open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ӱярня (тылзе)

**Ӱярня тылзе** () — ийын кумшо тылзыже. Лӱмжӧ Ӱярня пайрем гыч лектын.

Шошо пагытын  икымше тылзыже.

20-шо (21-ше) кечынже — шошымсо кечытӧр, кече ден йӱд иктӧр лийыт.

## Негыз
* Марла календарь. 
* А.Е. Китиков, Марийские народные приметы.
* В.Н. Васильев, Русско-марийский разговорник.
* Зорина, Крылова, Якимова, Марийский для всех.
* История и культура марийского края, 8-9 класс. 
* Паасонен, Восточно-марийский словарь.
* И. С. Галкин, Народные названия месяцев в марийском языке.

Категорий:Тылзе
Индоевропысо йылме-влак

**Индоевро́пысо йылме-влак** — тÿняште эн шарлыме йылме еш.
Кечывалвел Америка

**Кечывалвел Америка** — континент.

Категорий:Кечывалвел Америка
Категорий:Континент-влак
Америка

**Америка** — континент.
* Йӱдвел Америка
* Кечывалвел Америка

Категорий:Америка
Европа

**Европа** — континент Евразийыште.

Категорий:Европа
Категорий:Континент-влак
Австралий

**Австралий** — эл да континент Океанийыште.

**Австралий Ушем** (), **Австралий** (,  гыч - «кечывалвел») — Мландын кечывалвел пелыштыже верланыше кугыжаныш. Рӱдолаже — Канберра. Австралий материкыште, Тасманий отрошто да Индий ден Тихий океанласе икмыняр изи отролаште верланен. Кумдык дене тӱняште кудымшо верым налеш, Мландыште Австралий кугыжаныш гына шкетын уло материкыште верланен. 

## Лӱм нерген
Австралий мут латин austrālis гыч шочын. «Кечывалвел» (мланде) семын кусаралтеш. Палыдыме кечывалвел мланде нерген йомакым Акрет Римыште ойленыт, Кокласе Курым пагытысе книгалаште возгаленыт, но чын нигӧ пален огыл. Австралий континент йыр Мэтью Флиндерс капитан корабльже дене эрта, 1814-ше ийыште «Путешествия в Terra Australis» книгам луктеш, «Australia» мут кумдан шарла. Варажым Кечывалвел У Уэльс мландын губернаторжо Лаклан Маккуори тиде мутым Английыш колтымо официалле серышлаште кучылтын. 1817 ийыште Теле тылзын 12 кечынже у колонийлан «Australia» лӱмым пуаш темлен.
1824 ийыште Британ адмиралтействе тиде лӱмым пеҥгыдемден.

## Культур

### Йылме
Англичан йылме австралийыште шке диалектышт уло, манын неофициально «страйн» (англ. strine, австралийысе произношение шомакшым деч «Australian»). Вес йылме тупышкем посна ойыралтыт.

Британийысе австралийысе правил-влак почеш возен тӱҥ шотышто англичан йылмыште (мутлан, мут мучаште кучылталтыт-our (colour), -re (centre), -ise (modernise), да т. п.)

Оҥайже произношение корно англичан йылме гыч пурен австралий савыктышласе американ муын, Ẽ транслироватлаш (мутлан, самырык йӧратымаш сериал «Симпсон»). Произношение оҥай телегерой койыш шижалтеш.

### Архитектур
Тӱвыра виян улмыжлан кӧра архитектур стиль почеш британийысе жап колонийысе. Туге гынат, шочмо олашке конден да кӱлеш климатым австралий адаптацийлан кӧра шкешотан культур да xx курымын у шӱлышым утыр да обществын йодмашыштым мультфильмым диверсификация австралийысе там америкысе мурызо.

Архитектур архитектура стильым коклаште ила пален австралийысе — «квинсландер» (пушеҥге гыч частный пӧрт свай олаште, сай юж деч да аралтышет деч циркуляция термина), тыгак «федераций» (1890-1920 ийыште палыме лийыныт). А 1960 ий, зоно да историй сумырӧ оралтыже шыҥгыр паркысе латкандашымше курымышто чарымылан кӧра, небоскреб бум тӱҥалын, поснак Сидней.

ЮНЕСКО тӱнямбал наследийын объектше-влакын коклаште австралийысе — Сиднейский опер театр, выставочный центр Австралий да Король шотан илемыш пурышо пеш неле.

## Палемдымаш-влак


Категорий:Австралий
Категорий:Континент-влак
Канберра

**Канберра** () — Австралийын рӱдолаже.

Категорий:Канберра
Испан йылме

**Испан йылме** (испанла *español*, *castellano*) — индоевропысо (роман) йылме.

Испан йылме
Роман йылме-влак
Марий мланде

**Марий мланде** але **Марий кундем** — тиде чын марий калыкын мландыже, кушко Марий Эл Республик веле огыл, пошкудо марий кундемлат пурат. Акрет да кызытсе марий мланде-влак Российыште, марий калыкын эртымгорно илыме вер.

Марий Эл:
* Йӱрнӧ кундем
* Кужэҥер кундем
* Курыкмарий кундем
* Килемар кундем
* Марий Тӱрек кундем
* Маскасола кундем
* Морко кундем
* Ӧршасола кундем
* Поранча кундем
* Провой кундем
* У Роҥго кундем
* У Торъял кундем
* Шернур кундем
* Юлсер кундем

Угарман вел гыч:
* Бор кундем
* Варнава кундем
* Воротынец кундем
* Воскресенский кундем
* Юр кундем
* Городец кундем
* Краснобак кундем
* Кстов кундем
* Сендевӱд кундем
* Семёнов кундем
* Сокольский кундем
* Пижымбал кундем
* Тонкино кундем
* Урень кундем
* Шараҥге кундем
* Шахунья кундем

Киров вел гыч:
* Вӱрзым кундем
* Какшар кундем
* Кукарка кундем
* Малмыж кундем
* Пыжанъю кундем
* Шабалин кундем
* Шынчара кундем
* Яраҥ кундем

Кострома вел гыч:
* Макарля кундем
* Паназыр кундем
* Шарья кундем

## Эртымгорно велла
* Вӱдтӱр
* Меровий

Категорий:Марий
Категорий:Марий эртымгорно
Курыкмарий йылме

**Курыкмарий йылме** () — ик финн-угор йылме, Марий Эл Республикыште олыкмарий йылме дене пырля кугыжаныш йылме. Тӱҥ шотышто Курыкмарий, Йӱрнӧ, Килемар кундемлаште кучылталтеш.

## Курык марий кундемой-влак
* Курык кундемой — курык марий йылмыже, пурла Юл серыштыже озалана.
** Йоласал кутыртыш - сылнымут йылмылан негызше,
** Пӹзӹкныр курыртыш,
** Ямангаш кутыртыш,
** Виловат кутыртыш.
* Кожла кондемой — кожла марий йылмыже, шола Юл серыштыже шарлыме.
** Кузьмансола кутыртыш,
** Килемар кутыртыш,
** Арде кутыртыш,
** Йӱксӓр кутыртыш.

Йылме код-влак:
* ISO 639-1 - уке;
* ISO 639-2 - уке; 
* ISO 639-3 - mrj.

Курыкмарий йылмысе тиште-влак:

Кириллице негызеш кызытсе курыкмарий тиштер руш тиштер гыч 33 буква да 4 ешартыш тиште гыч (йошкарге дене ончыктымо) шога. Ужар тӱс дене: 1) диалект-влакын тиштышт; 2) ондак кучылталше тиште ончыкталтыныт. Нуно тиштерыш огыт пуро.

Ешартыш тиште да тудын Юникодше: 

## Негыз
* ПараТайп: полшык

## Кылвер-влак
* ISO 639  йылме код

* 

Категорий:Евразийысе йылме-влак
Категорий:Российысе йылме-влак
Категорий:Марий йылме
Сочи

**Сочи** (, , , ) — ола Краснодар мландыште, Российыште. Курорт. Пурла Шем теҥызын серыштыже верланен. Калыкчот 343,3 тӱж. еҥ наре.

## Тыгак ончо
* Теле Олимпий модмаш - Сочи 2014

Категорий:Сочи
Тютчев, Фёдор Иванович

**Тютчев Фёдор Иванович** (5 теле 1803 — 27 сӱрем 1873) — руш почеламутчо.

Кумдан палыме руш поэт, дипломат. Мюнхеныште, Туриныште илен, Гейне, Шеллинг дене палыме лийын. Литератур илышыште моло дене пырля лийын огыл да шкенжым литераторлан шотлен огыл.

400 наре почеламутшо аралалт кодын, шукыж годым тудо Россий нерген воза. Тютчевын икымше почеламутшовлак XVIII курымын йӱлаж дене шочыныт. 1830-шо ийлаште тудын почеламутышо романтизм шӱлыш дене авалтын. Тудо философий лирикым тарватен, тудын тӱҥ темыже айдемын пӱрымашыже, пӱртӱс нерген шонкалымаш. 1840-ше ийлаште икмыняр политик материалым воза, тушто Россий да Касвел эл коклаште вашкылым тарвата. 1850-ше ийлаште йӧратымаш лирика ылыжеш, тудо йӧратымашым шукыж годым туткар дене таҥасытара. Тиде пагытысе почеламут-влакым «Денисьева циклыш» чумырымо, молан манаш гын, почеламут-влакым шке йӧратыме еҥгаже Е. А. Денисьевалан пӧлеклен. 1860-1870-ше ийлаште Тютчевын усталыкыштыже политик почеламут-влак ончылно лийыныт.

Ик эн кумдан палыме почеламут «Silentium!» — шып лияш ӱжмаш. Автор ойган палемда, ик айдеме вес еҥым нигунамат раш умылен огеш керт. Тютчевын почеламут корнылаже шукыж годым афоризмышке савырненыт: «Каласыме шонымаш шоя улеш», «Уш дене Российым умылаш огеш лий» да «Мыланна огеш кӱл мужедаш, кузе мемнан мутна шергылтеш».
## Важ-влак

Категорий:Руш серызе-влак
Мюнхен

**Мюнхен** (, ) — ола Немыч Элыште, Баварий эрыкан мландын рӱдолаже.

*
Категорий:Немыч Элысе миллионер-олала
Пӧртанур (Юлсер кундем)

**Пӧртанур** () — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Памар ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 462 еҥ (2002 ий), 435 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Памар сола деч 3 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «пӧртан» + «нур» = «пӧртаннур». «Пӧртан нур» — илемыште илыше-влакын пӧртышт нурышто шаланен шогеныт. Илен-толын «Пӧртанур»ыш савырнен.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Грузов Леонид Петрович — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче доктор (1967), профессор (1969) Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже, Финн-угор ушемын йотэлысе йыжъеҥже (Финляндий).
*  Максимов В.А. — «Чап Тамга» орденын кавалерже.
*  Осипова (Селедкина) А.И. — Ленин орденын кавалерже.
*  Миклай Рыбаков — марий серызе, журналист, драматург, артист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже, Марий Эл Республикын Калык серызыже (1996), Марий АССР-ысе сымыктышын сулло пашаеҥже (1970), Марий АССР-ысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1978), Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1974).
* Александр Селин — марий серызе, почеламутчо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1981), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1996).

## Кылвер-влак
* Деревня Березники (Портанур).

## Литератур
# Волжский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Волжский район», 2003. — 320 с. ил. C. 147.

## Важ-влак


Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Берлин

**Берлин** () — ола Немыч Элыште.


Berlin Aussichten vom Dom asv2023-02 img05.jpg
Berlin-Fernsehturm-08-Oranienburger Strasse-Neue Synagoge-2017-gje.jpg
2005-10-26 Brandenburger-Tor.JPG|Бранденбургысо капка
Berlin-Alte Nationalgalerie-08-2016-gje.jpg
Berlin-Altes Museum-02-2006-gje.jpg
Berlin-Juedisches Museum-44-Aussenbereich-2017-gje.jpg
Berlin-Neue Nationalgalerie-04-2006-gje.jpg
Berlin-Hackesche Hoefe-04-2006-gje.jpg
Berlin-Interbau 1957-06-van den Broek+Bakema-2017-gje.jpg
Berlin-Nikolaiviertel-06-Kirchplatz-Heroin-2017-gje.jpg
Berlin-Nikolaiviertel-08-Georgbraeu-Eisbein+Bier+Schnaps-2016-gje.jpg


## Тыгеак ончо
* Берлинысе пырдыж

Категорий:Берлин
Категорий:Немыч Элысе миллионер-олала
Курыкмарий кундем

**Курыкмарий кундем** (, ) — Марий Эл Республикын ик кундемже. Рӱдолаже — Чыкма (). 

## Географий
Курыкмарий кундем Марий Эл Республикын кечывалвел-касвел ужашыштыже верланен. Юл эҥер ты кундемым кок ужашлан шелеш.

Пурла Юл серыште: Виловат, Йоласал, Эмӓн, Пайскырык, Микрӓк, Картук, Носола, Кугусола, Шӹндӹрйал, Кожерля, Шактенваж.  

Шола Юл серыште: Вӹтлäмары.  

Шур эҥер серыште: Ӓвӓсир, Шур-Кушыргы, Яштуга, Пӹркемсола, Краселицӹ, Этьвайныр дон Оврашныр. 
Кумдыкшо 1716,2 кв. км. Тышке олык, нур, чодра, эҥер, ер, куп-влак пурат. Юлын пурла серыштыже верланыше ужаш Курык вел лӱмдалтеш. Шола ужашыже Олык вел маналтеш.

## Эртык
Курыкмарий кундемын эртымгорныжо акрет жап гычак тӱҥалеш. Археологий шымлымаш ончыктен: тиде верыште ожнысек калык колым кучен, сонарыш коштын, емыжым, мӱйым поген. Варажым мландым куралаш да вольыкым ончаш тӱҥалын. Акрет финн-угор тӱшка гыч тыште ожнысо марий-влак лектыныт, нунак курыкмарий калыкын кугезышт лийыныт. 

X — XIII курымлаште Курык вел ужаш Юл Булгарийыш пурен, Русьлан йӧзакым тӱлен. XIII-XV курымлаште курыкмарий мланде Шӧртньӧ Ордан кид йымалныже лийын, вара (XV-XVI курымлаште) Озаҥысе ханлыкыш ушнен.

Курыкмарий йылме — Марий Эл Республикын кугыжаныш йылме улеш.

## Тыгак ончо
* Курыкмарий кундем курыкмарла

## Ӧрдыж кылвер-влак
* Курыкмарий кундем сӱрет-влак
* Курыкмарий кундемыште илымвер лӱмер
* Мыйын Сандалыкыште тӱня

*
Википедий

**Википе́дий** () — эрыкан, пырля ыштыме шукыйылман интернетысе энциклопедий. Тиде проектлан Wikimedia Foundation оксам ойыра. Тудын лӱмжӧ кок мут гыч шога: *[[вики]]* (сайт-влакым пырля ышташлан технологий), да *энциклопедий*. Чыла тӱняште кумылан-влак Википедийын 13 амион статьяжым пырля возеныт. Кызыт кажне еҥ интернет гоч Википедийыш пурен да чыла лаштык гаяк тӧрлатен кертеш. Англичан Википедийым 2001 иыйште Джимми Уэйлс да Ларри Сенглер тӱҥалыныт. Кызыт интернетыште Википедий эн кугу да эн палыме энциклопедий.

Изи калыклан Википедий йылмым да йӱлам аралыме шотышто ик эн кугу кугу ӱзгар улеш.

## Важ
* Олык марий википедий

Категорий:Википедий
Энциклопедий

**Энциклопедий** — айдемылан палыме шинчымашым радам дене погымаш. Шанче шинчымашым, шанче информацийым посна книга дене луктыт.
Мыланна палыме энфиклопедийын формыжо XVIII курымышто шочын. Негызлан мутерым кучылтыныт. Мутерыште мутым да мут нерген умылтарышым гына вераҥдат. Мутерым лудшо шуко пален огеш нал. Энциклопедий предмет нерген шукырак ойла, вет энциклопедийыште тиде предмет нерген погымо шинчымашым возат. Энциклопедийыште чӱчкыдын географий картым, сӱрет-влакым, статистикым вераҥдат. 
## Энциклопедий тӱрлык
Энциклопедий-влак икмыняр типлан шелалтыт: универсалле (мутлан, "Кугу совет энциклопедий", "Британике", "Википедий"), отрасльысе, регионысо, персоналле. 
Универсалле энциклопедий - айдеме да тӱня нерген чыла шинчымашым погышо энциклопедий. 
Посна пашаеҥ-влаклан келыштарыме энциклопедий-влакат улыт, мутлан, сар паша, юриспруденций, философий, медицине нерген.

## Материалым кычалмаш
Энциклопедий дене йӧнанрак пайдаланаш манын, возышо-влак материалым системе почеш вераҥдат. Икымше - алфавит системе. Мутер семын чыла предмет-влакым алфавит радам дене почела возымо. Кокымшо - иерархий системе. Чыла информацийым тӱшка-влак дене вераҥдыме, мутлан, 12-томан Йоча энциклопедий.
Кызытсе электрон технологий-влак мутым кычалашлан у йӧным пуат. Тӱҥ мутым возет - интернет тылат шке кӱлеш информацийым кычал пуа.

Категорий:Энциклопедий
Категорий:Книга-влак
Кушкыл

**Кушкыл** ( или ) — тӱҥ тӱшка-влак коклаште ик шукоилпарчакын организм-влакын тӱшка. , , хвощ-влак, плаун-влак,  да пеледыш кушкыл-влак тиде тӱшкаш пурат. Шагалже огыл тыгак чыла  кушкыл лӱмдат. Илышын форме-влак улыт: пушеҥге, тыгыдер, шудо да весе. Ужарге кушкыл-влак вийым, утларакше,  гыч налыт, фотосинтез годым.

2004 ийлан 287 655 кушкыл-влакым кычалын мумо ыле, нунын кокла гыч 258 650 пеледыш кушкыл-влак да 18 000 регенче гай кушкыл-влак. Кушкыл-влакым ботаник шанче шымла.
Эртыш

**Эртыш** але **эртымгорно** — гуманитар шанчын ужашыже. Айдемым (тудын пашажым, тӱня умылымашыжым, мер вашкылжым), ончычсо илышыжым шымла.

Категорий:Эртымгорно
Йылме код-влак

**Йылме код-влак** — палымаш радамлымашыште да коммуникацийыште йылме-влакым ончыктымашлан ончылгоч палемдыме кӱчык йӱкпале але цыпр код-влак. Икмыняр тӱрлö радам ыштыме уло, тидын гыч шукырак лӱмлö — ISO 639.

## ISO 639

Ты стандарт шукырак йылмын код-влакым ончыкта:
* ISO 639-1 (1998) 2-йӱкпалан кӱчыкемдаш-влакым куча,
* ISO 639-2 (2002) 3-йӱкпалан кӱчыкемдаш-влакым куча. 

Шукырак 2-йӱкпалан код-влак вес классификаторыште кучылтмо код-влак дене келшен толат, мутлан:
* эл код-влак SO 3166-1 почеш,
* Валют код ISO 4217ISO 4217 почеш,
* тиде эл-влакын (ccTLD) кӱшыл кӱкшытан домен лӱм-влак Интернетыште — икмыняр вес умылымаш уло.

## ГОСТ 7.75–97
ГОСТ 7.75–97 «Йылмылӱм код-влак» ИСО 639-лан келшен толеш да йылме лӱмерым марла да англичанла, 3-йӱкпалан код-влакым кириллик тиштер негызеш, 3-йӱкпалан код-влакым латин тиштер негызеш, 3-цыпран код-влакым куча.

ГОСТ 7.75–97 тиде кугыжаныш-влакыште стандарт улеш:
* Белоруссий Республик
* Казахстан Республик
* Кыргызстан Республик
* Россий

## Йылмыкод четлык

## Тыгак ончо
* ISO 639

## Кылвер
* ГОСТ 7.75–97
* Йылмылӱмер код-влак
* ISO 639-2 Registration authority

Классификатор-влак
Стандарт ISO
ГОСТ 7.75–97
Категорий:Йылме лӱмер
Мер

**Мер** () — общине, обществе, айдеме-влакым ушышо формо.   

Категорий:Мер
Кылме (тылзе)

**Кылме тылзе** () — идалыкын латикымше тылзыже. 

Шыже пагытын кумшо тылзыже.

## Негыз
* Марла календарь. 
* А.Е. Китиков, Марийские народные приметы.
* В.Н. Васильев, Русско-марийский разговорник.
* Зорина, Крылова, Якимова, Марийский для всех.
* История и культура марийского края, 8-9 класс. 
* Паасонен, Восточно-марийский словарь.
* И. С. Галкин, Народные названия месяцев в марийском языке.

Категорий:Тылзе
Йӱла

**Йӱла** () — обычай, вожаҥше илыш-койыш радам.

## Тыгак ончо
* Мер
Марий Самырыктукым Икымше Погынымаш

**Марий Самырыктукым Икымше Погынымаш** — 2009 ийысе погынымаш. 10 Сӱремыште тӱҥалын, да 15 Сӱремыште пытен. Тиде погынымаш Самырыктукым ий шотышто эртарен ыле. Делегаций-влак Марий Эл, Пошкырт Эл, Суас Эл, Виче вел, Угарман вел, Свердлов вел, Хант-Манси - Югра автоном йырвел да вес эл гыч толыныт. Чыла 102 еҥ делегат погынен. Мишкан кундем Пошкырт Эл делегаций толашлан автобусым  пуэн.

**Эртарыше-влак**: Туныктыш Министерстве, Мер Каҥаш организаций. Полышым Тӱвыра Министерстве пуэн.

Погынымашыш толшо-влак Морко кундемын Октябрьский кугыялысе школа-интернатыште иленыт.

Делегат-влакым Келшымаш Пӧртышто вашлийыныт. Тӱҥалтышыште Йошкар-Олаште экскурсийым эртареныт (Тӱҥ майданым да Евсеев лӱмеш тоштерым ончыктеныт). 

Чыла делегат-влак ныл лужашке шелалтыныт. Кажне лужам кок лужавуй вуйлатеныт.

## Лӱм нерген
Кеч тӱҥ лӱмжо — **Погынымаш**, организатор-влак тыгак *Слёт*, *Форум* да "Погарня" лӱмденыт. Мутлан, футболкышто, могайым чыла делегат-влаклан пуэныт, «Марий самырыктукым слет 2009» возымо ыле, а брошӱрыштӧ «Марий самырыктукым форум 2009» сералтеныт.

Южгунам тиде лӱмышкӧ эше ик мутым ешарат: Россий кӱкшытсӧ. Молан манаш гын, эртарыме погынымашыш Российын тӱрлӧ лук гыч самырык-влак погыненыт.

Эше тиде погынымаш **Икымше** маналтеш. Молан манаш гын, тыгай самырыктукым погынымаш икымше гана эртаралтын.

## Эртарыше еҥ-влак
* Яковлева Лариса Николаевна . Россий Федераций Кугыжаныш Думын депутатше, Мер Каҥаш вуйлатыше
* Журавлев Петр Николаевич. Марий Эл Республикын туныктыш министерствын самырык-влак дене пашам ыштыме шотышто виктемын вуйлатышыже.
* Маланова Маргарита Михайловна. Марий Эл Республикын туныктыш министерствын тӱҥ специалистше.
* Мочаев Валерий Александрович. Мер Каҥаш вуйлатышын алмаштышыже.
* Пушкина Наталья Васильевна. Марий Эл Радио Марий Эл Республикын автоном тӧнежын тӱҥ редакторжо.
* Сафинова Венера Гарифовна. «Тулык икшыве-влакым посна туныктыман тӱҥ шинчымашым пуышо Октябрьский интернат-школ» Марий Эл Республикын кугыжаныш туныктыш тӧнежын директоржо.
* Юзыкайн Эрик Алексеевич. Марий Эл Республикын тӱвыра, печать да калык-влакын пашашт шотышто министерствын Калык кокласе кылым виктарыше пӧлкан вуйлатышыже.

## Мо лийын
* Сӱрем пайрем. Чыла делегат-влак Унчо ялыш кумалаш толыныт.
* Моркышто Марий Эл Радион танцполыштыжо каналтеныт.
* Тунеммаш. Марийын Эртымгорно, Мер организаций, Марий йылме нерген тӱрлӧ лекций-влакым колыштыныт. Тыге еще Марий компьютер класс ыле (Кузе Марий раскладкым шындаш, Электрон Марла мутерым шындаш да Марий мер вот да Марий Википедий нерген пайдареныт).
* Кидпаша. Кӱсле дене шокташ, Воштыр дене тодаш, Калык курчакым ышташ да Сӱретым сӱретлаш лиеш ыле.
* Делегат-влак «Путёвка в жизнь» фильмым онченыт. Тиде фильмыште тӱҥ рольым Йыван Кырла модын.
* Марий КВН. Ныл лужа ваш-ваш таҥасeныт.
* Спорт модмаш-влак. Талешкыгорно да Черемис кучедалмаш.

Категорий:Марий погынымаш-влак
Кеҥеж

**Кеҥеж** — ныл гычын икте ийын пагытше. Шошо деч вара кая, да Шиже деч ончыч.

Кеҥежыште кумыт тылзе: Пеледыш, Сӱрем да Сорла.

Кенеж-идалыкын ик эн шокшо пагытше.
Черемис

**Черемис** – тиде Марий калыкын тошто лӱм. 1918 ийыште Пургыж революций деч вара вашталтеныт.

Марий-влак нерген икымше гана X курымышто (961 ий) возымо: хазар каган Иосиф шке серыштыштыже тудлан йозакым тӱлышӧ калык коклаште *цармис* манын ончыкта. Марийын тыгаяк лӱмжӧ моло пошкудо калык йылмыштат аралалтын: чуваш йылмыште – *сярмыс*, суас йылмыште – *чирмыш*, руш йылмыште – *черемис*.

Руш летописьым ончалаш гын, черемис-влак нерген первый гана XII курым тӱҥалтышыште ушештаралтеш. Тидыже славян-влакын IX курымысо илышыштым сӱретлыше «Повесть временных лет» летопись лийын. Возышо еҥ эрвелне илыше пошкудышт нерген тыге палемда: «Ошъер серыште *весь* шинча, Ростов ер серыште – *меря*, Клещин ер серыштат – *мере*. А Ока эҥер воктене, кушто тудо Юлышко йоген пура, илат: *муромо* шке посна йылман, *черемис* шке йылман, *мордва* шке посна йылман».

Чынак, *цармис* да *черемис* – ик мут улыт, но тӱрлӧ йылмыште тӱрлын йоҥгат. Тиде мутым кузе шочмыж нерген тӱрлӧ ой уло. Но ӱшандарыше вашмут але мартеат уке. Шомакын кокымшо *мис* ужашыже *айдеме* манмым ончыкта. Тидын дене келшаш лиеш: финн йылмыште *mies* да эстон йылмыште *mees*. Тугеже икымше ужашыже айдемын могай улмыжым палемдымаш. Шымлызе-влак тӱрлӧ вашмутым темлат: *сарзе, эрвел, чодыраште илыше, купышто илыше, «Сар (Чер)» племена гыч* да т.м.

Тыге, пошкудо-влакын марийым лӱмдымӧ *черемис* шомакын кузе шочмыжо раш огыл. Но икте раш: тиде шомакыште нимогай лӱмдылтышат, айдемым мыскылымашат лийын огыл. Кӱшнӧ ончыктымо умылтарымаш-влак кокла гыч деке эн лишне *чодырасе айдеме* ой шога.

Но калык шкенжым шке эреак *[[марий]], мары, марэ* манын лӱмден. Тиде шомак *пӧръеҥ, айдеме* шомак дене, иран шомак *мартйо* (айдеме) дене ик радамыште улеш. Моло родо-тукым калык лӱмат тиде шомак гычак лекше улыт дыр: *мордва, мадьяр, одо (уд-мурт), муромо, мере, мещёро*.

## Негыз

## Литератур
* Иванов & Сануков 1998: Марий калыкын историйже.

Категорий:Марий
Пеледыш (ыҥ-влак)

**Пеледыш** мут ончыктен кертеш:

* Пеледыш тылзе — ийын кудымшо тылзыже.
* Пеледыш пайрем — пеледыш тылзын эртаралтше кугу пайрем.
* Пеледыш — кушкылын саскаже.
* Пеледыш почиҥга — Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше ял.
Ял

**Ял** — эн изи илымвер. Айдеме ялыште ял озанлык дене пашам ышта, але колым куча. Пӧрт-влак чыла посна шотан улыт.

Категорий:Илымвер
Категорий:Административ иктык-влак
Теле (ыҥ-влак)

**Теле** мут ончыктен кертеш:

* Теле тылзе — ийын латкокымшо тылзыже.
* Теле —  идалыкын ныл пагытше гыч иктыже.

‬‬‬
Маркелов, Леонид Игоревич

**Леонид Маркелов** (Леонид Игоревич Маркелов) (, Россий Моско) — россий кугыжаныш да мер пашаеҥ, философий шанче кандидат, Марий Эл Республик Президент (2001-2015), Марий Эл Республик Вуйлатыше (2015-2017).

## Ӱмыргорно
Леонид Игоревич Маркелов 1963 ий пеледыш тылзын 25-ше кечыштыже Моско олаште шочын. Ачаже — Маркелов Игорь Иванович, СССР ялозанлык министерствын пашаеҥже лийын. Аваже — Хазова Галина Федоровна, экономист. 10 ияш годым ачаже ешым коден каен. Вуеш шумо пагыт марте аваж пален кушкын. Руш. Ешан. Эрге ден ӱдыржӧ уло. Кӱшыл шинчымашан юрист. 1986 ийыште СССР Аралымаш министерствын Йошкар тистан военный институтшым тунем лектын. Философий шанче кандидат. 1986 ий гыч 1992 ий марте Марий Эл Республик кундемыште военный прокуратурышто службым эртен, прокурор да следствий паша дене тӱрлӧ должностьым шуктен: 56680 в/ч-ын следовательже, кугырак следовательже, военный прокурорын полышкалышыже.
 
1992 ийыште армий гыч кайымек, адвокатлан ыштен. 1995 ийыште Россий Федераций Кугыжаныш Думын депутатшылан сайлалтын. 1995 ий гыч 1997 ий марте Россий Федераций Кугыжаныш Думын Шанче да туныктымаш шотышто комитет Председательын алмаштышыже лийын. 1997 ий гыч 2000 ий марте – Россий Федераций Кугыжаныш Думын Бюджет, налог, банк да финанс шотышто комитет член.
 
2001 ий шорыкйол тылзын Л.И.Маркелов икымше гана Марий Эл Республик Президентшылан сайлалтын. 2004 ий теле тылзын 19-ше кечыштыже «Единый Россий» политике партийын полшымыж дене кокымшо жаплан сайлалтын. Сайлымашын икымше турыштыжак сеҥен, 56,86% сайлышын йӱкшым налын.
 
2009 ийын теле тылзын 29-ше кечынже Россий Федераций Президентше Д.А.Медведев Марий Эл Республик Президент полномочийым кумшо гана шукташ Л.И.Маркеловын кандидатурыжым Марий Эл Республикысе Кугыжаныш Погыныш каҥашаш луктын. 2010 ий шорыкйол тылзын 15-ше кечыштыже Л.И.Маркелов товатмутым пуэн да должностьыш официальнын шогалын.
 
Л.И.Маркелов IV степенян «Ачамландыште суаплыклан» орден, Келшымаш орден, Руш Православий Черкын да Российысе министерстве ден ведомство-влакын медальышт, суап знакышт дене палемдалтын. 

2017 ий вӱдшор тылзын 6-шо кечынже Россий Президент Владимир Путин Марий Эл Республик Вуйлатыше Л.И.Маркеловын кумылжым шотыш налын, тудым отставкыжым приниматлен да должность деч кораҥден. 

13 апрельыште РФ Следствий комитет Марий Эл Республикын ончычсо вуйлатышыже Леонид Маркеловым 235 миллион теҥге взяткым налаш тӧчымыжлан кученыт.

Уголовный делам РФ УК-ын кум статьяже почеш 12 апрельыште тарватеныт – тиде 290-ше статьян 6-шо частьше дене келшышын (“Получение взятки в особо крупном размере”), 291 статьян 5-ше частьше (“Дача взятки в особо крупном размере”) да 291.1 статья дене келшышын (“Посредничество во взяточничестве”). 

## Кылвер-влак

* Марий Эл Республикын Вуйлатышыже

## Важ-влак


Категорий:Марий Эл Республик Президент-влак
Категорий:Марий Эл Республик Вуйлатыше-влак
Категорий:Политик-влак
Пӱртӱс

**Пӱртӱс** () — йырым-йырысе чыла вершӧр ойыртем. Чӱчкыдын пӱртӱс мут дене лӱмдат тудым, мом айдеме шке огыл ыштен. Пӱртӱс чонан да чондымылан шелалтеш.

## Чондымо
Чондымо материй - вещества да кумдык-влак. Вселенныйыште чыла вещества-влак радамлалтыт: тӱҥлык пырче (элементарный частице), атом, молекул, макротела, кавасе объект-влак, шӱдыр-влак, галактике-влак. Вещество тӱрлӧ агрегат состоянийыште лийын кертеш (мутлан, газ, вӱд, пеҥгыде объект, плазма).

## Чонан
Чонан пӱртӱс - Мланде ӱмбалне илышыше организм-влак. 8 кугыжанышлан шелалтеш: вирус-влак, протист-влак, архей-влак, хромист-влак, бактерий, поҥго, кушкыл да янлык.

## Палемдымаш-влак
Морко кундем

**Морко кундем** () — кундем Марий Элыште. 1924 ийыште Сорла тылзын 28-ше кечыныште Морко кантон ышталтын. Тунам тудын кумдыкшо 1990,7  лийын. Кызыт Морко кундемын кумдыкшо: 2272 меҥге².

Тиде кундем Марий Эл Республикын кечывалвел-эрвелыштыже верланен.

Калыкчот: 34900 еҥ (2002 ийысе  почеш).

Рӱдӧ: Морко посёлко.

Ӱшӱт кÿртньыгорно укш кундемым Сӱзлэҥер станций дене уша.

## Тӱвыра
Морко марий-влакын йылме марий литератур йылмылан негызым пыштен. 1993 ийыште Морко кундемыште 51 Кӱсото ыле.

2003 ийыште Морко кундемыште 70 тӱвыра тӧнежше ыле. Ныл тоштер уло:
* Янтемир лӱмеш сылнымут-этнографий тоштер;
* Чавайн сылнымут-тоштер комплекс;
* Казаковын тоштерже;
* Мухинын тоштерже.

Кумдан палыме фольклор ансамбль-влак: "Кушна мланде", "Муро сем", "Весела кова-влак". "Шуматкече", "Яшьлек" да "Ялкын" тӱрлӧ конкурсым сеҥеныт.

"Энсул" ансамбль Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше лийын.

## Ял-влак
* Йӱлесола
*  Кугу Шале
* Кучко-Памаш

## Эҥер-влак
* Элнет да тудын пурла эҥерйолжо Ӱшӱт
* Арым
* Вончо
* Йыр
* *Тюшумка* (марий лӱм уло мо?)
* *Шалинка* (марий лӱм уло мо?)
* Шора
* Яранка
Тыгак, районышто шуко памаш уло. Чылажге 33 наре.

## Ер-влак
Чылажге 50 наре изи ер уло. Нунын кокла гыч кумытшым кугыжаныш арала. Тиде:
* Йыргешъер (Круглое)
* Кужъер (Долгое)
* Шӱчъер (Угольное)

## Пошкудо кундем-влак
Морко район йыр 7 кундем верланен. Касвелне - Провой да У Роҥго кундем, йӱдвелне - Кужэҥер да Поранча кундем, эрвелне да кечывалвелне - Поранча да Юлсер кундем, Суас Эл.

## Палемдымаш-влак


*
Марий Эл ТВ

**Марий Эл ТВ** — марла йонгалтарыше калык коклаште увер шарыме йӧн.

«Телерадио Марий Эл» холдингыш пура. Вуйлатыше**:** Ирина Фоминых.  

Редакций Йошкар-Олаште Патриарший площадьыште «12 апостол» пӧртыштӧ верланен. Программым кажне паша кечын 6 шагатат 30 минутлан «МЭТР» телеканалыште «21-ше кнопко» дене ончаш лиеш.

## Тематике
Тӱҥ шотышто марий калыкын илышым, тӱвыра аланыште эртаралтше событий-влакым почын пуа.

## Кылвер-влак
*«Марий Эл Телерадио»

## Тугак ончо
* Кугарня (газет)
* Марий Эл (газет)
* Ямде лий (газет)
* Марий Эл Радио
* Кидшер (интернет-журнал)

Категорий:Калык коклаште увер шарыме йӧн-влак
Технологий

**Технологий** — айдеме дене кылдалтше ой, кузе моло янлыкым да кушкылым кучылташ, паша мастарлык, паша ӱзгар да тудын дене пайдаланымаш нерген шанче. Кузе айдеме йыр улшо пӱртӱсым виктарен мошта, кузе тушто илаш тунемеш — тиде йодышым рашемда. Технологий мут грек йылме гыч лектын *technología* (*τεχνολογία*) — *téchnē* (*τέχνη*), "сымыктыш", "мастарлык" да *-logía* (*-λογία*), керек-мом тунемаш, шанчын ужашыже. Туге гынат, тиде мут кумда. *Технологий* материальный объектым, кудыжым айдеме пайдалана, ончыктен кертеш, мутлан, тӱрлӧ машинам, hardware (кузе кусарыман?), ӱзгар-влакым. Но эше кумдан ойым ончыктен кертеш, радамлыкым, организоватлыме йӧным, але керек-могай техникым. Тиде мут чумыр налмаште кучылтын кертеш, але керек-могай  сферым ончыктен кертеш, мутлан, медицине технологий але  технологий.

Айдеме тукым технологийым пайдаланаш тӱҥалын тунам, кунам  куштылго (тыглай) ӱзгарыш савырнаш тӱҥалын. Тулым виктарымашыже кертмешет у кочкышым пуен. Орава изобретений кӧра айдеме вес вереш каяш () кертын да йыр улшо пӱртӱсым виктараш лие. Пытартыш технологий изобретений-влак, савык машина, телефон да Интернет коммуникацийлан физический каватӱрым мӱндырко кумдаҥден, айдеме тукым тӱнямбалне чыла вере ваш-ваш мутланен кертеш. Туге гынат, технологий-влак тынысле гына кучылтын огыл; эртымгорно мучко айдеме  ыштыш, сӱмырымаш вийым талышнен,  гыч  марте.

Технологий мерым да тудын окруженийым икмыняр йӧн дене тарватен. Шуко мерлан технологий ончыл экономикым пойдараш полшен (тудын коклаште тачысе тӱнямбал экономикым). Шуко технологийын процесс-влак шоныдымо кӱлешандымо лектышым луктыт, пӱртӱсын ресурсыжым пытарат, пӱртӱслан зияным ыштат. Тыгай кӱлешандымо лектыш лавыртымаш (pollution) маналтеш. Тӱрлӧ технологий мер могай поянлыкшым, кӱлешлыкшым акла алмаштеш. У технологий чӱчкыдын этик йодышым нӧлтала.

Категорий:Технике шанче
Кундем

**Кундем** (тыгак *район*) — административ вершӧр иктык.
Кундем-влак республиклашке, веллашке, крайлашке пурат. Кугу ола-влакын тыгак оласе кундем-влак улыт.

Категорий:Кундемла
Посёлко

**Посёлко** – илем, ял деч кугырак, да ола гыч изирак улеш.

Категорий:Илымвер
Категорий:Административ иктык-влак
Криптографий

**Криптографий** (греч.  — шылтымо да  — возем) — тиде шанче пала кузе уверыште возымо информацийым шылташ.

## Мут-влак
Шукертсе огыл жап ончыч криптографий манын шифрованийым гына (тыглай информацийым тыгай тӱсыш вашталташ, кунам тудым лудаш огеш лий). Дешифрований — мӧҥгешла пӧртылымаш. Шифр — тиде кок алгоритм, кудыжо шифрованийым да мӧҥгешла дешифрованийым ыштат.

Тыгак эше уло:
* Стеганографий — кунам информаций колтымо лийын, да тиде колтымаш нерген нигӧ ок пале.
* Криптоанализ — исходный(первоначальный) информацийым лукташ лан йӧн, кунам сравочже уке.

Категорий:Йылмышанче
Марий кугыжаныш университет

**Марий кугыжаныш университет (МарКУ)** (), кӱшыл шинчымашым пуышо Марий Эл республикысе тӧнеж. Негызым 1972 ийыште пыштыме. 2008 ийыште МарКУ деке Марий кугыжаныш педагогике институтым ешареныт. Университет кызыт 13 факультет, 4 институтышто 60 специальность дене студент-влакым туныкта.

## Сеҥымаш-влак
"Российын 100 эн сай ВУЗ" () да "Идалыкын ректоржо" - 2009 ийыште конкурс-влакын лауреатше лийын.

## 
### Факультет-влак
* Биологий-химий (биолого-химический)
* Историй (исторический)
* Физик-математик (физико-математический)
* Электроэнергетик (электроэнергетический)
* Юриспруденций (юридический)
* Тӱвыра да сымыктыш (культуры и искусств)
* Калык-влак кокласе кыл (международных отношений)
* Филологий да журналистик (филологии и журналистики)
* Технологий да профессионал шинчымаш (технологии и профессионального образования)
* Капкультур, спорт да туризм (физической культуры, спорта и туризма)
* Йот элысе йылме (иностранных языков)
* Тӱҥалтыш класс (начальных классов)
* Педагогик да психологий (педагогики и психологии)
* Ешартыш профессионал шинчымаш (дополнительного профессионального образования)

### Институт-влак
* Аграрно-технологический
* Институт открытого образования и информационных систем
* Институт экономики, управления и финансов
* Финно-угроведений Институт (Институт финно-угроведения)

### Рӱдер-влак
* Агробиостанций
* Информационно-вычислительный
* Археолого-этнологических исследований
* Россий-американ
* Россий-швед
* Методический центр по изучению иностранных языков
* Экономических исследований
* Дистанционного образования
* По оказанию бесплатных юридических услуг
* Центр повышения квалификации и переподготовки кадров
* Инновационный центр
*   Калык-влак кокласе туныктыш рӱдер (Международный образовательный центр APTECH)

### Лабораторий-влак
* Лаборатория гендерных исследований

### Тоштер-влак
* Университет эртымгорно (Истории университета)
* Зоологический
* Археологический

## Кылвер-влак
* Университетын тӱҥ сайтше

Категорий:Кӱшыл тунемме тӧнеж-влак Йошкар-Олаште
Кугу Ачамланде сар

**Кугу Ачамланде сар**, южгунам, **Кугу Отечественный война** (1941—1945) — Совет Ушемын нацистский Германий да тудын союзникше-влак (Болгарий, Венгрий, Италий, Румыний, Словакий, Финляндий, Хорватий) ваштареш кучедалме сар. Кокымшо Тӱнямбалсе сарын тӱҥ ужашыже. 

## Тугак ончо
* Кокымшо Тӱнямбалсе сар

Категорий:Сар-влак
Октябрьский (Морко кундем)

**Октябрьский** () — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше посёлко. Октябрьский ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 1300 еҥ (2004 ий), 1175 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Морко ола сынан посёлко деч 30 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.

## Эртымгорно
Кугу Ачамланде сар жапыште тиде верыште чодрам руэныт. Паровоз йӱлтышлан, пычал да автомат прикладлан, Топын лафет пырням, ечым ышташлан пушеҥгым кучылтмо. Туштак кӱртньыгорно киен. Ӱшӱт кӱртньыгорнын 19 меҥгыштыже «19 км» лӱман чодрапункт верланен. 
1944 ийыште Пеледыш тылзын «19 км» лӱман чодрапунктышко кӱртньыгорно дене крымтатар-влакым илаш конденыт. Тиде икымше вашталтдыме чодрам руышо-влак лийыныт. 

1946 ийыште Теле тылзын Сӱзлэҥер гыч 137 репортироватлыме немыч-влакым конденыт. Нуным «Мушмари» чодраозанлыкын «Леушинский» чодыра озанлыкын 28 номеран кварталын  тӱшкагудышто  вераҥденыт. Тиде вер ончыкылыкышто «Октябрьский» лӱман чодрапункт — «Октябрьский» ялкаҥашын рӱдыжӧ, Морко кундемыш пурымо омса лиеш.

## Кылвер-влак
* Поселок Октябрьский. 

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Моркинский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Моркинский район», 2004. — 320 с. ил.  С. 156.

## Важ-влак


Категорий:Морко кундемысе илымверла
Кумдык

**Кумдык** — тӧрӱмбалын мынярлыкым ончыктышо койыш. раш пале геометрий фигур-влакым (исторический, шуко лукан фигур-влаклан) пуртымо характеристике, вара умылымаш квадрат фигурлан кумдаҥын да кумдыкын свойствыжын улман. Оҥай, нине фигур-влак кокла гыч эн кугу кумдыкшо " мутлан, кагаз гыч квадратым кугемдыме кугытшо дене изи квадратым тӱрыснек петыраш лиеш, а фигур-влакын кумдыкыштым сӱретышкыже икгай квадратан (кумдыкын единицыже) оптыман линий сеткым тӱрыснек аклаш да нунын кӧргышкӧ логалше квадратик-влакын чотыштым да нунын ужашыштым шотлен лукташ лиеш. Кумдыкым кумдан умылымаште ка-шо № -ан алклидов але риманов) дене висыме кумдыкышто (евклидов але риманов дене) иктешлалтеш, частьыште кум кужытан кумдыкышто кок семын ончыкталтеш.

Площадьым историй шотлымашым квадрат маныт. Площадьын раш значенийже тыглай фигурлан йодмашыжым практически кӱлешан йодмаш (ӱлнырак) лектеш. Икгай площадян фигур-влакым икгай ужаш маныт.

Геометрий фигур площадьым шотлен лукмо чумыр метод оҥай шотлен лукталтын. Площадьын умылымашыжым иктешлымаш кумда класслан геометрий объект-влаклан пеш шуко йӧн лийын.

Площадьым лишемден шотлен лукташ практикыште палеткым але лӱмын вискалыме приборым — планметрым кучылтыт.

### Висыше иктык-влак
* Тӧткылан уштыш, 1 км² = 1 000 000 м²
* Гектар, 1 га = 10 000 м²
* Ар (сотко), 1 а = 100 м²
* Тӧткылан метр = 1 м² 
* Тӧткылан дециметр, 100 дм² = 1 м²
* Тӧткылан сантиметр, 10 000 см² = 1 м²
* Тӧткылан миллиметр, 1 000 000 мм² = 1 м²

## Важ-влак

Категорий:Физике
Черемис кучедалмаш

**Черемис кучедалмаш** — марий-влакын тошто таҥасымашышт. Модмаш семынат, сар-сымыктыш семынат тудым аклат. Эше тиде таҥасымашым "Солык дене кучедалмаш" але "Татар-башкир кучедалмаш" маныт.

## Кучедалмаш эртарыме нерген
Таҥасаш мландыште лиеш. Кучедалаш кок пӧръеҥ лектыт. Ваш-ваш солык дене ӧндалын, икте весыжым нӧлталаш тыршат. Йӱла почеш, икте весыжым нӧлташлын, ваче гоч колтен, мландыш пыштен кертеш гын, тудо сеҥышылан шотлалтеш. 
Марий Самырык тукымын икымше погынымашыште правилым изиш вашталтыме. Тиде черемис кучедалмашыште, солык дене ӧндалын, ик марий весым нӧлталшаш гына ыле.

Категорий:Марий йӱла
Сар

**Са́р** — эл ден эл коклаште вооруженный кучедалмаш.

## Тугак ончо
* Кугу Ачамланде сар

*
Калык коклаште увер шарыме йӧн-влак

**Тӱшкаув́ер йӧ́нык-влак** (кӱчыкемдыме **«ТУЙ»**, тугак — **масс-медиа**) — шомак, сӱрет да сем информацийым увертарыше да ыштен лукшо организационно-технический комплекс.

*
Путин, Владимир Владимирович

**Влади́мир Влади́мирович Пу́тин** (, 7 шыжа 1952, Санкт-Петербург) — Россий Федерацийын президентже.

## Важ-влак

Категорий:Руш политик-влак
Категорий:Российысе президент-влак
Увераҥар

**Увераҥар** () — абстракт ой, шуко ыҥан улеш. Тыгак маныт, тиде ала-могай увер, ала-мо палыме лийын, ала-мо эртыш.

*
Медведев, Дмитрий Анатольевич

**Дмитрий Анатольевич Медведев** (, *14 Идым 1965) — Россий Федераций Правительствын председательже.
## Важ-влак

Категорий:Руш политик-влак
Категорий:Российысе президент-влак
Ультракӱчык толкын

**Ультракӱчык толкын** (**УКТ**, **метр толкын-влак**) —  Радиотолкын диапазон.

Категорий:Радиотолкын диапазон-влак
Тисте

**Тисте** — специал тӱсан тӱрыс геометрик (шукыж годым, тӧрлукан) форман аҥ. Шукыж годым тистын лӱмын ыштыме кыл (флагшток) уло. Тисте-влакым шымлыше шанче - вексиллологий ( гыч — «тисте», «ту»).

Кугыжаныш тисте ик кугыжаныш ӱжвата-влак гыч улеш. Кугужаныш тисте деч моло шуко кугыжаныш-влакын сар-теҥгыз да сатулымыш (коммерций) тисте-влак уло.

Российын сар-теҥгыз тисте Ондрий тисте улеш, тыгодым сатулымаш тисте (граждан флот карап-влакын тистыже) семын кугыжаныш тисте кучылталтеш. Южо эллаште, мутлан УАШышто, ик тисте гына чыла кум реш дене кучылталтеш.

Кугыжанышын гына огыл, посна регион, ола, калыкгокласе организаций (мутлан, УНО тисте), коммерций ыштыквер, калыкле толкын да диаспор, мер толкын, спорт команде-влакынат шке тисте уло.

Тылеч посна, флотышто карап гыч карапыш увертарымашым колташ сигнал тисте-влак кучылталтыт.

Рекламе да декораций реш дене тисте композиций кучылталтен кертат.

## Тыгак ончо

* Российын тистыже
* Марий Элын тистыже
* Ту (посна лукмо тисте)
* Тӱня тисте-влак
* Вуйвода кугыжаныш тисте-влак
* Россий регионысо тисте-влак
* ССРУ республик-влакын тистышт
* Вексиллологий термин мутер
* Штандарт

Категорий:Теҥгыз кертыж
*
Ту

**Ту́** — организмыште кӱлешан  ыштыше илтарман. Эмен секрет семын тӱжваке але гормон семын вӱр коштмаш системыш лектын кертеш.

Категорий:Илтарман
Илтарман

**Илтарма́н** ( — ӱзгар) — илыше организмыште палемдыме пашам ыштыше посна ойырен налме тӱрлӧ илпарчак да куэм.

## Тыгак ончо

* Айдеме илтарман-влак

*
Курай

**Курай** мут ончыктен кертеш:
* Курай — кушкыл, кӧргашан кӱжгӧ вурган шудо.
* Курай — шиялтыш гае икмыняр рожан пошкырт да суас калыкын семӱзгар.
* Эльвира Курай — Семлызе ешыште шочын. 2008 ийын Пургыж тылзыште "Пайрем рок-тӱшкам" чоҥен, да икмыняр мурым тиде тӱшкалан возен.
Аккордеон класс дене семучилищым тунем пытарен.
Озаҥ

**Озаҥ** (эрвел марла *Хазан*; ; ; ) — Суас Элын рӱдолаже.

## Калыкчот

### Калык-влак

## Озаҥ олаште марий-влак
* Озаҥыште рушарнясе марий школым почыт 
* Марий драматургийын классикыже — Озаҥыште
* Озаҥыште турист-волонтер-влак погыненыт
* Шорыкйол — Озаҥ олаште!
* Шкетан театр Тинчурин фестивальышке тарванаШкетан театр Тинчурин фестивальышке тарвана

## Тыгак ончо
* Шолер монастырь
* Сумпу монастырь
* Шигабуддин Марджани

## Важ-влак


Категорий:Российысе миллионер-олала
Категорий:Суас Элысе олала
Категорий:Озаҥ
Ту (ыҥ-влак)

**Ту** мут ончыктен кертеш:
* Ту, туо — организмыште кӱлешан эменым ыштыше илтарман.
* Ту — посна лукмо тисте (кугыжаныш ).

‬‬‬
Вынер

**Вынер** - кыне, йытын але почкалтыш куэмже.

Категорий:Куэм
Аҥ (куэм)

**Аҥ** — вынерын лопкытшо але тистын тӱҥ ужашыже.

## Кылвер
Шуэн логалше мут-влакын рушла-марла мутерже

Категорий:Куэм
Моско

**Моско** () — ола, Российын рӱдолаже. Федерал кӱлешан ола.

## Эртымгорно
Москолан кугезе марий-шамыч негызым пыштеныт. Олан тошто лӱмжӧ - Маска-ава. 

## Палемдымаш

Категорий:Моско
Категорий:Российысе миллионер-олала
Категорий:Российысе Шӧртньӧ оҥго

## Кылвер-влак
* Достопримечательности Москвы
* Форум Москвы
Савык пӧрт

**Савык пӧрт** — Йошкар-Оласе журналист пӧрт. ССРУ Сарзе Вийын шымлымше идалыкше лӱмеш (70-летия Вооруженных Сил СССР) урем, 20 номеран пӧрт адрес дене верланен.

## Верланыше [[ТУЙ]]-влак
* "Рен-ТВ-Регион 12" телеканал. Тиде телеканалыштак Марий Эл ТВ лектеш. 
* "Пульс-радио" радиостанций. Йошкар-Оласе икымше FM-радиостанций. Рушла йоҥгалтара.
* "3 канал" радиостанций. 
* Марий Эл Радио радиостанций. Марла, рушла, суасла йоҥгалтара.
* "Кугарня" газет  редакций. Самырык-влаклан марий газет.
* "Марий Эл" газет редакций. Республикысе марий газет.
* "Ончыко" журнал редакций. Марий журнал.
* "Марий сандалык" журнал редакций. Марла-рушла возымо журнал.

Категорий:Йошкар-Ола
Купсола (Марийсола ял шотан илем)

**Купсола** () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Марийсола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 141 еҥ (2005 ий), 170 еҥ (2010 ий).

## Верланыме вер
Марийсола ял деч 1 километр кечывалвел-эрвелмогырно верланен.

## Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «куп» + «сола» = «купсола».

## Эртымгорно
Негызым XVIII курымышто Марисола гыч лекше-влак пыштеныт. Ялын лӱмжӧ кок мут гыч шога: куп да сола. Ялын куп воктене верланымыжлан кӧра тыге лӱмденыт. Кызыт куп-влак кошкеныт. 1917-ше ийлан ялыште 30 сурт шоген. Ял озавуй Озбеков Павел Иванович лийын. 

1932-шо ийын ага тылзыште «Оно-Морко-Купсола» колхозым почмо. Вуйлатышылан Шабдаровым шогалтыме. 

Кугу Ачамланде сар тӱҥалмеке, фронтыш 41 еҥ каен, 20 патыр пӧртылын огытыл. 2005-ше ий 1-ше шорыкйоллан ялыште 141 еҥ ила.

## Лӱмлӧ еҥ-влак
* Зоя Дудина — Зоя Дудина, марий серызе, почеламутчо, журналист, кусарыше, Россий Серызе влак ушемын йыжъеҥже (2002), Россий Журналист-влак ушемын йыжъеҥже(2009), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2000), М.А. Кастрен Обществе премийын лауреатше (2000), «Марий Элын идалыкысе книгаже» конкурсын лауреатше (2006), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2013), Н.Лесков лӱмеш премийын лауреатше (2015).
* Йыван Кырла — марий почеламутчо, киноактёр. 
* Юрий Соловьёв (Юрий Косатан) — марий серызе, журналист, кусарыше, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2006), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2009), Шабдар Осып лӱмеш премийын лауреатше (1998), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2009).

Пурлыклан: чодра, кумда пасу, Она эҥер, кӱсото шотлалтыт.

## Кылвер-влак
* Купсола | Родная Вятка.

## Литератур
# История сел и деревень Республики Марий Эл. Сернурский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, администрация муниципального образования «Сернурский район», 320 с., ил. 2006 г. С. 146.

## Важ-влак


Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Кÿртньыгайык

**Кӱртньыгайык** — чоҥешташлан аппарат. Шкенжын моторжо уло, шулдыржо ок кошт.

Категорий:Кӱртньыгайык-влак
Палыме еҥ

**Палыме еҥ-влак** — калыкыште кумдан палыме еҥ-влак, шанчызе, семмастар, серызе, мурызо, политик, почеламутчо да вес пашам шуктышо еҥ-влак.

Мутлан, Йыван Кырла але Яныш Ялкайн, палыме еҥ улыт.

## Категорий-влак

* Мурызо-влак‎

* Премийын лауреатше-влак‎

* Режиссёр-влак‎ 

* Семлызе-влак
* Серызе-влак‎ 
* Спортъеҥ
* Сӱретче-влак‎

* Шанчызе-влак‎ 

Категорий:Палыме еҥ-влак
Шанчызе

**Шанчызе** але **Шанчыеҥ** — шанче погашлан шуко пашам ыштыше айдеме. Ик айдеме икмыняр тӱрло шанче дене мастар лийын кертеш.

*
Категорий:Профессий-влак
Туркменистан

**Туркменистан** () — Центральный Азийыште верланыше кугыжаныш. Рӱдолаже — Ашхабад.

Категорий:Туркменистан
Спорт

**Спорт** – мер илышын да капкультурын ужашыже, таҥасымаш да таҥасымаш-влаклан ямдылалтмаш гыч чоҥалтеш. Чӱчкыдын таҥасымаш модмаш сыным налеш, но спорт радамыш эжо пурышо модмаш-влакым кап тазалыкым саемдышылан шотлаш ок лий мутлан: покер, шахмат, шашке. Нуно ушакылым пойдарат.

## Спорт тӱрлык-влак
ончалаш

## Спорт лӱм-влак
* Лионель Месси
* Валерий Харламов

## Тӱнямбал чемпионат-влак
* Вӱд спорт тӱрлык дене тӱнямбал чемпионат
* Футбол дене тӱнямбал чемпионат
* Шайбан хоккей дене тӱнямбал чемпионат

## Ушем-влак
* ФИФА
* УЕФА
* Калык-влак кокласе Ий хоккей федераций
Кудо (ыҥ-влак)

**Кудо** мут ончыктен кертеш:
* Кудо — спорт модмаш.
* Кудо — 
* Кудо — кас-йӱдвел марий-влакын йылмыштышт "мӧҥгӧ" мут олмеш кучылталтеш.
* Кудо — , пеледышлык.
* Кудо — кокон.
* Кудо — чыве кӧргыштӧ муно шочмо вер.
Бейсбол

## Модмаш нерген
Англичан йылме гыч бейсбол мутым кусараш гын, "негызмече" семын йоҥгаш тÿҥалеш. Бейсболла тӱшка дене модыт. Таҥасымашыште кок тӱшка вашлийыт. Кажныштыже индеше, южгунам лу еҥ.

## Эртымгорно
Бейсбол модмаш Америкыште латиндешымше курымын тÿҥалтышыштыже шочын. Негызеш английысе раундерс модмашын  налыныт. Бейсболым моткочак УАШышто, Канадыште, Латин Америкыште, Австралийыште, Японийыште да моло эллаштат йöратат. Бейсбол дене тÿнямбалсе таҥасымаш-влак 1938 ий гыч эртат. 2004 ий гыч ÿдырамаш-влакат тушко ушненыт.
2005 ийыште ÿчашымашлан кöра бейсболым Олимпийский модмаш гыч кораҥденыт.

## Термин-влак
Икмыняр термин-влак: 
* Иннинг – матчын ужашыже. Команде ик гана мечым кырымаште, да ик гана мечым кучымаште лийын шуктен. Ик матч индеш иннинг гыч шога. 
* Кэтчер – мечым налше спортсмен
* Бэттер – тоя дене шогышо да кетчер деч мечым вучышо модшо.
* Питчер – мечым шуышо спортсмен.

Категорий:Спорт
Категорий:Спорт тӱрлык-влак
Лапта

## Модмаш нерген

Лапта –  кугу кумдыкышто модашлан келшыше спорт толкын. Пасум кок ужашлан шелыт. Ик тӱржым  кон маныт гын, весыжым – пöрт лÿмдат.
Команде дене модмо спортын видше.

## Эртымгорно
Лапта модмашым Российыште тӱжем ий наре палат.  Каласаш кӱлеш, ятыр кундемыште тыгайрак сынан модмаш лийын. Кажне кундемыште модмашын шке лӱмжӧ уло. Мутлан, англичан калык – крикет манеш, американ-влак – бейсбол, софтбол семын палат, кубин калык – пелота, румын – ойма манын ойлат, финн-влак – песа пало дене модыт, а теве немыч-влак тиде модмашым шлагбал лӱмдат. Норвегийысе археолог-влак викинг калыкын илыме верыштым шымленыт, да тушто лапта тоям кычал муыныт. 
Историйым шергалын палдарена, Совет ушемыште 1957 ийыште лапта дене икымше официальный модмаш эртен.
Ик ий гыч – ССРУ кÿкшытысö чемпионат лийын.  Калыклан тиде модмаш моткоч келшен, да санденак тиде ийыштак тӱжем наре команде шочын.  1959 ийыште лаптам РСФСР калыкын Спартакиаде программышкыже пуртеныт. Туге гынат 1960-1970 ийлаште лапта модмаш шке кушмашыжым да виянмашыжым чарна. Чаманен каласаш логалеш, лаптам пытартыш жапыште мондаш тӱҥалыныт ыле.
Тыгодым шукерте огыл  Ростов олаште лапта дене Россий кӱкшытысӧ икымше таҥасымаш эртен.  А 1995 ийыште чемпионат деч вара лапта модмашын у радамым пеҥгыдемденыт. 1997 ий гыч регионгокласе мер организаций – Российысе руш лапта Федераций пашам ышташ тӱҥалын.

## Модмаш радам
Модашлан изи теннис мече да метыр кутышан тоя кӱлеш. Модшо-влак кок командылан шелалтыт: кырыше, да вӱдышö. Кырыше команде гыч ик еҥ: - «кышкыше» (метальщик)  пасун тӱрышкыжӧ шогалеш да тоя дене мечым пералта. Тыге модмаш тÿҥалеш. Пералтыме деч вара «кышкыше», тоям шуен, пасун вес тӱрышкыжӧ куржеш, шукта гын – мӧҥгеш куржын пӧртылеш. Пӧртылмӧ годым ваштареш шогышо командын модшо-влак мече дене тиде еҥым эҥерташ тыршат. Огыт эҥерте гын – тиде модшо кон гыч пӧртыш куржын шуеш да угыч тоя дене мечым пералта.

Кон гыч пӧртылмӧ годым тавалыше-влак модшым мече дене эҥертен кертыт гын – команде-влак вер дене вашталтыт. Таҥасымаш пӧртыш логалмылан кая. Иктаж могай команде пӧртыш пурен кертеш гын – тоям налын, мечым пералта. Модышо мӧҥгеш пӧртылеш - тудын командыже ик очком налеш. Кӧ шукырак пога – тудо сеҥышыш лектеш. 

Категорий:Спорт
Категорий:Спорт тӱрлык-влак
Олавуй

**Олавуй** () — олан администрацийын, шуктызо кучемын вуйлатышыже.

Оласе кучемын вуйлатышыжын моло лӱм-влак:
* **бургомистр** (; немыч кертыж йӱлам кучышо эллаште кучылталтеш, тыгак революций деч ончычсо Российыште да ССРУште руалтен налме мландыштыже Ачамланде Сар годым кучылталтын);
* **городской голова** Россий империйыште, кызытсе Российыште - Калуга олаште; тыгак Украиныште; 
* **[[алькальд]]** испанйылман эллаште;
* **кмет** Болгарийште;
* **[[приматор]]** Словакийште да кугу олалаште Чехийште;
* **староста** — изи олалаште Чехийште да Литваште;
* **олан президентше** ( prezydent miasta) Польшышто;
* **[[бурмистр]]** Польшышто;
* **[[башкан]]** () Турцийште;
* **[[примар]]** Румынийште да Молдоваште;
* **оласе администраций вуйлатышыже**;
* **оласе виктем тӧра**;
* **верысе шкевиктемын вуйжо**;
* **оласе йырвелын вуйжо**;
* **муниципал кундемын вуйжо** да моло.

Категорий:Сомылвер