викитекыште текст-влакым вераҥдыме годым кажне текстшым «Meadow Mari» категорийыш пуртыман.

Категорий:Викимедиа проект-влак
Категорий:Книгагудо-влак
Категорий:Вики-проект-влак
Ковров

**Ковров** () — ола Российыште, Владимир велыште.

## Палемдымаш-влак


Категорий:Владимир велысе олала
Ибраев, Евгений Павлович

**Евгений Ибраев** — Марий самырык театрын актёржо. 

## Илышкорно
1967 ий 26 Вӱдшор Шернур кундем Лапкапамаш ялеш шочын. Мустай кыдалаш школ деч вара Йошкар-Оласе 1 номеран СПТУ-што тунемын, Марий машиностроительный заводышто токарьлан пашам ыштен, Совет Армий радамыште служитлен. Армий гыч пӧртылмеке, Марий республикысе тӱвыра да сымыктыш колледжыште тунемын, Торъял район Ошканер тӱвыра пӧртын директоржылан 3 ий ыштен.
Е. Ибраев Марий самырык театрышке 1994 ийыште толын, таче марте тӱрлӧ сынан да тӱрлӧ планан 30 утла рольым чоҥен. Тиде - Кулигин (А. Островскийын «Гроза» драмыже), Федор (А. Толстой «Любовь – книга золотая»), Сергей Ильич (Л. Петрушевская «Уроки музыки»), Вачи (Г. Гордеев «Куван кеҥеж»), Сарвай (М. Рыбаков «Яндар ден Шымавий»), Лорд (В. Красовского «Русская соль» йомак). Тыгак кугу актёр мастарлык дене ойыртемалтыт З.Долгован «Шудо шешке» (Ольош) ден М. Рыбаковын «Окса мешак» (Пºча) комедийлаштышт чоҥымо образше-влак. Нине спектальлаште актёрын поро кумылжо, весела койыш-шоктышыжо раш почылтыт гын, Г. Гордеевын ожнысо илыш трилогийыштыже тудын модмо герой-влак келге драматизм шӱлыш дене ойыртемалтыт. Но Е. Ибраевын творчествыштыже поснак кугу верым М. Горькийын драмыж почеш шындыме «На дне» спектакль гыч Актерын да Г. Гордеевын «С. Г. Чавайн» драмыштыже тӱҥ герой Сергей Григорьевич Чавайнын образышт налын шогат.

Категорий:Марий актёр-влак
Категорий:Марий самырык театр
Норильск

**Норильск** () - ола Российыште, Красноярск мландыште.

Норильск - кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.

## Эртымгорно

Категорий:Норильск
Кисловодск

**Кисловодск** () — ола Российыште, Ставрополь мландыште. Калыкчот 129 тӱж. еҥ наре.

## Тыгак ончо

Категорий:Кисловодск
Мочаев, Валерий Александрович

**Валерий Мочаев** (Валерий Александрович Мочаев) (, РСФСР, Марий АССР, Шернур кундем, Корембал ял) – шымлызе, журналист, мер пашаеҥ, Марий Эл Республикысе М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2007), «Марийский мир — Марий Сандалык» журналын тӱҥ редакторын алмаштарышыже, Российысе АФУН мер толкынын Марий Эл Республикысе пӧлкажым вуйлатыше (2005–2017), Марий Мер Каҥаш вуйлатышын икымше алмаштышыже.

## Илыш корныжо
Валерий Мочаев 1956 ийын теле тылзын 6-шо кечынже кечын Марий АССР Шернур кундем Корембал ялеш шочын. Икымше кӱшыл шинчымашым Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институтышто поген, Спорт факультетыште. 1982 ийыште Институтым тунемын пытарен.

«Кто есть кто в Марий Эл» справочникым чоҥышо семын палыме. 2017 ийыште Андрей Колесников дене пырля Марий биографий энциклопедийым чумыреныт.  Тушко 4 тӱжем 905 биографий статьям пуртымо.

Кокымшо гана кӱшыл шинчымашым Российысе кугыжаныш гуманитар университетыште налын. 2003 ийыште тунемын пытарен.

## Паша
* Мер Каҥаш вуйлатышын икымше алмаштышыже (Икымше оналмаш).
* «Марий Эл Радио» директорын алмаштышыже (2007).
* Российысе  мер толкынын Марий Эл Республикысе пӧлкажым вуйлатыше (2005).
* «Марийский мир – Марий Сандалык» журналын тӱҥ редакторжо.

## Чап
*  Марий Эл Республикысе М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премий (2007).
*  «Марий Элыште суаплыклан» орденын медальже пашаште кугу сеҥымашке шумылан да журналистикым вияҥдымашке надырлан (2018).

## Кылвер-влак
* Икымше оналмаш Мочаев Валерий Александрович | Марий Мер Каҥаш.
* Главный редактор национального издания заявил о дефиците кадров | Кидшер.
* «Это беда»: во Всемарийском совете прокомментировали востребованность марийского языка | Кидшер. 
* «Подчинённость отсутствует»: во Всемарийском совете рассказали о марийском менталитете | Кидшер. 

## Литератур
# Марийская биографическая энциклопедия : 3849 имен в истории Марийского края и марийского народа / авт. и рук. проекта В. Мочаев. – Йошкар-Ола, 2007. С. 245.

## Важ-влак


Категорий:Марий журналист-влак
Категорий:Марий шымлызе-влак
Категорий:М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Категорий:Марий Мер Каҥашын йыжъеҥже-влак
Категорий:«Марий Элыште суаплыклан» орденын медальже дене наградитлалтше-влак
Кӱсле

**Кӱсле** () — марий семӱзгар.

Категорий:Марий семӱзгар-влак
Ачинск

**Ачинск** () - ола Российыште, Красноярск мландыште.

Ачинск - кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.

## Эртымгорно

Категорий:Красноярск мландысе олала
Сарапул

**Сарапул** (; ) — ола Российыште, Одо Элыште.

Категорий:Одо Элысе олала
Рубцовск

**Рубцовск** — ола Российыште, Алтай мландыште. Кум эн кугу ола мландыште. Калыкчот 146 тӱж. еҥ наре.

## СМИ
* Медиасоюз
* РТРК (Рубцовская телерадиокомпания)

Категорий:Алтай мландысе олала
Танаксола

**Танаксола** () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Масканур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 122 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Кугу Лумарий ял деч 4 километр кечывалвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ марий «Танак» лӱм гыч лектын. «Танаксола» — Танакын ялже.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Таныгин Александр Иванович — Марий Эл Республикын Тӱҥ Онаеҥже, Мер Каҥашын йыжъеҥже (2000), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2018).

## Кылвер-влак
* Деревня Большое Танаково (Танаксола).

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Новоторъяльский район: Сборник документальных очерков.— Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Новоторъяльский район», 2005 г. — 304 с. ил. (ISBN 5-87898-297-8). С. 13.

## Важ-влак


Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Копейск

**Копейск** () - ола Российыште, Челябинск велыште.

Копейск — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.

## Эртымгорно

Категорий:Челябинск велысе олала
Чарлак

**Чарлак** () – Российыште Пошкырт Элын Дӱртӱлӧ кундемыштыже верланыше Чарлак ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 599 еҥ (2002 ий), 588 еҥ (2009 ий), 584 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Дӱртӱлӧ сола деч 31 километр (37 км – авто дене) йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Йылме
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.

## Кылвер-влак
* Муниципальный район Дюртюлинский район Республики Башкортостан.

## Важ-влак


Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла
Категорий:Дӱртӱлӧ кундемысе илымверла
Руш Шайра

**Руш Шайра** () — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Сотнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 182 еҥ (2003 ий), 142 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Сотнур сола деч 2 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.

## Ял лӱм
И.С. Галкинын да О.П. Воронцован шымлымышт дене яллан лӱмым Шайра эҥер лӱм пуэн. «Руш» мут яллан негызым руш-влакын пыштымыштым ончыкта.

## Кылвер-влак
* Деревня Шарибоксад (Черебоксад, Руш Шайра).

## Литератур
# Волжский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Волжский район», 2003. — 320 с. ил. C. 227.

## Важ-влак


Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Березники

**Березники** (,  — *куэ ола* гыч) — ола Российыште, Пермь мландыште. 
 
## Эртымгорно

Категорий:Пермь мландысе олала
Уял (Мензела кундем)

**Калтак** () () — Российыште Суас Элын Мензела кундемыштыже верланыше Атрякле ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 82 еҥ (2002 ий), 88 еҥ (2010 ий)

## Верланыме вер
Мензела ола деч 54 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.

## Эртымгорно
Яллан негызым 1911 ийыште пыштеныт. Уялын эртымгорныжо Калтак ялын эртымгорныжо дене пеш чот кылдалтын. Калтак ялын мландыже шагал лийын, а еҥ-влак шукын лийыныт.  1911 ийыште 40 наре суртын мландыже лийын огыл. Нунылан мландым Калтак гыч 5 километр тораште пуэныт. 
Тушко кажне кечын кошшаш ынже лий манын, южышт, шкеныштын мланде воктекышт илаш кӱсненыт.
Ончычын ялым У Калтак маныныт, а варажым Уял манаш тӱҥалыныт.

## Кылвер-влак
* Деревня Калтаково, праздник Семык.

Категорий:Суас Элысе марий илымверла
Категорий:Кукмарий кундемысе илымверла