open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
15 кылме

**15 кылме** (15 ноябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 319-ше (кужемдыме ийлаште — 320-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 46 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* Призывникын кечыже 
* Тамакым шупшмо ваштареш кучедалме кече
* Философийын кечыже

## Лӱмгече
Кылме тылзын латвизымше кечынже Аффоний, Константин, Маркиан да Пигасий – влакын лӱм кечышт. 

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 15 кечысе событий-влак]]*
* 1932 — Ленинградысе Казанский черкыште юмынйÿла тоштерым почыныт.
* 1933 — Москваште икымше троллейбус-влак рейсыш лектыныт.
* 1934 — Телевидений дене икымше йÿкан передачым ончыктеныт.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 15 кечынже шочшо-влак]]*
* 1912 — Алексей Эрыкан, марий серызе, почеламутчо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1937).
* 1920 — Семён Иванович Иванов, Кугу Ачаэл сарын геройжо. Морко кундем Мари-Кужер ялыште шочын. Кугу сар жапыште лӱддымылыкым, патырлыкым ончыктымылан тудо Кок Йошкар Шӱдыр орден дене палемдалтын. Пӧртылмеке, Мари-Кужер кандашияш школышто пашам ышташ тӱҥалын да 1980-ше ий марте тыршен – вуйлатыше лийын.  
* 1938 — Юрий Васильевич Грязин, спортсмен. Кужэҥер кундемыште шочын. Армий радамыште службым эртыме годымак мотоспорт деке шӱмаҥын. Ятыр гана республикысе чемпионатыште сеҥен. Тыгак Совет Ушем чемпионатыште визымше верым сулен. Совет Ушем спорт мастер. 
* 1959 — Геннадий Анатольевич Васильев, Марий Элысе ял озанлыкын сулло пашаеҥже. Морко кундем Шӱргӧсолаште шочын-кушкын. Марий кугыжаныш университетын историй пӧлкажым тунем пытарен, но чапым ял озанлык пашаште сулен. 1991-ше ий гыч  «Коркатовский» озанлыкым вуйлаташ шогалын. 1996-шо ийыште кугыжаныш погынын депутатше лийын.
* 1952 — Евгений Зиновьевич Васютин, Марий Элын да Россий Федерацийын сулло юристше. Кӱшыл шинчымашым Озаҥысе университетыште налын. Ончыч министерствыште, вара «Лесмаш» ден «Контакт» заводлаште юристлан пашам ыштен.  11 ий Республикысе Арбитраж судым вуйлатен. Вара Ульяновск областьысе Арбитраж судын вуйлатышыже лийын. Михаил Зиновьевич Васютинын изаже.
* 1953 — Николай Павлович Кислицын, чодыра озанлык специалист, Россий Федерацийын сулло чодыразыже. 1974-ше ий гычак тудо Морко чодыра озанлыкыште оролымаш инженерлан пашам ышташ тӱҥалын. Вара тӱҥ чодыразе, а 2004-ше ий гыч вуйлатышыже лийын.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 15 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
Акиндин да Пигасийын кечыже. Ты кечын сурт водыжлан посна тÿткышым ойыреныт. Тудлан лÿмын пучымышым шолтеныт. 

Категорий:15 кылме
15 пеледыш

**15 пеледыш** (15 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 166-шо (кужемдыме ийлаште — 167-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 199 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — кугыжаныш тистын кечыже палемдалтеш
*  — Кугыжаныш утаралтмаш кече.
*  — Вальдемар II Кугыжан кечыже, Данийсе тистын кечыже.
*  — Пушеҥгым шындыме кече.
*  — Тулазап дене кучедалше-влакын кечышт.
*  — Ялозанлык кече

## Лӱмгече
* Танле лӱм-влак: Дмитрий, Иван, Константин, Мария, Никифор, Иулиания, Даниил.
* Католик лӱм-влак: Софья, Иоанн, Исидор.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 15 кечысе событий-влак]]*
* 1667 ий — Жан-Батист Дени историйыште икымше гана ик айдемын вӱржым вес айдемын вӱргорнышкыжо колтен. 
* 1885 ий — Российыште ӱдырамашлан да йоча-влаклан йӱдым пашам ышташ чарыше закон лектын.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 15 кечынже шочшо-влак]]*
* 1912 ий — Ахмет Асаев, марий серызе, шанчызе, журналист, кусарыше, драматург, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже, Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже.
* 1928 ий — Владимир Брониславович Муравьёв, кусарыше да серызе, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже. Моско олаште шочын. Шкеже руш гынат, марий йылмым тунемын да ятыр марий писательын произведенийыштым руш йылмыш кусарен: кокла шот дене ончалаш гын, 50 наре книга погына. Но ик эн суапле пашажлан  архив фондышто С.Г. Чавайнын «Элнет» романжын кокымшо книган рукописьшым муымыжым шотлена. Тиде рукопись йомын ыле. 
* 1940 ий — Самят Сабирович Рахмаев, ял озанлык да администраций вуйлатыше, Россий Федерацийысе ялозанлыкын сулло пашаеҥже. 1968-ше ийыште У Роҥго кундемын тӱҥ ветврачшылан тыршаш тӱҥалын, вара Курыкмарий кундемышкат логалын. 7 ий «Марийское» озанлык ушемым вуйлатен. Марий Элысе ял озанлык министр лийын. Ветеринарий шанче кандидат. 
* 1942 ий — Анатолий Ефимович Липов, фотомастер. Килемар кундемыште шочын. Студент улмыж годымак фотографирований паша дек шӱмаҥын. Лач тиде пашаж ден кугу чапым сулен: фотографий–влакше  келге шонымашан да айдеме чон шижмашым кумдан почын пуышо улыт. Совет Союз кӱкшытыштӧ эртаралтше ончерлаште ятыр гана лауреат лӱмым налын. Тиде пашажым аклыде кодымо огыл: ятыр чап танык дене палемдалтын.  
* 1948 ий — Людмила Ивановна Хотынская, кочкыш индустрий специалист, Россий Федерацийысе торгайымашын сулло пашаеҥже шочын. Саранскысе кооператив техникумым тунем лекмек, Советский посёлкысо райпошто пашам ышташ тӱҥалын, вуйлатыше мартеат шуын. 
* 1949 ий — Александр Яковлевич Соснов, семлызе, Россий Федерацийысе тувыран сулло пашаенже. Курыкмарий кундем Шапкилей ялыште шочын. Паша корныжо тӱҥ шотышто шочмо кундемысе Виловатово школ дене кылдалтын. Тыгодымак уста туныктышо куштышо да мурышо ансамбльымат чумырен. Александр Яковлевич семлызе семынат чапланен: 2 муро сборникын авторжо.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 15 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* Никифорын кечыже. Ты кече гыч пареҥгым ураш тӱҥалыт..

## Палемдымаш


Категорий:15 пеледыш
15 пургыж

**15 пургыж** (15 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 46-шо кечыже. Идалык пытыме марте 319 кече (кужемдыме ийлаште — 320) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
Пургыж тылзын латвизымше кечыже Россий кумдыкышто воин-интернационалист–влакын шарнымаш кече семын палемдалтеш. Тиде кечын 1989 ийыште Афганистан гыч совет войскам луктыныт.
 
## Лӱмгече
Пургыж тылзын латвизымше кечынже Гавриил, Зинаида, Иосиф, Фаустин – влакын лӱм кечышт.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 15 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 15 кечынже шочшо-влак]]*
* 1936 --- Краснов, Петр Васильевич, журналист да мер пашаеҥ. Шкеже Волжск кундем Кӱшыл Азъял гыч. «Молодой коммунист» газет редакторлан 9 ий тыршыме деч вара Марий книга савыктышыште ыштен. 1988-1996-шо ийлаште Марий радион вуйлатышыже, тыгодымак телерадиокомитет вуйлатышын алмаштышыже сомылым шуктен. Суапле пашажлан кугыжаныш чап танык дене палемдалтын.
* 1952 --- Ломоносов, Ион Константинович . 1975-ше ий гыч Йошкар-Оласе проект да чоҥышо ушемыште пашам ыштен: инженер–геодезистлан тӱҥалын да тӱҥ инженер марте кушкын. А 1992-шо ийыште Ион Константинович «Йошкар–Ола» ушемын тӱҥ вуйлатышыжлан шогалын.
* 1937 --- Наумова, Людмила Александровна, туныктыш пашаеҥ, Россий Федерацийын сулло туныктышыжо. Советский кундем Шурга ялыште шочын. Паша корныжо Советский кундемысак Мананмучаш да Алексеевский посёлкысо школла дене кылдалтын. Тӱҥалтыш класс туныктышылан 40 ий наре тыршен.
* 1952 --- Ратюков, Юрий Никифорович, туныктышо, Марий Элын сулло туныктыш пашаеҥже, Россий Федерацийын сулло туныктышыжо  шочын. Козьмодемьянск оласе 3-шо №-ан школышто вуйлатыше мартеат шуын. Ятыр туныктыш проектым илышыш шындарен. «Идалыкын вуйлатышыже» Россий кӱкшытысӧ конкурсын лауреатше.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 15 кечынже колышо-влак]]*
* 1960 — Никандр Лекайн, марий серызе, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1960), Марий АССР-ын Калык серызыже (1957), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
  
## Калык пале

Категорий:15 пургыж
15 ага

**15 ага** (15 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 135-ше (кужемдыме ийлаште — 136-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 230 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
 — Ешын кечыже

## Лӱмгече
* Танле лӱм-влак: Афанасий, Борис, Глеб, Зоя, Михаил, Роман, Давид.
* Католик лӱм-влак: Иоланта, Вита.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 15 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 15 кечынже шочшо-влак]]*
* 1923 — Иван Шуматович Веселов, Кугу Ачамланде Сарын геройжо да администраций вуйлатыше. У Торъял кундем Токтарсолаште шочын. Сар тӱҥалме пагыт гычак Йошкар Армий радамыште тушман ваштареш кредалаш тӱҥалын: ончыч взвод, а вара батарей командир лийын. Шке лӱддымылыкшӧ да патырлыкше дене шке салтакше-влакым эреак кумылаҥден шоген. Тале командир кок Йошкар Шӱдыр да Александр Невский лӱмеш орден-влак дене палемдалтын. Демобилизаций деч вара шочмо районысо комитетыште тыршаш тӱҥалын. А вара телевидений да радиовещаний комитет вуйлатышын алмаштышыже лийын. Тиде суапле пашажланат «Знак Почёта» орден да ятыр чап танык дене палемдалтын.
* 1925 — Эшпай, Андрей Яковлевич, композитор. Тудын возымо 5-ше симфонийже тӱнямбал кӱкшытыштӧ кумдан чапланен. 20-шо курымын ик эн уста семмастарже. Якутий, Мордовий, Чуваший, Марий республикласе сымыктышын сулло пашаеҥже. Совет Ушемын Калык артистше. Андрей Эшпайын лӱмжым Козьмодемьянск оласе йоча-влаклан сымыктыш школ нумалеш. 
* 1935 — Иван Григорьевич Иванов, марий йылмызе, шанчызе, филологий шанче доктор (1975), профессор (1981), Россий Федерацийысе кӱшыл школын сулло пашаеҥже (2002), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1979), Финн-угор ушемын йотэлысе йыжъеҥже (1983, Финляндий), М.А.Кастрен лӱмеш ушемын йыжъеҥже (1990), Гуманитар шанче Академийын действительный , академик (1994), Эстон Республикын 4-ше степенян «Маарьямаа Ырес» орденын кавалерже (2006), Марий Эл Республикысе М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2011).
* 1968 — Юрий Петрович Русанов, марий серызе, тележурналист, диктор, тӱвыра да мер пашаеҥ, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2009), Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (1998), М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театр директорын алмаштарышыже – Марий самырык театрын вуйлатышыже (2002–2007), Марий Мер Каҥаш вуйлатышын алмаштарышыже (2008–2015), Марий Эл Республикысе Мер палатын йыжъеҥже (2009–2015), М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрын директоржо (2007–2015).
* 1974 — Светлана Ивановна Никитина, Марий Элын сулло артисткыже шочын. Шкеже Морко вел гыч. Паша корныжо Марий самырык театр дене кылдалтын: тудо тыште шуко рольым устан чоҥен.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 15 кечынже колышо-влак]]*
* 2004 — Алеко Юзыкайн, марий серызе, журналист, СССР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже.

## Калык пале

Категорий:15 ага
15 теле

**15 теле** (15 декабрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 349-ше (кужемдыме ийлаште — 350-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 16 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — кугыжаныш кече.
*  — Российысе ВВС-ын радиотехнический войскажым ыштыме кече. (1951 ий).
*  — профессионал пашаштым шуктымо годым ӱмыр лугыч лийше журналист-влакым шарныме кече.
*  — суд пашаеҥ-влакын кечышт.

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак: Валерьян, Мария, Цилина.
* Танле лӱм-влак: Аввакум, Андрей, Афанасий, Владимир, Елена, Иван, Константин, Маргарита, Мария, Матвей, Николай, Сергей, Степан, Тамара.
## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 15 кечысе событий-влак]]*
* 1875 ий — Жюль Вернын «Таинственный остров» романже ош тÿням ужын. 
* 1923 ий — Чехийыште «Шкода» машинан эмблемыжым пеҥгыдемдыме.
* 1966 ий — Сатурнын спутникшым – Янусым почмо. Мо оҥайже, тиде спутник ныл ийлан ик гана вес тыгаяк спутник Эпиметей дене орбитышт дене вашталтыт. 
* 1970 ий — «Венера-7» советысе планет-влак кокласе станций Венера планетыште шинчын. Историйыште икымше гана Мланде гыч вес планетыш космический аппаратым шынден кертыныт. 
### Марий тӱняште
* 1838 ий — У Роҥго кундемысе Ронго селасе кыдалаш школым почыныт.
* 1991 ий — Морко кундемысе 7-ше номеран йочасадым почыныт. 

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 15 кечынже шочшо-влак]]*
* 1935 ий — Ведерников, Николай Иванович, сӱретче да скульптор, Марий Эл Республикысе сымыктышын сулло пашаеҥже шочын. Марий Тӱрек кундемысе Шурьял гыч. Николай Иванович Йошкар-Олан тӱҥ сӱретчыжлан 21 ий ыштен. Тудын пашаже-влак Россий да йот элласе ончерлаште лийыныт. Ик эн кугу пашажлан сарзе чап мемориалым шотлаш лиеш. Марий Республик кугыжаныш премийын лауреатше.
* 1955 ий – Александр Иванович Беляев, марий мурызо, опер артист, Марий Эл Республикын сулло артистше. Шернур кундем Тамшэҥер ялыште шочын. Эрик Сапаев лӱмеш марий кугыжаныш опер да балет театрыште ятыр ий пашам ышта.
* 1967 ий — Ильина, Надежда Дмитриевна, туныктыш пашаеҥ, почеламутчо. Шкеже тудо Советский вел гыч, но паша корныжо Юлсер кундемысе Карай кыдалаш школ дене кылдалтын. 1990-ше ийыште тудо марий йылме да литератур урокым вӱдаш тӱҥалын. Сылнымут аланыштат кугу пагалымашым сулен: почеламут сборникшат савыкталт лектын. 
* 1968 ий — Очеева, Надежда Степановна, туныктыш пашаеҥ. Поранча кундем Олор ялын ӱдыржӧ. 1992-шо ий гычак Усола кыдалаш школышто марий йылме да литературым туныкташ тӱҥалын. 2006-шо ийыште туныктышо-влак коклаште эртаралтше конкурсышто сеҥышыш лектын. Россий Федерацийын эн сай туныктышыжо лӱм дене палемдалтын.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Теле тылзын 15 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
Танле календарь почеш **Аввакумын кечыже**. 
* Шнуй Аввакум деч омо укелык деч утлаш, йочалан ласкан малаш йодын кумалыныт. 
* Тидын дене кылдалтше моткоч оҥай йÿлам эртареныт: пычкемышалтмек, изи азам чыве вÿташ луктыныт, шинчавочмым чыве ÿмбак луктыныт да у вургемым чиктен, мöҥгö пуртеныт. 
* Игечымат онченыт, тиде кечын лум шуко кия гын, шудо кӱжгӧ лиеш. 
 

Категорий:15 теле
15 шорыкйол

**15 шорыкйол** (15 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 15-ше кечыже. Идалык пытыме марте 350 (кужемдыме ийлаште — 351) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 15 кечысе событий-влак]]*
* 2001 — Википедийын сайт www.wikipedia.org почылтын.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 15 кечынже шочшо-влак]]*
* 1918 — Миклай Казаков, серызе, почеламутчо, кусарыше, журналист, редактор, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1939), Марий АССР-ын Калык почеламутчыжо (1960), III степенян Сталин премийын лауреатше (1951), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* 1930 — Валентин Косоротов, марий серызе, туныктышо, кусарыше, Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1972).
* 1938 — Пекпаев, Альберт Александрович, шымлызе да туныктышо, биологий наука кандитат, доцент, Марий Эл Республикысе наукын заслуженный деятельже (2000 колен)
* 1972 — Екатерина Яковлевна Власова (Яндыганова), марий шанчызе, туныктышо, экономике шанче кандидат (2002), экономике шанче доктор (2008), профессор.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 15 кечынже колышо-влак]]*
* 2008 — Аркадий Васинкин, марий серызе, шанчызе, йылмызе, туныктышо, литературовед, литератур критик, филологий шанче кандидат, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (колымыжо деч вара) (2008).

## Калык пале

Категорий:15 шорыкйол
15 шыжа

**15 шыжа** (15 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 288-ше (кужемдыме ийлаште — 289-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 77 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — Ялысе ӱдырамаш-влакын кечышт.
* Калык-влак кокласе «**Ош тоя**» кече. Мом тудо ушештара? Сокыр-влак дек поро кумылым ончыкташ манын эртаралтеш. Вет нуно, шукыж годым, тояш эҥертен коштыт. Тиде йӧсылыкым умылен мошташ кӱлеш да кертме семын полшаш теат кумылан лийза.
* Калык-влак кокласе кидым мушмо кече.
*  — Фармацевтический да микробиологический озанлык пашаеҥ-влакын кечышт.
*  — Туныктышын кечыже.
*  — Пушеҥгым шындыме кече.

## Лӱмгече
Шыжа тылзын латвизымше кечынже Андрей, Анна, Давид, Степан, Фёдор да Константин–влакын лӱмгечышт. 

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 15 кечысе событий-влак]]*
* 1990 ий — Михаил Горбачёвлан Нобель премийым кучыктеныт.
* 2000 ий — Парижысе Монмартрыште Йöратымаш пырдыж манмым почыныт. Тиде пырдыжыште тӱнясе чыла йылме денат «мый тыйым йöратем» манын возымо. 

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 15 кечынже шочшо-влак]]*
* 1960 ий — Василий Александрович Осинин, кугыжаныш пашаеҥ. Кужэҥер кундем Кокшародо ялыште шочын. 10 ий Кужэҥер кундемысе пашам ыштыдыме-влак дене пашам ыштыше рӱдерын вуйлатышыжлан шоген. «НАСТА» ушемыштат поро сомылым шуктен. А кундемысе мер пашаште тудо ик эн кугу надырым пыштен: «Марий ушемын» чолга пашаеҥже.
* 1960 ий — Юрий Михайлович Григорьев, почеламутчо, Марий Эл Республикын сулло журналистше. Кӱшыл шинчымашым Марий кугыжаныш университетыште поген.  Журналист корныжо «Ямде лий» газетыште тӱҥалын, вара марий радиошко куснен, тыгак «Кугарня» газетыште шуаралтын. Кызыт «Марий Эл» газет редакцийыште тырша. «Ом ӧпкӧле» да «Шӱдыр корно» почеламут ойпо-влакын авторжо.
* 1966 ий — Юрий Григорьев (Юрий Михайлович Григорьев), марий серызе, почеламутчо, журналист, кусарыше, Марий Эл Республикын сулло журналистше (2007).
* 1973 ий — Александр Владимирович Филимонов, спортсмен, футболист, Россий чемпион, УЕФА Кубокын полуфиналистше, Россий футбол сборныйын футболистше, «Стрелец» премийын лауреатше. Футбол дене модаш шинчымашым Кишинёв олаште налын. 1991-ше ийыште «Дружба» футбол командын капка оролжо лийын. Вара «Факел», «Текстильщик», «Спартак», «Динамо» командылаште шуаралтын.
* 1954 ий — Светлана Эсаулова, марий серызе, почеламутчо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1991).

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 15 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
**Куприянын да Устиньян кечыже.** Тиде кечын веселитлаш ок лий улмаш, кастене пырля погынен шинчыме годым ӱдыр-влак ойган мурым шуйдареныт. 

Категорий:15 шыжа
15 ӱярня

**15 ӱярня** (15 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 74-ше (кужемдыме ийлаште — 75-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 291 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 15 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 15 кечынже шочшо-влак]]*
* 1882 — Гурий Гаврилович Карамзин (Гурий Эвайн), марий серызе, йылмызе, шанчызе, кусарыше, туныктышо, фольклорист, , этнограф, мер пашаеҥ.
* 1961 — Владимир Марышев, руш серызе, журналист, Россий Cерызе-влак ушемын йыжъеҥже (2001), Марий Эл Республикын сулло журналистше (2001). 
* 1967 — Яков Беленков, руш серызе, почеламутчо, журналист.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 15 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:15 ӱярня
1633

## Мо лийын
* Руш кугыжа указше дене Юл воктене илыше руш огыл калыклан кӱртньым велен тапташ чарен. Лӱмын возымо уставной грамот тыге кӱштен: «… А кӱштем татар ден черемис-влаклан тӱрлӧ арверым ужалаш да вашталташ, той да кӱртньӧ, вулно да вӱдвулно, пушко аярым огеш лий …». (Тугак 1645 ден 1697 ийлаште.)

## Кӧ шочын
* 

## Кӧ колен
* 

## Литератур
* Иванов, А. Г.–Сануков, К. Н. 1998: Марий калыкын историйже.

## Негыз

Категорий:1633
1645

## Мо лийын
* Руш кугыжа указше дене Юл воктене илыше руш огыл калыклан кӱртньым велен тапташ чарен. Шӱдымаштыже тыге воза: «… Кокшайск уездыште черемис-влакын тулан сарлан ни пычалтарышт, ни вулнышт, ни апшатлан кӱртньышт, ни вӱргене, ни ший арверышт ынже лий». (Тугак 1633 ден 1697 ийлаште.)

## Кӧ шочын
* 

## Кӧ колен
* 

## Литератур
* Иванов, А. Г.–Сануков, К. Н. 1998: Марий калыкын историйже.

## Негыз

Категорий:1645
1649

## Мо лийын
* Йозакым тӱлышӧ марий закон почеш руш феодал системын кулышкыжо савырнен.

## Кӧ шочын

## Кӧ колен

Категорий:1649
1670 ийла

→ XVII курым
## Мо лийын
* 1670–1671 ийла - Марий калык С. Т. Разинын вуйлатыме кресаньык сарыште лийын.

Категорий:1670 ийла
1685

## Мо лийын
* Руш кугыжан указше почеш марий мланде межа шот дене шелалтын.

## Кӧ шочын

## Кӧ колен

Категорий:1685
1697

## Мо лийын
* Руш кугыжа указше дене Юл воктене илыше руш огыл калыклан кӱртньым велен тапташ чарен. Кугыжа тыге шӱден: «Чуваш ден черемис-влак кӱртньӧ, ший пашам ынышт ыште, товарым, савам, кӱзым, сорлам ужалымаште руш ужалыше деч Озаҥыште, моло олалаште налышт». (Тугак 1633 ден 1645 ийлаште.)

## Кӧ шочын
* 

## Кӧ колен
* 

## Литератур
* Иванов, А. Г.–Сануков, К. Н. 1998: Марий калыкын историйже.

## Негыз

Категорий:1697
1600 ийла

→ XVII курым
## Мо лийын
* 1602–1603 ийла - Марий калыкын илыме мландыштым икымше гана возен кодымо.
* 1606–1610 ийла - Пудыранчык жап, Василий Шуйский Руш элым вуйлатен.

Категорий:1600 ийла
1610 ийла

→ XVII курым
## Мо лийын
* 1611–1612 ийла - Марий салтак-влак поляк да литовец-влак ваштареш кучедалыныт.
* 1614–1615 ийла - Марий, чуваш, татар кресаньык-влак эрык илыш верч кынелыныт.

Категорий:1610 ийла
16 ага

**16 ага** (16 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 136-шо (кужемдыме ийлаште — 137-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 229 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 16 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 16 кечынже шочшо-влак]]*

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 16 кечынже колышо-влак]]*
* 1937 — Майоров-Шкетан (Шкетан, М. Шкетан), марий серызе, журналист, драматург, литератор, мер пашаеҥ, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже.
* 2009 — Аркадий Букетов-Сайн, марий серызе, почеламутчо, журналист, туныктышо, кусарыше, РСФСР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже (1982), МССР-ын сулло журналистше (1991). 

## Калык пале

Категорий:16 ага
16 вӱдшор

**16 вӱдшор** (16 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 106-шо (кужемдыме ийлаште — 107-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 259 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* , Полиций пашаеҥын кечыже.
* , Икымше конституций кече», «Юрист кече».
* , Гренландий, Маргрете II королеван шочмо кечыже. 
* , Массачусетс, Мэн штат-влакыште — Патриот кече.

## Лӱмгече
* Танле (православный) лӱм-влак: Никита, Мартин, Феодосия.
* Католик лӱм-влак: Ксения, Мария, Юлия, Венедикт, Альбина.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 16 кечысе событий-влак]]*
* 1722 ий — Пётр Первый кугыжа теҥыз пашалан туныктышо школым почмо нерген кÿштыкым луктын: тушко руш тунемше-влакым гына налыныт.
* 1934 ий — Совет Ушемын геройжо чап лÿмым пеҥгыдемдыме.
* 2004 ий — Троицко-Сергивский лаврын звонницышкыже у «Царь-колоколым» сакеныт.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 16 кечынже шочшо-влак]]*
* 1937 ий — Айплатов, Геннадий Николаевич, шанче да туныктыш пашаеҥ, Марий Эл Республикын сулло шанчыеҥже, Россий Федерацийысе кӱшыл школын сулло пашаеҥже. Шкеже Курыкмарий кундем гыч. Ончыч Марий шанче да шымлыме институтышто тыршен, вара Марий кугыжаныш университетыште пашам ышташ тӱҥалын. Отечественный историй кафедрын профессоржо. Марий мландын историйжым шымлен, ятыр шанче пашам возен. Историй шанче доктор.
* 1938 ий — Эмма Семёновна Якимова, марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат, доцент, Марий Эл Республикын сулло туныктыш пашаеҥже.
* 1960 ий — Абдулов Александр Саликович, марий историк, шанчызе, журналист, мер пашаеҥ, историй шанче кандидат (2000), Марий Эл Республикын сулло журналистше (2000), «Марий Эл» газетын тӱҥ редакторжо.
* 1947 ий — Корчемкин, Николай Григорьевич, Российысе электроэнергетик сетьын сулло пашаеҥже шочын. Шкеже тудо Параньга район Дубровка ял гыч. 1997-ше ийыште Шернур районысо электроэнергий сетьын вуйлатышыжлан шогалын.
* 1949 ий — Ромашов, Николай Александрович, тӱвыра пашаеҥ да таланатан музыкант, Россий Федерацийын сулло тӱвыра пашаеҥже. Шке жапыштыже марий филармонийысе ансамбльым вуйлатен, университетысе мер профессий факультетын деканже лийын. 1989-ше ийыште Сымыктыш школын вуйлатышыжлан шогалын.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Вӱдшор тылзын 16 кечынже колышо-влак]]*
* 1973 ий — Владимир Cузы (Владимир Павлович Семёнов) курыкмарий серызе, кусарыше, журналист, Совет Ушем серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1939), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже, II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* 2010 ий — Андрианов, Андрей Андрианович, марий мурызо, актёр.

## Калык пале
**Шнуй Никитан кечыже**. Калык ой почеш: тиде кечын вÿдоза помыжалтеш. Сандене тиде кечын эҥер ден ерла воктек киндым, пучымышым намиеныт да вÿдавалан шынденыт. Колызо-влакын гын посна ритуалышт лийын: нуно эҥер вÿдыш ушкал ÿйым шулыктен йоктареныт да кол шуко логалже манын йодыныт.

Категорий:16 вӱдшор
16 идым

**16 идым** (16 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 259-ше (кужемдыме ийлаште — 260-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 106 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — **Секретарьын кечыже**

## Лӱмгече
Ты кечын шке лӱмгечыштым Константин, Иван, Алексей да Ефим-влак палемдат. 

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 16 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 16 кечынже шочшо-влак]]*
* 1911 — Алексей Николаевич Громов, Совет Ушем Герой. Шкеже тудо Советский район Кукмарийыште шочын-кушкын. Армийыш 1942-шо ийыште каен. Изирак лейтенант курсым тунем лекме деч вара взвод командирлан шогалтеныт. Днепр эҥерым форсироватлыме годым тудын взводшо ик эн ончыч вончен, Алексей Николаевич ротымат атакыш нӧлтен. 12 гана сусырген. Сар пытымек, шочмо кундемышкыже пӧртылын: партий комитетыште, «Пӱнчер» колхозышто тыршен. 10 йочан ача лийын. Тудын лӱмжым Советский посёлкын ик уремже нумалеш.
* 1930 — Иван Степанович Галкин, шанче пашаеҥ, филологий шанче доктор, профессор. Россий Федерацийын сулло шанче пашаеҥже. У Роҥго кундем Кожласола хутор ялыште шочын. Паша корныжо эн ончыч Марий шанче да шымлыше институт дене кылдалтын: тыште шанчыеҥ 22 ий вуйлатышыланат шоген. А вара Марий кугыжаныш университетысе финно-угроведений институтын тӱҥ шанче пашаеҥжылан шогалын. Тӱҥ шотышто Иван Степанович историй грамматикым, лексикологийым, ономастикым келгынрак шымлен: мутерым чумырен. Суапле пашажлан «Знак Почёта» орден да ятыр чап танык дене палемдалтын. 
* 1951 — Геннадий Васильевич Петухов, мурызо, Марий Эл Республикын Калык артистше. Кужэҥер кундем Лопсолаште шочын. Чапым «Мари» лӱман ансамбльыште мурымыж годым налын. 1981-ше ий гыч тачысе кече мартеат талантан мурызо Искандаров лӱмеш капеллын солистшылан тырша. 
* 1955 — Йыван Ямбердэ, марий сӱретче, Россий Сӱретче-влак ушемын йыжъеҥже (1983), МССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1991), Марий Эл Республикысе А.В. Григорьев лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1993), Россий Федерацийын сулло сӱретчыже (2004).
* 1970 — Владимир Кузьмич Иванов, юрист да мер пашаеҥ. Шочынжо тудо У Торъял кундем Матвуй почиҥгаште. Кызыт Провой рӱдерыште пашам ышта. Тӱрлӧ изданийлаште да «Марий Эл Радиоштат» еҥ-влаклан правам умылтарыме сомылым вӱден шога.
* 1983 — Дмитрий Александрович Байдимиров, марий шанчызе, историк, туныктышо, историй шанче кандидат.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 16 кечынже колышо-влак]]*
* 2013 — Евгений Романов, руш серызе, журналист, Россий Журналист-влак ушемын йыжъеҥже.

## Калык пале

Категорий:16 идым
16 кылме

**16 кылме** (16 ноябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 320-шо (кужемдыме ийлаште — 321-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 45 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* Тӱрлö юмынйӱла, национальность дек чытымашым ончыктымо кече палемалтеш.
* Проектировщикын кечыже

## Лӱмгече
Шке лӱмгечыштым Александр, Богдан, Федор, Анна, Евдокия лӱмым нумалше-влак палемдат.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 16 кечысе событий-влак]]*
* 1848 — Лондонышто композитор Фредерик Шопенын пытартыш концертше лийын.
* 1933 — Совет Ушем да США коклаште дипломатический кылым пеҥгыдемдыме.
* 1945 — ЮНЕСКО ушемым почмо: тудо наука, тÿвыра да образований йодыш-влакым рашемдымаште тырша.
* 1965 — «Венера-3» корабльым космосыш колтымо.

### Марий тӱняште
* 1970 — Йошкар-Олаште троллейбус транспорт кучемым почмо.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 16 кечынже шочшо-влак]]*
* 1912 — Алексей Николаевич Семёнов (Алексей Эрыкан), марий серызе, «Кучедалме тулеш» да «Чолпан Иван» роман-влакын авторжо. Шочмо верже Урал велысе Арти кундем Андраул ял. 1937-ше ийыште репрессийыш логалын, тудым ссылкыш колтеныт: туштак ӱмыржӧ лугыч лийын. 1957 ийыште ӱмыр лугыч лийын.
* 1920 — Галина Александровна Новикова, эмлызе да Кугу Ачаэл сарын геройжо, Россий Федерацийын сулло эмлызыже шочын. 1942-шо ийыште шочмо Озаҥ оласе мединститутым тунем пытарымек, 22 ияш самырык ӱдыр сарышке каен. Лӱддымылыкым ончыктымылан, ятыр еҥым колымаш деч утарымыжлын, эмлымыжлан тудым Йошкар Шӱдыр орден дене палемденыт. Марий Эл Республикысе тӱҥ эмлымверыште шуко ий невропатологлан ыштен. 
* 1947 — Александр Александров, марий серызе, почеламутчо, шанчызе, филологий шанче кандидат (1972).
* 1947 — Нина Григорьевна Османова, актриса, Марий Элын сулло артисткыже палемда. Шочынжо тудо Мари-Турек кундем Мари-Китня ялыште. Усталык дене кылдалтше пашаже М. Шкетан лӱмеш Марий калыкле драме театрыште тӱҥалын, варажым 8 ий Марий самырык театрын сценыштыже шуйнен. Тиде жапыштак республикысе тӱвыра да сымыктыш колледжыште туныктыш семын тыршен. «Аршаш» ансамбльын режиссёржыланат пашам ыштен. 
* 1974 — Елена Геннадьевна Мочалова, актриса. У Роҥго кундем Шӱдысолаште шочын. 1998-ше ийыште тудо М. Шкетан лӱмеш Марий калыкле драме театрын сценыштыже модаш тӱҥалын. Икымше театр сезоныштак Елена Геннадьевна «Ачийжат-авийжат» спектакльыште Ведесан рольжым устан чоҥен, умбакыже тудым Чавайнын «Окса тулышто» Очийын, Арбанын «Кеҥеж йӱдыштӧ» Катян рольыштыжо ужаш лийын.  
* 1974 — Сергей Александрович Пчёлкин, гармоньчо. Морко кундем Волаксолаште шочын. Шокташ 1 номеран школ-интернатыште, а вара сем колледжыште тунемын. Кызытсе пашажат тӱвыра алан дене кылдалтын, Сергей Пчёлкиным чӱчкыдын концертлаште ужаш лиеш.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Кылме тылзын 16 кечынже колышо-влак]]*
* 1999 — Ахмет Асаев, марий серызе, шанчызе, журналист, кусарыше, драматург, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже, Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже.

## Калык пале
Аннан кечыже. Тыгай калыкпалым эскереныт: ондак вочшо лум тиде кечын шула гын, шушаш ийыште кинде лектыш сай лиеш, чот йÿштö гын – шужен ий вуча.
 

Категорий:16 кылме
16 пеледыш

**16 пеледыш** (16 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 167-ше (кужемдыме ийлаште — 168-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 198 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — Африкысе йоча-влакым аралыме кече палемдалтеш.
*  — Самырык-влакын кечышт.

## Лӱмгече
* Танле лӱм-влак: Афанасий, Дионисий (Денис), Дмитрий, Ипатий, Клавдий, Лаврентий, Лазарь, Лукьян, Павел, Павла, Полина, Семён, София, Ульяна, Юлиан.
* Католик лӱм-влак: Алина, Юстина

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 16 кечысе событий-влак]]*
* 1903 ий — Генри Форд «Форд Мотор» автокомпанийым почын. 
* 1925 ий — «Артек» йоча лагерьым почыныт.
* 1963 ий — Икымше ӱдырамаш-космонавт Валентина Терешкова космосыш чоҥештен.

### Марий-влак коклаште
* 1547 ий — Провой кундем Какшамарий селалан негызым пыштеныт.
* 1988 ий — Чавайн лӱмеш книгагудо ончылно марий классикын бюстшым шогалтеныт.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 16 кечынже шочшо-влак]]*
* 1996 ий — Николай Иванович Любимов, журналист, тӱвыра пашаеҥ. 
*1973 ий — Алексей Анатольевич Ямаев, марий режиссёр, театр пашаеҥ. Талантан режиссёр кызытак кугу чапым да пагалымашым сулен шуктен. Шкетан лӱмеш драм театрыште ынде ятыр ий пашам ышта, оҥай деч оҥай спектакльже дене куандара.
*1959 ий — Михаил Зиновьевич Васютин, мер да тӱвыра пашаеҥ, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1994), Марий Эл Республикын тӱвыра, савыктыш да калык паша шотышто министр (1997), Марий Эл Республикысе Виктер Вуйлатышын алмаштышыже (2002). Марий Эл Республикысе Виктер Вуйлатышын икымше алмаштышыже (2017). Российысе АФУН Вуйлатышын алмаштышыже, Россий Федерацийысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2005).
* 1945 ий — Анатолий Николаевич Перминов, сарзе вуйлатыше, cарзе шанче академийын профессоржо, генерал-полковник , Россий Федерацийын сулло машина чоҥышыжо. Марий Элышке 1979 ийыште толын: Йошкар-Оласе гарнизонын вуйлатышыже лийын. Суапле пашажлан «За службу в ВС СССР», «За военные заслуги» да Йошкар Знамя Паша орден-влак дене палемдалтын. 
 
## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пеледыш тылзын 16 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* **Лукианын кечыже**. Ты кечын эр малаш огыт воч, ончат, кушеч мардеж пуа: кечывалвел гыч - яровой-влак сайын шочыт, йӱдвел-эрвел - ночко кеҥеж лийшаш, эрвел - чер-влак толыт. Йӱдывел гыч мардеж гын кече ояр лиеш, йӱалге мардеж шолемым конда, кечывалвел але касвелым - кужу жаплан уда игече..

## Палемдымаш


Категорий:16 пеледыш
16 сӱрем

**16 сӱрем** (16 июль) — григориан кечышот почеш идалыкын 197-ше (кужемдыме ийлаште — 198-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 168 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
* , Гергетоба (Чон йӧратымаш кече).

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак: Мария, Венедикт, Евстафий.
* Танле (православный) лӱм-влак: Александр, Анатолий, Василий, Георгий, Герасим, Демид, Иван, Константин, Марк, Михаил, Филипп, Фома.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 16 кечысе событий-влак]]*
* 1054 ий — Христиан черке католик да танле тын-влаклан йӱлалан пайлалтыныт.
* 1945 ий — Икымше ядерный оружий испытанийым эртен.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 16 кечынже шочшо-влак]]*
* 1958 ий — Геннадий Николаевич Королёв, юрист. Тудо Кужэҥер кундем Кокшародо ял гыч. Кызыт Угарманыште ила да политик школышто туныктышылан тырша. Тыгак Геннадий Николаевич ятыр книган авторжо, Юриспруденций шанче доктор.
* 1959 ий — Зинаида Алексеевна Веденькина, транспорт ушемын пашаеҥже. У Торъял кундем Веденкан ялыште шочын. 1979-ше ий гыч тудо Йошар-Оласе транспорт ушемыште троллейбус виктарышылан пашам ышта. 1989-1991-ше ийлаште уста пашазе Совет Ушем кӱшыл погынын депутатше лийын.   
* 1962 ий — Сергей Филимонович Степанов, туныктышо. Звенигово олаште шочын. Тудын паша корныжо Звениговысо школ-интернат дене кылдалтын. Мер пашаште тудо кугу пагалымашым сулен. 21 ияш годымжак суап пашажлан «За отвагу» медаль дене палемдалтын. 
* 1978 ий — Елена Леонидовна Петрова (Яндакова), марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2009).

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сӱрем тылзын 16 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* Мокий ден Демидын кечыже. Ты кече пиалдымылан шотлалтын, сандене нимогай у пашам тӱҥалаш тыршен огытыл. Шудым солен пытараш тыршеныт. 
* Кугезына-влак кеҥеж кечын тыгай калык палым эскереныт: мӱйшудо лышташ мландываке возеш — йӱр толеш.

Категорий:16 сӱрем
16 шорыкйол

**16 шорыкйол** (16 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 16-шо кечыже. Идалык пытыме марте 349 (кужемдыме ийлаште — 350) кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 16 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 16 кечынже шочшо-влак]]*
* 1925 – И. С. Матвеев, Марий Эл Республикын Калык артистше.
* 1957 – Юрий Алексеевич Калиев, марий шанчызе, философ, туныктышо, философий шанче доктор, профессор.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шорыкйол тылзын 16 кечынже колышо-влак]]*
* 1983 – Иван Плешков, марий серызе, почеламутчо, кусарыше, драматург, артист, СССР Серызе-влак ушем йыжъеҥже (1956). 
* 1993 – Аркадий Канюшков, курыкмарий серызе, почеламутчо, журналист, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1957), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1990), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

## Калык пале

Категорий:16 шорыкйол
16 шыжа

**16 шыжа** (16 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 289-ше (кужемдыме ийлаште — 290-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 76 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — продовольствий – кочкыш йорвар – кече палемдалтеш.
*  — Анестезиолог-влакын пайремышт. 
* Вуйлатыше-влакынат пайремышт. Вес семынже ты кечын Шефын але Боссын кечыже маныт. 

## Лӱмгече
Шыжа тылзын латкудымшо кечынже Денис, Павел, Пётр да Йыван – влакын лӱмгечышт.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 16 кечысе событий-влак]]*
* 1962 — «Юность» радиостанций икымше гана эфирыш лектын.
* 1964 — Китайыште икымше атом бомбын испытанийже эртен.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 16 кечынже шочшо-влак]]*
* 1922 — Анатолий Смирнов, руш серызе, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже.
* 1925 — Борис Шингареевич Шингареев, туныктышо, краевед. Марий Тӱрек кундем Мариец посёлкышто шочын. Кугу Ачаэл сар корным эртен. Шке шочмо кундемыштыже журналист, комсомол, партий, профсоюз пашаеҥ семын тыршен. 1962-шо ий гыч туныктымаш пашаш куснен. Тӱҥ шотышто Борис Шингареевич амалкалымаш, йӧндартыш, ялозанлык историйым шымлен. «Время и люди», «Земля и люди», «Сыны Отечества» книга-влакын авторжо. 
* 1953 — Ольга Леонидовна Воскресенская, туныктыш пашаеҥ. Шернур кундем Шокшем Памаш ялыште шочын. Паша корныжо Марий кугыжаныш университет дене кылдалтын. Ботаник кафедрын доцентше. Биологий шанче кандидат. 
* 1954 — Наталья Николаевна Глухова, марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, кусарыше, филологий шанче доктор (1997), профессор (1998), Россий Федерацийын кӱшыл профессионал туныктышын почётан пашаеҥже.
* 1961 — Лариса Михайловна Билалова (Иванова), марий философ, шанчызе, туныктышо, философий шанче кандидат, доцент.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Шыжа тылзын 16 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
**Денисын кечыже**. Тиде кечын кеч-кöланат пеш вашке шинча возын кертеш манын шоненыт. Садлан пелен могай-гынат аралтышым налыныт. 

Категорий:16 шыжа
16 ӱярня

**16 ӱярня** (16 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 75-ше (кужемдыме ийлаште — 76-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 290 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 16 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 16 кечынже шочшо-влак]]*
* 1909 ийыште Йыван Кырла шочын.
* 1953 — Столлман, Ричард Мэттью, Эрыкан ПВ толкыным.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ӱярня тылзын 16 кечынже колышо-влак]]*
* 2020 — Патрушев Анатолий Степанович, марий историк, шанчызе, мер пашаеҥ, историй шанче кандидат (1972), доцент, Мер Каҥашын икымше Оньыжаже (1990–1992), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (1994). 

## Калык пале

Категорий:16 ӱярня
1700 ийла

→ XVIII курым
## Мо лийын
* 1704–1705 ийла - Йозакым тӱлен илыше марийын чотшым возымо.
* 1707–1712 ийла - Марий калык Башкирий мландыш тӱшкан-тӱшкан илаш каен.

Категорий:1700 ийла
16 пургыж

**16 пургыж** (16 февраль) — григориан кечышот почеш 47 кечыже. Идалык пытыме марте 318 кече (кужемдыме ийлаште — 319) кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече
Пургыж тылзын латкудымшо кечынже Адриан, Анна, Влас, Николай, Роман, Семен, Юлиана–влакын лӱм кечышт. 

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 16 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 16 кечынже шочшо-влак]]*
* 1918 — Евгения Ивановна Коведяева, марий шанчызе, туныктышо, педагогике шанче кандидат (1987).
* 1937 — Олег Михайлович Герасимов, марий музыковед, фольклорист, искусствоведений доктор (2000), Марий кугыжаныш университетын профессоржо, Марий Эл Республикысе сымыктышын сулло пашаеҥже (1987), Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1988).
* 1958 — Григорий Никандрович Крайнов, марий шымлызе, историй шанче кандидат (1986), историй шанче докор (1993), профессор (1995), Россий Гуманитар шанче Академийын академикше (2006), Россий Естествознаний шанче Академийын академикше (2007), РАЕ шанче да туныктышын сулло пашаеҥже (2007), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (2007), European Akademy of Natural History академик (2008).
* 1974 — Надежда Александровна Федосеева, марий йылмызе, шанчызе, филологий шанче кандидат (2000). 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Пургыж тылзын 16 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале

Категорий:16 пургыж
16 сорла

**16 cорла** (16 август) — григориан кечышот почеш идалыкын 228-ше (кужемдыме ийлаште — 229-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 137 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак
*  — Республикысе илаҥме кече.
*  — Сиенысе Палио

## Лӱмгече
* Католик лӱм-влак:
*** Диомед, Лаврентий Лорикат, Серена.
* Танле (православный) лӱм-влак:
** Пӧръеҥ лӱм-влак:
*** Антоний (Антон) — преподобный Антоний Римлянин;
*** Вячеслав — священномученик Вячеслав (Луканин);
*** Далмат (Далматий) — Далмат Далматский (Константинопольский);
*** Иоанн (Иван) — преподобный Иоанн, игумен Паталарейский;
*** Исаакий (Исаак, Исак, Исакий) — преподобный Исаакий Далматский;
*** Косма (Коэма, Козьма, Кузьма) — отшельник Косма Фаранский (Палестинский), Антиохийский;
*** Николай — священномученик Николай (Померанцев);
*** Ражден — мученик Ражден;
*** Фавст (Фауст) — преподобный Фавст Далматский.
** Ӱдырамаш лӱм-влак:
*** Саломия — мироносица Саломия ( апп. Иаков ден Иоаннын авашт).

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сорла тылзын 16 кечысе событий-влак]]*
* 1941 — Совет Ушем кӱшыл погын ставкын 270-ше №-ан кӱштыкшӧ лектын. Тудын почеш, немыч-влаклан шкевуя пленыш логалше-влак Родиным ужалыше-влак радамыш пурат. 
* 1960 — Астронавтик академийым почмо.

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сорла тылзын 16 кечынже шочшо-влак]]*
* 1919 — Михаил Михайлович Кологривов, Совет Ушем Герой. Провой кундем Кокшайск селан талешкыже шке патыр подвигше-влак дене Александр Невский, Йошкар Шудыр, Ленин, Йошкар Знамя орден-влакымат сулен. 
* 1948 — Николай Иванович Зайцев, мер пашаеҥ. Шочынжо тудо Киров вел Малмыж кундем Кошай ялыште. Тыгак тудо мӱкшым сайын ончышо специалист семын чапланен. Марий калыкын мер толкыныштат шуаралтын: 4 ий марий калык погынын чолга еҥже лийын. 
* 1946 — Галина Леонидовна Сорокина, тӱвыра пашаеҥ. Провой кундем Кокшамар селаште шочын. Шочмо кундемыштак ялысе книгагудын вуйлатышыжлан тыршен. Сельсовет вуйлатышыланат 14 ий шоген. 
* 1953 — Антонида Гурьевна Эшкинина, туныктыш пашаеҥ, Россий Федераций тӱвыран сулло пашаеҥже. Волжск район Пезмучаш ялыште шочын. Йошкар-Оласе сем училищым тунем лекмек, 1 №-ан школ-интернатыште йоча-влакым виолончель дене модаш туныкташ тӱналын. Вара завучланат тыршен. 30 ий ончыч виолончелист-влак ансамбльым чумырен да шкеак вуйлатен. 
* 1960 — Эрнст Алексеевич Петров (Эрик Петров), марий серызе, почеламутчо, журналист.
* 1982 — Александр Витальевич Илларионов, марий шанчызе, йылмызе, филологий шанче кандидат (2008).
* 1985 — Алина Альбертовна Прокопьева, спортсмен. Алина Альбертовна Морко кундем Арын селаште шочын, куштылго атлетике дене спорт мастер, ятыр спорт таҥасымаште шкенжым чолган ончыктен, ик гана веле огыл Российын чапшым тӱрлӧ таҥасымаште арален да арала. Алина Прокопьева Чуваш республикын сборныйын еҥже.

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Сорла тылзын 16 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* **Антонын кечыже**. Тыгай калыкпалым эскереныт: мардеж чот пуалеш гын, шушаш теле йӱштӧ лиеш. Антон кечын пӧртыштӧ, кудывечыште шӱкым эрыктен огытыл, тыге маныныт: «Тиде кечын суртыштет ару гын, идалык мучко оксакалтат яра лиеш»

Категорий:16 сорла
1710 ийла

→ XVIII курым
## Мо лийын
* 1710–1712 ден 1715–1717 ийла - Йозакым тӱлен илыше марийын чотшым возымо.

Категорий:1710 ийла
1724

## Мо лийын
* Йозакым тӱлышӧ марий лӱм оксам тӱлаш тӱҥалын.

## Кӧ шочын

## Кӧ колен

Категорий:1724
1749

## Мо лийын
* Чарла олаште тынеш пурышо марий йоча-влаклан новокрещенский школ почылтын.

## Кӧ шочын

## Кӧ колен

Категорий:1749
1760 ийла

→ XVIII курым
## Мо лийын
* 1767–1768 ийла - Марий калык руш кугыжалан илышым куштылемдыме нерген кугу йодмашым возен. Законым возышо комиссийышке первый марий депутат-влак сайлалтыныт.

Категорий:1760 ийла
1770 ийла

→ XVIII курым
## Мо лийын
* 1773-1775 ийла - Марий-влак Е. И. Пугачевын вуйлатыме кресаньык сарышке ушненыт.

Категорий:1770 ийла
1780 ийла

-> XVIII курым
## Мо лийын
* 1779-1782 ийла - Марий кундемыште губерний шотышто реформо ышталтын.

Категорий:1780 ийла
17 ага

**17 ага** (17 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 137-ше (кужемдыме ийлаште — 138-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 228 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

*  Гомофобий ваштареш кучедалме калык-влак кокласе кече.
*  Электрокыл да информационный обществын кечыже.

## Лӱмгече
* Танле лӱм-влак: Климент (Климентий), Кирилл, Никита, Пелагея, Никифор, Флориан.
* Католик лӱм-влак: Вероника, Брунон, Мария.

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 17 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 17 кечынже шочшо-влак]]*
* 1949 — Олег Павлович Войнов, Йошкар-Олан олавуйжо (2005 ий гыч), чоҥышо да муниципал пашаеҥ, Марий Элын сулло чоҥышыжо палемда. Ончыч Йошкар-Оласе тӱрлӧ чоҥышо ушемлаште, вара 15 №-ан СМУ–што пашам ыштен. Газоэлектросварщиклан тӱҥалын да тӱҥ вуйлатыше марте кушкын. 1998 ий гыч Олег Павлович администраций вуйлатышын алмаштышыже, а 2005 ий гыч Йошкар-Олан мэрже.
* 1937 —  Геннадий Алексеевич Пчеловын, партий да озанлык пашаеҥ, Россий Федерацийысе ял озанлыкын сулло пашаеҥже шочмыжлан – 74 ий. Паша корныжо Волжск, У Торъял, Шернур, Оршанка кундемласе комитетлаште да ял озанлык ушемлаште шуйнен. Лач тудын ойжо почеш агробизнес кадрым ямдылыше институтым почмо. Геннадий Алексеевич ты тунемме тӧнежым 9 ий вуйлатен. Тиде суапле пашажлан «Знак Почёта» орден дене палемдалтын. 
* 1937 —  Василий Михайлович Чернов, Козьмодемьянск олаште шочын-кушшо музыкант, Марий Эл Республикысе сымыктышын сулло пашаеҥже. Тиде талантан айдеме ик гана веле огыл Юл кундемысе самырык баянист-влак коклаште эртаралтше конкурсышто сеҥышыш лектын. Тунем лекмек, Йошар-Оласе музык училищыште туныктышылан пашам ыштен, «Марий Эл» ансамбльыштат шуаралтын. Лач тудын  вуйлатымыж почеш «Эхо» йоча ансамбль «Самоцветы России» фестивальыштат лауреат лӱмым сеҥен налын.  
* 1949 —  Игорь Аркадьевич Кудрявцев, Олык Ипай лӱмеш премийын лауреатше, Марий Элын сулло изобретательже. Паша корныжо тӱрыснек Марий политехник институт дене кылдалтын. Тыште тыршыме жапыште 80 наре шанче пашам возен. Тӱҥ шотышто машина чоҥымо автоматизацийыште тӱрлӧ техникым шыҥдарен.
* 1955 — Людмила Ивановна Барцева, марий йылмызе, туныктышо, шанчызе, филологий шанче кандидат (1990), Марий Эл Республикын сулло туныктыш пашаеҥже (2002).
* 1962 — Людмила Михайловна Смирнова, Марий Эл Республикысе тӱвырын сулло пашаеҥже.  Провой кундем Пӱнчылӱвал ялыште  шочын. Паша корныжо Кужмарасе музык школ дене кылдалтын: тыште тудо вуйлатыше сомылым шуктен. Мер пашаштат кугу пагалымашым сулен: 7-ше марий погынын делегатше лийын. Суапле пашаже кӱкшын аклалтын: Олык Ипай лӱмеш премийын лауреатше. 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Ага тылзын 17 кечынже колышо-влак]]*

## Калык пале
* Пелагея. Уржам ӱденат гын шыдаҥым ит вучо. Могай пырчым ӱдет - тугайымак погет. 
* Ожно тиде кечын совлам ышташлан пушеҥгым руэныт.

Категорий:17 ага
17 идым

**17 идым** (17 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 260-шо (кужемдыме ийлаште — 261-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 105 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

## Лӱмгече

## Событий-влак
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 17 кечысе событий-влак]]*

## Шочыныт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 17 кечынже шочшо-влак]]*
* 1936 — Вячеслав Попов, руш серызе, почеламутчо, Россий Cерызе-влак ушемын йыжъеҥже (2006). 

## Коленыт
*Тугак ончо: [[:Категорий:Идым тылзын 17 кечынже колышо-влак]]*
* 1938 — Яныш Ялкайн, марий серызе, почеламутчо, кусарыше, этнолог, фольклорист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934).
* 2015 — Вячеслав Попов, руш серызе, почеламутчо, Россий Cерызе-влак ушемын йыжъеҥже (2006).

## Калык пале

Категорий:17 идым